Ünite 5 TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Ünite 5 TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ KAVRAMLAR Ahilik: Aynı işi yapan esnafları bir araya getiren meslek örgütüdür. Atabey : Selçuklu Meliklerini yetiştiren deneyimli görevliler, Ataerkil: Soyun babaya dayanması, Batinilik: Şiilik mezhebinin bir koludur, Cihat : Din uğruna yapılan savaş, Futuhat: Fetihler, Gülam : Köle, Esir. Hutbe : Hükümdarların egemenliklerinin sembollerindendir. Ikta: Hizmet karşılığı devlet görevlilerine geliri verilen topraklardır. Kazak : Özgür, Serbest, Yiğit, Kümbet : Selçukların anıt mezarları, Maveraünnehir : Aral Gölün'e dökülen Seyhun ve Ceyhun Nehirleri arası. Naib: Hükümdara vekalet eden, Otağ : Hükümdar çadırı. Subaşı: Ordu komutanı, TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ TÜRK DÜNYASI -1 I.KONU TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ TÜRKLER ve İSLAMİYET ò Türkler ile Müslüman Araplar arasındaki ilk ilişkiler, Hz. Ömer döneminde İran'ın fethinden sonra Kafkaslarda ve Horasan yöresinde Türklerle komşu olunması ile başlamıştır. ò Müslüman Arapların Hz. Osman döneminde, Maveraünnehir'e yönelmeleri Türklerle müslüman Araplar arasında çatışmaların başlamasına yol açmıştır. ò Özellikle Emevilerin Horasan ve Maveraünnehir' i ele geçirmek istemeleri, ırkçı Arap politikası izlemeleri yoğun savaşların yaşanmasına neden olmuştur. ò Bu dönemde Kök Türk Devleti yıkılmış, Türkler siyasi birliklerini kaybetmiş iseler de Müslüman Araplara karşı büyük direnişler göstermişlerdir. ò Abbasiler Dönemi'nde, a) Emevilerin izledikleri ırkçı Arap politikasını terk etmeleri, b) Türklerden özel ordular kurmaları, c) Türkleri önemli devlet hizmetlerine getirmeleri nedeniyle ilişkiler düzelmiş, özellikle Talas Savaşı'ndan sonra Türkler, İslamiyet'i daha yakından tanıma olanağı bulmuş ve kitleler halinde İslamiyet'i benimsemeye başlamışlardır. d) Türklerin İslamiyet'i benimsemelerinde inançlarının benzerliğinden doğan etkenler; İslam öncesi inanış 1. Gök Tanrı inanışı 2. Ahiret İnanışı (Uçmağ-Cennet, Tamu-Cehennem) 3. Kurban adama 4. Fetih ve egemenlik 5. Yağmacılık 6. Sosyal yaşam anlayışı (Hırsızlık, yalancılık, haksızlık konuları) 7. Ruhban sınıfının olmaması 8. Farklı dinlere karşı hoşgörü Talas Savaşı (751) İslam inanışı 1. Tek Tanrı inanışı 2. Ahiret İnanışı (Cennet - Cehennem) 3. Kurban kesme, 4. Cihat anlayışı 5. Ganimet alma 6. Sosyal yaşam (Hırsızlık, yalancılık, haksızlık yasaklanması vb.) 7. Din adamlarının üstünlüğünün olmaması 8. Farklı dinlere karşı hoşgörü Müslüman Araplar ile Çinliler arasında Türklerin yaşadığı bölgelerde bir egemenlik mücadelesi yaşanmaktaydı. Karluk Türkleri bu mücadelede Müslüman Arapların yanında yer alarak Talas Savaşı'nın kazanılmasında önemli rol oynamışlardı. Bu savaş Türk-İslam Tarihi açısından bir dönüm noktası olarak nitelendirilmiştir. Sonuçları: 1. Türklerin İslamiyete yakınlaşmaları ve kitleler halinde İslamiyet'i benimsemelerinde etken olmuştur. 2. Türk illeri Çin istilasından kurtulmuştur. 3. Çinli esirler aracılığı ile, Kültür yaşamında çok önemli yeri olan kağıt yapımı öğrenilmiş Semerkant'ta kağıt imalathanesi kurulmuş ve kağıdın Çin dışında dünyaya yayılması sağlanmıştır. İslamiyeti kabul eden ilk Türklerin Karluklar olduğunu... BİLİYOR MUYDUNUZ? 134

İlk Türk-İslam Devleti'nin Karahanlı Devleti olduğunu... BİLİYOR MUYDUNUZ? TOLUNOĞULLARI ÜNİTE 5 İslamiyeti ilk kabul eden Türk boyları arasında İtil Bulgarları'nın da olduğunu... Türklerin İslamiyet'e Katkıları 1. Müslümanlığın; a) Karahanlılar, Türkistan'a BİLİYOR MUYDUNUZ? b) Gazneliler, Afganistan - İran - Pakistan (bugünkü) ve Hindistan'a, c) Selçuklular, Kafkasya ve Anadolu'ya, d) Osmanlılar, Balkanlara yayılmasını sağlamışlardır. 2. Müslümanlığı; a) Avasım illerinde Bizanslılara, b) Anadolu'da, Bizanslılara ve Haçlılara, c) Balkanlarda, Avrupa Hıristiyan dünyasına karşı başarı ile savunmuşlardır. Tolunoğulları Abbasilerin Mısır Valisi Tolunoğlu Ahmet'in halifenin güçsüzlüğünden yararlanarak bağımsızlığını ilan etmesiyle Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam Devleti'dir. Tolunoğulları, Mısır'dan sonra Suriye, Filistin, Lübnan ve Bingazi'ye egemen olmuşlardır. Baharat ticaretini yeniden düzenleyerek güven altına almışlar, kanallar açarak Mısır ekonomisini güçlendirmişler, Mısır'a parlak bir dönem yaşatmışlardır. Yaptıkları birçok eserden günümüze "Tolunoğlu Ahmed Cami" kalmıştır. Taht kavgalarından yararlanan Abbasiler tarafından yıkılmışlardır. Tamu : Cehennem, Tekke: Tarikat elamanlarının (Müridlerin) toplandıkları yer, Tuğra : Hükümdarların imzaları, Türkmen : Müslümanlığı kabul eden Oğuz Türkleri, Türbe: Üstü kubbe ile örtülü anıt mezar Uçmağ : Cennet, Ümera : Komutanlar, Emirler, Vüzera : Vezirler, TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 3. İbni Sina, Buruni, Farabi gibi Türk-İslam bilginleri aracılığı ile bilim yaşamının, camileri ve medreseleri ile İslam sanatının, gelişmesinde ve yayılmasında büyük hizmetlerde bulunmuşlardır. MISIR'DA KURULAN TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ Tolunoğlu Ahmet Camii AKŞİTLER (IHŞİDLER) (935-969) MISIR'A EGEMEN OLAN TÜRK DEVLETLERİ Tolunoğulları Akşitler Eyyubiler Memlükler Osmanlılar 868-905 935-969 1174-1250 1250-1517 1517-1881 Akşitler (Ihşidler) 135

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ MALAZGİRT SAVAŞI: (1071) Malazgirt Savaşı'nda yaralı olarak ele geçirilen İmparator Romen Diyojen, Alp Arslan'ın huzuruna çıkarılınca, Alp Arslan ile aralarında şu diyalog gerçekleşir: * Alp Arslan: "Eğer ben senin önüne esir olarak getirilseydim ne yapardın?" * Diyojen: "Ya öldürürdüm, ya da zincire vurup Konstantinopolis sokaklarında gezdirtirdim." * Alp Arslan: "Benim vereceğim ceza çok daha ağır. Seni affediyorum, ve serbest bırakıyorum." Alp Arslan ona makul bir naziklikle muamele etti ve ona savaştan önce de yaptığı gibi barış antlaşması önerdi. Diyojen bir hafta boyunca Sultan'ın esiri olarak kaldı. Cezası sırasında, Sultan Antakya, Urfa, ve Malazgirt in teslim edilmesi karşılığında İmparator Diyojen e Sultan'ın masasında yemek yeme izni verdi. TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Fergane Türklerinden olan Abbasilerin Mısır valisi Muhammed (Muhammed Bin Togaç) tarafından kurulmuş ikinci Türk-İslam Devleti'dir. Abbasi Halifesi tarafından "el Ihşid" (Beyaz güneş) unvanı verilen Muhammed, Suriye, Filistin, Lübnan'dan başka Mekke ve Medine'nin bulunduğu kutsal yerleri de ele geçirmiştir. Taht sorunlarından yararlanan Tunus'ta kurulmuş olan Şii Fatimiler tarafından yıkılmıştır. Halkının tamamı Arap olan Mısır'daki Tolunoğulları ve Akşitler Devleti'nin yöneticileri Türk olduğu için Türk-İslam Devletleri denildiğini II. KONU: İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ KARAHANLILAR (840-1212) BİLİYOR MUYDUNUZ? Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsi adlı Türk boylarına dayanmaktadır. İlk Hükümdarı Bilge Kül Kadir Han olmakla birlikte, İslamiyet'in resmi din olarak benimsenmesi Satuk Buğra Han'ın tahta çıkması ile 920 de kabul edilmiştir. Gazneliler ile birlikte Maveraünnehir yöresindeki Samanoğulları Devleti'ne son vererek sınırlarını genişletmişlerdir. Türklerin ikili devlet geleneğini koruyup, sürdürmüşlerdir. Bu anlayışları yüzünden taht kavgaları sonucu 1042 de Doğu ve Batı Karahanlıları olmak üzere 2'ye ayrılmışlardır. ò Doğu Karahanlılar önce Selçuklulara bağlanmış, daha sonra 1211 de Moğol Karahitaylar tarafından yıkılmışlardır. ò Batı Karahanlılar, önce akrabalık yolu ile Selçuklulara, Selçukluların 1141 Katvan Savaşı'nda Karahitaylara yenilmesi üzerine Karahitaylara bağlanmışlar ve 1212 de Harzemşahlar tarafından yıkılmışlardır. Kültür ve Uygarlık Devlet Anlayışı: İlk Türk-İslam Devleti olmasına karşılık, Orta Asya Türk Devletleri'nde görülen ikili devlet geleneğini koruyup sürdürdükleri görülmüştür. Hükümdarlar, Hakan, Han gibi unvanlar kullanmışlardır. Ordu: Ordunun temelini Karluk ve Çiğil Türkleri oluşturmaktaydı. Bunlar; Karahanlı Devleti Tarihte bilinen ilk Türk-İslam Devleti'dir. Uygur Devleti'nin Kırgızlar tarafından yıkılması üzerine Türkistan'da kurulmuştur. İslamiyet'in Türkistan'dan Orta Asya'ya doğru yayılmasını sağlamışlardır. Saray Muhafızları Hassa Ordusu (Kapıkulu Askerleri) Eyalet Askerleri Hassa ordusundan seçilen Hükümdarın koruyucularıdır. Doğrudan Hükümdara bağlı kuvvetlerdir. Şehzade ve valilerin kuvvetleridir. 136

Dil ve Edebiyat: Karahanlı Devleti her bakımından Türk özelliği taşıyan bir bölgede kurulmuştur. Türk kültüründen Türk-İslam kültürüne geçişte bir köprü görevi üstlenmiştir. Resmi dilleri Hakaniye denilen Türkçedir. Uygur Alfabesi'ni kullanmışlardır. ò Bu dönemden kalan eserler arasında; Kutadgu Bilig: ò Yusuf Has Hacip tarafından, Doğu Karahanlı Hükümdarı Tamgaç Buğra Han'a sunulan bir eserdir. "Mutluluk veren bilgi" anlamına gelmektedir. Uygur Alfabesi ile yazılmıştır. ò Hükümdarlara "öğüt veren" ilk siyasetname özelliği taşıdığı ileri sürülmüştür. ò Türk-İslam dönemine ait ilk edebi eser olduğu belirtilmiştir. Divan-ı Lügati't Türk: ò Karahanlı soyundan gelen Kaşgarlı Mahmut tarafından Abbasi Halifesi El Muktedi Billah'a sunulmuştur. ò Türk Dili'nin Arapça'dan üstün olduğu belirtilmiştir. ò Türkçe kelimelerin Arapça açıklaması yapılmış olduğundan eser bir nevi Arapça yazılmış bir Türkçe sözlüktür. Atabetü'l Hakayık: ò Yükneki Edip Ahmet tarafından Hakaniye Türkçesi ve Uygur Alfabesi ile yazılmıştır. ò "Gerçeklerin eşiği" anlamındadır. Ahlaki öğütler şiirsel biçimde yer almıştır. Satuk Buğra Han Destanı: ò Karahanlıların ilk Müslüman hükümdarı Satuk Buğra Han adına yazılmıştır. Türklerin İslamiyete geçişini anlatan bir eserdir. Yusuf Has Hacip Kaşgarlı Mahmut Satuk Buğra Han'ın (İslamiyet'i kabul edince Abdülkerim adını almıştır) tarihte ilk Müslüman Türk hükümdarı unvanını aldığını... Yusuf Has Hacib'in ünlü eseri Kutadgu Bilig'i Doğu Karahanlıların Hükümdarı Tamgaç Buğra Han'a sunduğunu... Hukuk: BİLİYOR MUYDUNUZ? Türk-İslam devletlerinde egemen olan bir hukuk anlayışı görülmüştür. Kaynağını Kur'an'dan alan "Şer'i Hukuk" kuralları ile kaynağını örf, adet, gelenek ve göreneklerden alan "Örf'i Hukuk" kuralları uygulanmıştır. Ekonomik Hayat: İbni-Sina ( 980-1037) 980 yılında Buhara da doğmuştur. Aristo ve Farabi den etkilenmiştir. Tıp alanındaki çalışmaları ile büyük üne kavuşmuştur. Avrupa da uzun süre okutulan Kitabü l Kanun Fi t Tıp adlı eserinde birçok hastalığın tanımını ve tedavi yöntemlerini açıklamıştır. İbni Sina, kanın gıda taşıyan bir sıvı olduğunu ileri sürmesi yanında Bağırsak hastalıkları, Menenjit, Göğüs, Karaciğer ve Cilt hastalıkları ile de uğraşmıştır. Psikolojik hastalıkların tedavisindeki başarıları ününü daha da artırmıştır. Kanun Fi t Tıp eserinden başka Eş-Şifa ve En Necat isimli tıp alanındaki eserleri de önemlidir. ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Divan-ı Hikmet: ò Hoca Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır. ò İslamiyeti tasavvuf yolu ile anlatan bir eserdir. ò İslamlığın esaslarını Türkçe öğretmeye çalıştığı ileri sürülmüştür. Dini ve ahlaki öğütlere yer vermiştir. Yaşadıkları bölgenin tarıma elverişli olması nedeniyle tarım alanında ileri gittikleri gibi "İpek Yolu" üzerinde yer almaları nedeniyle de ticarette oldukça ileri gitmişlerdir. Sanat: İslamiyet'i resmi din olarak benimsedikten sonra özellikle dini mimari alanında önemli eserler yapmışlardır. Camiler, medreseler, Türbeler ve Kervansarayları (Ribat denirdi) ünlüdür. 137

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Farabi ( 871-960): 870 yılında Türkistan ın Farab şehrinde doğmuştur. Felsefe alanında önde gelen düşünürlerdendir. Mantık alanında da çalışmalar yapmıştır. Hava titreşimlerinden olan ses olayının ilk mantıklı açıklamasını yapmıştır. Farabi Avrupalılarca da kabul edilen ilimleri, Fizik, Matematik ve Metafizik diye 3 e ayırmıştır. Günümüze kalan birçok eseri arasında İlk İslam Ansiklopedisi olan İhsau l Ulum ile fazilet şehri isimli El Medinetü l Fazıla, Kitab Fi l Musiki Kitabü l Farab ünlüdür. TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Karahanlı Cami GAZNELİLER (963-1187) Gazneliler Devleti Karahanlı Çini ò Samanoğullarının Herat Valisi Alp Tigin Gazne şehrinde bağımsızlığını ilan etmekle birlikte devletin asıl kurucusu Sebük Tigin'dir. Devlet ismini kurduğu şehir olan Gazne'den almıştır. ò Yaptığı 17 sefer ile Kuzey Hindistan'ı topraklarına katarak İslamiyet'in Hindistan'da yayılmasını sağlamıştır. Dandanakan Savaşı: Sultan Mahmut'un ölümü üzerine yerine geçen oğlu Sultan Mesut'un, Nişabur'u ele geçiren, Horasan'a yerleşmek isteyen Selçuklu Türkleri ile yaptığı savaştır. Gazneliler yenilmiştir. Bu savaş, Gazneli Devleti'nin yıkılışını hızlandırırken, Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu sağlamıştır. ò Gazneli Devleti, Afgan asıllı Gurlular tarafından yıkılmıştır. KÜLTÜR VE UYGARLIK Devlet Teşkilatı: Devletin hükümdar ailesinin ortak malı anlayışına dayalı Türk Devlet anlayışının aynen sürdürüldüğü görülmüştür. Gazneli Hükümdarları Gazneli Mahmut'tan itibaren "Sultan" unvanını kullanmışlardır. Merkez yönetiminde ise Karahanlılar ve Selçuklularda olduğu gibi "Divan" örgütü önemli yer tutmaktaydı. Ordu: Gaznelilerin ordu teşkilatları da diğer Türk-İslam devletlerine benzemektedir. Orduları; ò Kalaç Türkleri'ne dayanmakla birlikte devletin içinde Gurlular, Afganlılar ve Hindular da yaşamakla çok uluslu bir devlet özelliği göstermişlerdir. ò En parlak dönemleri Gazneli Mahmut dönemidir. Gazneli Mahmut Abbasi Halifesi'ni Şii Büveyhoğulları tehlikesinden kurtarmıştır. Bu hizmetine karşılık halife Gazneli Mahmut'a "Sultan" unvanını vermiştir. Böylece Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı Gazneli Sultan Mahmut olmuştur. Gulam Askerleri Hassa Ordusu Eyalet Askerleri Ücretli Askerler Savaş esirleri arasından seçilenler ile küçük yaşta alınan Türklerden oluşmuştur. Gulamlar arasından seçilirdi. Hükümdarla savaşa katılırlardı.. Ikta arazilerden yetişen atlı askerlerdir. Türklerden seçilirlerdi. ò Karahanlılarla birlikte Samanoğulları Devleti'ne son vererek sınırlarını Buhara, Horasan, Herat yörelerinde genişletmiş, Horasan'a girmek isteyen Selçukluları engellemiştir. Dil ve Edebiyat: Farklı toplulukları ve kültürleri bünyesinde barındıran Gaznelilerde Arap ve İran (Fars) kültürünün etkileri fazlaca görülmüştür. 138

ò Sarayda ve halk arasında Türkçe konuşulduğu halde resmi ve Edebiyat dilleri Farsça, bilim dili ise Arapça'dır. ò Bu dönemden kalan eserler arasında Firdevsi'nin Gazneli Sultan Mahmut'a sunduğu "Şehname" adlı eseri oldukça ünlüdür. Hukuk: Karahanlılarda olduğu gibi Şer'i ve Örf'i Hukuk kuralları geçerlidir. Ekonomi: Horasan ve yörelerine egemen olan Gazneliler tarım alanında olduğu gibi "İpek Yolu" sayesinde ticaret hayatında da ileri gitmişlerdir. Sanat: Gaznelilerde mimari, ağaç direkli, ahşap düz çatı biçimindedir. Camiler, Medreseler ve Türbeler yapmışlardır. BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (1040-1157) Büyük Selçuklu Devleti ò Oğuzların "Kınık Boyu" tarafından kurulmuştur. Devlet adını "Selçuk Bey'den" almıştır. ò Uygur Devleti'nin yıkılmasından sonra Oğuzlar Aral Gölü yörelerinde Başkent Yenikent olmak üzere "Oğuz Yabgu" adı ile devlet kurmuşlardı. Selçuk Bey babası Dukak Bey gibi bu devletin Subaşı'sı yani Ordu Komutanı idi. Yabgu ile anlaşamayan Selçuk Bey kendisine bağlı kuvvetlerle Cend Şehri'ne gelerek İslamiyet'i kabul etmişti. ò Arslan Yabgu'nun Gazneli Sultan Mahmut tarafından hile ile esir edilmesi üzerine Selçukluların başına devletin asıl kurucuları olan Tuğrul ve Çağrı Beyler geçmiştir. Tuğrul Bey ülkeyi yönetirken Çağrı Bey ordu komutanı olarak görev yapmıştır. Gazali ( 1056-1111) İran ın Tus şehrinde doğmuştur. Nizamülmülk tarafından öğrenim gördüğü Nizamiye Medresesine Baş müderris olarak atanmıştır. Dönemin en büyük din bilginlerindendir. Felsefeye karşı olması nedeniyle Felsefi düşüncenin gelişmesini önlediği ileri sürülmüştür. Kelamın daha çok Akaid kısmına önem vermiş, aklı ön planda tutmuştur. Ehli Sünnete karşı çıkan Mutezilik ve Batınılik ile çatışmıştır. Gazali den günümüze 75 kadar eseri kalmış ise de 457 eser verdiği belirtilmiştir. Ihyau Ulumi d Din, El İktisad Fi l İtikad, Kimya-i Saadet eserlerinden birkaçıdır. ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Tuğrul Bey (1040-1063) Gazneli Minaresi ò Nişabur'da bağımsızlığını ilan etmiştir. Dandanakan Savaşı (1040): ò Horasan'a yerleşmek istemeleri yüzünden Gazneli Sultan Mesut ile savaşmış onu yenerek Horasan yörelerini ele geçirmiştir. Bu savaş Gaznelilerin yıkılışını hızlandırmış, Selçukluların ise devletler sahnesine çıkışını sağlamıştır. Gazneli Mahmut Türbesi ò Abbasi Halifesini, Şii Büveyhoğulları tehlikesinden kurtararak koruyuculuğu altına almış ve halife ile akrabalık kurmuştur. Bundan sonra devlet işlerini Tuğrul Bey üstlenirken Halife yalnızca din işleri ile ilgilenmiştir. 139

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Harezmi ( 780 850 ) Özbekistan ın Karizmi kentinde doğmuştur. İlmi çalışmalarda bulunmak üzere Bağdat a gitmiştir. Matematik alanındaki çalışmaları Cebir in temelini oluşturmuştur. Cebir sözcüğünün Harezmi ye ait olduğu belirtilmiştir. Diodhantus ile birlikte cebir in babası sayılmıştır. Tarih, Coğrafya ve Astronomi alanlarında da çalışmıştır. TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ ò İran'ın ele geçirilmesinden sonra Kafkasya'ya egemen olmuşlardır. ò Tuğrul Bey doğudan kitleler halinde topraklarına giren Türk Boylarını yeni fethettiği batı sınırlarına yerleştirerek bir yandan kurduğu düzeni korumuş diğer yandan batı sınırlarını güvence altına almış ve yeni fetihler için ortam hazırlamıştır. Pasinler Savaşı (1048): ò Anadolu'ya giren Selçuklular ile Bizans ve Bizans'a bağlı Gürcü Krallıkları arasında Erzurum yörelerinde yapılmıştır. Selçukluların zaferi ile sonuçlanmıştır. Bizans'ın doğudaki gücü kırılmıştır. Pasinler Savaşı'nın Bizanslılar ile Selçuklular arasındaki ilk savaş olduğunu... Abbasi Halifesi Kalim Bi Emrillah, kendisini Şii Büveyhoğulları tehlikesinden kurtaran Tuğrul Beyi kızı ile evlendirerek akrabalık kurduğunu... BİLİYOR MUYDUNUZ? Abbasi Halifesinin kendisini Şii ve oğulları tehlikesinden kurtaran Tuğrul Bey'e iki altın kılıç hediye ederek "Doğunun ve Batının Sultanı" ünvanını verdiğini... BİLİYOR MUYDUNUZ? Abbasi Halifesinin devlet işlerini damadı Tuğrul Bey'e bıraktıktan sonra yalnızca Din işleri ile ilgilendiği için bazı tarihçilerin bunu Din ile Devlet işlerinin ayrıldığı yönünde değerlendirerek "Laikliği" ilk örneği olarak ileri sürdüklerini... Alparslan (1063-1072): BİLİYOR MUYDUNUZ? ò Tuğrul Bey'in ölümü üzerine oğlu olmadığından Çağrı Bey'in oğlu Alparslan tahta çıktı ve vezirliğine ünlü Nizamülmülk'ü getirdi. ò Selçuklu prenslerinin ayaklanmalarını bastırdıktan sonra Kafkaslar üzerinden Anadolu'ya girdi, Ani ve Kars kaleleri ile Malazgirt'i alarak Suriye'ye gitti. Malazgirt Savaşı (1071): El Kitabu l Muhtasar fi l Hesab il Cebri ve l Mukabele (Cebir ve Denklem Hesabı Üzerine Özel Kitap) isimli eserinin Doğu ve Batının ilk tek başına Cebir kitabı olduğu belirtilmiştir. Kitab ul Tarih, Kitab surat al- arz Kitab al-amal bi l Usturlap eserlerindendir. ò Bizans İmparatoru Romen Diyojen'in, Anadolu üzerinde baskılarını arttıran Türklerin bu baskılarına son vermek için harekete geçmesi üzerine yapılmıştır. ò Suriye'de bulunan Alparslan'ın, İmparatora yaptığı barış önerilerinin reddedilmesi üzerine Malazgirt'te savaş başladı. Savaş sırasında Bizans ordusunda bulunan Uz (Oğuzlar) ve Peçenek isimli Türkler Selçuklular tarafına geçmişlerdir. Savaş Selçukluların zaferi ile sonuçlanmış, İmparator esir alınmıştır. Tuğrul Beyin Türbesi Sonuçları: 1. Türklerin, Anadolu'ya girişini durduracak güç kalmadığından Anadolu'nun kapıları Türklere açılmış oldu. Türkler yurt edinmek amacı ile kitleler halinde Anadolu'ya girmeye başladılar. 140

2. Türkiye Tarihi başladı. 3. Anadolu'da ilk Büyük Türk Beylikleri Devri başladı. (Saltuklular, Danişmendliler, Mengücekler, Artuklular) 4. Başkent İznik olmak üzere Büyük Selçuklulara bağlı Türkiye (Anadolu) Selçuklu Devleti kuruldu. Alparslan, Karahanlılar üzerine yaptığı bir sefer sırasında esir alınan kale komutanı tarafından öldürüldü. Melikşah (1072-1092): Melikşah ò Büyük Selçukluların her bakımdan en parlak devri olmuştur. ò Taht yüzünden çıkan isyanları bastırdı. ò Babası Alparslan'ın veziri olan Nizamülmülkü görevinde bıraktı. ò Nizamülmülk'ün en önemli hizmetlerinden biri Nizamiye Medreseleridir. ò Vezir-i Nizamülmülk ile devletin sınırlarının doğu'da Maveraünnehirden batıda Marmara ve Akdeniz'e kadar genişlemesini sağlamıştır. ò Bu dönemin en büyük sorunlarından olan "Batınilik" (Hasan Sabbah) ile uğraşmıştır. ò Nizamülmülk'ün, Batıniler tarafından öldürülmesinden kısa bir süre sonra Sultan Melikşah'da ölmüş, dolayısıyla bu sorun çözülememiştir. Dağılma ve Yıkılış: Sultan Melikşah Türbesi ò Melikşah'ın ölümü üzerine eşinin küçük oğlu Mahmut'u tahta çıkarmak istemesi yüzünden taht sorunları yaşanmıştır. ò Devletin başına sırası ile Berkiyaruk, Mehmet Tapar, Mahmut ve son Büyük Selçuklu Sultanı Sencer (Sancar) geçmiştir. ò Sultan Sencer'in 1141 Katvan Savaşı'nda Karahitaylara yenilmesi ile otoritesi sarsılmıştır. ò Oğuzların isyanını bastırmak istedi ise de onlara esir düştü. Esirlikten kurtulduktan sonra devleti toparlamak için çalıştı ancak 1157'de ölümü üzerine Büyük Selçuklu Devleti son bulmuştur. Yıkılma Nedenleri: a) "Devlet hükümdar ailesinin ortak malıdır." anlayışının taht kavgalarına neden olması, b) Atabeylerin bağımsızlıklarını ilan etmeleri, c) Batınilerin yıkıcı çalışmaları, d) Yönetime İranlıların getirilmesi, Türkmenlerin küstürülmeleri, e) Abbasi Halifeliğinin yıkıcı çalışmaları, Büyük Selçuklu toprakları üzerinde Selçuklu soyundan gelenler ile Atabeylerin kurduğu yeni devletler ortaya çıkmıştır. HASAN SABBAH- ALAMUT KALESİ ve HAŞ- HAŞİLER Hasan Sabbah tarafından kurulan Alamut Devletinin merkezi Alamut Kalesi'dir. Hasan Sabbah ın Şiiliğin, İsmaililik mezhebinin Nizarilik koluna bağlı olduğu ileri sürülmüştür. Hasan Sabbah, Haşhaşilerin (suikastçiler) kurucusudur. Hasan Sabbah ın dönemin ileri gelenlerine suikastler düzenlemek için fedailerine haşhaş içirerek onları kontrol ettiği belirtilmiş, bu yüzden de kurduğu örgüte Haşhaşiler denilmiştir. Hasan Sabbah ın Selçuklu sarayından kovulduğu için Nizamülmülk ve Melikşah tan intikam almak istediği belirtilmiştir. Nizamülmülk Haşhaşilere karşı sefer hazırlığı sırasında bir Haşhaşi (suikastçı) tarafından öldürülmüştür. Sultan Sencer inde Haşhaşiler tarafından tehdit edildiği ileri sürülmüştür. Alamut Kalesi'nin sarp ve dik kayalıklar üzerine kurulduğu ve alınmasının imkansız olduğu belirtilmiştir. Alamut Kalesi'nin, dünya üzerinde suikast kavramının ilk ortaya atıldığı yer olduğu ileri sürülmüştür. ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 141

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ NOTLARIM TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ ATABEYLİK BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ'NİN YIKILMASI İLE KURULAN DEV- LET ve ATABEYLİKLER BAĞLI DEVLETLER HOROSAN SELÇUKLULARI KİRMAN SELÇUKLULARI SURİYE SELÇUKLULARI TÜRKİYE SELÇUKLULARI IRAK SELÇUKLULARI Melik denilen Selçuklu prensleri ülke yönetiminde deneyim kazanmaları için ülkenin değişik yörelerinde görevlendirilirken yanlarına "Atabey" denilen güvenilir ve deneyimli bir görevli verilirdi. (Osmanlılarda Lala). Zamanla güçlenen Atabeyler, Selçuklu Devletinin zayıflaması üzerine bağımsızlıklarını ilan ederek Atabeylikler denilen bir devir başlatmışlardır. HARZEMŞAHLAR (1153-1231) ò Aral Gölü nün güneyinde Harzem Bölgesi nde kurulmuş bir Türk İslam devletidir. ò Uzun süre Büyük Selçuklulara bağlı yaşamışlar, Selçuklu devletinin yıkılmaya yüz tuttuğu sıralarda bağımsızlıklarını ilan etmişlerdir. ATABEYLİKLER SALGURLULAR ( FARS ATABEYLİĞİ) İLDENİZOĞULLARI (AZERBAYCAN ATABEYLİĞİ BEG- TEĞİNOĞULLARI (ERBİL ATABEYLİĞİ) BÖRİLİLER (ŞAM ATABEYLİĞİ) ZENGİLER (MUSUL ATABEYLİĞİ) ò Moğollar karşısında başarılı olamayarak Anadolu ya çekilmişlerdir. ò Türkiye Selçukluları ile Moğollara karşı ittifak kurmak istediler ancak Ahlat yüzünden anlaşmazlığa düşerek aralarında Yassı Çemen Savaşı (1230) çıktı. Harzemşahlar yenildi. Celaleddin Harzemşah ın 1231 de ölümü üzerine devlet yıkılmıştır. ò Harzemşah hükümdarları, Melikşah ve Şahinşah unvanlarını kullanmışlardır. ò Harzemşahlar Türk Kültürü ve Edebiyatı nın özelliklerini korumuşlardır. Necmeddin Kübra (Tasavvuf Edebiyatı), Muhammed Bin Kays ise Türkçe Farsça sözlüğü ile tanınmışlardır. EYYÜBİLER (1174-1250) ò Mısır da Şii Fatimi egemenliğine son veren Selehaddin Eyyubi tarafından kurulmuş bir Türk İslam Devleti dir. 142

ò Bir süre Musul Atabeyi Nureddin Mahmut Zengi ye bağlı kalan Selehaddin Eyyubi, onun ölümü üzerine bağımsızlığını ilan etmiştir. ò Hıttın Savaşı nda Haçlıları yenerek 1096' dan itibaren Haçlıların elinde bulunan Kudüs ü geri almıştır. ò III. Haçlı Seferi'ni düzenleyenlere karşı başarı göstererek Kudüs ün Haçlıların eline geçmesini engellemiştir. ò Selahaddin Eyyubi nin ölümünden sonra taht kavgaları yüzünden devlet parçalanmış bu durumdan yararlanan Memlük komutanlarından Aybey, Eyyubiler Devleti ne son vererek Mısır da Memlüklüler (Kölemen) Devleti ni kurmuşlardır. ò Devlet teşkilatında Selçukluları örnek almışlardır. a) İnşa Divanı: İç ve dış yazışmalara ve atamalar, b) Mal Divanı: Mali işlere, c) Ceyş Divanı: Askerlikle ilgili işlere bakarlardı. - Ordularının büyük bir bölümünü Kıpçak Türkleri oluştururdu. ò Yargı işlerine kadı adı verilen görevliler bakardı. Kadı l Küdat bütün kadıların başı sayılırdı. Ayrıca başkanlığını Sultan ın yaptığı Mezalim adı verilen yüksek mahkemeler de bulunmaktaydı. ò Nil in suladığı verimli topraklarda tarım gelişmiş, Baharat Yolu sayesinde canlı bir ticaret hayatı yaşanmıştır. MEMLÜKLÜLER (KÖLEMENLER) (1250-1517) ò Memlük komutanlarından Aybey in Eyyubilere son vermesi ile Mısır da kurulmuş olan bir Türk İslam Devleti dir. ò Eyyubiler döneminde satın alınan Türk çocukları asker olarak yetiştirilir ve orduya alınırdı. Tarihte bunlara Memlük veya Kölemen denildiğini BİLİYOR MUYDUNUZ? ò Ayn-ı Calud Savaşı: Memlüklüler ile Moğollar arasında olmuştur. Sultan Kutuz, Suriye ve yörelerini ele geçiren Moğolları yenerek bu bölgelerin Moğolların eline geçmesini önlemiştir. ò Abbasi Halifeliği nin korunması (1261 1517): Abbasi Devleti nin Moğollar tarafından yıkılmasından sonra Abbasi halifesi soyundan gelen bazı kişiler Memlüklülere sığınmışlardı. Sultan Baybars; a) Halifeliğin gücünden yararlanmak b) Tüm İslam Devletleri ni Memlüklülerin etrafında birleştirmek düşüncesi ile 1261 den itibaren Abbasiler in Halifeliklerini Mısır da sürdürmelerine izin vermişlerdir. - Kösedağ Savaşı ndan (1243) sonra Moğoların baskısı altına giren Anadolu Selçuklu Beylikleri Memlüklülerden yardım istemek zorunda kalmışlardır. Sultan Baybars bu amaçla Anadolu ya girmiş, Elbistan yörelerinde Moğolları yenmiş ve Kayseri ye kadar ilerlemişlerdi. Ancak Anadolu da beklediği desteği görmediği için Mısır a dönmüştür. Memlük Osmanlı İlişkileri: a) Yıldırım Bayezıd Dönemi nde başlayan iyi ilişkiler Fatih Sultan Mehmet Dönemi nde; 1. Dulkadiroğulları ve Ramazanoğulları Beyliklerine egemen olma, 2. Hicaz su yolları sorunu yüzünden bozulmuştu. b) II. Bayezıd döneminde, Beylikler ve Hicaz su yolları sorunlarına Memlüklüler in Cem Sultanı korumaları yüzünden savaş çıkmıştı. NOTLARIM ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 143

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ KAŞGARLI MAHMUT DİVAN-I LÜGATİ T TÜRK Karahanlı prenslerindendir. Kaşgar da doğmuştur. Türkolojinin ilk ve en büyük bilginlerindendir. Batı Karahanlı Hükümdarının kendi isteği ile tahtını Kaşgarlı Mahmut un babasına bırakmak istediği ancak bu sırada Hükümdarın eşinin oğlunu tahta çıkarmak için diğer şehzadeleri zehirletdiği, Kaşgarlı Mahmut un babasının da zehirlenenler arasında olduğu, Kaşgarlı Mahmut un bu tuzaktan kurtularak Batı Karahanlı topraklarını terk ettiği anlatılır. İslamiyet ile ilgili bilimsel çalışmaları yakından izlemiş, Türkçenin Hakaniye, Oğuz, Kıpçak, Çiğil lehçelerini yerlerinde öğrenmiştir. Türk Sözlüğünün Divanı anlamına gelen Divan-ı Lügati t Türk ün yalnızca bir sözlük olmayıp İslamiyet öncesi Türk Edebiyatını, tarihini, mitolojisini, folklorunu aydınlatan bir eser olduğu ileri sürülmüştür. Divan-ı Lügati t Türk ün yabancılara Türkçeyi öğretmek amacı ile yazıldığının ileri sürüldüğü gibi, Araplara Türkçeyi tanıtmak için Arapça yazıldığı ileri sürülmüştür. Eserde 7500 kadar Türkçe sözcüğün Arapça karşılığı yer aldığından Arapça yazılmış bir Türkçe sözlüktür diye anılmaktadır. En büyük eseri olan Divan-ı Lügati t Türk isimli eserini Bağdat da 2 yıl içinde yazmıştır. Ülkesine döndükten sonra adına yapılan Mahmudiye Medresesinde dersler vermeye başlayan Kaşgarlı Mahmut 97 yaşında ölmüş ve ders verdiği Mahmudiye Medresesinde toprağa verilmiştir. Kitabın tek yazmasının İstanbul da Milli Kütüphanede bulunduğu belirtilmiştir. TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ c) Yavuz Sultan Selim, 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye Savaşları nda Memlükleri yenilgiye uğratarak Memlük Devleti ne son vermişlerdir. Böylece Mısır, Suriye, Filistin ve Hicaz bölgeleri ile birlikte Halifelik, Kutsal Emanetler Osmanlılara geçmiştir. Kültür ve Uygarlık: ò Memlükler, Saltanat (Hanedanlık) sistemi kuramamışlardır. Bu durum her Emir in kendisini sultan olarak görmesine yol açmıştır. Bu yüzden sık sık Sultan değişikliği yaşanmıştır. ò Ülke eyaletlere sancak ve kazalara ayrılarak yönetilmiştir. ò Ordu: Büyük Selçukluları örnek almışlardır. Orduların temeli Kıpçak Türkleri ne dayanmaktadır. 1. Muhafız Birliği: Orduların çekirdeğini oluştururdu. Hem maaş hem de dirlik alırlardı. 2. Tımarlı Askerler: Tımar topraklarına sahip kişiler, topraktan elde ettikleri gelirlerin 1/3 ünü kendi geçimleri için ayırırlar kalan 2/3 ile Tımarlı Asker adı verilen askerler beslerlerdi. 3. Emirlerin askerleri: Memlük ordusunun büyük bölümünü oluştururlardı. Emirlerin köleleri sayılırlardı. Beyliklerin besledikleri Dirlik askerleri ile Valilerin beslemekle yükümlü oldukları kuvvetlerde bulunmektaydı. 4. Yardımcı Kuvvetler. Toprak Yönetimi a) Arazi-i Emiriye: Tarıma elverişli olmayan yerler ile Mülk arazileri dışındaki tüm topraklar Arazi-i Emiriye adı ile devlete aitti. Bu topraklar askerlere dirlik olarak verilirdi. b) Vakıf Arazi: Sultan ve ailesi ile zengin kişilerin hayır amacı ile vakfettikleri topraklardır. Bunlar satılmaz, devredilmez ve amacı dışında kullanılmazdı. c) Mülk Arazi: Kişilere ait arazilerdir. Diledikleri gibi kullanabilirlerdi. ò Dil: Sarayda ve orduda Türkçe konuşulmasına karşın resmi dil Arapça idi. ò Ekonomi: Nil in suladığı verimli alanların çokluğu tarımda gelişmelere yol açtığı gibi İpek ve Baharat Yolları üzerinde olmaları canlı bir ticaret hayatı sürdürmelerine etken olmuştur. ò Sanat: Özellikle mimariye büyük önem vermişlerdir. Büyük Selçuklu Zengilerin etkisi görülmüştür. Baybars Camii ve Çaşnigir Külliyesi, Zahiriye Medresesi, Kalavun Külliyesi yanında renkli taş ve cam işçiliği de gelişmiştir. TÜRK İSLAM DEVLETLERİ'NDE KÜLTÜR VE UYGARLIK DEVLET TEŞKİLATI Türk Devletleri nin devlet ve egemenlik anlayışının İslamiyeti kabul ettikten sonra kurdukları Türk İslam nitelikli devletlerde de devam ettiği görülmüştür. Devletin hükümdar ailesinin ortak malı anlayışı devam etmiştir. Hükümdar ailesinin erkek üyelerinin her birinin tahta geçme hakkına sahip olması bir yandan güçlü preslerin tahta çıkmasını sağladığı gibi diğer yandan da taht sorunları yüzünden devletin parçalanmasına veya yıkılmasına ortam hazırladığı görülmüştür. Türklerdeki bu veraset (Katılım) anlayışının en zayıf noktaları olduğu ileri sürülmüştür. Hükümdarların, Tanrısal haklara sahip olduğu anlayışının İslamiyet in kabulünden sonra kurulan devletlerde de devam ettiği görülmüştür. Selçuklu hükümdarları Sultan unvanını kullanırken Sultan ailesinden gelenlere melik denilmiştir. 144

Melikler, Atabey denilen devletin güvendiği deneyimli kişiler gözetiminde deneyim kazamanları için Büyük Sultana bağlı olarak ülke yönetiminde yer alırlardı. Meliklerin kendi adlarına para bastırmaları, yabancı devletlerle antlaşma yapmaları yasaklanmıştı. Hutbe okutmak, Para bastırmak, Tuğra başta olmak üzere, Sancak, Nevbet (Bando), Taht, Taç, Arma, Unvan, Çetr (Küçük Saltanat Şemsiyesi), lakaplar, ok ve yay egemenliğin sembollerindendir. MERKEZ TEŞKİLATI (HÜKÜMET) Divan Örgütü: Türk İslam Devletleri nde devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı organa Divan denirdi. Günümüzdeki Bakanlar kurulu ve TBMM nin görevlerini yaparlardı. Büyük Selçuklular da, Vezir-i Azam ın başkanlığında toplanan divana Divan-ı Saltanat (Büyük Divan) denirdi. Divan kararlarında son söz hükümdara aitti. Bu nedenle divan hükümdarların Danışma Meclisi olarak nitelendirilmiştir. Divan-ı Saltanat a bağlı olarak görev yapan divanlar da bulunmaktaydı. DİVANIN ADI Divan -ı İstifa Divan -ı Tuğra Divan -ı Arz Divan-ı İşraf Niyabet-i Saltanat GÖREVLERİ Maliye işlerine bakar Divan-ı Mezalim Divan başkanına Müstevfi denir Divan -ı İnşa'da denir. İç ve dış yazışmaları yürütür. Ferman be beratlara hükümdarın Tuğrasını çeker. Başkanına Tuğral-i denir. Askerlik işlerine bakar. Maaş defterlerini tutar. Mali ve İdari işleri kontrol eder. Başkanına Müşrif denir. Hükümdarın başkanlık ettiği yüksek mahkemedir. Hükümdarın olmadığı sırada devlet işlerine bakar. Sultan'a vekalet eden kişiye Naip denir. SARAY TEŞKİLATI Saray, sultan ve ailesi ile birlikte bazı görevlilerin yaşadığı yerdir. Saray hizmetleri önceleri Oğuz geleneğine göre yapılırken daha sonra İslami bir nitelik kazanmıştır. Emir -i Alem Devlete ait bayrağı taşıyan görevlidir. Emir -i Candar Sarayı koruyan askerlerin komutanıdır. Hacibü'l Hüccab Sultan ile Divan üyeleri arasındaki yazışma ve görüşmeleri düzenler Emir -i Çeşnigir Sultan'ın sofrasını hazırlar. Yemeği ilk tadan görevlidir. Şerabdar-ı Has Sultanın şerbetini hazırlayan görevlidir. Serhenk (Savuş) Seferde veya törende yol düzenini sağlayan görevlidir. Emir-i Ahur Sultanın saraydaki atların bakımını yapar Emir-i Silahdar Sultanın silahlarının korunması ve Taşınması yapan görevlidir Emir-i Meclis Sultana teşrifatçılık yapar. HUKUK Türk İslam Devletleri nde Hukuk 2 ye ayrılmıştır. 1. Şer i Hukuk: kaynağını Kur an dan alan hukuk kurallarıdır. Şer i davalara kadılar bakardı. Kadıların başında baş kadı da denilen Kad ül Küdat bulunurdu. Hükümdar veya vezir tarafından atanırdı. Kadılar din ile ilgili konularda yetkili sayılırlardı. 2. Örfi Hukuk: Kaynağını örf, adet, gelenek ve göreneklerden alan kurallardır. Bu mahkemelerin başı Emir-i Dad idi. YUSUF HAS HACİP KUTADGU BİLİG Has Hacip unvanını almadan önce doğum yerinden dolayı Balasagunlu Yusuf diye tanınan Yusuf Has Hacip Kutadgu Bilig ( mutluluk veren bilgi) isimli ünlü eserini 18 ayda yazmış, Edebiyata büyük marakı olduğu ileri sürülen Doğu Karahanlı Hükümdara Tamgaç Buğra Hana sunulmuştur. Kitabı çok beğenen Hükümdar, Balasagunlu Yusuf a Ulu Has Hacip unvanını ve Kaşgar da vezir yardımcılığı görevini vermiştir. Kutadgu Bilig Hükümdarlara öğüt veren ilk siyasetnamedir. 6645 Beyitten oluştuğu belirtilmiştir. Kitabın ilk nüshasının Uygurca ikinci nüshasının ise Arapça olduğu belirtilmiştir. Yusuf Has Hacip, eserinin bir bölümünde Kitabıma, okuyana mutluluk getirsin, ona doğru yolu göstersin diye Kutadgu Bilig adını koydum. Ben sözlerimi yasa, mutluluk, akıl ve akibet üzerine kurdum demiştir. Yusuf Has Hacip, eserinin bir başka bölümünde Alimlerin ilmi, halkın yolunu aydınlatır. İlim bir meşale gibidir, geceleri yanar ve insanlığa doğru yolu gösterir. Bu nedenlere alimlere saygı göstermek, onların ilminden yararlanmak gerekir demiştir. Yusuf Has Hacib, astronomi bilimini öğrenmek isteyenlerin, önce geometri ve hesap kapısından geçmesi gerektiğini söyler: Aritmetik ve cebir, insanı kemâle ulaştırır; toplama, çıkarma, çarpma, bölme, bir sayının iki katını, yarısını ve kare kökünü alma işlemlerini bilen, yedi kat göğü avucunun içinde tutar. Her şey hesaba dayanır. ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 145

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ AHMET YESEVİ Tarihte bilinen ilk Türk mutasavvıfıdır. Divan-ı Hikmet adlı eseri ile İslamiyeti tasavvuf yolu ile anlatmıştır. Eserinde dini ve ahlaki öğütlere genişçe yer vermiştir. Ahmet Yesevi, Karahanlıların egemen olduğu Yesi şehri yakınlarındaki Sayram kentinde doğmuştur. Yusuf Hemadani den eğitim almıştır. Anadolu ya hiç gelmemiş olmakla birlikte Anadolu da tanınan ve sevilen bir kişidir. Eserinde İslamın değerlerini Türk Kültürünün değerleri ile kaynaştıran Yesevi, özellikle bozkırlarda yaşayan Türk boylarının Müslümanlığı benimsemelerini kolaylaştırdığı ileri sürülmüştür. Ahmet Yesevi nin Arapça ve Farsçayı çok iyi bilmesine rağmen eserlerini Türkçe yazması kuşkusuz dikkate değerdir. Rivayete göre, Ahmet Yesevi kendisinden 200 yıl sonra yaşayan Timur un rüyasına girer ve ona Buhara nın fethini müjdeler. Bunun üzerine sefere çıkan Timur, Buhara nın fethini gerçekleştirir. Şükran hisleri ile Yesevi nin mezarını ziyaret eden Timur derhal bir türbe yapılması emrini verir. Kazakistan ın güneyinde Türkistan kentinde bulunan türbe 2 yılda tamamlanır. Türbe, Unesco tarafından Dünya tarih eseri olarak kabul edilmiştir. TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Askeri davalara Kadıasker (Kazasker) bakardı. Sultan ın başkanlık ettiği özel mahkeme niteliğinde Divan-ı Mezalim bulunmaktaydı. Kadıların kararlarına burada itiraz edilebilirdi. Kararları kesindi. ORDU Dönemin en güçlü ordularının başında yer almaktaydı. Ordu komutanına Subaşı denirdi. Ordu çeşitli bölümlerden oluşmaktaydı. Merkez Ordusu Hassa Ordusu Sipahiyen (Atlı Askerler) Özel Ordu (Eyalet Askerleri) Türkmenler Bağlı Yardımcı) Kuvvetler Değişik kavimlerden satın alınarak yetiştirilirlerdi. Sultanın özel kuvvetleriydi. Devletten maaş alırlardı. Türk boylarından seçilen atlı kuvvetlerdir. Sulta bağlı olan 46 bin kişilik ordu kurdu. Ikta sahibi kişilerin yetiştirdiği atlı kuvvetlerdir. Maaş almazlardı. İktadan elde edilen gelirlerle geçinirlerdi. Daimi değil savaş zamanı orduya katılırlardı. Meliklerin, Valilerin veya Eyalet yöneticilerinin emrindeki kuvvetleridir. İlk dönemlerde ordunun büyük bölümünü oluştururlardı. Savaşta orduya katılır fethedilen yerlere yerleştirilirlerdi. Bağlı devlet yada beyliklerin kuvvetleridir. (Arap, Gürcü) TOPRAK YÖNETİMİ Türk İslam Devletleri nde toprağın sahibi devlettir. Devlete ait arazilere Mir i Arazi denirdi. Bu araziler çeşitli hizmetlerde kullanılmak üzere bölümlere ayrılmıştı. 1. Has Arazi: geliri Sultana ve saraya ait arazilerdir. Elde edilen gelirler saray masraflarına ayrılırdı. Hükümdar bu arazilerden akrabalarına bağışlarda bulunabilirdi. 2. Ikta Arazi: Meliklere, emirlere, komutanlara hizmetleri karşılığı verilen arazilerdir. Ikta sahiplerine maaş verilmezdi. Ikta arazileri işleyen köylülerde topladıkları vergilerden bir bölümünü geçimleri için ayırırlar, geri kalanı ile asker beslerlerdi. Bu topraklar devlete ait olduğundan Ikta sahipleri bu toprakları satamaz, devredemez veya miras olarak bırakamazdı. Devletin Ikta Sistemi Uygulanması ile; a) Yağmacılık veya çapulculuk yapan göçebe Oğuzları yerleşik yaşama geçirerek huzur ve güvenlik sağlanmıştır. b) Hazineden para çıkarılmadan Ikta ordusu adıyla büyük bir ordu elde edilmiştir. c) Toprağını 3 yıl boş bırakanların toprakları alınır bir başkasına verilirdi. Böylece toprağın sürekli ve verimli işlenmesi sağlanmıştır. d) Ikta bölgelerinde güvenlik, taşra bölgelerinde ise otorite sağlanmıştır. e) Ikta sahibi bölgelerinde oturmak zorunda olduğundan ülke asayişi de sağlanmıştır. 3. Vakıf Arazi: Geliri, cami, imarethane, darüşifa, medrese, kervansaray, yol, köprü gibi sosyal hizmetler için ayrılan arazilerdir. Amaçları dışında kullanılmazlardı. 4. Haraci Arazi: Üzerinde Müslüman olmayanların yaşadığı arazilerdir. Buradan alınan vergiler doğrudan hazineye aktarılırdı. 5. Mülk arazi: kişilere ait arazilerdir. Mülk sahipleri arazileri diledikleri gibi satar, miras olarak bırakır ya da vakıf araziye devredebilirdi. 146

MALİYE Türk İslam devletlerinin gelir ve giderlerinde büyük ölçüde benzerlik görülmektedir. Bunlar; 1. Müslümanlardan alınan öşür (ürün ) ayrıca hayvan vergisi. 2. Müslüman olmayanlardan alınan Haraç denilen ürün vergisi. 3. Müslüman olmayan askerliğe el verişli erkeklerden alınan Cizye vergisi. 4. Gümrük vergileri 5. Ticaretten elde edilen gelirler. 6. Savaşlardan elde edilen ganimetlerin 1/5i. 7. Maden, orman ve tuzla gelirleri. 8. Bağlı beylik ve devletlerden alınan vergiler. Toplanan bu vergiler Gûlam askerleri ile memur maaşları ve bayındırlık işlerine harcanırdı. DİL VE EDEBİYAT Devletin resmi ve edebiyat dili Farsça, eğitim öğretim ve bilim dili ise Arapça olmasına karşın orduda ve halk arasında konuşulan resmi dil Türkçedir. Farsça ve Arapçanın yoğun olarak kullanılması Türk Dili ndeki gelişmenin yavaşlamasına neden olmuştur. Temel eğitim kurumları medreselerdir. İlk Selçuklu Medreseleri Tuğrul Bey döneminde vezir Nizamülmülk ün Bağdat ta açtığı Nizamiye Medresesidir. Yetenekli çocuklar sıkı bir eğitimden geçtikten sonra buraya memur olarak atanırdı. Türk İslam hükümdarları bilime ve bilim adalarına büyük önem vermişler ve onları koruyuculukları altına alarak desteklemişleridir. Harezmi, Ibn-i Türk, Farabi, Ebu Reyhan ül Buruni, İbn-i Sina, Gazali, Ömer Hayyam hem dönemlerinde ve hemde geleceğe damga vuran bilim adamları olarak tanınmışlardır. EKONOMİ Büyük Selçukluların verimli topraklara egemen olması sayesinde tarım hayatında büyük bir canlılığın görüldüğü gibi egemen olduğu bölgelerden geçen ipek ve baharat ticaret yolları sayesinde de ticarette de bir hayli ileri girmişlerdir. Ticaretin gelişmesine önem vermişler tüccarların güvenliği ve ihtiyaçları için Kervansaraylar yaptırmışlardır. Selçuklu esnafı kendi aralarında Fütüvvet denilen dini iktisadi bir teşkilat kurmuşlardır. Her zanaat kolu ise bir Lonca ya bağlıydı. SANAT Çok geniş alanlara yayılan Türkler bir yandan karşılaştıkları uygarlıkların sanatından etkilenirken diğer yandan onları etkilemişlerdir. Özellikle mimari alanında ileri gitmişler, mimariye Kubbe sanatını getirmişleridir. Selçuklularda resim ve heykel sanatı dince yasak olarak nitelendirildiğinden fazlaca gelişmemiş bunların yerine Hattatlık, Çinicilik, Oymacılık gibi süsleme sanatları gelişmiştir. Resmi Dili Karahanlılar Gazneliler Büyük Selçuklular Tolunoğulları Aksitler Türkçe Farsça Farsça Arapça Eğitim Dili Türkçe Arapça Arapça Arapça Edebiyat Dili Edebiyat Dili Saray Ordu Dili Türkçe Arapça Arapça Arapça Türkçe Farsça Farsça Arapça Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe TAÇ MAHAL Babür Hükümdarı Cihan Şahın 14. çocuğunun doğumu sırasında ölen eşi Mümtaz Mahal ( Ercümend Banu Begüm ) adına Hindistan ın Agra şehrinde yaptırdığı eşsiz güzellikteki türbedir.. Rivayete göre bu eseri yapan işçilerin bir daha aynı yapıttan bir daha yapmamaları için kolları kesilmiştir. Türbenin yapımında çok sayıda usta ile günde yirmi bin işçinin çalıştığı belirtilmiştir. Cihan Şah tarafından İstanbul dan davet edilen Mimar Sinan öğrencilerinden Mimar- Mehmet İsa Efendi ile Mimar Mehmet İsmail Efendi tarafından (1632 1652 ) 20 yılda tamamlanmıştır. Türbedeki yazılar ise Hattat Serdar Efendi nin eseridir. Mimar Mehmet İsmail Efendi tarafından mermerden yapılan kubbe 82 metre yüksekliktedir ve kubbe üzerinde altınlı bir alem yer almaktadır. Türbenin beyaz mermerden dört minaresi bulunmaktadır. Mümtaz Mahal ve eşi Cihan Şahın sandukaları üst katta kubbenin altında yer almasına karşın asıl mezarları en alt kattadır. Duvarlarında yüz binlerce sedef gömülü olan duvarlarında 42 zümrüt, 142 yakut, 625 pırlanta ve 50 adet iri incinin bulunduğu ileri sürülmüştür. Unesco nun Dünya Miras Listesinde yer alan bu şaheser yapıt Dünyanın 7 harikaları arasında yer almaktadır ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 147

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ NOTLARIM TÜRK DÜNYASI 2 2. BÖLÜM TÜRK DÜNYASI II MOĞOL (CENGİZ İMPARATORLUĞU 1206-1227) ò Moğollar, uzun süre Hunların, Göktürklerin ve Uygurların egemenliği altında kabileler halinde yaşamıştır. ò Moğol beylerinden olan Temuçin, Merkit, Kerait ve Nayman gibi güçlü Moğol Kabileleri ile Moğolca konuşan boyları egemenliği altında birleştirmiştir. ò Moğol boy beyleri 1196 da yapılan Kurultay da Temuçin i Cengiz unvanı ile kurduğu devletin başına han seçmişlerdir. ò Cengiz Han Çin i ve Harzemşah topraklarını ele geçirdikten sonra kısa sürede doğuda Çin Denizi nden batıda Almanya ya kadar uzanan büyük bir devlet kurmuşlardır. Moğolların batıya yönelik hareketlerinin bir çok Türk boyunun Anadolu ya gelmelerine ve Anadolu nun Türkleşmesine büyük katkı sağladığını BİLİYOR MUYDUNUZ? ò Bu dönemde Asya da başka bir siyasi otorite kalmadığından buranın en güvenilir ve huzurlu dönemi nitelendirildiği gibi, İpek Yolu nun hemen hemen tamamına sahip olmaları nedeniyle ticaretin güven içinde yapıldığı ileri sürülmüştür. ò Cengiz Han ölmeden önce İmparatorluğu oğulları arasında paylaştırmıştır. Ölümü üzerine imparatorluk toprakları üzerinde Cengiz soyundan gelenlerin yönetiminde bir takım devletler kurulmuştur. Bunlar; 1. ALTIN ORDA DEVLETİ (1227-1502) ò Cengiz Han Oğlu Cuci nin ölümü üzerine torunları Orda ile Batu arasında tercihini Batu için kullandığından Batu Han Merkez saray olmak üzere Hazar ve Karadeniz in kuzeyinde Altın Orda Devleti ni kurmuş ve sınırlarını Aral Gölü nden Macar topraklarına kadar genişletmiştir. ò Berke Han döneminde İslamiyet in resmen kabulü ile başta Kıpçaklar olmak üzere Türklerin Yoğun yaşadığı bu devlet, Türk İslam Devleti ne dönüşmüştür. ò Timur un desteği ile yönetimi ele geçiren Toktamış karışıklıkları önlemiş, devleti yeniden güçlendirmiş ise de bir süre sonra Maverahünnehir yüzünden Timur la anlaşmazlığa 148

düşmüştür. Toktamış Timur a karşı başarılı olamamış ve yenilmiştir. Toktamış tan sonra başlayan taht kavgaları Altın Orda Devleti nin parçalanmasına ve bu topraklar üzerinde Hanlıkların ortaya çıkmasına yol açmıştır. a) Kırım Hanlığı, b) Ejderhan (Astarhan) c) Kazan Hanlığı d) Kasım Hanlığı e) Sibir-Sibirya (Küçüm) Hanlığı f) Nogay Hanlığı ò Kırım Hanı Mengli Giray Başkent Sarayı alarak 1502 de Altın Orda Devleti ne son vermiştir. ò Altın Orda Devleti nin parçalanmasının ve yıkılmasının Rusların yayılması için uygun bir ortam yarattığını 2. İLHANLI DEVLETİ (1256-1336) BİLİYOR MUYDUNUZ? ò Cengiz Han ın torunu Hülagü tarafından mekez Tebriz olmak üzere İran üzerinde kurulmuştur. ò Azerbaycan ı ele geçiren Hülagü, Bağdat ı alıp Abbasi Devleti ne son vermiştir. ò 1243 Kösedağ Savaşı ndan sonra Türkiye Selçukluları üzerinde egemenlik kurdular. ò Suriye egemenliği için Memlüklerle yaptıkları Ayn-ı Calud Savaşı nda yenilgiye uğradılar. ò İslamiyet i benimsemesi üzerine Mahmud adını alan Gazan Han döneminde İslamiyet İlhanlılar arasında tam olarak yayılmıştır. ò İlhanlı Devleti nin yıkılması üzerine; a) İç Anadolu da Eretna Devleti b) Doğu Anadolu da Karakoyunlu Devleti c) Güneydoğu Anadolu da Akkoyunlu Devleti, d) Irak ta Celayirliler Devleti kurulmuştur. 3. ÇAĞATAY DEVLETİ (1227-1369) ò Cengiz Han ın oğullarından Çağatay ın ölümünden sonra Kara Hülagu Han tarafından kurulmuştur. Tarmaşirin Han döneminde İslamiyet i resmen kabul etmişlerdir. ò Devlet Türklerin çoğunlukta yaşadığı bölgede kurulduğundan ve halkın Moğolca yerine Türkçeyi kullanmasından dolayı devlet tamamen bir Türk devleti haline gelmiştir. ò Çağatay beylerinden olan Timur karışıklıklardan yararlanarak Hanlığa son vermiş (1369) ve bu topraklarda kendi adı ile anılan imparatorluğu kurmuştur. KUBİLAY HANLIĞI (1280-1368) ò Kubilay Han taht kavgalarını kazanarak kendisini Moğol hükümdarı ilan etmiş, merkezini Pekin e (Han Balık) taşıyarak yeni bir devlet kurmuştur. ò Türkleşmeyen ve İslamiyet i benimsemeyen tek Cengiz koludur. ò Çin de Yü-an adı ile bir hanedanlık kurmuştur. Ölümü üzerine hanlık zayıflamış, Moğolların bir bölümü ülkelerine dönerken bir bölümü kalabalık Çin nüfusu içinde Çinlileşerek benliklerini yitirmişlerdir. NOTLARIM ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 149

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ NOTLARIM TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ TİMUR İMPARATORLUĞU (1369-1501) ò Çağatay Devleti nin Emirlerinden olan Timur, Çağatay Devleti nin yıkılması üzerine Maverahünnehir ve İran ı içine alan devleti kurmuştur. ò Toktamış ile yaptığı savaşları kazanarak Altın Orda Devleti nin parçalanmasına yol açmıştır. Bu devletin parçalanması Rusların genişlemesine ortam hazırlamıştır. ò Egemenliğini tanımayan Karakoyunlular ve Celayirliler in Osmanlılar a sığınması üzerine Anadolu ya giren Timur Ankara Savaşı nda Yıldırım Bayezıd ı yenerek Anadolu Türk birliğinin bozulması, Türklerin batıya ilerleyişinin durması, İstanbul un fethinin gecikmesi gibi Türk Tarihi açısından bir dizi olumsuzluklara neden olmuştur. ò Timur Çin seferine hazırlanırken ölmüştür. Toprakları oğulları arasında paylaşılmış ve Özbeklerin (Şeybanilerin) saldırıları sonucunda yıkılmışlardır. Timur Cengiz soyundan gelmediğinden Han unvanını kullanmamıştır. Çağatay soyundan birini tahta çıkararak biçimsel olarak ona bağlı Emir unvanı ile ülkeyi yönetmiştir. Devlet hükümdar ailesinin ortak malıdır anlayışının benimsenmesi yüzünden Mirza denilen hanedan üyeleri arasında sık sık taht sorunları yaşanmıştır. Orduları Onluk Sistem e göre düzenlenmiştir. Çağatay Türkçesi ve Uygur Alfabesini kullanmışlardır. Timur un torunlarından olan Emir Uluğ Bey in Astronom ve Matematikçi olduğu belirtilmektedir. Ali Şir Nevai ve Timur un soyundan gelen son Emir Hüseyin Baykara ünlü şairlerdir. Mimari ve minyatür sanatlarında ileri gitmişlerdir. Ak Saray, Bibi Hanım Mescidi, Gök Saray oldukça ünlüdür. * Timur un bir çatışmada ayağından aldığı yaralar nedeniyle aksadığını (topalladığını) bu yüzden bazı tarihçilerin Topal veya Aksak Timur karşılığı Timurlenk dediklerini BİLİYOR MUYDUNUZ? KARADENİZ'İN KUZEYİNDEKİ SİYASİ GELİŞMELER KIRIM HANLİĞİ ( 1440 1783 ): - Hacı Giray Han tarafından 1440 da Kırım da kurulmuştur. Altın Orda Devleti topraklarında kurulan en önemli ve en büyük hanlıktır. - Hacı Giray ın ölümü üzerine taht sorunu başlamış ve Osmanlılardan yardım istemişlerdir. Fatih Sultan Mehmet, Gedik Ahmet Paşayı Kırım a göndererek 1475 de Kırım ı Osmanlı Devletine bağlamıştır. - Kırım Osmanlılar ile Ruslar arasında yapılan 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile bağımsız kalana kadar yine Cengiz soyundan gelen Giray denilen Hanlar tarafından yönetilmiştir. - Ruslar 1783 de Kırım ı tamamen işgal etmişlerdir. Osmanlı Devleti 1792 Yaş Antlaşmasında Kırım ın Rusya ya ait olduğunu kabul etmek zorunda kalmıştır. - Kırım günümüzde Ukrayna ya ait Özerk Cumhuriyettir. EJDERHAN ( ASTRAHAN ) HANLIĞI ( 1466 1557 ): - Merkezi Astrahan( Hacı Tarhan şehri ) olan Ejderhan Hanlığı Kasım Han tarafından kurulmuştur. Başkentinden dolayı Astrahan Hanlığı da denilmiştir. - Hanlık önemli ticaret yolları üzerinde yer aldığından sürekli saldırılara uğramıştır. - Rus saldırılarına karşı Osmanlı Sultanları Don Volga ( İdil ) Kanal Projesi dahil birçok önlem almış iseler de saldırıları önleyememişlerdir. Rus Çarlığı tarafından ortadan kaldırılmıştır. 150

- Günümüzde Rusya Federasyonu na bağlı Dağıstan bölgesindedir. KAZAN HANLIĞI ( 1437 1552 ): - Altın Orda Hükümdarı Toktamış ın oğlu Uluğ Muhammed Han tarafından başkent Kazan olmak üzere kurulmuştur. - Halkı Bulgar Türkleri ile Kıpçaklardan oluşmuştur. - Bir süre Rusları egemenlikleri altında tutmuş iseler de Rus saldırılarına dayanamamışlar ve Ruslar tarafından yıkılmışlardır. - Rusların Kazan Hanlığını alması diğer Türk Hanlıkları üzerindeki baskılarını artırmayı kolaylaştırmıştır. - Günümüzde, Tatar adı verilen Kazan Türklerinin yurdu, Tataristan, Başkırdiztan ve Çuvaşistan bölgeleridir. KASIM HANLIĞI ( 1445 1681 ) : - Kazan Hanı Uluğ Muhammed in oğlu Kasım Han tarafından başkent Kasım şehrinde kurulmuştur. -Rusların kışkırtması ile Kasım Hanın, Kazan Hanlığı tahtını ele geçirmek istemesi yüzünden savaşlar çıkmıştır. Kasım Hanlığını kışkırtan Ruslar 1681 de Kasım Hanlığına son vermişlerdir. KÜÇÜM ( SİBİR ) HAN LIĞI ( 1563 1628 ): - Taybuğa Han tarafından Batı Sibirya da kurulmuştur. Halkı Kıpçak, Kırgız ve Yakut Türklerinden oluşmuştur. - Halkını Müslümanlaştırmaya çaba harcayan Rusları Sibirya dan çıkarmayı başaran ünlü hükümdarları Küçüm Handan dolayı Küçüm Hanlığı olarak da tanınmıştır. - Küçüm Hanın ölümünden sonra Ruslar tarafından ortadan kaldırılmışlardır. Sibirya nın isminin Sibir Türklerinden geldiğini BİLİYOR MUYDUNUZ? NOGAY HANLIĞI ( 16. ve 18. Yüzyıllar ): - Hazar Denizi ve Aral Gölünün Kuzeydoğusunda merkez Saraycık olmak üzere kurulmuştur. Adını Altın Orda Devletinin ünlü komutanlarından olan Nogay dan almıştır. - Halkının çoğunluğu Kıpçak Türkleridir. - Ruslar tarafından yıkılmışlardır. - Doğuya giden Nogaylara, Özbekler ve Kazaklar başlarına giydikleri şapkadan dolayı Karakalpaklılar adını vermişlerdir. TÜRKİSTAN - HİNDİSTAN VE İRAN'DAKİ GELİŞMELER Timur un ölümünde sonra imparatorluğu parçalanmış ve toprakları üzerinde yeni devletler ortaya çıkmıştır. Bunlar; a) ŞEYBANİLER (ÖZBEKLER) (1428 1598) ò Batı Türkistan da kurulmuş bir Türk devletidir. Şeybanilerin kurulduğu bu bölgede Özbeklerin bulunmasından dolayı bunlara Özbekler de denilmektedir. ò Altın Orda hükümdarları soyundan gelen Ebü l Hayr Han tarafından kurulmuştur. ò Ebü l Hayr Han ın ölümü üzerine Özbekler asıl hanlıktan ayrılarak kuzeye çekilmiş ve başlarına buyruk hareket etmeye başlamışlardır. Bu yüzden bunlara Kazak denilmiştir. Bugünkü Kazakların atalarıdır. ò Muhammed Şeybani döneminde yeniden güçlenseler de Kırgızların ve Safevilerin saldırıları sonucu güçlerini kaybetmişlerdir. Horasan Safevilerin, Taşkent yöreleri Kırgızların eline geçmiş, diğer bölgelerinde Özbek hanlıkları diye tanınan Hive, Buhara ve Hokand Hanlıkları kurulmuştur. NOTLARIM ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 151

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ NOTLARIM TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ b) SAFEVİLER (1502 1736) ò Akkoyunlu Devleti nin yıkılmasından sonra Şah İsmail tarafından İran da kurulmuş bir Türk hanedanıdır. Devlet ismini bir Tarikat şeyhi olan Safiyüddin den almıştır. ò II. Bayezıd döneminde başlayan Osmanlı Safevi ilişkileri Safevilerin desteklediği Şah Kulu İsyanı ile önemli ölçüde gerginleşmişti. Yavuz Sultan Selim İran üstüne yürüyerek Çaldıran Savaşı nda 1514 Şah İsmail i yenilgiye uğratarak Tebriz i ele geçirmişti. Kanuni döneminde de Osmanlı İran Savaşları sürmüş 1555 Amasya Antlaşması ile Tebriz, Doğu Anadolu ve Irak Osmanlılara geçmiş ve bir süre savaş olmamıştır. 1590 Ferhat Paşa Antlaşması ile İran ın topraklarının bir bölümü Osmanlılara geçmiş, IV. Murat döneminde yapılan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile yaklaşık bugünkü Türkiye-İran sınırı çizilmiştir. Ancak barış uzun sürmemiş 1724 de yeniden savaşlar başlamıştır. Bu süreç içinde Afşar Türklerinden Nadir Han ın başa geçmesi ile Safevi Hanedanı son bulmuş, 1750 yılına kadar sürecek olan Afşar Hanedanı dönemi başlamıştır. Afşar Hanedanı na son veren Zendler e (1750 1779) ise 1925 tarihine kadar sürecek olan bir başka Türk Hanedanlığı olan Kaçarlar Hanedanlığı son vermiştir. Kaçar Hanedanlığı na da Fars asıllı olan Pehlevi Hanedanlığı nın kurucusu Rıza Şah Pehlevi son vermiştir. ò Pehlevi Hanedanlığı ise 1979 da Ayetullah Hümeyni önderliğindeki İranlılar tarafından sona erdirilmiş günümüzdeki İran İslam Cumhuriyeti kurulmuştur. ò İran ın Türk yönetiminden çıkması Türkiye Cumhuriyeti nin Orta Asya Türk Dünyası ile ilişkilerinin önemli ölçüde zayıflamasına neden olmuştur. c) HİNDİSTAN TÜRK SULTANLARI VE BA- BÜRLÜLER Hindistan Türk Sultanlıkları (1206 1413) ò Hindistan da Türk varlığı Gazneliler ile başlamıştır. Gaznelilere son veren Afgan asıllı Gurlular bir süre Kuzey Hindistan a egemen olmuşlardır. Gurluların Delhi valiliğine atadıkları Kutbeddin Atabeg Lahor ve Pencap yörelerini alarak Delhi Türk Sultanlığını kurmuştur. ò Şemsiye Hanedanlığı, Sultan Balaban Dönemi ve Kalaç Hanedanlığı Dönemlerinde Moğollardan kaçan Türkleri koruma altına almış ve Moğolların Hindistan a girmelerini engellemiştir. ò Tuğluk Hanedanı döneminde Hindistan a giren Timur, Hindistan Türk Sultanlıklarını kendine bağlamış ise de bu devletin zayıflaması üzerine Afganlıların Delhi yi ele geçirmeleri ile Hindistan Türk Sultanlıkları Dönemi son bulmuştur. Babürlüler (1526 1858) 152

ò Hindistan da Delhi Sultanlığından sonra kurulmuş olan ikinci Türk devletidir. Baba tarafından Timur, anne tarafından Çağatay hükümdar ailesi soyundan gelen Babür Şah tarafından kurulmuştur. ò Büyük Coğrafya Keşifleri ile Hindistan a ulaşan Portekizliler ile savaşmışlardır. ò İç karışıklıklar yüzünden güçlerini yitirmeleri üzerine İngilizler Babür devletine son vererek 1858 de Hindistan ı tamamen sömürgeleştirmişlerdir. ò Babür hükümdarları, Padişah, Şehinşah, Şah ve Hakan unvanlarını kullanmışlardır. Vezir-i Azam ın başkanlığında toplanan Divan-ı Ala devletin gelir ve giderlerine bakardı. ò Ordunun büyük bir bölümü Tuyul (Ikta) sahibi kişilerin sipahilerinden oluşmaktaydı. ò Hükümdara ait topraklara Halise, hizmetleri karşılığında yöneticilere ıkta olarak verilen topraklara Tuyul, ilimle uğraşan ve yoksullara verilenlere ise Suyurgul denilmektedir. ò Babür Şah ın kendi hayatını anlattığı Babürname Türkçe yazılmış önemli eserler arasındadır. ò Cihan Şah ın ölen eşi Mümtaz Mahal için Agra da yaptırdığı Taç Mahal çok ünlüdür. Özbekler ve Özbek Hanlıkları Batı Türkistan da devlet kurmuş olan Özbeklerin (Şeybaniler) parçalanması, Horasan ın Safevilerin, Taşkent in Kırgızların eline geçmesi üzerine geriye kalan toprakları Hive, Buhara ve Hokand isimli Özbek hanlıkları kurulmuştur. 1. Hive Hanlığı (1512 1873) ò Hive Harezm bölgesinde bir Türk şehridir. Harezm bölgesi Sefevilerin eline geçince Safevilere karşı ayaklanılmış, İl-Bars tarafından kurulmuştur. ò Ebü l Gazi Bahadır Han, Secere-i Türk ve Secere-i Terakkime adlı Türkçe eserleri ile ün kazanmıştır. ò 1873 de Rus egemenliği altına giren hanlık 1920 de Ruslar tarafından ortadan kaldırılmıştır. 2. Buhara Hanlığı ò Baki Muhammed Han tarafından Buhara ve Semerkand yörelerinde kurulmuştur. ò Nadir Şah Dönemi nde İran ın egemenliği altına girmiş, 18. Yüz yılda Moğolların egemenliğine geçmiştir. ò 1868 de Rus egemenliğine giren Hanlık 1920 de Ruslar tarafından ortadan kaldırılmıştır. 3. Hokand Hanlığı ò Hokand başkent olmak üzere Şeybani (Özbek) soyundan Şahruh tarafından kurulmuştur. ò Kuruluşundan sonra bir süre Çin egemenliğinde kalan Hanlık, Çinlilerden kurtulmuşsa da 1868 de Rus egemenliği altın girmiş, 1876 da Ruslar tarafından ortadan kaldırılmıştır. ò Günümüzde Hive, Buhara, Fergana ve Hokand bağımsız Özbekistan Cumhuriyetine aittir. NOTLARIM ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 153

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ NOTLARIM TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Kazak Hanlığı ve Yüzler (Cüzler) ò Kazak Türkleri Özbekler ile Kırgızların kaynaşması ile oluşan bir topluluktur. Kazak Hanlığı, Altay Dağları ile Hazar Denizi arasında kurulmuştur. ò Önceleri ayrı ayrı hanlıklar halinde yaşayan Kazakları bir araya getiren Kasım Han olmuştur. ò Tevkel Han döneminde Kazaklar ülkeyi Büyük, Orta ve Küçük olmak üzere 3 Orda ya (Yüz) veya (Cüz) bölmüşlerdir. Amacın konar-göçer Kazakların yaylak ve kışlakları ile savaşa gönderilecek olan asker sayısını belirlemek olduğu ileri sürülmüştür. ò Ancak ülkenin Orda lara (Cüzlere-Yüzlere) bölünmesi parçalanmalarını kolaylaştırmıştır. Rusların egemenliği altına girmişlerdir. ò Kazakistan, 1991 de Sovyetler Birliği nin dağılmasından sonra bağımsızlığına kavuşmuştur. Sayan Altay Türkleri ve Kırgızlar ò Sayan Altay bölgesi en eski Türk yurtlarındandır. Önce Kalmutluların arkasından Çinlilerin egemenliği altında kalmışlar, Ruslar 1850 de bu bölgeyi ele geçirmişlerdir. Günümüzde bu bölgede Rusya Federasyonuna bağlı özerk biçimde Saka (Yakut), Tuva, Hakas ve Altay Türkleri yaşamaktadır. ò Altın Orda Devleti nin egemenliğinde yaşarken Sayan Altay Türkleri arasında Müslümanlık yayılmıştır. ò Uygurları yıkan Kırgızlar, Orta Asya da yaşayan Türk boylarındandır. Devletleri Karahıtaylar tarafından yıkılınca Karahanlılara bağlanmış ve Müslüman olmuşlardır. Kırgızların milli destanı olan Manas Destanı nda yer almışlardır. ò 19. Yüz yılda Rus işgali başlamış, 1936 da Sovyetler Birliği ne bağlı bir Cumhuriyet olmuş, 1991 de Sovyetler Birliği nin yıkılması üzerine başkentleri Bişkek olmak üzere bağımsız Kırgızistan Cumhuriyeti olmuştur. Yaka Türkmenleri (Türkmenistan) (1860 1884) ò Müslüman olan Oğuz Türklerine Türkmen denmiştir. Bir kısım Oğuzlar Anadolu ya göç ederken bir kısmı Türkmenistan da kalmıştır. Osmanlılar bunlara, Hazar Denizi nin öbür yakasındaki Türkmenler anlamında Yaka Türkmenleri diğer adı ile Hazar ötesi Türkmenleri de demişlerdir. ò Bir süre Selçuklular, Harzemşahlar, Moğollar, Timur, Safevi ve Özbeklerin egemenliğinde kalan Türkmenistan 1890 da Ruslar tarafından tamamen işgal edilmiş, 1991 de Sovyetler Birliği nin dağılması üzerine başkentleri Aşkabat olan bağımsız Türkmenistan Cumhuriyeti ni kurmuşlardır. Doğu Türkistan (Kaşgar Türkleri) (1418 1877) ò Tarım havzasını içine alan bölgedir. Doğu Türkistan, 13. Yy da Moğollara bağlanmış, 16. Yüz yılda ise Çağatay soyundan gelen Veyis Han tarafından Kaşgar Hanlığı kurulmuştur. ò Osmanlı padişahı Abdülaziz Çinlilere karşı Kaşgarlılara yardım göndermişse de Çinlilerin Uyguristan adı verilen bölgeyi işgal etmelerine engel olamamıştır. ò Uygur Türkleri günümüzde Çin e bağlı olarak başkentleri Urumçi olan Doğu Türkistan Uygur Özerk Eyaleti adı altında yaşamlarını sürdürmektedirler. Azerbaycan Hanlıkları ò Azerbaycan ilk önce Saka Türklerinin arkasından Hunlar, Bulgar Türkleri, Hazarlar ve Sibirlerin yerleştikleri bir yer olmuştur. Bölgede Selçukluların, İlhanlıların, Karakoyunluların, Akkoyunluların ve Safevilerin egemenliği altında kalmıştır. Azerbaycan ın tamamen Türkleşmesi Selçuklular döneminde gerçekleşmiştir. Bunlara Azeri Türkleri adı verilmiştir. 154

ò Safeviler ile Osmanlılar arasındaki mücadeleler sırasında çeşitli hanlıklar ortaya çıkmıştır. Nadir Şah yeniden Azerbaycan da birliği sağlamış ise de onun ölümü üzerine hanlıklar yeniden bağımsızlıklarına kavuşmuşlardır. ò Gence, Koba, Bakü, Şeki, Şirvan, Revan ve Karabay adlarını taşıyan hanlıklar Rusların egemenliği altına girmiştir. İranlılarla yapılan anlaşma ile Azerbaycan ı paylaşan Rusların I. Dünya Savaşı ndan çekilmesi üzerine 1918 de Azerbaycan Cumhuriyeti kurulmuştur. ò 1991 yılına kadar Sovyetler Birliği yönetiminde kalan Kuzey Azerbaycan günümüzde başkent Bakü olmak üzere Azerbaycan Cumhuriyeti adı ile varlığını sürdürmektedir. Güney Azerbaycan ise İran ın yönetimi altındadır. KÜLTÜR VE UYGARLIK Devlet anlayışları Orta Asya Türk Devlet Anlayışı ile büyük benzerlik göstermekteydi. Devletin başında Kağan, Han denilen sınırsız yetkilere sahip hükümdar bulunurdu. Devleti yönetme hakkının tanrı tarafından hükümdar ve ailesine verildiğine inanılırdı yani Kut Anlayışı ileri sürülmüştür. Türklerde olduğu gibi tahta kimin geçeceği konusundaki belirsizlik taht kavgalarına neden olmuştur. Devlet işlerinde en önemli kurum Kurultay dır. Kağanın başkanlığında toplanan kurultaya Kağan ın oğulları, Noyanlar (ordu komutanları), Boy Beyleri de katılırdı. Kurultay, Kağanın seçimi, savaş, barış ve vergiler gibi konuları görüşür ve karara bağlardı. Moğol ordusu Mete Han ın kurduğu Onlu Sistem e göre oluşturulmuştu. Ordu komutanlarına Noyan denirdi. Cengiz Han ülkeyi düzen içinde yönetmek için birçok yasa hazırladı. Bu yasalar yazılı hale getirilerek Cengiz Yasası adı verilen Yasalar Kitabı ortaya çıkmıştır. Resmi dilleri Moğolca idi. Türklerin çoğunlukta olduğu Çağatay da Türkçe önemli yer tutmaktaydı. Cengiz Han döneminde Uygur Alfabesi kullanılmıştır. Moğolların Gizli Tarihi ile Cengiz Yasası en önemli eserlerdir. Moğollar arasında; Totemizm, Şamanizm, Budizm, Gök Tanrı İnanışı ve Hıristiyanlık yayılmıştı. Cengiz Han döneminde Budizm in ön plana çıktığı belirtilmiştir. Cengiz Han dan sonra kurulan devletler arasında Kubilay Hanlığı hariç İslamiyet resmen kabul edilmiştir. Moğollar ilk dönemlerinde hayvancılıkla uğraştıklarından konar-göçer bir yaşam sürdürmüşlerdir. Türklerden etkilenerek sosyal yaşamları önemli ölçüde değişmiştir. Cengiz Han döneminde, ticaret önemli ölçüde gelişmiştir. Ticaret yollarına egemen olmaları sayesinde ticaret güven içinde yapılmıştır. Uygurlardan kağıt para basmayı ve ticarette çek kullanmayı öğrendikleri işleri sürdürülmüştür. Moğolların savaşlar sırasında yakıp yıktıkları şehirleri sonradan yeniden yaptıkları ileri sürülmüştür. İslam mimari tarzı ile Çin mimari tarzını birleştirdikleri belirtilmiştir. Çini süslemeciliğinde ileri gitmişlerdir. O dönemden kalma eserler arasında İlhanlıların Erzurum daki Yakutiye Medresesi ünlüdür. NOTLARIM ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 155

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Türk İslam Devletleri ETKİNLİK 1 DOĞRU MU? YANLIŞ MI? Aşağıda verilen cümlelerin karşısına doğru ise (D) yanlış ise (Y) harflerini yazınız. 1. İslamiyeti Türkistan'a yayan Karahanlılardır. 2. Dandanakan Savaşı iki Türk - İslam Devleti arasında olmuştur. 3. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah İslamiyet'in Hindistan'a yayılmasını sağlamıştır. 4. Gazneli Devleti, Moğallar tarafından yıkılmıştır. 5. Satuk Buğra Han İslamiyet'i kabul eden ilk Türk hükümdardır. 6. Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hacib tarafından yazılmıştır. 7. Gazneli Devleti, Oğuzların Kınık Boyu tarafından kurulmuştur. 8. Tolunığulları, Akşit, Eyyubi ve Memlük Devletleri Mısır'da kurulmuşlardır. 9. Memluk Devleti'ne, Abbasiler son vermişlerdir. 10. İlhanlı Devleti, Hindistan'da kurulan son Türk Devletidir. 11. Müslüman olmayan askerliğe elverişli erkeklerden alınan vergiye "Cizye Vergisi" denirdi. 12. Geliri Sultana ve saraya ayrılan arazilere "Has Arazi" denir. 13. Türk - İslam Devletleri'nde askerlik işlerine bakan divana "Divan -ı Arz" denirdi. 14. Selçuklular ile Bizanslılar arasındaki ilk savaş "Malazgirt" Savaşıdır. 15. Büyük Selçuklu Devleti'nin asıl kurucuları Tuğrul ve Çağrı Beylerdir. 16. Firdevsi "Şehname" adlı eserini Gazneli Sultan Mahmut'a sunmuştur. 17. Cengiz Han'ın ölümünden sonra kurulan Kubilay Devleti, Türkleşmeyen ve İslamiyet'i benimsemeyen tek Cengiz koludur. 18. Altın Orda Devleti, Cengiz Han tarafından yıkılmıştır. 19. Bilge Kül Kadir, Satuk Buğra, Sencer, Türk İslam dünyasının önde gelen bilginleridir. 20. İlk Türk - İslam Devleti olan Karahanlılar Hakaniye Türkçesini ve Uygur Alfabesini kullanmışlardır. 156

Türk İslam Devletleri ETKİNLİK 2 BOŞLUK DOLDURMA Aşağıdaki cümlede boş bırakılan yerleri uygun ifadelerle doldurunuz. 1. Tarihte ilk Türk - İslam Devleti,... Devletidir. 2. Dandanakan Savaşı... Devleti ile... Devleti arasında olmuştur. 3. "Sultan" unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı..'dur. 4. İslamiyeti Kafkaslar ve Anadolu'ya yayanlar... Türkleridir. 5. Tolunoğulları ve Akşitler, kurulmuş Türk - İslam Devletleridir. ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 6. Divan - ı Lügat'it Türk.eseridir. 7. Pasinler Savaşı i... ile arasında yapılmıştır. 8. Selçuklu Meliklerinin, deneyim kazanmaları için yanlarnıda görevlendirilen kişiye... denir. 9. Selahaddin Eyyubi Haçlıları Savaşı'nda yenerek Haçlılardan... geri almıştır. 10. Kök Türk ( Orhun ) Kitabeleri Kağan...Kağan ve vezir adlarına dikilmişlerdir. 11. Moğol Bey Beyleri Temuçin'i... unvanı ile Kağan seçmişlerdir. 12. Selçuklu esnafının kendi aralarında kurduğu örgüte... denirdi. 13. Türk - İslam Devletlerinde devlet arazisine... Arazi denir. 14. Türk - İslam Devletleri'nde hükümdarın başkanlık ettiği mahkemelere... Mahkemeleri denirdi. 15. Yavuz Sultan Selim... ve... Savaşları'nda Memlükleri yenerek bu devlete son vermiştir. 16. Türkler İslamiyet'i Avasım illeri'nde...karşı başarı ile korumuşlardır. 17. Selçuklularda; Arapça ve Farsçanın kullanılması... gelişmesinin yavaşlamasına neden olmuştur. 18. Moğol ordu komutanlarına... denirdi. 19.. Savaşı'nda Türkiye Selçuklularına yenilen Harzemşahlar Devleti'nin yıkılışı hızlanmıştır. 20. Kaşgarlı Mahmut Divanü'l Lügati't Türk adlı eserini... nin.. üstün olduğunu göstermek için yazmıştır. 157

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Türk İslam Devletleri ETKİNLİK 3 KLASİK SORULAR 1. Halkının tamamı Arap olan Mısır'daki Tolunoğulları ve Akşitler Devletleri'ne niçin Türk devleti denmiştir:...... 2. Karahanlı Devleti hangi Türk boylarına dayanmaktadır? adlarını yazınız....... 3. İslamiyet Türkistan'a hangi Türk - İslam Devleti tarafından yayılmıştır? Yazınız....... 4. Talas Savaşı ne zaman? Kimler arasında olmuştur? Hangi Türk Boyu bu savaşta yer almıştır? Yazınız....... 5. Altın Orda Devleti nerede kurulmuştur? Bu devletin parçalanması kimlerin işine yaramıştır?...... 6. Timur hangi devletin toprakları üzerinde kendi adlı ile anılan devlet kurmuş, niçin yalnızca "Emir" unvanını kullanmıştır? Yazınız....... 7. Hangi iki Türk hükümdarı Timur'dan kaçarak Yıldırım Bayezid'a sığınmışlardır? Yazınız....... 8. Hangi savaş sonrasında İslamiyet Türkler arasında yayılmaya başlamıştır? Yazınız....... 9. Karahanlı Devleti'nin 1042'de Doğu ve Batı Karahanlılar diye 2 ye ayrılmasının nedeni nedir?...... 158

10. Türk - İslam Devletlerinde görülen Mahkemelerin adları nelerdir? Yazınız.... 11. Hindistan'da kurulan Babür adlı Türk - İslam Devleti kimler tarafından 1858 de yıkılmıştır....... 12. İlhanlı Devleti'nin yıkılması üzerine Anadolu'nun hangi bölgelerinde hangi adlarla devletler kurulmuştur?...... 13. Erzurum'daki "Yakutiye Medresesi" hangi uygarlığa aittir. Yazınız.... ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 14. Moğollarda Kağan'ın başkanlığında toplanan kurultaya kimler katılırdı? Kurultayın görevlerini yazınız....... 15. Çağatay Edebiyatının en ünlü temsilcisinin, eserinin adı ve özelliğini yazınız....... 16. Hangi Türk - İslam hükümdarları Abbasi Halifelerini Şili Büveyhoğulları tehlikesinden korumuşlardır?... 17. Hangi savaş sonrasında Anadolu'da ilk Büyük Türk Beylikleri ve hangi adlarla nerede kurulmuştur??...... 18. Karakoyunlu ve Akkoyunlu Devletleri nerede ve kim tarafından kurulmuşlardır? Yazınız.... 19. Hindistan'daki "Taş Mahal" isimli eser hangi Türk - İslam dönemine aittir? Yazınız.... 20. İslamiyet'i Hindistan'a, ilk taşıyan daha sonra da 16. yüzyıl ile 19. yüzyıl arasında bu topraklarda devlet kuranları yazınız.... 159

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ Türk - İslam Devletleri ETKİNLİK 4 1. Cihan Şah. 2. Tuyul 3. Babür Devleti 4. Noyan KAVRAM AÇIKLAMA EŞLEŞTİRMESİ A. Cengiz Han'ın adı B. Babür'de yöneticileri İkta olarak verilen toprak C. Müslümanlardan alınan ürün vergisi D. Baş Kadı'ya verilen ad 5. Temuçin. E. Moğol Ikta sahibine verilen ad 6. Kümbet F. Memlükler'in yaptığı cami 7. Gülam G. Mısır'da kurulan Türk - İslam Devletlerinin ikincisidir. 8. Öşür H. Anıt mezar'dır 9. Melik I. Kölemenler 10. Kadı'l Kudat K. Taç Mahal'ı yaptıran 11. Müstevfi L. Azerbaycan Atabeyliği 12. Baybars Cami M. Nizamülmülk tarafından kurulmuştur. 13. Zengiler N. Hindistan'da kurulan Türk - İslam Devleti 14. Hıttın Savaşı O. Hasan Sabbah'ın önderliğindeki mezheb 15. Memlükler P. Köle 16. Nizamiye Medresesi R. Selçuklu şehzadesine verilen ad 17. İldenizoğulları S. Moğol Ordu Komutanı'na verilen ad 18. Ihşidoğulları T. Eyyübiler ile Haçlılar arası savaş 19. Kınık Boyu U. Selçuklu Devleti'ni ortaya çıkaran Oğuz Boyu 20. Batinlik V. Musul Atabeyliği'ne verilen ad 160

Türk İslam Devletleri ETKİNLİK 5 YAZILI SINAVI ÖRNEK SORULARI 1. Cengiz Han'ın ölümü üzerine toprakları üzerinde hangi isimlerle devleter kurulmuştur? Yazınız.... 2. Büyük Selçuklularda sarayda ve halk arasında Türkçe konuşulduğu halde resmi yazışmaların Farsça yapıldığı görülmüştür. Selçuklularda görülen bu durumun: I. Yöneticilerin, İran'ın etkisinde kalması II. Yöneticilerin halkla yeterince ilgilenmemesi III. Büyük Selçukluların dış politikada başarılı olması ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ gelişmelerinden hangileri ile doğrudan ilişkili olduğu ileri sürülebilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 3. Türk - İslam nitelikli devletlerin bir çoğunda "Lonca Teşkilatına" rastlanmasının; I. Askerliğe büyük önem verildiği II. Adaletin dağıtımna özen gösterildiği III. Esnaflar arasında dayanışma olduğu, durumlardan hangileri ile doğrudan ilişkili olduğu ileri sürülebilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 4. Abbasi Halifesi hangi olay üzerine Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'e "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanının vermiştir? Yazınız....... 5. Aşağıdaki cümlede boş bırakılan yerleri uygun ifadelerle doldurunuz. a) Sultan Sencer'in Karahıtaylara... Savaşında yenilmesi Selçukluların yıkılışını hızlandırmıştır. b) Malazgirt Savaşı'ndan sonra Anadolu'da 1...., 2.... 3... 4.... adlı ilk Türk Beylikleri kurulmuştur c)... Selçuklular ile Bizanslılar arasındaki ilk savaştır. d) Geliri hizmetleri karşılığı devlet görevlilerine verine arazilere... denir. e) Kağıt üretimi... savaşından sonra Çin dışında üretilmeye başlanmıştır. 161

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 6. Dandanakan ve Yassı Çimen Savaşlırı'nın benzer özelliği nedir? Yazınız....... 7. Aşağıdaki ifadeleri uygun olan açıklamalar ile eşleştiriniz. Atabetü'l Hakayık a. Hoca Ahmet Yesevi'nin eseridir. Yusuf Has Hacip b. Divan-ı Lügatit Türk adlı eser Kaşgarlı Mahmut c. Firdevsi'nin eseridir. Divan-ı Hikmet d. Edip Ahmet Yükneki tarafından yazılmıştır. Şehname e. Kutadgu Bilig adlı eser 8. Büyük Selçuklu Devleti ile Çağdaş olan Devletler hangileridir? Adlarını yazınız....... 9. Aşağıda verilen bilgilerin doğru olanın başına (D) yanlış olanın başına (Y) harfi koyunuz. a) Gazneli Devleti, Kalaç Türkleri, Afganlar, Hindular ve Gurlular'dan oluşmaktadır. b) Karahanlılar, Moğolları Aynı-ı Calud savaşında yenerek Suriye'nin Moğolların eline geçmesini önlemişlerdir. c) Büyük Selçuklu Devletinin yıkılışında Batinilerin yıkıcı faaliyetleri de etkili olmuştur. d) Geliri sosyal hizmetler için ayrılan arazilere "Vakıf arazi" denir. e) Esnafların bir araya gelerek kurdukları teşkilata "Avasım" denir. 10. Büyük Selçuklularda "Fetret Devri" diye nitelendirilen dönem nedir? Yazınız. 162

TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ ETKİNLİK 6 ÜNİTE 5 1 3 5 4 2 8 6 9 7 11 10 12 TÜRK İSLAM DEVLETLERİ 14 13 1. Akkoyunlu Devleti'nin kurucusunun adı 2. Timur'un Torunu tarafından Hindistan Bölgesi'nde kurulmuştur. 3. Devlet adamları ve dini büyükler için yapılan silindirik gövdeli konik çatılı anıt mezarlardır. 4. Çeşitli ihtiyaçları karşılayan yapılar topluluğudur. 5. Anadolu Selçukluları'nda, edebiyat ve resmi dil 6. Anadolu Selçukluları'nda Örfi yargı sisteminde asayişi bozanların davalarına bakan yargıç 9. Malazgirt Savaşı'ndan sonra Anadolu'da Erzurum yöresinde kurulan ilk Türk Beyliği, 10. Danişmentliler, Anadolu'da (Niksar'da) ilk medreseyi hangi adla kurdular? 11. Anadoluya, ilk Türk akınını gerçekleştirenler 12. Türklerin, İslamiyet'i kitleler halinde kabul etdiği savaş 13. Türk - İslam hükümdarlarının hükümdarlık sembollerinden davulun adı 14. Selçukluların, en büyük medresesi, olan Nizamiye Medreselerini Nizam -ül mülk açtığı şehir 7. Selçuklularda saraydaki seyislerin başı 8. I. Mesud döneminde (1116-1155) Avrupalıların Anadolu için ilk kez kullandıkları ad. 163

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ SORU 1 : XIII. yüzyılda Anadoluda hangi tarikatların olduğunu araştırarak yazınız. SORU 2 : İlk Türk - İslam Devletleri, Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklular, İslamiyeti hangi alanlara yaymışlardır? Araştırarak yazınız. ETKİNLİK 7 SORU 3 : Gaznelilerin egemen olduğu yerlerde günümüzde hangi devletlerin kurulduğunu araştırarak yazınız. SORU 4 : Türk İslam Devletlerinin anıt mezarları olan Türbe ile Kümbet arasındaki farkları araştırarak yazınız. 164

SORU 5 : Selçuklu Türklerinin Anadolu ile ilgilenme nedenleri ile Anadolu'ya yönelik hareketleri ne zaman başlamıştır? Araştırarak yazınız. SORU 6 : Cengiz Han'ın kurduğu Moğol İmparatorluğuna aynı zamanda Türk Moğol İmparatorlğu dadenmesinin gerekçelerini araştırarak yazınız. ÜNİTE 5 TÜRK İSLAM DEVLETLERİ SORU 7 : İlk Türk İslam Devletlerinden Karahanlılar' da Farsça fazlaca görülmez iken Gazneliler'de ve Büyük Selçuklularda Farsçanın resmi dil olarak etkin bir şekilde görülmesinin nedenlerini araştırarak yazınız. SORU 8 : Selçuklularda, Meliklerin, Osmanlılarda Şehzadelerin yetişmeleri için görevlendirilen Atabeyler ile Lalaların durumlarını karşılaştırınız. 165

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 1. Çinliler ile Abbasiler arasında yapılan Talas Savaşı'nın dünya kültür tarihi açısından, I. Kağıt yapım tekniğinin Çin'in dışına çıkması II. Türklerin, kitleler halinde İslamiyeti kabul etmesi III. Türklerin, Çinliler içinde eriyip gitmesinin önlenmesi sonuçlarından hangilerine sahip olduğu savunulabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III ETKİNLİK 8 Test 1 4. - İhşit (Akşit) - Gazneliler - Eyyübiler yukarıdaki devletlerin ortak özellikleri için, I. Mısır'da kurulmuşlardır. II. İlk Türk - İslam devletleridir. III. Siyasi varlıklarına Selçuklular son vermiştir? yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 2. I. Pasinler II. Malazgirt III. Dandanakan savaşlarının kronolojik sıralaması aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) II - III - I B) I - III - II C) I - II ve III D) III - I - II E) III - II - I 5. Karahanlıların, Kaşgar hükümdarı Buğra Han'a sunulan Yusuf Has Hacip'in yazdığı Kutadgu - Bilig adlı eserde "Beyler egemenliklerini Tanrıdan alırlar" denilmektedir. Sadece bu bilgiye göre, Karahanlılarla ilgili, I. "Kut" anlayışını sürdürmüşlerdir. II. İslamiyeti, Türk devlet anlayışı ile harmanlamışlardır. III. Eski Türk devlet geleneğine sahip çıkarak devamlılığını sağlamışlardır. yargılarından hangilerine ulaşılabilir? 3. Memlük Devleti'nin yıkılması üzerine Osmanlılar, o zamana kadar Selçuklular aracılığıyla dolaylı biçimde aktarılmış olan yüksek İslam kültürünün düşünsel, sanatsal ve yönetimsel mirasına ilk kez doğrudan girmiş bulunuyorlardı. Bu durum Mısır Seferi'nin I. Şam ve Kahiredeki bilim adamları sanatçı ve yöneticilerin İstanbul'a getirilmesi II. Halifeliğin ve kutsal emanetlerin Osmanlı koruması altına alınması III. Hicaz Bölgesi'nin Osmanlı topraklarına dahil edilmesi sonuçlarından hangileri ile ilişkilendirilebilir? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E)I, II ve III A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III 6. Büyük Selçuklularda; - Tarımsal üretimde devamlılığı sağlama - Hazineyi sıkıntıya sokmadan asker yetiştirme I. Vakıfların önünün açılması II. Hassa Ordusu'nun devşirmelerden oluşturulması III. İkta sisteminin yaygınlaşması gelişmelerinden hangileri üzerinde etkili olduğu söylenebilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 166

7. Cengiz soyundan gelen Türkleşmeyen ve İslamiyeti benimsemeyen tek Cengiz koludur. Belirlemesi aşağıdakilerden hangisiyle doğrulanmaktadır? A) Kubilay Devleti B) Altınordu Devleti C) İlhanlı Devleti D) Çağatay Devleti E) Timur Devleti 8. Timur, Cengiz soyundan gelmediği için... unvanını kullanamamıştır.... soyundan gelen birini tahta çıkararak biçimsel olarak ona bağlı... unvanı ile ülkeyi yönetmiştir. Boşluklar doldurulması aşağıda seçeneklerin hangisinde doğru verilmiştir? A) Han - Çağatay Han -Emir B) Emir - Han -Noyan C) Han - Cengiz Han - Emir D) Cengiz - Emir -Han E) Noyan - Cengiz -Emir 9. Aşağıdakilerden hangisi Türk - İslam Devletlerinin başkentleri arasında yer almaz? A) Gazne B) İznik C) Samarra D) Nişabur E) Semerkant 10. İlk Türk devletlerinde ortaya çıkan ve Türk - İslam devletlerinde de "ekberiyet sistemi" olarak adlandırılan veraset anlayışı için; I. Tahtın babadan oğula geçmesidir. II. Devletin üçüzlü sistemle yönetilmesidir. III. Hanedan soyundan yaşça en büyük ve bilgili olan kişinin tahta geçmesidir. yargılarından hangilerinin doğru olduğu söylenebilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III 12. Aşağıdakilerden hangisi Türk - İslam mimarisinin ilk örneğidir? A) Mescid-i Cuma (İsfahan) B) Tolunoğlu Cami (Kahire) C) Leşker -i Bazar D) Moğol Atari Cami (Buhara) E) Buranakale Hazara Cami (Degaron) 13. Aşağıdakilerden hangisi Türk - İslam devletlerinin özellikleri içerisinde doğru olmayandır? A) Selçuklulardan itibaren, İslam dünyasının siyasi ve askeri liderliğini üstlenmişlerdir. B) İslamiyet ilk kez Gazneliler döneminde Hindistan'a yayılmıştır. C) Haçlı Seferleri'ne karşı İslam dünyasını korumuşlardır. D) Şii Büveyhoğlu tehlikesine karşı Abbasi Halifesini önce Selçuklular daha sonra da Gazneliler korumuşlardır. E) Abbasi halifeliğinin yıkılmasından sonra, halifeliği yüzyıllarca korumuşlardır. 14. Büyük Selçuklu Sultanları, Abbasi Halifeleri üzerindeki baskıyı azaltmak amacıyla aşağıdaki devletlerden hangi ikisiyle mücadele etmişlerdir. A) Büveyhoğulları - Fatimiler B) Büveyhoğulları - Eyyübiler C) Memlükler - Akşitler D) Memlükler - Fatimiler E) Eyyübiler - Memlükler ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 11. Büyük Selçuklu Sultanı Alparslan'ın Türkmen beyliklerini merkezden uzaklaştırarak, Anadolu'nun Fethiyle görevlendirmesine bakarak I. Yönetimde merkezi otoriteyi güçlendirmek II. Türkmen asıllı devlet adamlarını cezalandırmak III. İslamın dinsel sorumluluğunu üstlenmek hedeflerinden hangilerini yaşama geçirmeyi amaçlamıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 15. Aşağıdakilerden hangisi Türk - İslam Devleti zamanındaki bilim adamı ya da Filozoflardan biri değildir? A) Harezmi B) Farabi C) İbn -i Sina D) Ömer Hayyam E) Yolloğu Tigin 167

ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 1. I. Pasinler Savaşı II. Malazgirt Savaşı III. Katvan Savaşı Selçuklular döneminde yukarıda yapılan savaşlarda hangileri Selçuklu Devleti'ni zor duruma sokmuştur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 2. Vezir Nizamümülk tarafından tarafından Selçuklu şehirlerinde kurulan Nizamiye Medireseleri için: I. Eğitim dili Arapça'dır. II. Müderrisler'in dışında öğrencilerden ücret alınmıştır. III. Sünni mezhebin esasları temel alınmıştır. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 3. - Kutadgu Bilig - Atabet'ül Hakayık - Divan -ı Lugat -ı Türk yukarıdaki yapıtlar aşağıdaki Türk - İslam devletlerinden hangisine ilişkindir? A) Tolunoğulları B) Akşitler C) Karahanlılar D) Büyük Selçuklular E) Anadolu Selçuklular ETKİNLİK 8 Test 2 5. Türklerin İslamiyet'i benimsemelerinde; I. Türklerde de İslamda da Tek Tanrı İnancının olması. II. Türklerde de İslam da da ahiret inancının olması III. Türklerdeki Fetih politikası ile İslamdaki Gaza - Cihad politikalarının benzeşmesi durumlarından hangilerinin etkili olduğu savunulabilir? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 6. Türk - İslam devletlerinden ilk kez "ribat" adını verdikleri kervansarayları yapanlarla kervansarayları yaygınlaştıranlar aşağıdaki seçeneklerin hangisinde sırasıyla doğru bir ikili olarak verilmiştir? A) Karahanlılar - Gazneliler B) Karahanlılar - Büyük Selçuklular C) Tolunoğulları - Büyük Selçuklular D) Tolunoğulları - Akşitler E) Memlükler - Akşitler 7. İlk Türk - İslam devletlerinden olan Gazneliler, farklı etnik yapılara sahip kavimleri yöneten ilk Türk devletidir. Dolayısıyla ordularının oluşmasında da farklı uluslardan insanlar yer almıştır. Bu durumun Gazneliler'de I. Kısa sürede yıkılması II. İmparatorluk özelliği taşıması III. İslamiyet'in Hindistan'a taşınması 4. İlk Türk İslam devletlerinden Tolunoğulları yardıma muhtaç yoksulların ücretsiz tedavi ve ilaçlarının verildiği şifahaneler (hastahaneler) inşa etmişlerdir. Bu duruma bakarak; I. Toplumsal devlet anlayışı vardır. II. Özgür düşünce ortamı bulunmaktadır. III. Türk kültürü, diğer kültürler içinde asimile olmuştur. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III gelişmelerinden hangilerine neden olduğu söylenebilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 8. Aşağıdakilerden hangisi Türk - İslam mimarisinde dini alanda yapılan yapılar içinde sayılmaz? A) Cami B) Mescit C) Kümbet D) Külliye E) Kervansaray 168

9. Aşağıdakilerden hangisi Türk - İslam mimarisinde askeri alanda yapılan yapılar içinde değerlendirilir? A) Saray B) Hamam C) Sur D) İmaret E) Darüşşifa 10. Aşağıdakilerden hangisi Türk - İslam devletlerinin ülke yönetiminde, Divan -ı Saltanat'ın (Büyük Divan) alt kollarından biri gibi görülmesine karşın yüksek mahkeme görevini üstlenir? A) Divan-ı İstifa B) Divan -ı İşraf C) Divan -ı Mezalim D) Divan -ı Arz E) Divan -ı Tuğra 14. Büyük Selçuklu Devleti içerisinde göçer bir yaşam sürdüren Oğuzlar, Kurumsallaşmış devlet olgusuna rağmen başlarında beylerinin bulunduğu boylar halinde yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Buna dayanarak, Oğuzlar ile ilgili, I. Eski Türk devlet geleneğini sürdürmüşlerdir. II. Merkezi otoriteyi güçlü kılmaya çabalamışlardır. III. Malazgirt Savaşı'ndaki tutumları savaşın Türkler tarafından kazanılmasında etkili olmuştur. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III ÜNİTE 5 TÜRK - İSLAM DEVLETLERİ 11. İslamiyet'i resmi din olarak benimseyen ilk Türk hükümdarı aşağıdakilerden hangisidir? A) Gazneli Mahmut B) Yusuf Kadir Han C) Abdülkerim Satuk Buğra Han D) Tuğrul Bey E) Çağrı Bey 12. Gaznelileri yıkılma noktasına getirirken Büyük Selçuklu Devleti'ni kurumsal olarak Devletler sahnesi'ne taşıyan savaş hangisidir? A) Katvan B) Malazgirt C) Kösedağ D) Dandanakan E) Yassı Çemen 13. Gazneli Sultan Mahmut; devleti İmparatorluk haline getirdi. İslamiyet'i 17 sefer sonucunda Hindistan'a taşıdı. Devletin sınırları batıda Irak doğuda Ganj Nehri'nin yarattığı verimli delta bölgesi kuzeyde Aral Gölü ve Hazar Denizi güneyde Umman Denizi'ne kadar geniş bir coğrafyaya egemendi. Bu bilgilerden hareketle, Gazneli Devleti ile ilgili; I. Ulusal değerleri önemsemiştir. II. Değişik ulusları egemenlik altına almıştır. III. İslamiyet'in yayılmasına katkı sunmuştur. yargılarından hangilerine ulaşılabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 15. Gaznelilerde, Kalaç Türklerinin çocuklarının devşirilmesiyle başlayan "Hassa Ordusu" oluşturma geleneği Hristiyan savaş esirlerinin devşirilmesiyle Selçuklularda "Gulam" Osmanlılarda ise "Kapıkulu" olarak devam etmiştir. Bu bilgiler ışığında: I. "Hassa Ordusu" oluşturma geleneği Türk devletlerinde süreklilik göstermiştir. II. Selçuklular, askeri örgütlenme konusunda Osmanlıyı etkilemiştir. III. Devşirme uygulaması yalnızca Hristiyan halka uygulanmıştır. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 169

NOTLARIM................................................................................................