SERMAYE PİYASASI (DERS NOTU)

1 SERMAYE PİYASASI (DERS NOTU) (İkinci Bölüm) Prof. Dr. İSMAİL MAZGİT DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ İKTİSADİ VE İDARİ BİLİMLER FAKÜLTESİ İKTİSAT BÖLÜMÜ

DİĞER MENKUL KIYMETLER 2 Hisse senedi ve tahvil dışında bazı özellikleri hisse senedine bazı özellikleri tahvile benzeyen farklı menkul kıymetler de söz konusudur. Burada ele alınacak menkul kıymetler ilgili mevzuatta düzenlenmiştir. Bununla birlikte, günümüzde ihracı çok az sayıda olan veya henüz hiç ihraç edilmemiş olanları da vardır. KATILMA İNTİFA SENEDİ (KİS) Ortaklıklar tarafından nakit karşılığı satılmak üzere ihraç edilen, net kârdan pay alma, tasfiye sonucunda kalan tutara katılma veya halka açık olmayan ortaklık tarafından yeni çıkarılacak payları alma hakkı tanıyan pay benzeri menkul kıymetlerdir. Sermaye içinde bir payı temsil etmedikleri için senet sahipleri şirket yönetimine katılma hakkına sahip değildir. Ortaklıkların ihraç edebilecekleri KİS miktarı, ödenmiş veya çıkarılmış sermayelerinin yüzde ellisini geçemez.

3 KARA İŞTİRAKLİ TAHVİL İhraççılar esas sözleşmelerinde veya varsa özel mevzuatlarında hüküm bulunmak kaydıyla kâra iştirakli tahvil çıkarabilirler. Kâra iştirakli tahvillerin anapara ödemesi vade sonunda yapılır. Nama veya hamiline yazılı olabilirler. Bu tahvillere aşağıdaki seçeneklerinden biri, ihraç sırasında tercih edilerek, kâr payı ödenebilmektedir: (a) Faiz + kâr payı, (b) Faiz ve kâr payından büyük olan, (c) Yalnız kâr payı. PAYA DÖNÜŞTÜRÜLEBİLİR TAHVİL Ortaklık tarafından çıkarılan ve ihraççı ortaklığın sermaye artırımı suretiyle çıkaracağı paylara veya izahname ve sirkülerde belirtilen esaslar çerçevesinde temin edilen ihraççı paylarına dönüştürme hakkı veren menkul kıymetlerdir.

PDT vadesi 365 günden az olamaz. PDT lerin paya dönüştürülmesi vade başlangıç tarihinden itibaren en erken 365 gün sonra yapılabilir. PDT lerin halka arz yolu ile satılacak olması durumunda, ihraççının paylarının borsada işlem görmesi ve kayıtlı sermaye sisteminde olması zorunludur. 4 PDT ler, vadede veya vadeden önce paylarla değiştirilerek itfa edilir. PDT lerin vadeden önce; (a) İtfa planına bağlı olarak, (b) Ortaklığın talebine bağlı olarak, (c) Tasarruf sahibinin talebine bağlı olarak paylara dönüştürülebilir. Dönüştürme işlemi bütün PDT leri kapsayabileceği gibi kısmen dönüştürme işlemi de söz konusu olabilir. Ortaklık tarafından yükümlülüklerin tam olarak yerine getirilmesine rağmen dönüştürme hakkını kullanmayan PDT sahiplerinin dönüştürme hakları ortadan kalkar ve bu durumdaki PDT sahipleri anapara ve işlemiş faizleri alırlar.

5 DEĞİŞTİRİLEBİLİR TAHVİL Değiştirilebilir Tahvil (DET) ihraççı tarafından çıkarılan ve payları borsalarda veya teşkilatlanmış diğer piyasalarda işlem gören diğer ortaklıklara ait paylarla değiştirme hakkı veren menkul kıymetlerdir. DET in vadesi 365 günden az olamaz. DET lerin hisse senetleriyle değiştirilmesi vade başlangıç tarihinden itibaren en erken 365 günden sonra yapılabilir. DET ler, vadede veya vadeden önce paylarla değiştirilerek itfa edilir. DET lerin vadeden önce paylarla değiştirilmesi; (a) İtfa planına bağlı olarak, (b) İhraççının talebine bağlı olarak, (c) Tasarruf sahibinin talebine bağlı olarak paylara dönüştürülebilir.

6 İhraççı tarafından yükümlülüklerin tam olarak yerine getirilmesine rağmen değiştirme hakkını kullanmayan DET sahiplerinin değiştirme hakları ortadan kalkar ve bu durumdaki DET sahipleri anapara ve işlemiş faizleri alırlar. FİNANSMAN BONOSU Finansman bonoları, ihraççıların borçlu sıfatıyla düzenleyip ihraç ettikleri, nominal değerinin vade tarihinde yatırımcıya geri ödenmesi taahhüdünü içeren menkul kıymettir. Finansman bonolarının vadesi 30 günden az, 364 günden fazla olamaz. Finansman bonoları, halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin satılmak üzere ihraç edilebilir. Halka arz edilmeksizin yapılacak satışlar, tahsisli satış ve nitelikli yatırımcıya satış olmak üzere iki şekilde yapılabilir. Bonolar, ihraççı tarafından belirlenen vadeye uygun iskonto oranları ile iskonto edilerek bulunan fiyat üzerinden satılır. Bonoların kupon ödemeli olarak ihracı mümkündür.

7 KIYMETLİ MADEN BONOLARI Kıymetli maden bonoları, kıymetli madenlerin işlem gördüğü borsanın üyesi olan kıymetli maden aracı kurumları tarafından halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin belli miktarda kıymetli maden cinsinden ihraç edilen borçlanma aracı niteliğinde bir menkul kıymettir. Altın, gümüş, platin ve paladyum kıymetli maden olarak kabul edilen madenlerdir. Kıymetli maden bonoları, nominal değerin vade tarihinde yatırımcıya geri ödenmesi taahhüdünü içerir ve vadesi 30 günden az 364 günden fazla olamaz. Halka arz edilmek suretiyle ve ıskonto esasına göre satışa sunulan kıymetli maden bonolarının satışında uygulanacak vadeye uygun ıskonto oranları yıllık bazda hesaplanarak, satışın yapılacağı yerlerde satış süresi içerisinde ihraççı tarafından duyurulur.

8 Kıymetli maden bonolarının satış bedeli, esasları izahname ve sirkülerde belirtilmek kaydıyla, Türk Lirası, döviz veya kıymetli maden olarak tahsil edilir. Kıymetli maden bonoları kupon ödemeli olarak ihraç edilebilirler. Kıymetli maden bonolarına ilişkin ödemeler, esasları izahname ve sirkülerde belirtilmek kaydıyla, kıymetli madenin borsasında oluşan ağırlıklı ortalama fiyatı esas alınarak, Türk Lirası veya ödeme tarihindeki TCMB döviz satış kuru kullanılmak suretiyle, döviz cinsinden ya da ihraç sırasında fiziki teslim öngörülmüşse kıymetli maden cinsinden aracı kuruluş vasıtasıyla yapılır. BANKA BONOSU Banka bonoları, bankaların borçlu sıfatıyla düzenleyip ihraç ederek ıskonto esasına göre sattıkları menkul kıymettir. Bununla birlikte genel hükümler kapsamında, banka bonolarında da kupon ödemesinin yapılması olanağı söz konusudur.

9 Bankalar tarafından ihraç edilecek bonolar, bu bonoların vadesi boyunca satışa sunulabilir. Ayrıca, bankalar tarafından ihraç edilmiş bonolar ikinci el piyasada, bu bonoları ihraç etmiş banka tarafından erken itfa sonucu doğurmayacak şekilde yeniden satılmak şartıyla geri alınabilir. Banka bonolarının vadesi 30 günden az 364 günden fazla olamaz. GAYRİMENKUL SERTİFİKASI Gayrimenkul sertifikası, ihraççıların inşa edilecek veya edilmekte olan gayrimenkul projelerinin finansmanında kullanılmak üzere ihraç ettikleri, gayrimenkul projesinin belirli bağımsız bölümlerini veya bağımsız bölümlerin belirli bir alan birimini temsil eden nominal değeri eşit menkul kıymettir. TOKİ ve İller Bankası tarafından gerçekleştirilecek ihraçlar hariç olmak üzere, ihraççı tarafından edimlerin izahnamede ve ihraç belgesinde belirtilen esaslar

çerçevesinde yerine getirilmemesi halinde itfa bedelinin ve oluşabilecek cezai şartın yatırımcılara ödenmesinin bir banka tarafından garanti altına alınması zorunludur. 10 Gayrimenkul sertifikalarının ihracı karşılığında elde edilen para, edimler ve cezai şartları garanti eden banka tarafından açılan özel bir hesapta toplanır ve bu para vekilin özen borcu çerçevesinde bankaca gelir elde edilecek şekilde ihraççı adına değerlendirilir. Gayrimenkul sertifikalarında, sertifika sahibinin yararlanabileceği ve banka tarafından garanti edilmiş olan edimler iki türlüdür: Asli Edim ve Tali Edim. Asli Edim, ifa süresi içerisinde izahname veya ihraç belgesinde belirlenen esaslar çerçevesinde, ihraççı tarafından gayrimenkul sertifikası sahipleri adına mülkiyetin tesis edilmesi ve bağımsız bölümün teslim edilmesidir.

Tali edim, ifa süresi içerisinde izahname veya ihraç belgesinde belirlenen esaslar çerçevesinde tali edime konu gayrimenkul sertifikalarına karşılık gelen bağımsız bölümlerin satılması ve satış tutarının gayrimenkul sertifikası sahiplerine payları ile orantılı olarak dağıtılmasıdır. DEPO SERTİFİKASI 11 Depo sertifikası, saklama kuruluşlarında saklanan yabancı sermaye piyasası araçlarını temsilen depocu kuruluş tarafından ihraç edilen ve sahibine bu araçların verdiği hakları aynen sağlayan, bunlara özdeş, nominal değeri TL veya TCMB tarafından günlük alım satım kurları ilan edilen yabancı paralar cinsinden ifade edilen sermaye piyasası aracıdır. Yabancı sermaye piyasası araçları, depo sertifikası yoluyla halka arz veya tahsisli olarak satış yoluyla satılabilecekleri gibi; ilgili tebliğ hükümleri kapsamında doğrudan halka arz yoluyla veya tahsisli satış yoluyla ihraç edilmeleri mümkündür.

VARLIĞA DAYALI MENKUL KIYMETLER Varlığa Dayalı Menkul Kıymetler (VDMK), varlık finansman fonu portföyündeki varlıklar karşılığında ihraç edilen borçlanma senedidir. VDMK, varlık finansman fonu içtüzüğünde hüküm bulunmak şartı ile varlık finansman fonu kurulunun talebi ve ilgili borsanın uygun görmesi üzerine menkul kıymet borsalarında işlem görebilir. VDMK ihraçları, fon kurulu tarafından aşağıda belirtilen kriterlere göre farklı haklara sahip olan sınıflardan oluşturulabilir: a) Varlıkların vadesi, b) Varlıkların anapara veya faiz ödeme zamanları, faiz türü, c) Anapara veya faiz ödemelerinde öncelikler, ç) Tasfiye prosedürüne ilişkin haklar, 12

13 d) Kredi riski, e) Kurulca uygun görülecek diğer kriterler. VDMK, farklı fiyat ve vadelerde ihraç edilebilir. Ödemeler esas olarak sadece fon portföyünde yer alan varlıklardan kaynaklanan nakit akımlarından karşılanır. Nakit akımlarından karşılanamayan bölümün ödenmesi için kurucu ve/veya üçüncü kişilerce kısmen veya tamamen garanti verilebilir. VDMK nın itfası sonunda, fon portföyünde yer alan varlıklardan elde edilen nakit akımının, VDMK sahiplerine yapılan toplam ödemeleri ve fondan yapılan diğer harcamaları aşan kısmının kullanım esasları fon kurulu kararı ile belirlenir. Fon kurulunun bu konuda alacağı karara Fon iç tüzüğünde ve VDMK ların halka arz edilmesi durumunda Fon izahnamesinde yer verilmesi şarttır.

14 VDMK halka arz yoluyla ihraç edilebilecekleri gibi, halka arz edilmeksizin yurtiçinde veya yurtdışında nitelikli yatırımcılara da ihraç edilebilir. Halka arz edilmemesi durumunda Kurul kaydına alınma başvurusunda VDMK lara ilişkin olarak izahname ve sirküler düzenlenmez. Halka arz edilecek ise ilgili tebliğ hükümleri çerçevesinde VDMK ların Kurul kaydına alınması ve izahname ile sirkülerin düzenlenmesi zorunludur. VDMK ların halka arz yoluyla satışının, anapara ve faiz ödemelerinin, halka arza aracılık yetki belgesine sahip aracı kuruluşlar vasıtasıyla yapılması zorunludur. Halka arz edilecek VDMK ların Türkiye de kurulan ve Kurul tarafından yetkilendirilen derecelendirme kuruluşları ile Türkiye de derecelendirme faaliyetinde bulunması Kurulca kabul edilen uluslararası derecelendirme kuruluşlarından en az biri tarafından derecelendirilmesi ve derecelendirme notuna

izahname ve sirküler ile diğer bilgilendirme dokümanlarında yer verilmesi zorunludur. 15 İPOTEK TEMİNATLI MENKUL KIYMET İpotek teminatlı menkul kıymet (İTMK), ihraççının genel yükümlülüğü niteliğinde olan ve teminat varlıklar karşılık gösterilerek ihraç edilen borçlanma senetleridir. İTMK sabit veya değişken faizli, ıskontolu veya primli, nama veya hamiline yazılı olarak ihraç edilebilirler. İTMK ihraççının talebi ve ilgili borsanın uygun görmesi üzerine menkul kıymet borsalarında işlem görebilir. İTMK ilgili tebliğde yer alan koşullara uygun olmak kaydıyla banka ve ipotek finansman kuruluşları tarafından ihraç edilebilirler.

16 İhraççının ipotek teminatlı menkul kıymetlerden kaynaklanan ödeme yükümlülüğünü yerine getirememesi ve teminat havuzlarına dâhil edilen varlıkların menkul kıymet sahiplerinin alacaklarını karşılamaya yetmemesi halinde alacağı teminat havuzundaki varlıklarla karşılanmayan ipotek teminatlı menkul kıymet sahipleri, ihraççının diğer malvarlığına başvurabilir. İTMK ler halka arz yoluyla satılabileceği gibi, halka arz edilmeksizin yurt dışında veya yurt içinde nitelikli yatırımcılara tahsisli satış yöntemiyle de satılabilir. İTMK lerin halka arz yoluyla satışının, anapara ve faiz ödemelerinin, halka arza aracılık yetki belgesine sahip aracı kuruluşlar vasıtasıyla yapılması zorunludur.

17 İPOTEĞE DAYALI MENKUL KIYMET İpoteğe dayalı menkul kıymet (İDMK), konut finansman fonu portföyündeki varlıklar teminat gösterilerek ihraç edilen borçlanma senedidir. İDMK, fon içtüzüğünde hüküm bulunmak şartı ile fon kurulunun talebi ve ilgili borsanın uygun görmesi üzerine menkul kıymet borsalarında işlem görebilir. İDMK ihraçları, konut finansman fonu kurulu tarafından aşağıda belirtilen kriterlere göre farklı haklara sahip olan sınıflardan oluşturulabilir: a) Varlıkların vadesi, b) Varlıkların anapara veya faiz ödeme zamanları, faiz türü, c) Anapara veya faiz ödemelerinde öncelikler, ç) Tasfiye prosedürüne ilişkin haklar,

18 d) Kredi riski, e) Kurulca uygun görülecek diğer kriterler. İDMK, farklı fiyat ve vadelerde ihraç edilebilir. İDMK sahiplerine yapılacak ödemelerin sıklığı en az aylık dönemler itibariyle belirlenebilir. Ödemeler esas olarak sadece fon portföyünde yer alan varlıklardan kaynaklanan nakit akımlarından karşılanır. Nakit akımlarından karşılanamayan bölümünün ödenmesi için kurucu ve/veya üçüncü kişilerce kısmen veya tamamen garanti verilebilir. Kurul kaydına alınacak İDMK ler halka arz edilebilecekleri gibi; halka arz edilmeksizin ve/veya nitelikli yatırımcılara ve/veya yurt dışında satılabilirler. Halka arz edilmeksizin yapılacak ihraçlarda izahname ve sirküler düzenlenmez.

İDMK lerin halka arz yoluyla satışının, anapara ve faiz ödemelerinin, halka arza aracılık yetki belgesine sahip aracı kuruluşlar vasıtasıyla yapılması zorunludur. Halka arz edilecek İDMK lerin derecelendirilmesi ve derecelendirme notuna izahname ve sirküler ile diğer bilgilendirme dokümanlarında yer verilmesi zorunludur. KİRA SERTİFİKALARI 19 Kira sertifikası, her türlü varlık ve hakkın finansmanını sağlamak amacıyla, varlık kiralama şirketi (VKŞ) tarafından ihraç edilen ve sahiplerinin bu varlık veya haktan elde edilen gelirlerden payları oranında hak sahibi olmalarını sağlayan bir menkul kıymettir. Varlık kiralama şirketi, münhasıran kira sertifikası ihraç etmek üzere anonim şirket şeklinde kurulmuş olan sermaye piyasası kurumudur.

Kira sertifikaları; (a) Sahipliğe, (b) Yönetim sözleşmesine, (c) Alım-satıma, (ç) Ortaklığa, (d) Eser sözleşmesine dayalı olarak veya bu sayılanların birlikte kullanılması suretiyle ihraç edilebilir. Kira sertifikası sahipleri, ihraca dayanak varlık ve haklardan elde edilen gelirler üzerinde payları oranında hak sahibidirler. Kira sertifikası ihracı işleminin gerektirmesi durumunda vade sonunda varlık ve haklar VKŞ tarafından kaynak kuruluş veya üçüncü kişilere satılır ve satış bedeli kira sertifikası sahiplerine payları oranında ödenir. 20 Kira sertifikaları halka arz edilerek veya halka arz edilmeksizin satılmak üzere ihraç edilebilir. Halka arz edilmeksizin yapılacak satışlar, tahsisli satış ve nitelikli yatırımcıya satış olmak üzere iki şekilde yapılabilir. Halka arz edilecek kira sertifikalarının borsada işlem görmesi ve bu amaçla borsaya başvurulması zorunludur.

21 ORTAKLIK VARANTLARI Ortaklık varantı, sahibine, vade tarihine kadar ya da vade tarihinde payları borsada işlem gören veya görecek olan kayıtlı sermaye sistemine tabi ihraççı paylarına veyahut payları borsada işlem gören herhangi bir ortaklığın paylarına ilişkin bir hak veren sermaye piyasası aracıdır. Vade tarihinde söz konusu hakkın kullanımı (a) kaydi teslimat ile uzlaşı, (b) pay ile uzlaşı, (c) nakdi uzlaşı yöntemlerinden biriyle yerine getirilir. Ortaklık varantlarının bedelsiz olarak verilmek üzere ihraç edilmeleri durumunda, bunların ilgili sermaye piyasası aracını satın alan tüm tasarruf sahiplerine satın aldıkları sermaye piyasası aracı ile orantılı olarak verilmesi zorunludur.

22 Ortaklık varantlarının ilgili sermaye piyasası aracının yanında bedelli olarak ihraç edilmeleri halinde; ilgili sermaye piyasası aracının tasarruf sahibi tarafından satın alınması, söz konusu ortaklık varantının da satın alınmasını gerektirmez. Ortaklık varantlarının vadesi iki aydan az, beş yıldan fazla olamaz. Halka arz edilmeksizin satışa sunulan ortaklık varantlarının vadesi bir yıldan az olamaz. YATIRIM KURULUŞU VARANTI Yatırım kuruluşu varantı (aracı kuruluş varantı), sahibine, dayanak varlığı ya da göstergeyi önceden belirlenen bir fiyattan belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren ve bu hakkın kaydi teslimat ya da nakdi uzlaşı ile kullanıldığı sermaye piyasası aracıdır. Dayanak Gösterge, Borsa tarafından oluşturulmuş hisse senedi endekslerini; Dayanak Varlık ise BIST 30 endeksinde yer alan hisse senedini ve/veya BIST 30

23 endeksi kapsamında yer alan birden fazla hisse senedinden oluşan sepeti ifade etmektedir. Kurulca uygun görülmesi durumunda, bunların dışında, konvertibl döviz, kıymetli maden, emtia, geçerliliği uluslararası alanda genel kabul görmüş endeksler gibi diğer varlık ve göstergeler de varanta dayanak teşkil edebilirler. Yatırım kuruluşu varantları, derecelendirme kuruluşlarından talebe bağlı olarak, notlandırma ölçeğine göre yatırım yapılabilir seviyenin en yüksek ilk üç kademesine denk gelen uzun vadeli derecelendirme notu alan Türkiye de veyahut yurt dışında yerleşik banka ya da aracı kurumlar tarafından ihraç edilebilir. Notlandırma ölçeğine göre en yüksek üçüncü ve üstü seviyeye denk gelen notu bulunmayan Türkiye de yerleşik aracı kuruluşlar, anılan şartı sağlayan aracı kuruluşlar tarafından ihraçtan doğan uzlaşı yükümlülüklerin garanti edilmesi koşuluyla ihraçta bulunabilirler. İhraçtan doğan uzlaşı yükümlülüklerinin yerine getirilmesi hususunda ihraççı ve garantör kuruluş müteselsilen sorumludur.

Varantların vadesi iki aydan az, beş yıldan fazla olamaz. 24 Varantlar BIST de piyasa yapıcılığı sistemine göre işlem görür. İhraççı, ihraç sırasında piyasa yapıcılığını üstlenecek bir aracı kurumla sözleşme yapmak zorundadır. İhraççı aracı kurumun, ilgili tebliğde belirtilmiş olanlar ile Borsa tarafından belirlenecek diğer koşulları sağlaması durumunda, piyasa yapıcısı olması mümkündür. YATIRIM KURULUŞU SERTİFİKASI VE TURBO YATIRIM KURULUŞU SERTİFİKASI Turbo yatırım kuruluşu sertifikası, Dayanak varlığın fiyatına veya dayanak göstergenin değerine bağlı olan ve sahibine vade tarihine kadar veyahut vade tarihinde dayanak varlığın ya da göstergenin nihai değeri ile daha önceden kamuya açıklanmış kullanım fiyatı arasındaki fark üzerinden hesaplanan tutarda bir geri ödeme hakkı sağlayan sermaye piyasası aracıdır.

Yatırım kuruluşu sertifikası, turbo yatırım kuruluşu sertifikaları ve ıskontolu yatırım kuruluşu sertifikaları ile Kurul tarafından ihracı uygun görülen diğer yatırım kuruluşu sertifikası türlerini kapsar. 25 Yatırım kuruluşu varantı ile yatırım kuruluşu sertifikası ve turbo yatırım kuruluşu sertifikaları yapılandırılmış ürünlerdir. Bu sermaye piyasası araçları ihraççıların fon temin etmek üzere ihraç edilmezler. Temel fonksiyonları bir spekülasyon ve risk yönetimi araçları olmalarıdır. Bu finansal ürünler Borsa İstanbul da Kurumsal Ürünler Pazarı kapsamında açılmış olan alt pazarlarda ve piyasa yapıcılığı sistemiyle işlem görürler. Opsiyon sözleşmelerine benzer bir yapıda olan bu ürünlerin fiyatlandırılmasında başta dayanak varlık fiyatı olmak üzere bazı parametreler etkili olmaktadır. Daha açık bir anlatımla, söz konusu finansal ürünlerin fiyatları, standart menkul kıymetlerin spot işlemlerde geçerli olan arz talep ilişkisi yoluyla belirlenmemektedir. Dayanak

varlık fiyatı, vadeye kalan gün sayısı, faiz oranı, varsa dayanak varlığın temettü miktarı, yabancı bir finansal ürün üzerine yapılandırılmış olması durumunda döviz kurları gibi parametrelere bağlı olarak belirlenmektedir. GELİR ORTAKLIĞI SENETLERİ 26 Esas olarak sermaye piyasasıyla ilgili mevzuatta düzenlenmeyen GOS, bir tür kamu borçlanma aracı niteliğindedir. Gelir ortaklığı senetleri (GOS) köprü, baraj, elektrik santralı, karayolu, demiryolu, telekomünikasyon sistemleri ile sivil kullanıma yönelik deniz ve hava limanları ile benzerlerinden, kamu kurum ve kuruluşlarına ait olanların gelirlerine, gerçek ve tüzel kişilerin ortak olması için çıkarılacak senetlerdir.

Kamu tesisi gelirlerinin belli bir oranı, söz konusu tertipte çıkarılan GOS sahiplerine belli dönemlerde ödenmektedir. Bu nedenle değişken faizli tahvile benzer bir niteliğe sahiptir. GELİRE ENDEKSLİ SENETLER 27 Gelir ortaklığı senetleri gibi, esas olarak sermaye piyasasıyla ilgili mevzuatta düzenlenmeyen Gelire Endeksli Senetler (GES), bir tür kamu borçlanma aracı niteliğindedir. Getirileri KİT lerden sağlanan ve Bütçe ye aktarılan hâsılat paylarına endeksli olarak oluşturulur. Bu çerçevede, kapsamdaki kuruluşların Bütçe ye aktaracakları gelir tahminleri baz alınarak; yatırımcılara kupon ödemesi şeklinde yapılacak ödemelere ilişkin taahhüt edilen alt ve üst sınırlar belirlenmektedir. TL ve USD olarak ihraç edilecek GES, BIST Tahvil ve Bono Piyasasında işlem görecek olup, diğer DİBS lerde olduğu gibi gösterge niteliğindeki günlük fiyatlar Resmi Gazete de yayınlanacaktır.

28 SERMAYE PİYASASI KURUMLARI

Sermaye Piyasası Kanunu ile sermaye piyasası kurumu olarak kabul edilen ve belli başlıları aşağıda ana hatlarıyla ele alınmış olan kurumlar şunlardır: Aracı kurumlar Bankalar Yatırım fonları Emeklilik yatırım fonları Borsa yatırım fonları Yatırım ortaklıkları Gayrimenkul yatırım ortaklıkları Girişim sermayesi yatırım ortaklıkları Portföy yönetim şirketleri Bağımsız denetim şirketleri Gayrimenkul değerleme şirketleri Derecelendirme kuruluşları Vadeli işlemler aracılık şirketleri Konut finansmanı fonları İpotek finansmanı kuruluşları Varlık finansmanı fonları Varlık kiralama şirketleri Merkezi takas kuruluşları Merkezi saklama kuruluşları Veri depolama kuruluşları Kuruluş ve faaliyet esasları Kurul tarafından belirlenen diğer sermaye piyasası kurumları 29

30 YATIRIM KURULUŞLARI Sermaye Piyasası Kanununa göre yatırım kuruluşları, aracı kurumlar ile yatırım hizmeti ve faaliyetinde bulunmak üzere kuruluş ve faaliyet esasları SPK tarafından belirlenen diğer sermaye piyasası kurumları ve bankaları kapsayan bir ifadedir. Bankalar kendi menkul kıymetlerini halka arz etmeleri ile sermaye piyasası faaliyetlerinde bulunmaları durumunda ve bu faaliyetleri ile sınırlı olarak Sermaye Piyasası Kanunu na tabi olurlar. YATIRIM KURULUŞLARININ FAALİYETLERİ Yatırım kuruluşlarının yürütebilecekleri her bir sermaye piyasası faaliyeti için ayrı olarak, Sermaye Piyasası Kurulu ndan yetki belgesi alması zorunludur. Yatırım kuruluşlarının yürütebilecekleri sermaye piyasası faaliyetleri arasında farklılıklar vardır. Aşağıda aracı kurumlar ve bankalar için konu açıklanmıştır.

ARACI KURUMLARIN FAALİYETLERİ 31 Aracı kurumlar aşağıdaki faaliyetleri yürütebilirler: Sermaye piyasası araçlarının ihraç veya halka arz yoluyla satışına aracılık, Daha önce ihraç edilmiş sermaye piyasası araçlarının alım satımına aracılık, Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların alım satımına aracılık, Sermaye piyasası araçlarının geri alım veya satım taahhüdüyle satışı veya alışı (repo-ters repo), Yatırım danışmanlığı, Portföy yöneticiliği. Döviz, mal, kıymetli maden veya Kurulca belirlenecek diğer varlıkların kaldıraçlı alım satımı, alım satımına aracılık ve bu işlemlere yönelik hizmetlerin yerine getirilmesi

TİCARİ BANKALARIN FAALİYETLERİ 32 Bankalar sermaye piyasasında aşağıdaki faaliyetleri yürütebilirler: Daha önce ihraç edilmiş sermaye piyasası araçlarının borsada (hisse senetleri hariç) veya borsa dışında alım satımına aracılık, Sermaye piyasası araçlarının geri alım veya satım taahhüdüyle satışı veya alışı, Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların alım satımına aracılık. MEVDUAT TOPLAMAYAN BANKALARIN FAALİYETLERİ Daha önce ihraç edilmiş sermaye piyasası araçlarının borsada (hisse senetleri hariç) veya borsa dışında alım satımına aracılık, Sermaye piyasası araçlarının geri alım veya satım taahhüdüyle satışı veya alışı, Ekonomik ve finansal göstergelere, sermaye piyasası araçlarına, mala, kıymetli

madenlere ve dövize dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri dahil türev araçların alım satımına aracılık, Halka arza aracılık, Yatırım danışmanlığı, Portföy yöneticiliği. ARACI KURUMLAR Aracı kurumlar yürütebilecekleri faaliyetler dikkate alınarak üç farklı gruba ayrılmışlardır. 33 Dar yetkili aracı kurum: Kurulun yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ile yan hizmetlere ilişkin esaslar ile ilgili düzenlemeleri uyarınca emir iletimine aracılık ve/veya yatırım danışmanlığı faaliyetlerinden herhangi birini yürütecek olan aracı kurumdur.

Kısmi yetkili aracı kurum: Kurulun yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ile yan hizmetlere ilişkin esaslar ile ilgili düzenlemeleri uyarınca işlem aracılığı, en iyi gayret aracılığı faaliyeti, sınırlı saklama hizmeti ve/veya portföy yöneticiliği faaliyetinden herhangi birini yürütecek olan aracı kurumdur. 34 Geniş yetkili aracı kurum: Kurulun yatırım hizmetleri ve faaliyetleri ile yan hizmetlere ilişkin esaslar ile ilgili düzenlemeleri uyarınca portföy aracılığı faaliyeti, genel saklama hizmeti ve/veya aracılık yüklenimi faaliyetinden herhangi birini yürütecek olan aracı kurumdur. ARACI KURUMLARIN KURULUŞ ŞARTLARI Aracı kurumların kuruluşlarına Kurulca izin verilebilmesi için, a) Anonim ortaklık şeklinde kurulmaları, b) Hisse senetlerinin tamamının nama yazılı olması,

c) Hisse senetlerinin nakit karşılığı çıkarılması, d) Sermayelerinin Kurulca belirlenen miktardan az olmaması, e) Esas sözleşmelerinin Sermaye Piyasası Kanunu hükümlerine uygun olması, f) Kurucularının Sermaye Piyasası Kanunu ve ilgili düzenlemelerde belirtilen niteliklere uygun olması, g) Ortaklık yapısının şeffaf ve açık olması gerekir. 35 ARACI KURUMLARIN MERKEZ DIŞI ÖRGÜTLERİ Aracı kurumların merkez dışı örgütleri şube, irtibat bürolarından oluşur. İlgili tebliğde yer almamakla birlikte, daha önceki düzenlemeler çerçevesinde tüzel kişilerle tesis ettikleri acentelik uygulaması devam etmektedir. Aracı kurumlar Kurul dan izin almak şartıyla; a) Şube veya irtibat bürosu açmak, b) İlgili ülkenin yetkili otoritesinden faaliyet izni almış aracı kuruluşlar ile acentelik tesis etmek,

36 c) Yurtiçinde acentelik sözleşmesi akdettikleri bankaların yurt dışındaki şubeleri ile acentelik tesis etmek suretiyle yurt dışında da örgütlenebilirler. Şubeler merkez ile irtibatlı ve Kurul un düzenlemelerine uygun muhasebe sistemi ile kayıt ve belge düzeninin, süratli bir iş akışı ve iletişimin kurulmuş olması durumunda faaliyete geçebilirler. İrtibat büroları, aracı kurumu ve aracı kurumun yetkili olduğu sermaye piyasası faaliyetlerinin tanıtımını yapmak amacıyla aracı kurumu temsil etmekle görevli hizmet birimleridir. İrtibat büroları sadece müşteri emirlerini aracı kuruma iletebilirler. Aracı kurumlar acentelik sözleşmesinde belirlenecek mahaller içinde, acenteleri aracılığıyla alacakları emirler doğrultusunda aracılık faaliyetleri çerçevesinde sermaye piyasası araçlarının alım satımında bulunabilirler.

Bir aracı kurum ile acentelik sözleşmesi imzalayan bankalar, acente sıfatıyla aşağıdaki faaliyetlerde bulunabilirler: a) Sermaye piyasası araçlarına ilişkin alım ve satım emirlerinin aracı kuruma iletilmesine ve gerçekleşen emirlerin tasfiyesine aracılık etmek, b) Acentesi olunan aracı kurumun halka arza aracılık faaliyetleri kapsamında, taleplerin toplanması, bu taleplerin aracı kurum merkezine iletilmesi ve paranın tahsili ya da geri ödenmesi gibi işlemleri kapsamak üzere gişe hizmeti vermek, 37 c) Acentesi olunan aracı kurum portföy yöneticiliği yetki belgesine sahip ise acente sıfatıyla bu faaliyetin tanıtımını yapmak ve bu faaliyetle ilgili sadece tahsil ve tediye işlemlerini yürütmek,

d) Acentesi olunan aracı kurum yatırım danışmanlığı yetki belgesine sahip ise bu faaliyet kapsamında aracı kurumdan gelen doküman ve bilgileri müşterilere açıklamak ve yatırım danışmanlığı faaliyetinin tanıtımını yapmak. 38 PORTFÖY YÖNETİM ŞİRKETİ Portföy yöneticiliği faaliyetinde bulunmak üzere Kanunda ve ilgili tebliğde belirlenen şartları yerine getirerek Kuruldan yetki belgesi almış şirkettir. Portföy yönetim şirketi, Kuruldan yetki belgesi almak koşuluyla yatırım danışmanlığı faaliyetinde de bulunabilir ve yatırım danışmanlığı kapsamında faaliyette bulunulabilecek alanlarda vekil sıfatıyla müşterisini temsil edebilir. Ayrıca 2011 yılında gerçekleştirilen değişiklikle, portföy yönetim şirketlerinin, yatırım fonu katılma belgesi alım satımına aracılık yapabilmesine de imkan sağlanmıştır.

39 Şirketin ticaret unvanında portföy yönetimi ibaresini kullanması zorunludur. Şirketin işletme adı kullanmak istemesi halinde Kuruldan izin alması ve bu adı tescil ve ilan ettirmesi zorunludur. Portföy yönetim şirketlerinin yapamayacağı işlemler şunlardır: a) Aracılık faaliyetlerinde bulunamaz. b) Sermaye piyasası araçlarına ilişkin veya bunlardan bağımsız olarak kendi mali taahhütlerini içeren evrak çıkaramaz, ödünç para verme işlemleri yapamaz ve kredi alamaz. c) Portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı faaliyetleri ile bunlara ilişkin iş ve işlemler dışında; hiç bir ticari, sınai ve zirai faaliyette bulunamaz, gerekli olanın üstünde taşınmaz mal edinemez. d) Bankalar Kanununda tanımlandığı üzere mevduat toplayamaz, mevduat toplama sonucunu verebilecek işlemler yapamaz.

Portföy yönetim şirketleri, aracı kurumlara ilişkin olarak getirilen sermaye yeterliliği düzenlemelerine uyum sağlamak zorundadırlar. 40 Portföy yönetim şirketi yurtiçinde veya yurtdışında şube açabilir ve banka ve aracı kurumlarla acentelik tesis edebilir. Acentelik hizmeti portföy yöneticiliği ve/veya yatırım danışmanlığı faaliyetlerinin tanıtımını yapmak, portföy yöneticiliği faaliyetiyle ilgili sadece tahsil ve tediye işlemlerini yürütmek ve yatırım danışmanlığı faaliyeti kapsamında şirketten gelen doküman ve bilgileri müşterilere açıklamakla sınırlıdır. Portföy yönetim şirketinin müşterileriyle sunduğu faaliyetlere ilişkin yazılı bir sözleşme akdetmesi zorunludur. Müşteriye ait varlıkları uhdelerinde ve diğer kurumlardaki kendi hesaplarında tutamaz ve kendi aktifleriyle ilişkilendiremez.

MENKUL KIYMET YATIRIM ORTAKLIĞI Sermaye piyasası araçları, gayrimenkul, girişim sermayesi yatırımları ile Kurulca belirlenecek diğer varlık ve haklardan oluşan portföyleri işletmek amacıyla, paylarını ihraç etmek üzere kurulan sabit veya değişken sermayeli anonim ortaklıklardır. 41 Yatırım ortaklığının başlıca işlevleri şunlardır; (a) Ortaklık portföyünü oluşturmak, işletmek ve gerektiğinde portföyde değişiklikler yapmak, (b) Portföy çeşitlendirmesi yaparak yatırım riskini, faaliyet alanlarına ve şirketlerin durumlarına göre en aza indirecek bir biçimde dağıtmak, (c) Sermaye piyasası araçlarına, mali piyasa ve kurumlara, ortaklıklara ilişkin gelişmeleri sürekli izlemek ve portföy yönetimiyle ilgili olarak gerekli önlemleri almak, (ç) Portföyün değerini korumaya ve artırmaya yönelik araştırmalar yapmak.

42 Yatırım ortaklıklarının portföylerine alabilecekleri varlık ve işlemler: a) Özelleştirme kapsamına alınanlar dâhil Türkiye de kurulu ihraççılara ait paylar, özel sektör ve kamu borçlanma araçları, b) Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar hükümleri çerçevesinde alım satımı yapılabilen, yabancı özel sektör ve kamu borçlanma araçları ve ihraççı payları, c) Borsada işlem görmeleri kaydıyla; altın ve diğer kıymetli madenler ile bu madenlere dayalı olarak ihraç edilmiş sermaye piyasası araçları, ç) Kira sertifikaları, repo ve ters repo işlemleri, türev araçlar, varantlar ve sertifikalar, d) Takasbank para piyasası işlemleri, e) Borsalarda gerçekleştirilen türev araç işlemlerinin nakit teminatları ve primleri, f) Kurulca uygun görülen diğer varlık ve araçlar. Yatırım ortaklıklarının kuruluş şartları şunlardır:

43 a) Kayıtlı sermayeli anonim ortaklık şeklinde kurulması, b) Kurucularının, ortaklığın çıkarılmış sermayesinin asgari %49 u oranındaki paylarının, Tebliğde belirtilen süre ve esaslar dahilinde halka arz edileceğini Kurula taahhüt etmiş olması, c) Başlangıç sermayesinin 20 milyon TL den az olmaması, ç) Paylarının nakit karşılığı çıkarılması ve pay bedellerinin kuruluş sırasında tam ve nakden ödenmesi, d) Ticaret unvanında Menkul Kıymet Yatırım Ortaklığı ibaresini taşıması, e) Kurucularından en az birisinin lider sermayedar olması, f) Genel müdür ile yönetim kurulu üyelerinin belirlenmiş olması ve bu kişilerin bu Tebliğde öngörülen şartları taşımaları, g) Kurucu ortaklarının bu Tebliğde öngörülen şartları haiz olması, ğ) Esas sözleşmesinin TTK, Kanun ve Tebliğ hükümlerine uygun olması, h) Kurulca yetkilendirilmiş bir kuruluşun portföy saklama hizmetini yürütmek üzere belirlenmiş olması.

Lider sermayedar, halka arz sonrasındaki pay edinimleri hariç olmak üzere, ortaklıkta tek başına veya bir araya gelmek suretiyle sermayenin asgari %25 i oranındaki paylara sahip olan ortak ya da ortaklardır. 44 Yatırım Ortaklıkları; a) Ödünç para verme işleriyle uğraşamazlar, b) Bankacılık Kanunu'nda tanımlandığı üzere mevduat veya katılım fonu toplayamazlar, c) Ticari, sınaî ve zirai faaliyetlerde bulunamazlar, ç) Aracılık faaliyetinde bulunamazlar, d) Açığa satış ve kredili menkul kıymet işlemi yapamazlar, e) Portföylerindeki varlıkları rehin veremez ve portföye ilişkin olarak yapılan işlemler haricinde teminat olarak gösteremezler. f) Günlük operasyonlar ve türev araçların teminatı kapsamında gereken miktardan fazla nakit tutamazlar.

g) Faaliyetlerinin gerektirdiği miktar ve değerden fazla taşınır ve taşınmaz mal edinemezler. ğ) Portföylerine hiçbir şekilde rayiç değerinin üzerinde varlık satın alamaz ve portföyden bu değerin altında varlık satamazlar. Yatırım ortaklıklarının net dağıtılabilir karlarının en az %20 sinin birinci temettü olarak nakden dağıtılması zorunludur. Yatırım ortaklığı portföyündeki varlıkların, Portföy Saklama Hizmetine ve Bu Hizmette Bulunacak Kuruluşlara İlişkin Esaslar Tebliği çerçevesinde, portföy saklayıcısı nezdinde saklanması zorunludur. 45 Ortaklıklar yeterli sayıda ihtisas personeli istihdam etmek kaydıyla kendi portföylerini yönetebilecekleri gibi, portföy yönetim hizmetini, imzalanan bir sözleşme ve Kurulun onayının alınması şartıyla bir portföy yönetim şirketinden de alabilirler.

46 GAYRİMENKUL YATIRIM ORTAKLIĞI Gayrimenkul yatırım ortaklığı, ilgili tebliğ ile belirlenmiş usul ve esaslar dahilinde, gayrimenkuller, gayrimenkul projeleri, gayrimenkule dayalı haklar, sermaye piyasası araçları ve Kurulca belirlenecek diğer varlık ve haklardan oluşan portföyü işletmek amacıyla paylarını ihraç etmek üzere kurulan ve Kanunun 48 inci maddesinde sınırı çizilen faaliyetler çerçevesinde olmak kaydı ile tebliğde izin verilen diğer faaliyetlerde bulunabilen sermaye piyasası kurumudur. Kayıtlı sermaye sistemine göre çalışan gayrimenkul yatırım ortaklıklarının, çıkarılmış sermayelerinin asgari %25 ini halka arz etmeleri gerekmektedir. Gayrimenkul yatırım ortaklıklarının yapamayacakları işler şunlardır:

47 a) Bankacılık Kanununda tanımlandığı üzere mevduat toplayamazlar ve mevduat toplama sonucunu verecek iş ve işlemler yapamazlar. b) İlgili tebliğde izin verilen işlemler dışında ticari, sınai veya zirai faaliyetlerde bulunamazlar. c) Hiçbir şekilde gayrimenkullerin inşaat işlerini kendileri üstlenemez, bu amaçla personel ve ekipman edinemezler. Yürütülen projelerin kontrol işleri dahili olarak yürütülecekse bu amaçla istihdam edilen personel kapsam dışındadır. ç) Hiçbir surette otel, hastane, alışveriş merkezi, iş merkezi, ticari parklar, ticari depolar, konut siteleri, süper marketler ve bunlara benzer nitelikteki gayrimenkulleri ticari maksatla işletemez ve bu amaçla personel istihdam edemezler. d) Kendi personeli vasıtasıyla portföye konu olan veya olacak projeler hariç olmak üzere başka kişi ve kuruluşlara proje geliştirme, proje kontrol, mali fizibilite, yasal izinlerin takibi ve buna benzer hizmetler veremezler. e) Kredi veremezler.

f) İlişkili taraflarıyla herhangi bir mal veya hizmet alım satımı işlemine dayanmayan borç alacak ilişkisine giremezler. g) Belgeye dayandırılmayan ve piyasa rayicinden bariz farklılık gösteren bir harcama veya komisyon ödemesinde bulunamazlar. ğ) Sürekli olarak kısa vadeli gayrimenkul alım satımı yapamazlar. GİRİŞİM SERMAYESİ YATIRIM ORTAKLIĞI 48 Girişim sermayesi yatırım ortaklığı, ilgili tebliğ ile belirlenmiş usul ve esaslar dahilinde, girişim sermayesi yatırımları, sermaye piyasası araçları ve Kurulca belirlenecek diğer varlık ve haklardan oluşan portföyü işletmek amacıyla paylarını ihraç etmek üzere kurulan veya esas sözleşme değişikliği yolu ile dönüşen, Kanunun 48 inci maddesinde sınırı çizilen faaliyetler çerçevesinde olmak kaydı ile izin verilen diğer faaliyetlerde bulunabilen ve kayıtlı sermaye sistemine tabi anonim ortaklık olan sermaye piyasası kurumudur.

49 Girişim sermayesi yatırım ortaklıklarının sermayesinin en az %25 inin halka açılması ve kurucu veya mevcut ortaklardan en az birisinin lider sermayedar olması zorunludur. Girişim sermayesi yatırımlarına, ortaklık aktif toplamının en az %51 i oranında yatırım yapmak zorundadırlar. Ortaklık portföyünde yer alan para ve sermaye piyasası araçlarının imzalanacak bir saklama sözleşmesi çerçevesinde Takasbank ta saklanması zorunludur.