T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ ÇANKIRI ORMAN FAKÜLTESİ

T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ ÇANKIRI ORMAN FAKÜLTESİ KENBAĞI ORMAN FİDANLIĞI (ÇANKIRI )'NDA BULUNAN LEPİDOPTERA TÜRLERİNİN TESPİTİ İLE KAVAK YALANCIARISI [Paranthrene tabaniformis (Rott.)]'NIN MÜCADELE YÖNTEMLERİ ÜZERİNDE ARAŞTIRMALAR

2 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ BİLİMSEL ARAŞTIRMALAR PROJESİ KESİN RAPORU KENBAĞI ORMAN FİDANLIĞI (ÇANKIRI)'NDA BULUNAN LEPİDOPTERA TÜRLERİNİN TESPİTİ İLE KAVAK YALANCIARISI [Paranthrene tabaniformis (Rott.)]'NIN MÜCADELE YÖNTEMLERİ ÜZERİNDE ARAŞTIRMALAR PROF. DR. ZİYA ŞİMŞEK PROJE NO : 2000-07-12-030 Başlama Tarihi : 23/10/2000 Bitiş Tarihi : 23/10/2002 Rapor Tarihi: 28/02/2003 Ankara Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Ankara - 2002

3 AMAÇ VE KAPSAM Gerek ülkemiz ve gerekse dünya nüfusunun hızlı artışına paralel olarak odun hammaddesi tüketiminin de giderek arttığı bilinmektedir. Bu açığın, doğal ormanlar tahrip edilmeden karşılanması mümkün görülmemektedir. Bu nedenle orman alanı ile bu alan dışında bulunup uygun iklim ve arazi koşullarına sahip sahalarda hızlı gelişen türlere öncelik verilerek endüstriyel plantasyonların oluşturulması büyük önem taşımaktadır. Yurdumuzda odun hammaddesi 1990 yılı tüketimi 30,42 milyon m 3 olarak öngörülmesine karşın 1993 yılı tüketimi 22,0 milyon m 3 olmuş ve bunun 15 milyon m 3 'ü (%68,2) doğal ormanlardan karşılanmıştır. Yaklaşık 4 milyon m 3 (%18,2) ise kavakçılık sektöründen elde edilmiştir (Tacenur, 1998). Orman ürünleri arz açığı sadece yurdumuz için söz konusu olamayıp, tüm dünya için bir sorundur. Bu bakımdan hızlı gelişen türlerle ağaç plantasyonları yaparak odun üretimini artırmak, odun arz açığının kapatılmasına yardımcı olacak çarelerden birisidir. Bilindiği gibi Kavak önemli bir hızlı gelişen ağaç cinsidir. Odununun kontrplak, kibrit ve ambalaj sanayii gibi endüstri dallarında aranan özelliklere sahip olması, iki evcikli (dioik) olması nedeniyle türler arası ve türler içi melezlemeler yapabilmesi, idare müddetinin kısalığı, birçok hızlı gelişen türlerin yetişme alanının sınırlı olduğu Anadolu'nun karasal iklime sahip iç kesimlerinde yetişebilme imkanına sahip olması gibi özellikleri nedeniyle kavak yetiştiriciliğinin hızlı gelişen türler arasında ayrı bir önemi vardır (Sekendiz, 1974). Bu nedenle geleneksel olarak yıllardan beri yetiştirilmekte olan kavak fidancılığı, son yıllarda Türkiye Fidancılığını Geliştirme Projesi çerçevesinde ele alınmış ve özel sektör de kavak fidanı üretimine başlamıştır. Yurdumuzda 150 civarında bulunan orman fidanlıklarının önemli bölümü ağır tekstürel yapıda, kireçli ve dolayısıyla reaksiyonu yüksek, alkalin karakterlerde topraklara sahip olduğu bilinmektedir (Tacenur, 1998). Bu durum özellikle iç kesimlerde, jeomorfolojik yapıya bağlı olarak daha açıkça görülmektedir. Fidanların gelişme ortamının başta toprak yapısı olmak üzere uygun olmayan ekolojik koşullarda yetiştirilmeye zorlanması ve tarım ekosistemiyle birlikte bulunması, kavak fidanlarını zararlılara karşı daha duyarlı kıldığı gibi tarım alanında polifag durumda bulunan bazı böcek türlerinin de salgın yapmasında etken olmaktadır. Böylece harcanan zaman ve emekler boşa gitmekte ve zararlı böcekler bazen bulaşık fidanlarla bazen da karantina tedbirlerinin yeterince uygulanmaması nedeniyle temiz alanlara taşınmaktadır.

4 Yaygın olarak kullanılan ilaçların insan sağlığını,çevreyi, doğal dengeyi olumsuz yönde etkilemesi, böceklerde direnç oluşturması gibi nedenlerden dolayı, son yıllarda kimyasal uygulamaların en alt düzeye indirilmeye çalışıldığı, alternatif mücadele yöntemlerini içeren biyoteknik yöntemlere ayrı bir önem verildiği bilinmektedir. Biyoteknik yöntemler içerisinde feromon veya çeşitli cezbedicilerle yapılan kitle halinde tuzakla yakalama yönteminde feromon tuzakları, besi tuzakları ve vizuel tuzaklar kullanılmasına karşın, en yaygını feromon tuzaklardır. Yapılan literatür taramalarında Kavak yalancıarısı [(Paranthrene tabaniformis (Rott.)] nın sorun olduğu ülkelerde biyoteknik yöntemler uygulanarak Kitlesel Tuzaklama (masstrapping) ve Mücadele Zamanının Belirlenmesi (monitoring) amacıyla feromon tuzakların kullanıldığı anlaşılmıştır. Ülkemizde kitlesel tuzaklama yönteminin orman alanında zararlı olan bazı türlere, özellikle kabuk böceklerine karşı 1982 yılından bu yana kullanılarak başarılı sonuçlar alınmasına karşın (Serez, 1987) Kavak yalancıarısı mücadelesinde kullanıldığına dair bir kayda rastlanılmamıştır. İlaç kullanımını en az düzeye indirmeyi hedefleyen ve zararlı yönetimi olarak bilinen "Integrated Pest Management" kavramı içerisinde Biyoteknik Yöntemler büyük önem taşımaktadır. Bu nedenle Kavak türleri (Populus spp.) nin en yaygın ve önemli zararlılarından birisi olan P.tabaniformis'in mücadelesinde ülkemizde feromon tuzakların kullanım imkanlarını araştırmak ve Kenbağı Orman Fidanlığı'nda bulunan lepidopter türlerini belirlemek amacıyla bu çalışma ele alınarak 1999-2001 yılları arasında yürütülmüştür.

5 İÇİNDEKİLER AMAÇ VE KAPSAM... 3 ÖZET... 9 SUMMARY... 11 1 MATERYAL VE YÖNTEM... 13 1.1 Böcek Türlerinin Saptanması... 13 1.2 P. tabaniformis in Uçuş Seyrinin İzlenmesi... 14 1.2.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar... 14 1.2.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar... 17 1.3 P. tabaniformis le Mücadele... 18 1.3.1 Kitlesel Tuzaklama... 18 1.3.1.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar... 18 1.3.1.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar... 19 1.3.2 Kimyasal mücadele... 19 1.3.2.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar... 19 1.3.2.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar... 21 2 ANALİZ ve BULGULAR... 21 2.1 Böcek Türlerinin Saptanması... 21 2.2 P. tabaniformis in Uçuş Seyrinin İzlenmesi... 32 2.2.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar... 32 2.2.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar... 46 2.3 P. tabaniformis ile Mücadele... 54 2.3.1 Kitlesel Tuzaklama... 54 2.3.1.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar... 54 2.3.1.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar... 58 2.3.2 Kimyasal Mücadele... 60 2.3.2.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar... 60 2.3.2.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar... 63 TEŞEKKÜR... 71 KAYNAKLAR... 71 EKLER... 75 PROJE ÖZET BİLGİ FORMU... 75 PROJEDEN KAYNAKLANAN SUNUM VE YAYINLAR... 77

6 TABLO VE ŞEKİL LİSTESİ Tablo No Başlığı 1 1999 Yılında Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda Çokluk Sırasına Göre Yetiştirilen Fidanlar ile Çevresinde Bulunan Ağaç ve Ağaççıklar 2 1999-2000 Yılında Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda Bulunan Lepidopter Türleri, Konukçuları, Uçuş Periyodu ile Yakalanan Böcek Sayıları 3 32000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'nda Kavak yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis (Rott.)'nın tülbent kafeslerde gelişimi 4 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı ve Merkez) da Kavak yalancıarısı [(Paranthrene tabaniformis (Rott.)] nın yakalanma durumu 5 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı, Fakülte Bahçesi ve Merkez)'da Kavak Yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis [Rott])'nın yakalanma durumu. 6 2000 ve 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı, Fakülte Bahçesi ve Merkez)'da Kavak Yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis [Rott])'nın yakalanma durumu. 7 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı) da Paranthrene tabaniformis (Rott ) e karşı uygulanan kitlesel tuzaklama denemesinde parsellerden elde edilen sayım sonuçları 8 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da Paranthrene tabaniformis (Rott.)'e karşı uygulanan kitlesel tuzaklama denemesinde parsellerden elde edilen sayım sonuçları 9 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı) da Paranthrene tabaniformis (Rott)'e karşı yapılan ilaç denemesinde parsellerden elde edilen sayım sonuçları 10 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da Paranthrene tabaniformis (Rott.)'e karşı yapılan ilaç denemesinde parsellerden elde edilen sayım sonuçları

7 Şekil No İçeriği 1 Lepidopterlerin yakalanmasında kullanılan ışık tuzağı. 2 Paranthrene tabaniformis (Rott)'in yakalanmasında fidanlıkta (a) ve yaşlı kavak alanında (b) yerleştirilmiş feromon tuzaklar. 3 Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in popülasyon gelişmesi ve uçuş seyrinin izlendiği tülbent kafes. 4 Paranthrene tabaniformis (Rott.) ile bulaşık kavak fidanlığının ilaçlanması. 5 Paranthrene tabaniformis (Rott.) ergini çıktıktan sonra kavak gövdesi üzerinde bırakmış olduğu pupa gömleği. 6 Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda 1999 yılı Mayıs-Eylül ayı yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerleri (B). 7 Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda 2000 yılı Haziran-Eylül ayı yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerleri (B). 8 2000 yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da Paranthrene tabaniformis (Rott)'in izleme (N0:1) ve kitlesel tuzaklama (No:2) parsellerinde değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu. 9 2000 yılında Çankırı'da Karatekin (A) ve Fakülte bahçesi (B)'nde Paranthrene tabaniformis (Rott)'in değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu. 10 2000 Yılında Kenbağı (Çankırı) Mart-Eylül ayları arasında yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerler (B). 11 Kavak yalancıarısı [Paranthrene tabaniformis (Rott.) ] nın dişi (a) ve erkek (b) kelebekleri. 12 Paranthrene tabaniformis (Rott.)'nin kavak gövdesi içinde son dönem larvasının kışlama durumu. 13 Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in kavak gövdesi içinde pupa durumu. 14 Paranthrene tabaniformis (Rott.) kelebeklerinin çiftleşme durumu. 15 Paranthrene tabaniformis (Rott.) ergininin çıktığı kavak gövdesi. 16 Paranthrene tabaniformis (Rott.) zararı üst kısmı kurumuş ve alttan sürgün veren kavak fidanı

8 Şekil No İçeriği 17 Paranthrene tabaniformis (Rott.) ile bulaşık kavak fidanlarının ortamdan uzaklaştırılması sonucu oluşan boş alanlar. 18 2001 Yılında Çankırı'da Kenbağı Orman Fidanlığında (No:1 ve No.2) Paranthrene tabaniformis (Rott)'in değişik tarihlerde yakalanma durumu. 19 2001 Yılında Çankırı'da Karatekin (A) ve Fakülte bahçesi (B)'nde Paranthrene tabaniformis (Rott)'in değişik tarihlerde yakalanma durumu. 20 2001 Yılında Kenbağı (Çankırı) Mayıs-Eylül ayları arasında yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerler (B). 21 200 Yılında Kenbağı (Çankırı) Mart -Eylül ayları arasında yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerler (B). 22 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'nda Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in kitlesel tuzaklama parselinde değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu. 23 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'nda Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in kitlesel tuzaklama parselinde değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu. 24 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'nda Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in mücadele zamanının belirlenmesi amacıyla izleme parselinde değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu.

9 KENBAĞI ORMAN FİDANLIĞI (ÇANKIRI )'NDA BULUNAN LEPİDOPTERA TÜRLERİNİN TESPİTİ İLE KAVAK YALANCIARISI [Paranthrene tabaniformis (Rott.)]'NIN MÜCADELE YÖNTEMLERİ ÜZERİNDE ARAŞTIRMALAR 1 Ziya ŞİMŞEK 2 RESEARCHES ON THE LEPIDOPTERA SPECIES FOUND IN KENBAĞI FOREST NURSERY IN ÇANKIRI AND CONTROL METHODS OF POPLAR CLEARWING MOTH [Paranthrene tabaniformis (Rott.)] ÖZET Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda bulunan Lepidoptera türlerini belirlenmesi ile kavak yalancı arısı [Paranthrene tabaniformis (Rott.)]'nın mücadele yöntemlerini belirlemek amacıyla ele alınan bu çalışma 1999-2000 yılında mayıs-eylül ayları arasında yürütülmüştür. Fidanlık, deniz seviyesinden 760 m yükseklikte ve yaklaşık 97 ha genişliktedir. Fidanlıkta Kavak (Populus x euroamericana), Akasya (Robinia pseudoacacia L.), Negundo akçaağaç (Acer negundo L.), Dişbudak (Fraxinus excelsior L.), İğde (Elaeagnus angustifolia L.) Karaçam (Pinus nigra Arn.), Sedir (Cedrus libani A.Rich.), Kokarağaç=Cennetağacı (Ailanthus altissima (Mill.) Swingle ), Dut (Morus alba L.) fidanların üretimi yapılmakta olup içerisinde Kavak (Populus euroamericana), Söğüt (Salix sp.), Mazı (Thuja orientalis L), Meşe (Quercus sp.) bitkiler doğal olarak yetişmektedir. Böceklerin toplanma ve uçuş periyotlarının belirlenmesinde Pensilvania tipi ışık tuzağı ile feromon tuzaktan yararlanılmıştır. Ayrıca bulaşık bitkilerden örnekler alınarak ergin bireyler elde edilmiştir. Çalışma alanında bulunan böcek türleri belirlenmiş, bunların bitki türleriyle olan ilişkisi ortaya konulmuştur. Bu çalışma sonucunda Lepidoptera takımından 14 familyaya bağlı 62 tür olmak üzere toplam 2117 adet böcek tespit edilmiştir. Bunların Arctiidae (11), Cossidae (1), Ethmiidae (1),Geometridae (7), Lasiocampidae (3), Lymantriidae (2), Noctuidae (10), Notodontidae (6), Pyralidae (2), Saturnidae (1), Sesiidae (1); Sphingidae (11), Thaumetopoeidae (1); Tortricidae (5) familyasına ait olduğu saptanmıştır. Bulunan 62 böcek türünden 26'sının konukçu bitkilerinin orman ağaçları olduğu anlaşılmıştır: Bunlar Arctia caja (L.), Eilema sp., Cossus cossus (L.) (Cossidae); Elicrinia cardiaria Hb. (Geometridae); Malacosoma neustria (L.), Phyllodesma tremulifolia (Hb.) (Lasiocampidae); Euproctis chrysorrhoea (L.), Leucoma salicis (L.) (Lymantriidae); Agronicta megacephala (D-S.), Dysgonia algira (L.) Earias chlorana (L.) (Noctuidae); Cerura vinula (L.), Furcula bifida (Braham)., Notodonta ziczac (L.), Pterosoma palpina (L.), Clostera curtula (L.) (Notodontidae); Saturnia pyri (D.-S.) (Saturnidae); Paranthrene tabaniformis (Rott.) (Sesiidae); Sphinx pinastri (L.), Laothoe populi (L.), Smerinthus kindermanni Lederer, Smerinthus ocellatus (L.) (Sphingidae); 1 Bu çalışma ARFO - 2000-07-12-030 no'lu projesi olarak yürütülmüştür 2 Ankara Üniversitesi Çankırı Orman Fakültesi, 18200 Çankırı / TÜRKİYE

Thaumetopoa pityocampa (Schiff.) (Thaumetopoeidae); Acleris variegana ([D.-S.]), Tortrix viridana L.,Gypsonoma minutana (Hübner) (Tortricidae)'dır. 10 Diğer 36 tür ise meyve ağaçları ile otsu bitkilerde saptanmıştır. Bunlar Diacrisia sannio (L.), Diaphora mendica (Cl.), Epatalmis casearea Goeze., Epicallia villica, (L.), Eucharia (Arctia) casta (Esp.), Lithosia quadra (L.), Phragmatobia fuliginosa (L.), Phragmatobia placida Frivaldsky, Tyria jacobaeae (L.) (Arctiidae); Ethmia bipunctella (F.) (Ethmiidae); Scopula decorata (D-S), Aplocera plagiata (L.), Opisthograptis luteolata (L.), Rhodostrophia tabidoria Zeller., Semiothisa clathrata (L.), Timandra amata (L.) (Geometridae); Malacosoma castrensis L. (Lasiocampidae); Aletia l- album (L.), Dysgonia torrida (Guenee.), Emmelia trabealis (Scop.), Noctua orbona (Hufn.), Noctua pronuba (L.), Polyphaenis subsericata H.-S., Noctua fimbriata (Schreber) (Noctuidae); Pheosia tremula (Clerk.) (Notodontidae); Crambus craterellus (Scop.), Crambus pinellus (L.) (Pyralidae); Agrius convolvuli (L.), Deilephila suellus (Stgr.), Hyles euphorbiae (L.), Hyles hippophaes, (Esp.), Hyles nicaea (Prunner), Macroglossum stellatarum (L.), Rethera komarovi Christeph. (Sphingidae); Cydia pomenella (L.), Hedya nubiferana (Hw.) (Tortricidae)'dır. Bu çalışma ile Paranthrene tabaniformis, Gypsonoma minutana'nın ülkemiz kavak yetiştiriciliğinin; Thaumetopoea pityocampa'nın ise diğer orman ağaçlarının ana zararlısı türler olduğu belirlenmiştir. Yapılan çalışmada Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da Kavak yalancıarısı,[paranthrene tabaniformis (Rott.)]'nın kavakların en önemli zararlı olduğu anlaşılmıştır. Bu nedenle zararlı ile mücadelede kitlesel tuzaklama (masstrapping) nın etkinliğini ve kimyasal mücadelesini belirlenmesi amacıyla bu çalışma 2000-2001 yılında yürütülmüştür Kelebeklerin ilk kez yakalandığı tarihte hava sıcaklığının ort. 16.5 o C olduğu, kelebek uçuşlarının üç kez doruk noktaya ulaştığı ve daha sonra azalarak devam ettiği belirlenmiştir. Çalışmada P.tabaniformis in türe özgü eşeysel çekici feromonu [(3 E, 13 Z)-3, 13- octadecadien-1-ol)], ile Funnel tipi tuzaklar (F) kullanılmıştır. Feromon tuzaklar 30 adet/ha hesabıyla olmak üzere 4 adet kavak fidanlığına yerleştirilmiş,genellikle 3 gün ara ile kelebekler sayılarak tuzaktan uzaklaştırılmıştır. Elde edilen veriler birlikte değerlendirildiğinde ilacın etkisinin 2000 yılında %97.5, 2001 yılında %93.9; kitlesel halinde tuzaklama yönteminin ise aynı sıra ile %63.9 ve %52.9 olduğu; türe özgü feromon kullanılarak kelebeklerin uçuş seyrinin kolaylıkla izlenebileceği; ergin uçuşlarının görüldüğü tarihten 4 hafta sonra birinci, 15 er gün ara ile de iki ve üçüncü kez olmak üzere toplam 3 defa Dimilin 25 WP (200 g/ha) ile ilaçlanması durumunda zararlının kontrol altına alınabileceği belirlemiştir. Anahtar kelimeler : Lepidoptera, fidanlık, orman zararlıları, ışık tuzağı, feromon tuzak

11 SUMMARY RESEARCHES ON THE LEPIDOPTERA SPECIES FOUND IN KENBAĞI FOREST NURSERY IN ÇANKIRI AND CONTROL METHODS OF POPLAR CLEARWING MOTH [Paranthrene tabaniformis (Rott.)] This study taken in hand to determine the order Lepidoptera species and the control methods of poplar clearwing moth [Paranthrene tabaniformis (Rott.)] in Çankırı Forest Nursery between May and October in 1999-2000.This area was covered on 97 ha and its altitude is 760 m, Populus x euroamericana, Robinia pseudoacacia L., Acer negundo L., Fraxinus excelsior L., Elaeagnus angustifolia L., Pinus nigra Arn., Cedrus libani A.Rich., Ailanthus altissima (Mill.) Swingle, Morus alba L. have been producing in this nursery. Populus euroamericana, Salix sp., Thuja orientalis L., Quercus sp. have been growing as natural flora in the same area. Pennsylvania type light trap and pheromone traps were used for catching the pests and determining their flight period. Adult insects were got from the larvae on the infested plants. The relationship between host plants and the lepidoptera species were established. In this study 2117 moths were identified representing 62 species and 14 families. Moths in the families Arctiidae (11), Cossidae (1), Ethmiidae (1), Geometridae (7), Lasiocampidae (3), Lymantriidae (2), Noctuidae (10), Notodontidae (6), Pyralidae (2), Saturnidae (1), Sesiidae (1); Sphingidae (11), Thaumetopoeidae (1); Tortricidae (5) were captured most frequently. By this study 62 species were determined in forest nursery where the 26 of them were found as important or to be potential pests for forest area. The important 26 species of which host plants are forest trees are Arctia caja (L.), Eilema sp., Cossus cossus (L.) (Cossidae); Elicrinia cardiaria Hb. (Geometridae); Malacosoma neustria (L.), Phyllodesma tremulifolia (Hb.) (Lasiocampidae); Euproctis chrysorrhoea (L.), Leucoma salicis (L.) (Lymantriidae); Agronicta megacephala (D- S.), Dysgonia algira (L.) Earias chlorana (L.) (Noctuidae); Cerura vinula (L.), Furcula bifida (Braham)., Notodonta ziczac (L.), Pterosoma palpina (L.), Clostera curtula (L.) (Notodontidae); Saturnia pyri (D.-S.) (Saturnidae); Paranthrene tabaniformis (Rott.) (Sesiidae); Sphinx pinastri (L.), Laothoe populi (L.), Smerinthus kindermanni Lederer, Smerinthus ocellatus (L.) (Sphingidae); Thaumetopoa pityocampa (Schiff.) (Thaumetopoeidae); Acleris variegana ([D.-S.]), Tortrix viridana L.,Gypsonoma minutana (Hübner) (Tortricidae). The other 36 species were determined on orchards, on herbs and on annual plants. These were Diacrisia sannio (L.), Diaphora mendica (Cl.), Epatalmis casearea Goeze., Epicallia villica, (L.), Eucharia (Arctia) casta (Esp.), Lithosia quadra (L.), Phragmatobia fuliginosa (L.), Phragmatobia placida Frivaldsky, Tyria jacobaeae (L.) (Arctiidae); Ethmia bipunctella (F.) (Ethmiidae); Scopula decorata (D-S), Aplocera plagiata (L.), Opisthograptis luteolata (L.), Rhodostrophia tabidoria Zeller., Semiothisa clathrata (L.), Timandra amata (L.) (Geometridae); Malacosoma castrensis L. (Lasiocampidae); Aletia l- album (L.), Dysgonia torrida (Guenee.), Emmelia trabealis (Scop.), Noctua orbona (Hufn.), Noctua pronuba (L.), Polyphaenis subsericata H.-S., Noctua fimbriata (Schreber) (Noctuidae); Pheosia tremula (Clerk.) (Notodontidae); Crambus craterellus (Scop.), Crambus pinellus (L.) (Pyralidae); Agrius convolvuli (L.), Deilephila suellus (Stgr.), Hyles euphorbiae (L.), Hyles

12 hippophaes, (Esp.), Hyles nicaea (Prunner), Macroglossum stellatarum (L.), Rethera komarovi Christeph. (Sphingidae); Cydia pomenella (L.), Hedya nubiferana (Hw.) (Tortricidae). By this study, it was understood that Paranthrene tabaniformis, Gypsonoma minutana are the important species in poplar nursery, but Thaumetopoa pityocampa are the major harmful species of other forest trees. It is cleared that the most important pest of Poplar in poplar nurseries in Çankırı is Poplar clearwing moth [(Paranthrene tabaniformis (Rott.) (Lepidoptera: Sesiidae)] This study was carried out to determine the chemical control and effectiveness of mass trapping for the control of Clearwing moth [(Paranthrene tabaniformis (Rott.)] in the poplar nurseries in Çankırı in 2000.and 2001. Average daily temperature was 16.5 o C when the first moths captured. Moth flight were made three peaks and after that moth population gradually decreased Sexual pheromone trap [(3 E, 13 Z)-3, 13-octadecadien-1-ol], and Funnel type traps (F) were used in the study. Pheromone traps were placed in four-poplar nursery and 30 traps were set up per ha. These traps were checked tree day intervals and captured moths were counted and removed. According to evaluation, effectiveness of Dimilin 25 WP (200 g/ha) and masstrapping was 97.9% and 63.9% respectively. Also in 2001, effectiveness of Dimilin 25 WP (200 g/ha) and mass-trapping was 92.9% respectively. It was determined that pheromone traps can easily control the pest. It was concluded that three applications; the first, 4 weeks later than the first capture, and the other two applications with 15-days of intervals could control the pest. Key Words: Lepidoptera, nursery, forest pests, light trap, pheromone trap.

13 1 MATERYAL VE YÖNTEM 1.1 Böcek Türlerinin Saptanması Çalışmanın ana materyalini; denizden yüksekliği 760 m olan Kenbağı Orman Fidanlığı'nda yetiştirilen ve ilaçlanmamış kavak fidanlar ile bu alanda veya civarında bulunan ağaç türleri (Tablo 1), bulunan böcekler ile 160 Wattlık cıva buharlı Pensilvanya tipi ışık tuzağı (Gül, 1967) oluşturmuştur. Tuzaklarda böcek öldürücü olarak kavanozlar içerisinde talaşa emdirilmiş Dichlorvos 50 EC ilacı kullanılmıştır. Kavanozlara ilaç ilavesi haftada bir kez yapılmış ve kavanozlardaki talaşlar ise iki haftada bir değiştirilmiştir. Tuzaklar, sözü edilen ağaçlık alana, kelebekler kışlaklarından çıkmadan önce (hava sıcaklığının 15 C ye ulaşmadığı tarihte (25.4.1999 ve 25.5.2000 günü) 1.5 m yüksekliğe asılmış (Şekil 1), gün batışından doğuşuna kadar geçen süre içerisinde çalıştırılarak böceklerin yakalandığı ekim ayı ortasına kadar yürütülmüştür. Şekil 1. Lepidopterlerin yakalanmasında kullanılan ışık tuzağı.

Çalışma süresince tuzaklar genellikle haftada iki kez kontrol edilerek yakalanan böcekler laboratuara alınmış ve teşhise hazır hale getirilmiştir. 14 Ayrıca bulaşık ağaçlardan, bulaşık materyal ile birlikte ve değişik biyolojik dönemlerde bulunan (larva, pupa) böcek örnekleri alınarak buz kabında laboratuara taşınmış ve ergin bireyler elde edildikten sonra teşhise hazır hale getirilmiştir. Türlerin teşhisi Ankara Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü'nde yaptırılmış konukçu bitkileri değişik kaynaklar (Escherich, 1931; Schimitschek, 1953; Forster, 1960; Acatay, 1963; Roesler, 1973; Sattler, 1976; İren, 1977, Toros, 1988; Uğurlu ve Avcı, 1998; Pittaway, a. r. (?); Çanakçıoğlu ve Mol, 1998)'dan yararlanılarak verilmiştir. Çalışmanın yürütüldüğü alanda bulunan zararlılar sayılmış, çizelge ve grafiklerle görsel hale getirilerek popülasyon yoğunluğundaki değişmeler,tuzaklara geliş ve uçuş seyri, iklim verileriyle ilişkileri, bunların konukçu bitkileri, ormancılık bakımından birinci derecede önemli veya potansiyel türler ile faunistik açıdan önemli olanlar belirlenmiştir. 1.2 P. tabaniformis in Uçuş Seyrinin İzlenmesi 1.2.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar Çalışmanın ana materyalini P.tabaniformis ile dispenser [(Polyethylen vial (P) kodu ile üretimi yapılan ve zararlının türe özgü eşeysel çekici feromonu (3 E, 13 Z)-3, 13-octadecadien-1-ol)], Funnel tipi tuzaklar (F), DDVP emdirilmiş şeritler ile 2 5 yaşındaki kavak fidanları (Populus X euroamericana I-214), stereomikroskop ve dal kafesleri oluşturmuştur. P. tabaniformis in uçuş seyrinin izlenmesinde feromon tuzak, dal kafesleri ile meteorolojik değerlerden yararlanılmıştır. Kenbağı Orman Fidanlığı'nda yaklaşık 1.5 ha genişliğinde ve 2 yaşlı ikişer adet fidanlık (No: 1 ve No: 2) ile Çankırı Merkez (Karatekin) ve Fakülte bahçesinde 1/4 ha genişliğinde ve 10-12 yaşında toplam 4 adet kavaklık, çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Kenbağı Orman Fidanlığı nda birinci çalışma alanı (No: 1), dere boyunca yetişmekte olan 10-12 yaşındaki kavak alanlarından yaklaşık 250 m, ikincisinin ise (No: 2) sözü edilen kavak alanlarına 50 m uzaklıkta olduğu saptanmıştır. Kelebeklerin uçuş mesafesi dikkate alınarak Kenbağı'ndaki fidanlıklar birbirinden 100'er m uzaklıkta alınmıştır. İkinci çalışma alanı (No:2), zararlının uçuş seyrinin izlenmesi yanında,dal kafes çalışmaları ve kitlesel tuzaklama amacıyla da kullanılmıştır.feromon tuzaklar 30 adet tuzak/ha hesabıyla (Du et al., 1987), Kenbağı'ndaki fidanlıklara (No:1 ve No:2) 5'er adet; Merkez de Karatekin ile Fakülte bahçesi ne birer adet olmak üzere toplam 12 adet kullanılmıştır. Tuzaklar, 30-40 m aralıklarla olmak üzere içerisine dispenser ile DDVP emdirilmiş şeritler yerleştirildikten sonra, Kenbağı Orman Fidanlığı nda 17.5.2000, Çankırı Merkez Karatekin de 15.6.2000, Fakülte Bahçesi nde 21.6.2000 tarihinde olmak üzere,

15 kavak fidan ve ağaçlarının yerden 1.5 m yüksekliğine ve güney yönüne gelecek şekilde (Moraal,?) asılmıştır (Şekil 2). Dispenser ve ilaçlı şerit 4 haftada bir yenisiyle değiştirtmiştir (Du et al, 1987). Kenbağı'ndaki fidanlıklardan birinde (No:2) dal kafeslerinden de yararlanılarak P. tabaniformis kelebeklerinin uçuş seyri izlenmiştir. Dal kafesleri, 125 cm uzunluğunda, 25 cm genişliğinde olacak şekilde tülbent kullanılarak dikilen torbanın, 2 başına birer tel çember yerleştirilerek silindir şeklinde hazırlanmıştır. Ayrıca dala bağlama payı olarak tülbent dal kafesin her iki ucunda 25 cm pay bırakılmıştır (Şekil 3). Bulaşık kavak fidanları, bulaşık gövde kısmın hemen üzerinden testere ile kesilerek üst kısım uzaklaştırıldıktan sonra, keski ve çekiç yardımıyla gövde kısmı ikiye ayrılmış ve içerisinde böcek aranmıştır. Bulunan zararlı, yerinden alınmayarak biyolojik dönemi (larva, pupa) kaydedildikten sonra gövde üzerine sözü edilen tülbent kafes geçirilip üst ve alt kısmından iple bağlanmış, etiket takılarak durumu izlenmiştir. Kontrol sırasında tülbent kafes, üst taraftan açılarak içerisinde önce kelebek aranmış, bulunanlar yerlerinden uzaklaştırılmış, daha sonra da keski ile gövde açılarak içerisinde bulunan zararlının biyolojik dönemi kontrol edilmiş ve tekrar kapatılmıştır. Çalışmalara, zararlının larva döneminde başlanılmış ve genellikle haftada birer kez olmak üzere tamamı ergin oluncaya kadar devam edilmiştir Bu şekilde hazırlanan 14 adet kafesten, zararlının biyolojik dönemleri ile kelebek çıkış seyri izlenerek feromon tuzaklardaki yakalamalarla karşılaştırılmıştır. (a) (b) Şekil 2. Paranthrene tabaniformis (Rott)'in yakalanmasında fidanlıkta (a) ve yaşlı kavak alanında (b) yerleştirilmiş feromon tuzaklar.

16 Şekil 3. Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in popülasyon gelişmesi ve uçuş seyrinin izlendiği tülbent kafes. Tülbent kafeslerden elde edilen P.tabaniformis kelebeklerinin cinsiyet ayırımında morfolojik özelliklerinden yararlanılmıştır. Ergin erkeklerin abdomeni uç kısma doğru incelerek devam eder ve sonunda genişçe bir sarı bant bulunur. Bu kısımdan uzunca kıl demeti çıkar. Ergin dişilerin abdomen kısmı ise geniş ve silindirik görünüşlü, son kısmında nispeten ince bir adet sarı bant ile bunun çevresine dizilmiş daha yoğun ve uzunca kıl demeti bulunmaktadır. Tülbent kafeslerde yapılan çalışmalar sırasında bulaşık kavaklar incelenerek zararlının diğer biyolojik dönemleri (son dönem larva, pupa, ergin), davranış biçimi (çiftleşme durumu, gövdeden çıkışı), zarar durumu belirlenmiş ve görsel hale getirilmiştir. Toprak işleme, sulama ve ot alma gibi fidanlık tekniğine ait işlemler, bütün alanda aynı tarihte olmak üzere, gereken aralıklarla tekrarlanmıştır. Tuzaklarda P.tabaniformis sayımları genellikle 3'er gün ara ile yapılmış, yakalanan bireyler sayılarak kaydedildikten sonra tuzaklardan uzaklaştırılmıştır. Dispenser ile DDVP emdirilmiş şeritler, 4 hafta aralıklarla yenisiyle değiştirilmiş

(Woerman et al., 1983) ve son ergin yakalama tarihinden itibaren 3 hafta süre ile yerlerinden alınmamıştır. 17 Feromon tuzak ile tülbent kafeslerde yakalanan kelebekler sayılarak kaydedildikten sonra yerlerinden alınmış, laboratuarda stereomikroskop altında incelenerek erkek/dişi ayrımı yapılmıştır. Cinsiyetler ayrımı, abdomenin son segmenti üzerinde yer alan sarı bantların sayı ve genişliği ile uç kısmında bulunan tüylerin durumuna göre yapılmıştır. P. tabaniformis in uçuş seyrinin izlenmesinde meteorolojik verilerden olan sıcaklık değerlerinden de yararlanılmıştır. Gelişme eşiği 10ºC olarak alınmış (Georgiev, 1995) ve günlük etkili sıcaklık toplamı ise aşağıdaki formüle göre hesaplanmıştır (Allen,1974) : Bulunan günlük değerler, ilk kelebek uçuşuna kadar toplanarak Etkili Sıcaklık Toplamı hesaplanıp gün-derece olarak ifade edilmiş, ayrıca ilk kez uçmaya başladıkları hava sıcaklığı dikkate alınmak suretiyle kelebeklerin teorik olarak uçuş aktivitesinin beklendiği tarih saptanmıştır. Bulunan değerler, feromon tuzaklardaki yakalanma tarihi ile tülbent kafeslerde ergin çıkış tarihlerindeki değerlerle karşılaştırılmak suretiyle aralarındaki ilişki araştırılmıştır. Feromon tuzaklarda sayımlara; tuzakların yerleştirildiği tarihten üç gün sonra başlanılmış ve uçuş periyodu dikkate alınarak saat 15 oo den sonra olmak üzere, üçer gün ara ile yürütülmüş ve tuzaklarda yakalamanın sona erdiği tarihi (4.9.2000) izleyen 3 ncü haftanın sonuna kadar (25.9.2000) devam edilmiştir. Her kontrol tarihinde yakalanan kelebek sayıları, tuzak başına yakalanan toplam P.tabaniformis sayımları üzerinden verilmiştir. Çalışmalardan elde edilen veriler grafikler halinde gösterilerek aralarındaki ilişki belirlenmiştir. 1.2.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar P. tabaniformis in 2001 yılında uçuş seyrinin belirlenmesinde,dal kafes çalışması hariç tutulursa, 2000 yılında verilen metot esas alınıp aynı çalışma alanlarında yürütülmüştür. Kenbağı Orman Fidanlığı'nda yaklaşık 1/2 ha genişliğinde dere boyunca yetişmekte olan 10-15 yaşındaki kavak alanı (No:1), 1.5 ha genişliğinde ve 2 yaşlı bir adet fidanlık (No: 2) ile Çankırı Merkez (Karatekin) ve Fakülte bahçesi nde 1/4 ha genişliğinde ve 10-12 yaşında toplam 4 adet kavaklık, çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Kenbağı Orman Fidanlığı nda ikinci çalışma alanı (No: 2), yaşlı kavak alanından (No:1) 250 m uzaklıkta olduğu saptanmıştır.

18 Kenbağı Orman Fidanlığı (No: 1 ve No:2)'na 5'er, Çankırı Merkez Karatekin ile Fakülte Bahçesi ne ise birer adet olmak üzere toplam 12 adet feromon tuzak; hava sıcaklığının 18 o C'nin üzerine çıkmadığı 30.04.2001 tarihinde yerleştirilmiştir. Sayımlara, tuzakların yerleştirildiği tarihten üç gün sonra başlanılmış, kelebek yakalamasının sona erdiği tarihi (21.08.2001) izleyen hafta sonuna kadar (27.08.2001) devam edilmiştir. Kenbağı Orman Fidanlığı'nda belirlenen kavak alanları (No:1 ve No:2), zararlının uçuş seyrinin izlenmesi yanında, mücadeleye başlanılma zamanının saptanmasında yararlanılmıştır. İki yaşındaki kavak alanı (No:1) kitlesel tuzaklama amacıyla da kullanılmıştır. P. tabaniformis in uçuş seyrinin izlenmesinde meteorolojik verilerden,sıcaklık değerlerinden de yararlanılmıştır. Gelişme eşiği 10ºC olarak alınmış ve günlük etkili sıcaklık toplamı ise 2000 yılı çalışmasında verilen formüle göre hesaplanmıştır Ayrıca uçuş seyri bakımından P. tabaniformis in 2000 ve 2001 sonuçları görsel hale getirilerek birlikte değerlendirilmiştir. 1.3 P. tabaniformis le Mücadele 1.3.1 Kitlesel Tuzaklama 1.3.1.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar Kitlesel tuzaklamada çalışmanın ana materyalini P.tabaniformis ile dispenser (Polyethylen vial (P) kodu ile üretimi yapılan ve zararlının türe özgü eşeysel çekici feromonu [(3 E, 13 Z)-3, 13-octadecadien-1-ol], Funnel tipi tuzaklar (F), DDVP emdirilmiş şeritler ile 2 yaşındaki kavak fidanları (Populus X euroamericana I -214) (No : 1) oluşturmuştur. Kitlesel tuzaklamanın yapıldığı parselin şahidi olarak, ilaç denemesindeki şahit karakter aynen alınmıştır. Kitlesel tuzaklama yapılan alan şahit parsellerden 100 m mesafede olacak şekilde seçilmiştir. Her parsel, 50 m uzunluğunda bir sıra kavaktan meydana gelen 35 parsel oluşturulmuştur. Kitlesel tuzaklamanın uygulandığı parsellere; 4-8 tuzak/ha hesabı ile feromon tuzaklar yerleştirilmiş (Du et al., 1987), Dispenser ile DDVP emdirilmiş şeritler 4 hafta aralıklarla yenisiyle değiştirilmiştir (Woerman and Wouters, 1983). Tuzaklar; içerisine dispenser ile DDVP emdirilmiş şeritler yerleştirildikten sonra, yerden 1.5 m yüksekliğe, güney yöne gelecek şekilde ve P.tabaniformis ergin uçuşları başlamadan önce (hava sıcaklığının 18 C nin üzerine çıkmadığı 20.5.2000 günü) kavak fidanlarına asılmıştır. Feromon tuzaklarda sayımlara tuzakların yerleştirildiği tarihten (20.5.2000) üç gün sonra başlanılmış ve kelebeklerin uçuş periyodu (saat 15 oo -18 00 ) dikkate alınarak üçer gün ara ile yürütülmüş ve tuzaklarda yakalamanın sona erdiği tarihi (4.9.2000) izleyen 3 ncü haftanın sonuna kadar (25.9.2000) devam edilmiştir. Yakalanan bireyler sayılarak kaydedildikten sonra tuzaklardan uzaklaştırılmıştır.

19 1.3.1.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar P. tabaniformis ile 2001 yılında yapılan kitlesel tuzaklama çalışmalarında, 2000 yılında verilen metot esas alınıp aynı çalışma alanında yürütülmüştür. Feromon tuzaklar; Kenbağı Orman Fidanlığı'nda kitlesel tuzaklamanın yapıldığı parsele (No:1) hava sıcaklığının 18 o C'nin üzerine çıkmadığı 30.04.2001 tarihinde yerleştirilmiştir. Sayımlara, tuzakların yerleştirildiği tarihten üç gün sonra başlanılmış, kelebek yakalamasının sona erdiği tarihi (21.08.2001) izleyen hafta sonuna kadar (27.08.2001) devam edilmiştir. 1.3.2 Kimyasal mücadele 1.3.2.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar Kimyasal mücadele çalışmalarının ana materyalini Dimilin (diflubenzuron % 25 WP), yayıcı ve yapıştırıcı, traktör kuyruk milinden hareketli ve 400 litre depo kapasiteli yüksek basınçlı pülverizatör oluşturmuştur. Çalışma iki karakterli (ilaç+kontrol) tesadüf parselleri deneme desenine göre 35 tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Parseller, 50 m uzunluğunda bir sıra kavaktan oluşmuştur. P.tabaniformis'in uçuş periyodunu izleyerek mücadele zamanının belirlenmesi amacıyla muamele gruplarından yaklaşık 100m uzaklıkta alınan kavak alanına 30'ar m ara ile 5 adet feromon tuzak yerleştirilmiştir. Mücadeleye başlama zamanının tespitinde Kenbağı Orman Fidanlığı'nda kitlesel tuzaklama ve mücadele zamanının belirlenmesi amacıyla yerleştirilen feromon tuzaklar (No: 1 ve No : 2)'dan yararlanılmıştır. Tuzaklarda ilk kez kelebek yakalandıktan 4 hafta sonra (21.6.2000) birinci ilaçlama yapılmış, tuzaklardaki yakalamalar da dikkate alınarak, 15 er gün ara ile 2 olmak üzere toplam 3 kez tekrarlanmıştır. İlaçlı parsel, dimilin 25 WP 200 g/ha dozunda uygulanmıştır.yayıcıyapıştırıcı, 50 ml/hl oranında kullanılmıştır. İlaçlama 400 litre depo kapasiteli ve traktör kuyruk milinden hareketli basınçlı pülverizatörle yapılmış (Şekil 4), ilaçlı sıvı ile fidanların dal ve yapraklarının, özellikle gövdenin iyice ıslanmasına özen gösterilmiştir.

20 Şekil 4. Paranthrene tabaniformis (Rott.) ile bulaşık kavak fidanlığının ilaçlanması. Ergin uçuş periyodu sona erdikten iki ay sonra (22.11.2000) parsellerdeki fidanlar ayrı ayrı kontrol edilerek sağlam (gövde üzerinde zarar belirtileri görülmeyen) ve bulaşık [(gövdesi şişkin, ergin çıkış deliği belirgin, bazen üzerinde pupa gömleği bulunan (Şekil 5)] olmak üzere ayrılmış, bulaşık fidan sayısı, toplam fidan sayısına oranlanarak bulaşma oranı (%) bulunmuştur İki yaşına ulaşan kavak fidanları, izleyen yılın ilkbaharında sökülerek üreticilere aktarılmıştır. Şekil 5. Paranthrene tabaniformis (Rott.) ergini çıktıktan sonra kavak gövdesi üzerinde bırakmış olduğu pupa gömleği.

21 1.3.2.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar P.tabaniformis'e karşı 2001 yılında yürütülen kimyasal mücadele çalışmalarında; 2000 yılında verilen materyal ve metot esas alınıp aynı çalışma alanlarında yürütülmüştür. Mücadeleye başlama zamanının tespitinde Kenbağı Orman Fidanlığı'nda kitlesel tuzaklama ve mücadele zamanının belirlenmesi amacıyla yerleştirilen feromon tuzaklar (No: 1 ve No : 2)'dan yararlanılmıştır. Tuzaklarda ilk kez kelebek yakalandıktan 4 hafta sonra (15.06.2001) birinci ilaçlama yapılmış, tuzaklardaki yakalamalar da dikkate alınarak, 15 er gün ara ile 2 olmak üzere toplam 3 kez tekrarlanmıştır. Ergin uçuş periyodu sona erdikten iki ay sonra (28.10.2001) parsellerdeki fidanlar ayrı ayrı kontrol edilerek.2000 yılında verilen yönteme göre, sağlam ve bulaşık olmak üzere ayrılıp bulaşma oranı (%) bulunmuştur İki yaşına ulaşan kavak fidanları, izleyen yılın ilkbaharında sökülerek üreticilere aktarılmıştır. Çalışmalar süresince Meteorolojik değerler (sıcaklık, nem ve yağış), çalışma alanına yaklaşık 2 km uzakta bulunan Çankırı Meteoroloji Müdürlüğü kayıtlarından alınmış, çalışmada elde edilen veriler grafikler halinde gösterilerek aralarında ilişkiler belirlenmiştir. 2 ANALİZ ve BULGULAR 2.1 Böcek Türlerinin Saptanması Kenbağı Orman Fidanlığı'nda bulunan lepidopter türlerini, popülasyon değişimini belirlemek amacıyla ele alınan bu çalışmada çalışma alanına ait 1999 ve 2000 yılı iklim verileri sırasıyla Şekil 6 ve 7'de, saptanan bitki türleri Tablo 1'de, 1999 ve 2000 yılında ışık tuzağında yakalanan lepidopterlerin konukçuları, uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları Tablo 2'de familya, cins ve türler harf sırasına göre verilmiştir. Meteorolojik değerlerin verildiği Şekil 6 incelendiğinde hava sıcaklığının mayıs ayının ortasına kadar genellikle 20 C civarında bulunduğu, haziran ortasıağustosun son haftası arasında 20 C'nin üzerine çıktığı, eylül ayında 20 C'nin altına düştüğü, sözü edilen aylar arasında ort. orantılı nemin %45-90 arasında değiştiği, haziran ayının yarısının yağışlı geçtiği ve toplam 51 mm yağışın düştüğü görülmektedir. Şekil 7 incelendiğinde haziran ayında hava sıcaklığının 10-20 C arasında değiştiği, temmuz-eylülde 20-30 C arasında değişip ekim ayında 20 C'nin altına düştüğü, sözü edilen aylar arasında ort. orantılı nemin %40-90 arasında değiştiği, haziran ayında sadece 3 kez olmak üzere toplam 40.5 mm yağış düştüğü görülmektedir.

22 (A) Yağış (mm) 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 10.05.1999 17.05.1999 24.05.1999 31.05.1999 07.06.1999 14.06.1999 21.06.1999 28.06.1999 05.07.1999 12.07.1999 19.07.1999 26.07.1999 02.08.1999 09.08.1999 16.08.1999 23.08.1999 30.08.1999 06.09.1999 13.09.1999 Tarih Günlük ort. sıcaklık ( C) ve orantılı nem (%) 120 100 80 60 40 20 0 Sıcaklık Nem (B) 10.05.1999 17.05.1999 24.05.1999 31.05.1999 07.06.1999 14.06.1999 21.06.1999 28.06.1999 05.07.1999 12.07.1999 19.07.1999 26.07.1999 02.08.1999 09.08.1999 16.08.1999 23.08.1999 30.08.1999 06.09.1999 13.09.1999 Tarih Şekil 6. Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda 1999 yılı mayıs-eylül ayı yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerleri (B).

23 Yağış (mm) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 23.03.2000 30.03.2000 06.04.2000 13.04.2000 20.04.2000 27.04.2000 04.05.2000 11.05.2000 18.05.2000 25.05.2000 01.06.2000 08.06.2000 15.06.2000 22.06.2000 29.06.2000 06.07.2000 13.07.2000 20.07.2000 27.07.2000 03.08.2000 10.08.2000 17.08.2000 24.08.2000 31.08.2000 07.09.2000 14.09.2000 21.09.2000 28.09.2000 Tarih (A) Günlük ort. sıcaklık ( C) ve orantılı nem (%) 120 100 80 60 40 20 0 Sıcaklık 23.03.2000 30.03.2000 06.04.2000 13.04.2000 20.04.2000 27.04.2000 04.05.2000 11.05.2000 18.05.2000 25.05.2000 01.06.2000 08.06.2000 15.06.2000 22.06.2000 29.06.2000 06.07.2000 13.07.2000 20.07.2000 27.07.2000 03.08.2000 10.08.2000 17.08.2000 24.08.2000 31.08.2000 07.09.2000 14.09.2000 21.09.2000 28.09.2000 Tarih Tarih Şekil 7. Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda 2000 yılı haziran-eylül ayı yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerleri (B). Tablo 1 incelendiğinde Kenbağı Orman Fidanlığı'nda 3 tür ibreli, 8 tür yapraklı fidanın üretildiği; fidanlığın içerisinde ve çevresinde 13 ibreli, 17 yapraklı ağaç ve ağaççığın doğal olarak yetiştiği; toplam olarak 16 ibreli ve 25 yapraklı bitkinin görülmektedir. Tablo 2 incelendiğinde 1999-2000 yılında Lepidoptera takımından Arctiidae (11), Cossidae (1), Ethmiidae (1), Geometridae (7), Lasiocampidae (3), Lymantriidae (2), Noctuidae (10), Notodontidae (6), Pyralidae (2), Saturnidae (1), Sphingidae (11), Tortricidae (4) familyası olmak üzere 12 familyaya bağlı toplam 59 tür ve 1120 adet böceğin yakalandığı anlaşılmaktadır. Bunlardan 23 tür (Arctia caja, Eilema sp. Cossus cossus, Elicrinia cardiaria, Malacosoma neustrium, Phyllodesma tremulifolia, Euproctis chrysorrhoea, Leucoma salicis, Agronicta megacedphala, Dysgonia algira, Earias chlorana, Cerura vinula, Furcula bifida, Notodonta ziczac, Pterosoma palpinum, Clostera curtula, Saturnia pyri, Sphinx pinastri, Laothoe populi, Smerinthus kindermanni, Smerinthus ocellatus, Acleris variegana, Tortrix viridana)'ün konukçusunun orman ağaçları olduğu (Schimitschek, 1953; İren, 1977; Toros, 1988; Warren and Howard, 1991; Majunke

24 et al. 1997; Hunter, 1999) görülmektedir. Diğer 36 tür (Diacrisia sannio, Diaphora mendica, Epatalmis casearea, Epicallia villica, Eucharia casta, Lithosia quadra, Phragmatobia fuliginosa, Phragmatobia placida, Tyria jacobaeae, Ethmia bipunctella, Scopula decorata, Aplocera plagiata, Opisthograptis luteolata, Rhodostrophia tabidoria, Semiothisa clathrata, Timandra amata, Malacosoma castrensis, Aletia l-album, Dysgonia torrida, Emmeria trabealis, Noctua orbona, Noctua pronuba, Polyphaenis subsericata, Noctua fimbriata, Pheosia tremula, Crambus craterellus, Crambus pinellus, Agrius convolvuli, Deilophila suellus, Hyles euphorbia, Hyles hippophaes, Hyles nicaea, Macroglossum stellatarum, Rethera komarovi, Cydia pomenella, Hedya nubiferana)'ün ise otsu ve çalımsı bitkiler ile tarım alanında bulunduğu (Mol ve Avcı, 1997) aynı Tablodan anlaşılmaktadır. Aynı Tablo incelendiğinde çalışma alanlarında saptanan lepidopterlerin mayıs ekim ayları arasında aktif oldukları, bazı orman zararlılarının (Phragmatobia fuliginosa, Earias chlorana, Emmeria trabealis, Laothoe populi, Smerinthus ocellatus, Phragmatobia placida) oldukça uzun süre (2-3 ay) uçuş periyoduna sahip oldukları görülmektedir. Bulaşık kavak fidanlarından alınan örneklerden Kavak yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis (Rott.): Lepidoptera-Sesiidae) ile Kavak sürgün kelebeği (Gypsonoma minutana (Hübner.) (Lepidoptera-Tortricidae); bulaşık Karaçam plantasyonundan alınan örnekte ise Çam keseböceği (Thaumetopoa pityocampa (Schiff.): Lepidoptera-Thaumetopoeidae) tespit edilmiştir. Thaumetopoa pityocampa'nın ülkemiz başta olmak üzere Güneyde Cezayir ve Filistin'in kuzeyinden başlayarak Güney Almanya, Güney Fransa, İspanya ve İsviçre'ye kadar alanda Pinus spp.'nin ana zararlısı durumunda bulunduğu (Çanakçıoğlu ve Mol, 1998); Gypsonoma minutana nın Türkiye, Avrupa, Çin, Doğu Rusya ve Amerika'da (Allegro,1992; Çanakçıoğlu ve Mol, 1998); Paranthrene tabaniformis'in ise Türkiye, Avrupa ve Asya'nın soğuk kesimleri dışındaki tüm bölgelerde,kuzey Afrika ve Kuzey Amerika, Rusya, Hollanda, Macaristan, Çekoslovakya,İspanya, Çin, İtalya, Ortadoğu Ülkeleri'nde kavak yetiştiriciliğini tehdit eden ana zararlılardan olduğu anlaşılmıştır (Chodjai, 1970; Sekendiz, 1974; Dafauce, 1975; Doom, 1980; Turundaevskaya, 1983; Woerman and Wouters, 1983; Du et al. 1987; Szontagh, 1988; Kralicek and Lastuvka, 1989, Kanat, 2001). Bu çalışmada kavak fidanlarında G.minutana'nın %10'lara, P.tabaniformis'in ise %30'lara varabilen oranlarda bulaşma olduğunun saptanmış olması; bu kanıyı güçlendirmiştir. Tablo 1-2; bitki-böcek faunası bakımından incelendiğinde Kenbağı Orman Fidanlığı ile çevresinde bulunan toplam 16 ibreli ve 25 yapraklı bitki türünün en az yarısının fidanlıkta tespit edilen böceklerin konukçusu durumunda bulunduğu anlaşılmıştır. Elde edilen veriler birlikte değerlendirildiğinde 1999-2000 yılında ışık tuzağı (59 tür), feromon tuzak ve bulaşık bitki örneklerinden (3 tür) olmak üzere Kenbağı Orman Fidanlığı'nda toplam 62 lepidopter türü ve 1594 adet böcek örneği bulunduğu saptanmıştır.

25 Şekil 6-7 ile Tablo 2 birlikte değerlendirildiğinde 1999 ve 2000 yılında hava sıcaklığının ort. 15 C nin üzerine çıktığı mayıs-haziran ayından itibaren uçuş aktivitelerinin başladığı; hava sıcaklığının 15 C nin altına düştüğü ekim ayından itibaren de sona erdiği kanısına varılmıştır. Yapılan literatür taramalarında, çalışma alanında saptanan bazı türlerle ilgili değişik ülkelerde ayrıntılı çalışmalar yapıldığı anlaşılmıştır. Arctia caja ve Arctia villica'nın Sovyetler Birliği'nde çok sayıda yapraklı ağaç türlerinde polifag oluğu (Pavlık,1974); Lithosia quadra'nın Rusya'da meşe'ye zarar verdiği (Pupawkin and Semakov,1976); Dendrolimus pini'nin İsveç, Norveç ve Rusya'da çam türlerinin önemli zararlılarından birisi olduğu, ülkemiz ormanlarında larvalarının Çam, Göknar, Servi ve Larix'de ağır zararlara neden oluğu (Malyı,1978; Grımal'skii and Entin,1980; Toros;1988; Adolfsson,1984); Malacosoma neustrium ile Euproctis chrysorrhoea'nın, Rusya'da en önemli 14 böcek türünden birisi durumunda bulunduğu (Malyi, 1978), ülkemizde polifag bir zararlı olup Meşe, Gürgen, Söğüt, Kavak, Fındık gibi orman ağaçları ile çeşitli meyve ağaçlarının en sevdiği bitkiler arasında yer aldığı (Çanakçıoğlu ve Mol, 1998); Leucoma salicis'in Yugoslavya'da orman ağaçları (Maceljski,1985), ülkemizde çeşitli Kavak ve Söğüt türlerinde zararlı olduğu (Çanakçıoğlu ve Mol, 1998); Sphinx pinastri'nin Hollanda'da orman alanında (Meerman and Schouten,1980), ülkemizde Marmara Bölgesi'nde Pinus'larda önemli zararlar yaptığı (Mol ve Avcı, 1997); Laothoe populi'nin orman alanında, özellikle kavak ve söğüt ağaçlarının bulunduğu park ve bahçelerde yaygın olarak görüldüğü (Pittaway,?); Smerinthus ocellatus erginlerinin Belgrad Ormanları'nda Populus nigra ve P.canadensis yapraklarında zarar yaptığı (Mol ve Avcı, 1997); Tortrix viridana'nın ise periyodik olarak Belgrad Ormanları ile hemen hemen tüm Marmara Bölgesi'nde Quercus, Fagus, Acer, Populus, Salix, Carpinus, Vaccinium ile Urtica yapraklarını tamamen yiyebilen zararlı bir tür olduğu (Çanakçıoğlu ve Mol, 1998) anlaşılmıştır. Elde edilen veriler birlikte değerlendirildiğinde bu çalışma ile Lepidoptera takımından 14 familyaya bağlı 62 tür bulunmasına ve literatür bildirişlerine göre bunlardan 26 sının konukçu bitkilerinin orman ağaçları olduğu bilinmesine karşın zararlıların yakalanma sayısı ve zarar şiddeti dikkate alındığında 3 tür (Paranthrene tabaniformis, Gypsonoma minutana, Thaumetopoa pityocampa)'ün önemli olduğu ve bunlar içerisinden de en zararlı türün Kavak yalancıarısı (P.tabaniformis) olduğu anlaşılmıştır. Zararlı tür sayısının oldukça fazla olması göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu fidanlıkta yapılabilecek yanlış müdahalelerin önemli entomolojik sorunlara neden olabileceği kanısını vermiştir.

26 Tablo 1. 1999 Yılında Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda Çokluk Sırasına Göre Yetiştirilen Fidanlar ile Çevresinde Bulunan Ağaç ve Ağaççıklar Plantasyonu yapılmış türler Fidanlık içerisinde Üretimi yapılan fidan Yaşı doğal olarak türleri Fidanlık Fidanlık içerisinde yetişen türler çevresinde Populus x 1+0,2+ Ligustrum vulgare Pinus nigra L. Pinus nigra L. euroamericana 0 Robinia pseudoacacia L. 1+1,1 +2, 1+3 Pinus nigra L. Cedrus libani A.Rich. Fraxinus excelsior L. Acer negundo L. 1+0, Cupressus Fraxinus Quercus sp. 1+2 sempervirens L. excelsior L. Elaeagnus angustifolia L. 1+0, 2+0 Thuja orientalis L. Quercus spp. Cedrus libani A.Rich. Fraxinus excelsior L. 2+0,1+ Cedrus libani Populus x Salix sp. 3 A.Rich. euroamericana Juglans regia L. 1+0, Pinus sylvestris L. Salix sp. Populus sp. 2+0 Ailanthus altissima ( Mill.) Swingle) 1+0, 2+0 Picea pungens Engelm. Thuja orientalis L. Acer pseudoplatanus 2+0 Tilia argentae Desf. L. Morus alba L. 1+3 Berberis vulgare Pinus nigra Arn. 1+1, Mahonia 1+2 Cedrus libani ARich. 1+0, 2+1 Cotoneaster salicifolia Ailanthus altissima ( Mill.) Swingle) Aesculus hippocastanum Morus alba L. Quercus sp. Cerasus mahaleb ( L.) Miller Ulmus glabra Huds. Buxus sempervirens L. Taxus baccata L. Juniperus sabina Eonymus japonica

27 Tablo 2. 1999-2000 Yılında Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda Bulunan Lepidopter Türleri, Konukçuları, Uçuş Periyodu ile Yakalanan Böcek Sayıları Tür sayısı Tür adı Familyası Konukçusu/ Konukçuları 1999 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 2000 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 1 Arctia caja (L.) x Arctiidae Polifag 2.9.1999 2-2 Diacrisia sannio (L.) Arctiidae? - - 15.6-28.8.2000 3 3 Diaphora mendica (Cl.) Arctiidae Otsu ve küçük bitkiler 10.5-21.6.1999 252 12.6-19.10.2000 47 4 Eilema sp. x Arctiidae İğne yapraklılar 16.8.1999 2 - - 5 Epatalmis casearea Goeze. Arctiidae Plantago, Veronica, Galium, Hieracium, Euphorbia, Stellaria 18.5-12.7.1999 3 - - 6 Epicallia villica (L.) Arctiidae? 18.5-14.6.1999 20 12.6.2000 1 7 Eucharia casta (Esp.) (Arctia casta ) Arctiidae? - - 15.6.2000 1 8 Lithosia quadra (L.) Arctiidae? 16.7.1999 1 - - 9 Phragmatobia fuliginosa (L.) Arctiidae Plantago, Taraxacum, Rumex, Artemisia 18.5-14.9.1999 56 - - 10 Phragmatobia placida Frivaldsky. Arctiidae Otsu bitkiler 10.5-8.6. 1999 14 12.6-19.10.2000 69 11 Tyria jacobaeae (L.) Arctiidae Senecio vulgaris, Senecio paludosus, Tussilago 18.5-10.6. 1999 11 27.6-19.10.2000 2

28 Tablo 2. (DEVAMI) Tür sayısı Tür adı Familyası Konukçusu/ Konukçuları 12 Cossus cossus (L.)x Cossidae Söğüt, Kavak,Ihlamur, Kayın,Karaağaç, Meşe, Kızılağaç, Akkayın,meyve ağaçları,iğne yapraklılar 1999 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 2000 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 5.7. 1999 1 3-6. 7.2000 2 13 Ethmia bipunctella (F.) Ethmiidae Echium, Symphytum, Anchusa, Cynoglossum, Lithospermum 21.6. 1999 1 - - 14 Scopula decorata (D-S.) Geometridae Kekik 24.5-17.6. 1999 7 - - 15 Aplocera plagiata (L.) Geometridae? 6-14.9. 1999 2 - - 16 Eilicrinia cordiaria Hb x Geometridae Söğüt 1.6-22.7. 1999 20 12.6-19.10.2000 4 17 Opisthograptis luteolata (L.) Geometridae Akdiken, Yaban eriği, bazı meyve ağaçları, nadiren diğer ağaçlar 6.9. 1999 1 - - 18 Rhodostrophia tabidaria Zeller Geometridae? 8.6-21.6. 1999 9 15.6-11.7.2000 16 19 Semiothisa clathrata (L.) Geometridae Yonca 20 Timandra amata (L.) Geometridae 21 Malacosoma castrensis L. Lasiocampidae 22 23 Malacosoma neustria (L.) x Phyllodesma tremulifolia (Hb.) x Lasiocampidae Lasiocampidae Rumex acetosa, Rumex acetocella, Rumex Crispus, Rumex obtusifolius, Polygonum bistrota, Polygonum aviculare, Polygonum Pesrsicaria, Fallopia convolvulus, Fallopia dumetorum Verbascum, Euphorbia, Centaurea, Calluna vulgaris L. Birçok orman ağaçlarında, Karaağaç, Kavak, Söğüt, meyve ağaçları ( polifag ) Meşe, Kavak, Kayın ve bazı meyve ağaçları 18.5-29.6. 1999 5 12.6.2000 2 2.-6.9. 1999 2 - - 1.6-18.7. 1999 8 6-11.7.2000 3 10.6-5.7. 1999 9 29.6-3.7.2000 2 18.5-22.7. 1999 6 19.10.2000 1

29 Tablo 2 (DEVAMI) Tür sayısı Tür adı Familyası Konukçusu / Konukçuları 1999 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 2000 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 24 Euproctis chrysorrhoea (L.) x Lymantriidae 25 Leucoma salicis (L.) x Lymantriidae Kavak, Söğüt 26 Acronicta megacephala (D-S.) x Noctuidae Kavak, Söğüt 27 Aletia l- album (L.) Noctuidae 28 Dysgonia algira (L.) x Noctuidae Meşe, Karaağaç, Kayın,Ahududu,meyve ağaçları? Söğüt, Rubus, Genista,Lythrium,Ricinus,Ahududu, Böğürtlen 21.6-3.8. 1999 6 17.7.2000 1 7.7. 1999 1 - - 14.6-12.8. 1999 3 - - - - 19.6-3.7.2000 3 21.6-12.8. 1999 2 11.7.2000 3 29 Dysgonia torrida ( Guenee. 1852) Noctuidae Zea mays,ricinus communis 21.6-16.8. 1999 3 - - 30 Earias chlorana (L.) x Noctuidae Söğüt 10.6-6.9. 1999 40 12.6-3.7.20000 17 31 Emmelia trabealis (Scop.) Noctuidae Aksarmaşık 10.6-14.9. 1999 76 12.6-19.10.2000 46 32 Noctua orbona (Hufn.) Noctuidae Çayır, alçak bitkiler 22.7. 1999 1 - - 33 Noctua pronuba (L.) Noctuidae Alçak boylu bitki ve sebzeler 14.9. 1999 2 6.9-19.10..2000 2 34 Polyphaenis subsericata H-S Noctuidae? 6.9. 1999 1 - -

30 Tablo 2 (DEVAMI) Tür sayısı Tür adı Familyası Konukçusu / Konukçuları 1999 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 2000 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 35 Noctua fimbriata (Schreber) Noctuidae Çayır bitkileri 12.8. 1999 1 21.8-4.9.2000 7 36 Cerura vinula (L.) x Notodontidae Kavak, Söğüt 37 Furcula bifida (Braham) x Notodontidae Titrek kavak, Telli kavak, Söğüt 8.6. 1999 1 - - 18.5-16.8. 1999 5 - - 38 Notodonta ziczac (L.) x Notodontidae Kavak, Söğüt 16.8. 1999 1 - - 39 Pheosia tremula ( Clerk,1759 ) Notodontidae? 18.5-12.7.1999 3 7.8.2000 1 40 Pterosoma palpina (L.) x 41 Clostera curtula (L.) x Notodontidae Dişbudak, ıhlamur,kavak, Söğüt 18.5-3.8. 1999 7 12.6-19.10.2000 3 Notodontidae Kavak, Söğüt 21.6-12.8. 1999 4 - - 42 Crambus craterellus (Scop.) Pyralidae Eriophorum sp. 10.6-14.7. 1999 149 - - 43 Crambus pinellus L. Pyralidae Eriophorum sp. 19.8. 1999 1 - - 44 Saturnia pyri (D-S.) x Saturnidae Dişbudak, Karadiken ile diğer meyve ağaçları 8-14.6. 1999 3 - - 45 Agrius convolvuli (L.) Sphingidae Otsu bitkiler 14.9. 1999 1 21.8.2000 1 46 Deilephila suellus (Stgr.) Sphingidae Galium 24.5-21.6. 1999 4 29.6.2000 1 47 Hyles euphorbiae (L.) Sphingidae Eophorbia sp. 18.5-14.9. 1999 7 28.8.2000 1

31 Tablo 2 (DEVAMI) Tür sayısı Tür adı Familyası Konukçusu / Konukçuları 1999 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 2000 Yılında uçuş tarihleri ile yakalanan böcek sayıları 48 Hyles hippophoes (Esp.) Sphingidae Hippophae,Elaeagnus 8.6-9.8. 1999 2 - - 49 Hyles nicaea (Prunner) Sphingidae Silene viscosa, S. vespertina 6.9. 1999 2 - - 50 Sphinx pinastri (L.) x Sphingidae Pinus (özellikle Pinus sylvestris) ve Picea,Larix decidua,cedrus sp. 24.5-16.8. 1999 2 3.7-10.8.2000 7 51 Laothoe populi (L.) x Sphingidae Kavak, Söğüt, Kayın 10.5-14.9. 1999 56 13.6-19.10.2000 25 52 Macroglossum stellatarum (L.) Sphingidae Gallium sp., Rubia tinctoria L., Stellaria 6.9. 1999 1 - - 53 Rethera komarovi Christeph Sphingidae Rubia ve Galium spp. 28.5. 1999 1 - - 54 Smerinthus kindermanni Lederer x Sphingidae Söğüt 24.5-12.7. 1999 6 - - 55 Smerinthus ocellatus (L.) x Sphingidae Söğüt, Kavak, Elma, Armut, Erik, Yabani erik, Podos avium 24.5-16.8. 1999 10 12.6-31.7.2000 7 56 Acleris variegana ([D- S]) x Tortricidae Söğüt,Karaağaç,badem, bazı meyve ağaçları - - 11.7.2000 1 57 Cydia pomonella (L.) Tortricidae Elma, Armut, Ayva,Ceviz - - 28.8.2000 1 58 Hedya nubiferana (Hw.) Tortricidae Rosaceae familyasından Elma, Armut gibi meyve ağaçları 24.5-29.6. 1999 5 - - 59 Tortrix viridana L. x TOPLAM Tortricidae Meşe, Vaccinum, Urtica 21.6. 1999 2 - - 840 280 x : Orman zararlısı ;? : Konukçusu bilinemeyenler

32 2.2 P. tabaniformis in Uçuş Seyrinin İzlenmesi 2.2.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar Çankırı kavak alanlarında Kavak yalancıarısının tülbent kafeslerde yapılan çalışma sırasında son dönem larva, pupa, çiftleşme durumu ve zarar durumuna ait bulgular saptanmış, tülbent kafeslerdeki gelişimi Tablo 3 de verilmiştir. Kelebeklerin çalışma alanlarında yakalanma durumları Tablo 4 de, buradaki veriler esas alınarak Kenbağı Orman Fidanlığı nda yakalamalar Şekil 8 (No 1 ve 2)'de, Merkez Karatekin ile Fakülte Bahçesi ndeki çalışmalar Şekil 9'de; meteorolojik değerler ise Şekil 10'da verilmiştir. Tablo 3 incelendiğinde tülbent kafeslerde 19.6.2000 tarihine kadar son larva döneminin, 13.7.2000 tarihine kadar pupa döneminin sürdüğü, ergin çıkışlarının da sırasıyla 15, 28 haziran ve 7, 11 temmuzda gerçekleştiği anlaşılmaktadır.buna göre gövde üzerinde bulunan şişkinlikler içerisindeki odun kısma girerek galerilerde kışlayan larvaların, mayıs sonu veya haziran başında pupa olduğu ve aynı ayın ortasından itibaren de ergin çıkışlarının gerçekleştiği saptanmıştır.

35 Tablo 3. 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'nda Kavak yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis (Rott.)'nın tülbent kafeslerde gelişimi Tarihler ve biyolojik dönemler Kafes sayıları 6.06.2000 9.06.2000 15.06.2000 19.06.2000 21.06.2000 27.06.2000 28.06.2000 29.06.2000 3.07.2000 6.07.2000 11.07.2000 13.ö7.2000 1 Larva Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa ölmüş 2 Larva Larva Larva Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa ölmüş 3 Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa ölmüş 4 Pupa Pupa Ergin - - - - - - - - - 5 Larva Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Ergin - - 6 Larva Larva Larva Larva Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Ergin - 7 Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Ergin - - - - - 8 Larva Larva Larva Larva Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa ölmüş - 9 Larva Larva Larva zedelendi - - - - - - - - - 10 Larva Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa ölmüş 11 Larva Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa zarar görmüş 12 Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Ergin - - - - 13 Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa Pupa ölmüş 14 Pupa Pupa Ergin - - - - - - - - -

36 Tablo 4. 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı ve Merkez) da Kavak yalancıarısı [(Paranthrene tabaniformis (Rott.)] nın yakalanma durumu 1 Tarih Kenbağı Orman Fidanlığı (No:1) Kenbağı Orman Fidanlığı (NO: 2) Karatekin Fakülte bahçesi 23.05.200 2 0 X X 24.05.2000 0 6 X X 29.05.2000 0 0 X X 31.05.2000 2 2 X X 02.06.2000 6 2 X X 08.06.2000 6 3 X X 12.06.2000 11 3 X X 15.06.2000 9 10 13 X 19.06.2000 6 19 2 X 21.06.2000 2 0 1 18 24.06.2000 4 5 2 0 27.06.2000 8 13 2 25 29.06.2000 2 1 0 13 03.07.2000 9 3 3 0 05.07.2000 7 5 3 8 11.07.2000 10 19 6 10 13.07.2000 10 8 9 0 17.07.2000 18 13 0 8 20.07.2000 1 6 14 0 24.07.2000 3 4 6 4 27.07.2000 7 6 0 9 31.07.2000 5 19 0 15 03.8.2000 0 5 0 6 07.8.2000 2 5 0 2 10.8.2000 1 1 0 0 14.8.2000 1 0 0 3 17.8.2000 2 0 0 0 21.8.2000 0 0 0 0 24.8.2000 2 0 0 0 28.8.2000 0 0 0 0 31.8.2000 0 0 0 0 04.9.2000 1 0 0 0 07.9.2000 0 0 0 0 14.9.2000 0 0 0 0 17.9.2000 0 0 0 0 21.9.2000 0 0 0 0 25.9.2000 0 0 0 0 TOPLAM 137 158 61 118 GENEL TOPLAM 474 1 Tuzak yerleştirilemediği için böcek sayısı bilinemeyenler X ile, doruk noktasını gösteren rakamlar ise koyu renkle gösterilmiştir

37 Kelebek sayısı (Adet) 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 (NO:1) 23.05.2000 30.05.2000 06.06.2000 13.06.2000 20.06.2000 27.06.2000 04.07.2000 11.07.2000 18.07.2000 25.07.2000 01.08.2000 08.08.2000 15.08.2000 22.08.2000 29.08.2000 05.09.2000 12.09.2000 19.09.2000 Tarih (NO :2) Kelebek sayısı (Adet) 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 23.05.2000 30.05.2000 06.06.2000 13.06.2000 20.06.2000 27.06.2000 04.07.2000 11.07.2000 18.07.2000 25.07.2000 01.08.2000 08.08.2000 15.08.2000 22.08.2000 29.08.2000 05.09.2000 12.09.2000 19.09.2000 Tarih Şekil 8. 2000 yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da Paranthrene tabaniformis (Rott)'in izleme (No:1) ve kitlesel tuzaklama (No:2) parsellerinde değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu.

38 Kelebek sayısı (Adet) 16 14 12 10 8 6 4 2 0 (A) 23.05.2000 30.05.2000 06.06.2000 13.06.2000 20.06.2000 27.06.2000 04.07.2000 11.07.2000 18.07.2000 25.07.2000 01.08.2000 08.08.2000 15.08.2000 22.08.2000 29.08.2000 05.09.2000 12.09.2000 19.09.2000 Tarih 30 (B) Kelebek sayısı (Adet) 25 20 15 10 5 0 23.05.2000 30.05.2000 06.06.2000 13.06.2000 20.06.2000 27.06.2000 04.07.2000 11.07.2000 18.07.2000 25.07.2000 01.08.2000 08.08.2000 15.08.2000 22.08.2000 29.08.2000 05.09.2000 12.09.2000 19.09.2000 Tarih Şekil 9. 2000 yılında Çankırı'da Karatekin (A) ve Fakülte bahçesi (B)'nde Paranthrene tabaniformis (Rott)'in değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu.

39 Yağış (mm) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 23.03.2000 30.03.2000 06.04.2000 13.04.2000 20.04.2000 27.04.2000 04.05.2000 11.05.2000 18.05.2000 25.05.2000 01.06.2000 08.06.2000 15.06.2000 22.06.2000 29.06.2000 06.07.2000 13.07.2000 20.07.2000 27.07.2000 03.08.2000 10.08.2000 17.08.2000 24.08.2000 31.08.2000 07.09.2000 14.09.2000 21.09.2000 28.09.2000 Tarih (A) Sıcaklık Tarih (B) Günlük ort. sıcaklık ( C) ve orantılı nem (%) 120 100 80 60 40 20 0 23.03.2000 30.03.2000 06.04.2000 13.04.2000 20.04.2000 27.04.2000 04.05.2000 11.05.2000 18.05.2000 25.05.2000 01.06.2000 08.06.2000 15.06.2000 22.06.2000 29.06.2000 06.07.2000 13.07.2000 20.07.2000 27.07.2000 03.08.2000 10.08.2000 17.08.2000 24.08.2000 31.08.2000 07.09.2000 14.09.2000 21.09.2000 28.09.2000 Tarih Şekil 10. 2000 Yılında Kenbağı (Çankırı) mart-eylül ayları arasında yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerler (B). Tablo 4 (No:1) ile Şekil 8 (No:1) birlikte incelendiğinde feromon tuzaklarda P.tabaniformis erginlerinin ilk kez 23.5.2000 günü yakalandığı (2 birey), bunu izleyen tarihlerde kelebek sayısının giderek artış gösterip 12.6.2000 günü (11 birey), 17.7.2000 tarihinde (18 birey) ve 27.7.2000 (7 birey) olmak üzere üç kez doruk noktasına ulaştıktan sonra azalarak devam ettiği ve toplam 137 adet kelebek yakalandığı 4.9.2000 tarihinden itibaren de uçuşların sona erdiği anlaşılmaktadır. Aynı Tablo (No:2) ile Şekil 8 (No:2) birlikte incelendiğinde feromon tuzaklarda P.tabaniformis erginlerinin ilk kez 24.5.2000 günü yakalandığı (6 birey), bunu izleyen tarihlerde kelebek sayısının giderek artış gösterip 19.6.2000, 11.7.2000 ve 31.7.2000 tarihinde sırasıyla 19 ar birey yakalanarak üç kez doruk noktasına ulaştığı ve daha sonra azalarak devam ettiği ve toplam 158 adet kelebek yakalandığı, 10.8.2000 tarihinden itibaren de uçuşların sona erdiği anlaşılmaktadır. Toplam olarak 295 adet P.tabaniformis'in yakalandığı Kenbağı Orman Fidanlığı'nda Kavak fidanlarında %20-30 arasında bulaşmalara neden olduğu saptandığından, en önemli zararlı olduğu anlaşılmıştır.

40 Karatekin (Tablo 4)'deki yakalamalar ile Şekil 9 (A) incelendiğinde P. tabaniformis kelebeklerinin 15.6.2000 tarihinde ilk kez yakalandığı (13 birey), daha sonra azalmakla birlikte 20.7.2000 günü tekrar doruk noktasına ulaşarak (14 birey) hızla azaldığı ve toplam 61 adet kelebek yakalandığı, 24.7.2000 tarihinden sonra uçuş aktivitesinin sona erdiği görülmektedir. Fakülte bahçesi (Tablo 4)'ndeki yakalamalar ile Şekil 9 (B) incelendiğinde P.tabaniformis kelebeklerinin 21.6.2000 tarihinde ilk kez yakalandığı (18 birey), bunu sırasıyla 27.6.2000 (25 birey), 11.7.2000 (10 birey) ve 31.7.2000 (15 birey) tarihinde üç kez doruk noktasına ulaştığı ve toplam 118 adet kelebek yakalandığı anlaşılmaktadır. Yoğun yakalamalar bakımından elde edilen veriler değerlendirildiğinde, Kavak yalancıarısı popülasyonunun Çankırı Orman Fidanlığı 1 No lu kavak alanında 3 kere, 2 No luda 3 kere, Karatekin'de 2 kere ve Fakülte bahçesinde 3 kere doruk noktasına ulaştığı; bunlardan birinin haziran ayında, diğerlerinin ise temmuzda gerçekleştiği, uçuş periyodunun eylül ayı başına kadar devam ettiği ve yılda bir döl verdiği saptanmıştır. Değişik araştırıcılar bu zararlının uçuş aktivitesinin İtalya da mayıs ayından ağustos başına kadar sürdüğünü ve haziran sonu veya temmuz başında doruk noktasına ulaşarak yılda bir döl verdiğini (Bertucci, 1988); Hollanda nın değişik kesimlerinde kelebeklerin genellikle mayıs ayında görüldüğünü ve uçuş periyodunun mayıstan eylül ortasına kadar sürdüğünü (Moraal et al.,1988); Kuzey Mississippi de 1980 ve 1981 yıllarında uçuş faaliyetlerinin mart sonu veya nisan başında başladığı, 3 veya daha fazla sayıda doruk noktasına ulaştıktan sonra ekimde sona erip yılda sadece bir döl verdiğini bildirilmiştir (Nebeker et al., 1988). Elde edilen bulguların, literatür bildirişiyle benzer olduğu görülmektedir. Şekil 10 (A) incelendiğinde nisan ayının 2 nci yarısında yoğun yağışların (35 80 mm) gerçekleştiği, haziran ve mayıs ayının ilk haftasında sırasıyla 15, 20 mm yağış düştüğü görülmektedir. Hava sıcaklığının,nisan ayının ortasından itibaren 20 o C nin, haziran ayının ortasından itibaren de 30 o C nin üzerine çıkıp eylül ayı sonunda 20 o C nin altına düştüğü aynı Şekil (B) den anlaşılmaktadır Tablo 4 (No:1), Şekil 10 (A,B) deki iklim verileriyle karşılaştırıldığında, kelebeklerin yakalanmaya başladığı tarihte hava sıcaklığının ort. 18.4 o C olduğu, doğada yaklaşık 3.5 ay bulunmasına karşın, yoğun uçuşların bir aylık periyotta (12.6 27.7.2000) gerçekleştiği ve bu tarihlerde hava sıcaklığının ort. 20-30 o C ler, orantılı nemin %40-77, yağışın 1.0 5.5 mm olduğu anlaşılmaktadır. Tablo 4 (No:2), Şekil 10 (A,B) deki iklim verileriyle karşılaştırıldığında, kelebeklerin yakalanmaya başladığı tarihte hava sıcaklığının ort. 16.5 o C olduğu, doğada yaklaşık 2.5 ay süreyle bulunmasına karşın, yoğun uçuşların 1,5 aylık periyotta (15.6 31.7.2000) gerçekleştiği ve bu tarihlerde hava sıcaklığının ort. 20-30 o C ler, orantılı nemin %50-77, yağışın 1.0 5.5 mm olduğu anlaşılmaktadır. Karatekin (Tablo 4)'de P.tabaniformis kelebeklerinin yakalanmaları ile Şekil 10 (B) birlikte incelendiğinde hava sıcaklığının ort 20.2 o C olduğu 15.6.2000 tarihinde ilk kez ve yoğun olarak (13 birey) yakalandığı anlaşılmıştır.

41 Fakülte bahçesi (Tablo 4)'ndeki P.tabaniformis kelebeklerinin yakalanmaları ile Şekil 10 (B) birlikte incelendiğinde hava sıcaklığının ort. 23 o C 21.6.2000 tarihinde ilk kez ve yüksek yoğunlukta (18 birey) yakalandığı belirlenmiştir. Karatekin (Tablo 4) ve Fakülte bahçesi (Tablo 4)'nde P.tabaniformis kelebeklerinin ilk kez yakalanmaları ile Şekil 4 (B) birlikte incelendiğinde aynı sıra ile hava sıcaklığının ort. 20.2 ve 23 o C olduğu tarihte (15 ve 21 haziran 2000) ve yüksek yoğunlukta (13 ve 18 birey) yakalanmış olması, tuzak asımında geç kalındığı kanısını vermiştir. P.tabaniformis kelebeklerinin 18 o C sıcaklıkta ilk kez uçuş aktivitesinin başladığı göz önünde bulundurulduğunda (Georgiev, 1995) tuzak asımında geç kalındığı kanısı kuvvetlenmiştir. Ergin uçuşlarının 18 o C sıcaklıkta başladığı dikkate alınarak (Georgiev 1995) bulunan diğer verilerin literatür bildirişleriyle uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Hava sıcaklığının ort. 20 o C nin üzerine çıktığı tarihlerde yoğun yakalamanın gerçekleşmiş olması, P.tabaniformis ergin uçuşlarının maksimum ve günlük ort. sıcaklıklarla ilişkili olduğu kanısını vermiştir. Etkili Sıcaklık Toplamı bakımından Tablo 3-4 ile Şekil 10 birlikte incelendiğinde etkili sıcaklık toplamının yaklaşık 205 gün derecenin; hava sıcaklığının ort. 17 o C nin üzerine çıktığı mayıs ayında Kavak yalancıarısı erginlerinin uçuş aktivitesinin başlayabileceği; türe özgü feromonla kelebeklerin uçuş seyrinin kolaylıkla izlenebileceği; feromon tuzaklar bulunmaması durumunda, gelişme eşiği üzerindeki sıcaklık toplamlarına göre etkili sıcaklık toplamı ilk kez mücadele zamanının belirlenebileceği ve bu değerin yaklaşık 384 gün derece olduğu belirlenmiştir. Diğer bir ifade ile etkili sıcaklık toplamı ile kelebeklerin ilk kez yakalandığı tarih dikkate alındığında 28.3.2000 tarihinden itibaren sıcaklığın zararlının gelişme eşiği (10 o C) nin üzerine çıkmaya başladığı ve feromon tuzaklarda ilk kez kelebek yakalandığı tarihte (23 ve 24 mayıs 2000) etkili sıcaklık toplamının 204.5 ve 211.0 gün-derece, tülbent kafeslerde ise 383.5 gün-derece olduğu hesaplanmıştır. Georgiev (1995); P.tabaniformis in ilkbaharda hava sıcaklığının 9-10 o C ye ulaşmasıyla birlikte larvaların beslenmeye başladığını ve tüm gelişme dönemlerini tamamlayabilmesi için 55.0 354.3 gün derece etkili sıcaklık toplamına ihtiyaç duyduğunu kaydetmektedir. Elde edilen bulgular literatür bildirişleriyle karşılaştırıldığında, feromon tuzağındaki verilerin alt değerin üzerinde, üst değerin ise altında yer aldığı; tülbent kafeslerdekinin ise üst sınıra yakın olduğu anlaşılmıştır. Elde edilen veriler birlikte değerlendirildiğinde etkili sıcaklık toplamının yaklaşık 205 gün derecenin üzerine çıktığı ilkbahar aylarında zararlı kelebeklerinin uçuş aktivitesinin başlayabileceği kanısına varılmıştır. Söz konusu farklılığın, tülbent kafeslerin yer aldığı parselde kavak fidanlarının bulunması, periyodik olarak sulanması gibi nedenlerden dolayı çevreye oranla daha serin olmasından dolayı zararlının larva ve pupa döneminin uzun sürmesinde etken olabileceği kanısını vermiştir. Kenbağı Orman Fidanlığı nda feromon tuzaklarda yoğun yakalamalar ile tülbent kafeslerde ilk ergin çıkışı birlikte değerlendirildiğinde Kenbağı'nda çalışma alanlarında (No:1 ve No:2) 12.6.2000 ve 19.6.2000 tarihinde ilk kez doruk noktasına

42 ulaştığı; tülbent kafeslerde ise ilk ergin çıkışlarının 15.6.2000 günü gerçekleştiği dikkate alındığında sözü edilen tarihlerin oldukça yakın değerler olduğu anlaşılmıştır. Buna göre feromon tuzaklar olmaması durumunda, kültür kafeslerinden kelebek çıkışları dikkate alınarak zararlıya karşı mücadele zamanının belirlenebileceği ve bu değerin yaklaşık 384 gün derece olduğu kanısına varılmıştır. Genellikle insektisit uygulamaları için, ergin çıkış zamanının feromon tuzaklar veya çıkış kafesleriyle tam olarak tespit edilmesinin esas olduğunun bildirilmesi (Bertucci, 1988) bu kanıyı güçlendirmiştir. Feromon tuzaklarda yoğun yakalamalar bakımından elde edilen veriler değerlendirildiğinde, 2000 yılında Kavak yalancıarısı popülasyonunun Çankırı kavak alanlarında (Çankırı Orman Fidanlığı 1 ve 2 No'lu kavak alanları ile Fakülte bahçesi ve Karatekin de) 3'er kez doruk noktasına ulaştığı; bunlardan birincisinin haziran ayında, diğerlerinin ise temmuzda gerçekleştiği, uçuş periyodunun eylül ayı başına kadar devam ettiği ve yılda bir döl verdiği saptanmıştır. P.tabaniformis erginleri üzerinde yapılan cinsiyet ayırımı sonucunda, tülbent kafeslerde saptanan 4 adet kelebekten 2 adedinin erkek (Şekil 11 A), 2 sinin dişi bireyler olduğu (Şekil 11 B) saptanmıştır. Aynı çalışma sırasında zararlı ile bulaşık kavaklar üzerinde yapılan inceleme sonucunda zararlının diğer biyolojik dönemlerinden son dönem larva (Şekil 12), pupa (Şekil 13) ile davranış biçimlerinden çiftleşme durumu (Şekil 14), gövdeden çıkışı (Şekil 15) ile zararı (Şekil 16-17) verilmiştir. (a) (b) Şekil 11. Kavak yalancıarısı [Paranthrene tabaniformis (Rott.) ] nın dişi (a) ve erkek (b) kelebekleri.

43 Şekil 12. Paranthrene tabaniformis (Rott.)'nin kavak gövdesi içinde son dönem larvasının kışlama durumu. Şekil 13. Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in kavak gövdesi içinde pupa durumu.

44 Şekil 14. Paranthrene tabaniformis (Rott.) kelebeklerinin çiftleşme durumu. Şekil 15. Paranthrene tabaniformis (Rott.) ergininin çıktığı kavak gövdesi.

Şekil 16. Paranthrene tabaniformis (Rott.) zararı üst kısmı kurumuş ve alttan sürgün veren kavak fidanı. 45

46 Şekil 17. Paranthrene tabaniformis (Rott.) ile bulaşık kavak fidanlarının ortamdan uzaklaştırılması sonucu oluşan boş alanlar. 2.2.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar Çankırı kavak alanlarında Kavak yalancıarısının kelebeklerin çalışma alanlarında yakalanma durumları Tablo 5 de, buradaki veriler esas alınarak Kenbağı Orman Fidanlığı nda yakalamalar Şekil 18 (No 1 ve 2)' de, Merkez Karatekin ile Fakülte Bahçesi ndeki çalışmalar Şekil 19 da, meteorolojik değerler ise Şekil 20 de verilmiştir.

47 Tablo 5. 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı, Fakülte Bahçesi ve Merkez)'da Kavak Yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis [Rott])'nın yakalanma durumu. Tarih Kenbağı Orman Fidanlığı (No:2) Kenbağı Orman Fidanlığı (No:2) Karatekin Fakülte Bahçesi 30.04.2001 0 0 0 0 15.05.2001 0 3 0 1 18.05.2001 0 0 0 2 22.05.2001 2 8 0 3 25.05.2001 0 0 0 1 29.05.2001 3 1 0 0 01.06.2001 1 1 2 0 05.06.2001 4 9 7 0 08.06.2001 0 1 4 23 12.06.2001 5 9 4 23 15.06.2001 7 12 8 32 19.06/2001 4 9 3 24 22.06.2001 3 8 0 13 26.06.2001 7 5 1 5 29.06.2001 0 0 2 9 03.07.2001 5 11 0 1 06.07.2001 9 14 8 4 10.07.2001 0 0 2 5 13.07.2001 7 10 3 7 17.07.2001 9 17 11 17 20.07.2001 8 19 8 13 24.07.2001 4 2 4 6 27.07.2001 2 10 3 2 31.07.2001 2 7 9 4 03.08.2001 1 1 4 0 07.08.2001 4 2 1 0 10.08.2001 0 1 0 0 14.08.2001 0 0 1 1 17.08.2001 0 0 0 0 21.08.2001 0 1 0 0 24.08.2001 0 0 0 0 27.08.2001 0 0 0 0 Toplam 85 161 81 196 Genel Toplam 523 Doruk noktasını gösteren rakamlar koyu renkle gösterilmiştir.

48 Kelebek sayısı (Adet) 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 15.05.2001 22.05.2001 29.05.2001 05.06.2001 12.06.2001 19.06.2001 26.06.2001 03.07.2001 10.07.2001 17.07.2001 24.07.2001 Tarih 31.07.2001 07.08.2001 14.08.2001 21.08.2001 28.08.2001 04.09.2001 11.09.2001 (NO:1) 18.09.2001 25.09.2001 kelebek sayısı (Adet) 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 15.05.2001 22.05.2001 29.05.2001 05.06.2001 12.06.2001 19.06.2001 26.06.2001 03.07.2001 10.07.2001 17.07.2001 24.07.2001 Tarih 31.07.2001 07.08.2001 14.08.2001 21.08.2001 28.08.2001 04.09.2001 (NO :2) 11.09.2001 18.09.2001 25.09.2001 Şekil 18. 2001 Yılında Çankırı'da Kenbağı Orman Fidanlığında (No.1 ve No.2) Paranthrene tabaniformis (Rott)'in değişik tarihlerde yakalanma durumu.

49 Kelebek sayısı (Adet) (A) 12 10 8 6 4 2 0 15.05.2001 22.05.2001 29.05.2001 05.06.2001 12.06.2001 19.06.2001 26.06.2001 03.07.2001 10.07.2001 17.07.2001 24.07.2001 31.07.2001 07.08.2001 14.08.2001 21.08.2001 28.08.2001 04.09.2001 11.09.2001 18.09.2001 25.09.2001 Tarih Kelebek sayısı (Adet) 35 30 25 20 15 10 5 0 15.05.2001 22.05.2001 29.05.2001 05.06.2001 12.06.2001 19.06.2001 26.06.2001 03.07.2001 10.07.2001 17.07.2001 24.07.2001 Tarih 31.07.2001 07.08.2001 14.08.2001 21.08.2001 28.08.2001 04.09.2001 (B) 11.09.2001 18.09.2001 25.09.2001 Şekil 19. 2001 Yılında Çankırı'da Karatekin (A) ve Fakülte bahçesi (B)'nde Paranthrene tabaniformis (Rott)'in değişik tarihlerde yakalanma durumu.

50 (A Yağış (mm) 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 15.05.2001 22.05.2001 29.05.2001 05.06.2001 12.06.2001 19.06.2001 26.06.2001 03.07.2001 10.07.2001 17.07.2001 24.07.2001 31.07.2001 07.08.2001 14.08.2001 21.08.2001 28.08.2001 04.09.2001 11.09.2001 18.09.2001 25.09.2001 Tarih Sıcaklık Tarih (B) Günlük ort. sıcaklık ( C) ve orantılı nem (%) 120 100 80 60 40 20 0 15.05.2001 22.05.2001 29.05.2001 05.06.2001 12.06.2001 19.06.2001 26.06.2001 03.07.2001 10.07.2001 17.07.2001 24.07.2001 31.07.2001 07.08.2001 14.08.2001 21.08.2001 28.08.2001 04.09.2001 11.09.2001 18.09.2001 25.09.2001 Tarih Şekil 20. 2001 Yılında Kenbağı (Çankırı) mayıs-eylül ayları arasında yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerler (B). Tablo 5 (No:1) ile Şekil 18 (No:1) birlikte incelendiğinde Kenbağı Orman Fidanlığı'nda feromon tuzaklarda P.tabaniformis erginlerinin ilk kez 15.5.2001 günü yakalandığı (1 birey), bunu izleyen tarihlerde kelebek sayısının giderek artış gösterip 15.6.2001 günü (7 birey), 6.7.2001 ve 17.7.2001 tarihinde (9'ar birey) olmak üzere üç kez doruk noktasına ulaştıktan sonra azalarak devam ettiği ve toplam 85 adet kelebek yakalandığı 7.8.2001 tarihinden itibaren de uçuşların sona erdiği anlaşılmaktadır. Aynı Tablo (No:2) ile Şekil 18 (No:2) birlikte incelendiğinde Kenbağı Orman Fidanlığı'nda feromon tuzaklarda P.tabaniformis erginlerinin ilk kez 15.5.2001 günü yakalandığı (3 birey), bunu izleyen tarihlerde kelebek sayısının giderek artış gösterip 15.6.2000, 6.7.2000 ve 20.7.2001 tarihinde sırasıyla 12,14,19 birey yakalanarak üç

51 kez doruk noktasına ulaştığı ve daha sonra azalarak devam ettiği ve toplam 161 adet kelebek yakalandığı, 10.8.2001 tarihinden itibaren de uçuşların sona erdiği anlaşılmaktadır. Karatekin (Tablo 5)'deki yakalamalar ile Şekil 19 (A) incelendiğinde Karatekin'de P.tabaniformis kelebeklerinin 5.6.2001 tarihinde ilk kez yakalandığı (7 birey), kelebek sayısının giderek artış gösterip 15.6.2001, 6.7.2001, 17.7.2001 ve 31.7.2001 tarihinde sırasıyla 8,8,11 ve 9 birey yakalanarak 4 kez doruk noktasına ulaştığı ve daha sonra azalarak devam ettiği ve toplam 81 adet kelebek yakalandığı, 14.8.2001 tarihinden itibaren de uçuşların sona erdiği anlaşılmaktadır. Fakülte bahçesi (Tablo 5)'deki yakalamalar ile Şekil 19 (B) incelendiğinde P.tabaniformis kelebeklerinin 15.5. 2001 tarihinde ilk kez yakalandığı (1 birey), bunu sırasıyla 22.5.2001 (3 birey), 15.6.2001 (22 birey) ve 17.7.2001 (17 birey) tarihinde üç kez doruk noktasına ulaştığı ve toplam 196 adet kelebek yakalandığı, 14.8.2001 tarihinden itibaren de uçuşların sona erdiği anlaşılmaktadır. Şekil 20 (A) incelendiğinde 2001 yılı nisan ayının 2 nci on gününde yoğun yağışların (0.3 52mm) gerçekleştiği, mayıs ayının ilk on günü (0.5-19.mm) ile son on gününün (0.3-6.6 mm) yağışlı geçtiği, haziran ayında yağış gerçekleşmediği görülmektedir.hava sıcaklığı ise, mayıs ayının 3'ncü haftasından itibaren 15 o C nin üzerine çıkmaya başladığı ve 4'ncü haftasında 20 o C'ye yaklaştığı; haziran ayının ortasından itibaren de 20 o C nin üzerine çıkıp eylül ayı sonunda 20 o C nin altına düştüğü görülmektedir [(Şekil 20 (B)]. Etkili sıcaklık toplamı ile kelebeklerin ilk kez yakalandığı tarih dikkate alındığında 04.03.2001 tarihinden itibaren sıcaklığın zararlının gelişme eşiği (10 o C) nin üzerine çıkmaya başladığı saptanmış ve Kenbağı (No:1) ve Fakülte bahçesinde feromon tuzaklarda ilk kez kelebek yakalandığı tarihte (15 mayıs 2001) etkili sıcaklık toplamının 158.5 gün-derece; Kenbağında diğer çalışma alanında (No:2) yakalandığı tarihte (22.05.2001) 195.6 gün-derece; Karatekin'de ise (01.06.2001) 266.7 gün-derece olduğu hesaplanmıştır. Feromon tuzaklarda yoğun yakalamalar bakımından elde edilen veriler değerlendirildiğinde,2001 yılında Kavak yalancıarısı popülasyonunun Çankırı Orman Fidanlığı 1 ve 2 No'lu kavak alanları ile Fakülte bahçesinde 3, Karatekin de ise 4 kez doruk noktasına ulaştığı; bunlardan birincisinin haziran ayında, diğerlerinin ise temmuzda gerçekleştiği, uçuş periyodunun eylül ayı başına kadar devam ettiği ve yılda bir döl verdiği saptanmıştır. Ayrıca uçuş seyri bakımından birlikte değerlendirilmek üzere P.tabaniformis in 2000 ve 2001 sonuçları Tablo 6'da verilmiştir. Tablo incelendiğinde, 2000 yılında Kavak yalancıarısı popülasyonunun Çankırı kavak alanlarında (Çankırı Orman Fidanlığı 1 ve 2 No'lu kavak alanları ile Fakülte bahçesi ve Karatekin de) 3'er kez doruk noktasına ulaştığı; bunlardan birincisinin haziran ayında, diğerlerinin ise temmuzda gerçekleştiği, uçuş periyodunun eylül ayı başına kadar devam ettiği 474 adet kelebek yakalandığı anlaşılmaktadır.

52 Aynı Tablo incelendiğinde 2001 yılında Kavak yalancıarısı popülasyonunun Çankırı Orman Fidanlığı 1 ve 2 No'lu kavak alanları ile Fakülte bahçesinde 3 kere, Karatekin de ise 4 kere doruk noktasına ulaştığı; bunlardan birincisinin haziran ayında, diğerlerinin ise temmuzda gerçekleştiği, uçuş periyodunun eylül ayı başına kadar devam ettiği ve 523 adet kelebek yakalandığı görülmektedir. İki yıl süre ile yapılan çalışma sonuçları birlikte değerlendirildiğinde elde edilen bulguların birbirini benzer nitelikte olduğu anlaşılmıştır. Buna göre ilk kelebek uçuşlarının genellikle mayıs ayının ikinci yarısından başlayarak eylülün ilk haftasına kadar yaklaşık 3 ay doğada bulunmasına karın, yoğun uçuşların bu sürenin yarısında gerçekleştiği ve yılda bir döl verdiği belirlenmiştir. Değişik araştırıcılar bu zararlının uçuş aktivitesinin İtalya da mayıs ayından ağustos başına kadar sürdüğünü ve haziran sonu veya temmuz başında doruk noktasına ulaşarak yılda bir döl verdiğini (Bertucci, 1988); Hollanda nın değişik kesimlerinde kelebeklerin genellikle mayıs ayında görüldüğünü ve uçuş periyodunun mayıstan eylül ortasına kadar sürdüğünü (Moraal et al.,1988); Kuzey Mississippi de 1980 ve 1981 yıllarında uçuş faaliyetlerinin mart sonu veya nisan başında başladığı, 3 veya daha fazla sayıda doruk noktasına ulaştıktan sonra ekimde sona erip yılda sadece bir döl verdiğini bildirilmiştir (Nebeker et al., 1988). Elde edilen bulguların, literatür bildirişiyle benzer olduğu görülmektedir. Kavak yalancıarısının ülkemizin hemen hemen her yerinde fidanlık ve ağaçlandırma sahalarında bulunduğu, Kavak tür ve klonları arasında tercih yapmadığı; Kavağın gerek ülkemizde ve gerekse diğer ülkelerde en önemli zararlılarından birisi olduğu bilinmektedir (Sekendiz, 1974). Bu zararlıya karşı eşeysel feromonu kullanılarak monitoring (izleme) metodundan yararlanılıp mücadele zamanının doğrulukla belirlenebileceği ve kitle yakalama (mass-trapping) teknikleriyle de izole olmuş kavak alanlarında zararlı popülasyonunun düşürülebileceğine dair dış ülkelerde çok sayıda araştırmalar bulunmaktadır (Dafauce,1975; Woerman and Wouters,1983; Du et al. 1987; Wu et al. 1987; Moraal et al. 1988; Georgiev 1995).Yapılan literatür taramasında bu yöntemin ülkemizde kullanıldığına dair bir kayda rastlanılmamıştır. Bu çalışma sırasında kullanılan feromon tuzaklarla yoğun olarak (1-32 adet kelebek/5tuzak) yakalanmış olması (Tablo 4 ve 5), zararlının tespiti amacıyla kullanılabileceği gibi, popülasyon seyrinin izlenmesinde de yararlanılabileceği kanısına varılmıştır.

53 Tablo 6. 2000 ve 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı, Fakülte Bahçesi ve Merkez)'da Kavak Yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis [Rott])'nın yakalanma durumu. 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar Değişik Çalışma Alanlarında Yakalanan Kelebek Sayısı (Adet) Değişik Çalışma Alanlarında Yakalanan Kelebek Sayısı (Adet) Tarih No 1 No 2 Karatekin Fakülte Tarih No 1 No 2 Karatekin Fakülte 23.05.2000 2 0 X X 30.04.2001 0 0 0 0 24.05.2000 0 6 X X 15.05.2001 0 3 0 1 29.05.2000 0 0 X X 18.05.2001 0 0 0 2 31.05.2000 2 2 X X 22.05.2001 2 8 0 3 02.06.2000 6 2 X X 25.05.2001 0 0 0 1 08.06.2000 6 3 X X 29.05.2001 3 1 0 0 12.06.2000 11 3 X X 01.06.2001 1 1 2 0 15.06.2000 9 10 13 X 05.06.2001 4 9 7 0 19.06.2000 6 19 2 X 08.06.2001 0 1 4 23 21.06.2000 2 0 1 18 12.06.2001 5 9 4 23 24.06.2000 4 5 2 0 15.06.2001 7 12 8 32 27.06.2000 8 13 2 25 19.06/2001 4 9 3 24 29.06.2000 2 1 0 13 22.06.2001 3 8 0 13 03.07.2000 9 3 3 0 26.06.2001 7 5 1 5 05.07.2000 7 5 3 8 29.06.2001 0 0 2 9 11.07.2000 10 19 6 10 03.07.2001 5 11 0 1 13.07.2000 10 8 9 0 06.07.2001 9 14 8 4 17.07.2000 18 13 0 8 10.07.2001 0 0 2 5 20.07.2000 1 6 14 0 13.07.2001 7 10 3 7 24.07.2000 3 4 6 4 17.07.2001 9 17 11 17 27.07.2000 7 6 0 9 20.07.2001 8 19 8 13 31.07.2000 5 19 0 15 24.07.2001 4 2 4 6 03.08.2000 0 5 0 6 27.07.2001 2 10 3 2 07.08.2000 2 5 0 2 31.07.2001 2 7 9 4 10.08.2000 1 1 0 0 03.08.2001 1 1 4 0 14.08.2000 1 0 0 3 07.08.2001 4 2 1 0 17.08.2000 2 0 0 0 10.08.2001 0 1 0 0 21.08.2000 0 0 0 0 14.08.2001 0 0 1 1 24.08.2000 2 0 0 0 17.08.2001 0 0 0 0 28.08.2000 0 0 0 0 21.08.2001 0 1 0 0 31.08.2000 0 0 0 0 24.08.2001 0 0 0 0 04.09.2000 1 0 0 0 27.08.2001 0 0 0 0 07.09.2000 0 0 0 0 - - - - - 14.09.2000 0 0 0 0 - - - - - 17.09.2000 0 0 0 0 - - - - - 21.09.2000 0 0 0 0 - - - - - 25.09.2000 0 0 0 0 - - - - - Toplam 137 158 61 118-85 161 81 196 Genel Top. 474 523 Tuzak yerleştirilemediği için böcek sayısı bilinemeyenler X ile, doruk noktasını gösteren rakamlar ise koyu renkle gösterilmiştir. Buna göre türe özgü feromonla Kavak yalancıarısı kelebeklerinin uçuş seyrinin kolaylıkla izlenebileceği; sözü edilen feromon tuzağın bulunamaması veya tülbent kafeslerde zararlı kelebeğinin uçuş seyrinin izlenememesi durumunda ise etkili sıcaklık toplamı değerleri kullanılarak kelebeklerin ilk kez uçuş zamanının saptanabileceği ve bu değerin 150 gün-derecenin üzerine çıktığı mayıs ayının ikinci yarısına rastladığı anlaşılmıştır.

54 2.3 P. tabaniformis ile Mücadele 2.3.1 Kitlesel Tuzaklama 2.3.1.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da biyoteknik yöntemlerin kullanım imkanlarını belirlemek amacıyla çalışma alanına ait meteorolojik değerler Şekil 21 de, Kitlesel tuzaklama yapılan parselde P. tabaniformis in yakalanma durumu Şekil 22 de, kitlesel tuzaklamaya ilişkin sayım sonuçları Tablo 7'de verilmiştir. Şekil 21 incelendiğinde nisan ayının 2 nci yarısında yoğun yağışların (35 80 mm) gerçekleştiği, mayıs ve haziran ayının ilk haftasında sırasıyla 20, 15 mm yağış düştüğü görülmektedir. Hava sıcaklığı ise, nisan ayının ortasından itibaren 20 o C nin, haziran ayının ortasından itibaren de 30 o C nin üzerine çıkıp eylül ayı sonunda 20 o C nin altına düştüğü görülmektedir (Şekil 21).

55 Yağış (mm) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 23.03.2000 30.03.2000 06.04.2000 13.04.2000 20.04.2000 27.04.2000 04.05.2000 11.05.2000 18.05.2000 25.05.2000 01.06.2000 08.06.2000 15.06.2000 22.06.2000 29.06.2000 06.07.2000 13.07.2000 20.07.2000 27.07.2000 03.08.2000 10.08.2000 17.08.2000 24.08.2000 31.08.2000 07.09.2000 14.09.2000 21.09.2000 28.09.2000 Tarih (A) Günlük ort. sıcaklık ( C) ve orantılı nem (%) 120 100 80 60 40 20 0 Sıcaklık 23.03.2000 30.03.2000 06.04.2000 13.04.2000 20.04.2000 27.04.2000 04.05.2000 11.05.2000 18.05.2000 25.05.2000 01.06.2000 08.06.2000 15.06.2000 22.06.2000 29.06.2000 06.07.2000 13.07.2000 20.07.2000 27.07.2000 03.08.2000 10.08.2000 17.08.2000 24.08.2000 31.08.2000 07.09.2000 14.09.2000 21.09.2000 28.09.2000 Tarih Tarih Şekil 21. 2000 Yılında Kenbağı (Çankırı) mart-eylül ayları arasında yağış (A) ile sıcaklık ve nem değerler (B). Şekil 22 incelendiğinde kitlesel tuzaklama çalışmalarında P.tabaniformis erginlerinin ilk kez 24.5.2000 günü yakalandığı (6 birey), bunu izleyen tarihlerde kelebek sayısının giderek artış gösterip 19.6.2000, 11.7.2000 ve 31.7.2000 tarihinde sırasıyla 19 ar birey yakalanarak üç kez doruk noktasına ulaştığı ve daha sonra azalarak devam ettiği, 10.8.2000 tarihinden itibaren de uçuşların sona erdiği anlaşılmaktadır. Şekil 22 deki veriler, Şekil 21 deki iklim verileriyle karşılaştırıldığında, kelebeklerin ilk kez yakalandığı tarihte hava sıcaklığının ort. 16.5 o C olduğu, yoğun uçuşların 1.5 aylık periyotta (15.6 31.7.2000) gerçekleştiği ve bu tarihlerde hava sıcaklığının ort. 20-30 o C ler, orantılı nemin %50-77, yağışın 1.0 5.5 mm arasında değiştiği anlaşılmaktadır.

56 Kelebek sayısı (Adet) 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 23.05.2000 30.05.2000 06.06.2000 13.06.2000 20.06.2000 27.06.2000 04.07.2000 11.07.2000 18.07.2000 25.07.2000 Tarih 01.08.2000 08.08.2000 15.08.2000 22.08.2000 29.08.2000 05.09.2000 12.09.2000 19.09.2000 Şekil 22. 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'nda Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in kitlesel tuzaklama parselinde değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu.

57 Tablo 7 incelendiğinde kitle halinde tuzakla yakalama yapılan parsellerdeki ortalama bulaşma oranının % 8.9 (2.6-31.6) olduğu görülmektedir. Herhangi bir muamele uygulanmadığı durumda kontrol parsellerinde ise söz konusu ortalama bulaşma oranının %24.6 (10.0 42.9) olduğu aynı Çizelgeden anlaşılmaktadır. Tablo 7. 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı) da Paranthrene tabaniformis (Rott ) e karşı uygulanan kitlesel tuzaklama denemesinde parsellerden elde edilen sayım sonuçları Muamele grubu Parsel Kitlesel tuzaklama Kontrol Sıra No Sağlam Bulaşık Bulaşma oranı (%) Sağlam Bulaşık Bulaşma oranı (%) 1 21 9 30.0 19 3 13.6 2 31 4 11.4 13 8 38.1 3 43 5 10.4 17 2 10.5 4 31 5 13.9 19 3 13.6 5 28 3 9.7 16 6 27.3 6 40 4 9.0 17 3 15.0 7 31 5 13.9 17 5 22.7 8 13 6 31.6 20 3 13.0 9 29 5 14.7 15 8 34.8 10 33 4 10.8 12 4 25.0 11 34 4 10.5 8 6 42.9 12 33 3 8.3 9 4 30.8 13 42 3 6.7 3 11 21.4 14 29 3 9.4 16 14 23.1 15 22 5 18.5 12 7 36.8 16 35 4 10.3 15 5 25.0 17 35 2 5.4 21 4 16.0 18 29 4 12.1 15 8 34.8 19 28 1 3.5 20 4 16.7 20 39 3 7.1 13 5 27.8 21 34 2 5.6 12 4 25.0 22 40 3 6.9 20 3 13.0 23 36 3 7.7 16 2 10.0 24 45 3 6.3 11 3 21.4 25 38 4 9.5 21 5 19.2 26 37 1 2.6 15 7 31.8 27 48 3 5.9 21 4 16.0 28 38 2 5.0 19 6 24.0 29 34 1 2.9 11 4 26.7 30 35 3 7.9 18 4 18.2 31 40 2 4.8 20 5 20.0 32 39 2 4.9 20 5 20.0 33 44 2 4.3 10 3 23.1 34 35 3 7.9 8 2 20.0 35 40 2 4.8 14 4 22.2 Ort. 1209 118 8.9 533 174 24.6

58 2.3.1.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da biyoteknik yöntemlerin kullanım imkanlarını belirlemek amacıyla Kitlesel tuzaklama yapılan parselde P. tabaniformis in yakalanma durumu Şekil 23 de, kitlesel tuzaklamaya ilişkin sayım sonuçları Tablo 8 'de verilmiştir. Kelebek sayısı (Adet) 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 15.05.2001 22.05.2001 29.05.2001 05.06.2001 12.06.2001 19.06.2001 26.06.2001 03.07.2001 10.07.2001 17.07.2001 24.07.2001 Tarih 31.07.2001 07.08.2001 14.08.2001 21.08.2001 28.08.2001 04.09.2001 11.09.2001 18.09.2001 25.09.2001 Şekil 23. 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'nda Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in kitlesel tuzaklama parselinde değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu. Şekil 23 incelendiğinde kitlesel tuzaklama çalışmasında P.tabaniformis erginlerinin ilk kez 22.5.2001 günü yakalandığı (2 birey), bunu izleyen tarihlerde kelebek sayısının giderek artış gösterip 15.6.2001 günü (7 birey), 6.7.2001 ve 17.7.2001 tarihinde 9'ar birey olmak üzere üç kez doruk noktasına ulaştıktan sonra azalarak devam ettiği, yoğun uçuşların yaklaşık bir aylık periyotta (15.6 20.7.2001) gerçekleştiği, 7.8.2001 tarihinden itibaren de uçuşların sona erdiği anlaşılmaktadır. Şekil 23 deki veriler, daha önce yer alan Şekil 20 deki iklim değerleriyle karşılaştırıldığında, kelebeklerin ilk kez yakalandığı tarihte hava sıcaklığının ort. 17.6 o C olduğu, yoğun uçuşların gerçekleştiği tarihler arasında sıcaklığın ort. 20-30 o C ler, orantılı nemin %42-80, yağışın 0.3 6.6 mm olduğu anlaşılmaktadır. Tablo 8 incelendiğinde kitle halinde tuzakla yakalama yapılan parsellerdeki ortalama bulaşma oranının %13.0 (0.0-52.2) olduğu görülmektedir. Herhangi bir muamele uygulanmadığı durumda kontrol parsellerinde ise söz konusu ortalama bulaşma oranının %27.6 (0.0-76.9) olduğu aynı Çizelgeden anlaşılmaktadır.

59 Tablo 8. 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da Paranthrene tabaniformis (Rott.)'e karşı uygulanan kitlesel tuzaklama denemesinde parsellerden elde edilen sayım sonuçları Muamele Grubu Kitlesel Tuzaklama Kontrol Sağlam Bulaşık Bulaşma Oranı (%) Sağlam Bulaşık 1 22 0 0,0 9 16 64,0 2 19 4 17,4 21 4 16,0 3 20 2 9,1 27 0 0,0 4 22 0 0,0 25 1 3,8 5 22 0 0,0 14 12 46,2 6 21 1 4,5 4 21 84,0 7 16 7 30,4 21 5 19,2 8 22 1 4,3 5 20 80,0 9 22 0 0,0 6 20 76,9 10 23 0 0,0 14 11 44,0 11 22 0 0,0 6 18 75,0 12 20 2 9,1 16 8 33,3 13 15 7 31,8 27 0 0,0 14 11 12 52,2 14 11 44,0 15 15 8 34,8 20 6 23,1 16 19 4 17,4 26 0 0,0 17 22 0 0,0 25 0 0,0 18 17 5 22,7 26 0 0,0 19 16 7 30,4 24 1 4,0 20 16 7 30,4 14 12 46,2 21 20 2 9,1 21 4 16,0 22 19 3 13,6 23 3 11,5 23 23 0 0,0 25 2 7,4 24 21 1 4,5 24 1 4,0 25 18 5 21,7 24 3 11,1 26 21 1 4,5 25 1 3,8 27 17 5 22,7 21 6 22,2 28 20 2 9,1 24 2 7,7 29 19 3 13,6 24 1 4,0 30 20 2 9,1 19 6 24,0 31 18 4 18,2 17 9 34,6 32 19 2 9,5 14 13 48,1 33 21 2 8,7 9 18 66,7 34 19 3 13,6 19 7 26,9 35 23 0 0,0 19 6 24,0 Ort. 680 102 13,0 652 248 27,6 Parsel Sıra No Bulaşma Oranı (%) Kitlesel tuzaklamanın ilaçlamaya oranla daha az etkili olması, çalışma alanının izole olmadığı, yaklaşık 50 m uzaklıkta bulunan yaşlı kavak alanlarının sürekli bulaşma kaynağını oluşturduğu ve buradan uçan kelebeklerin genç fidanlarda yüksek bulaşmalara neden olabileceği kanısını vermiştir. Çin de de P tabaniformis kelebeğine karşı yürütülen kitlesel tuzaklama yönteminin, ancak izole olmuş alanlarda etkili olması (Wu et al.,1987) bu kanıyı kuvvetlendirmiştir. Kavak fidanlıklarına, periyodik olarak kelebek uçuşlarının saptanmış olması, çalışma alanında bulunan kavak fidanlıklarının P.tabaniformis e karşı uzun süre bulaşma riski taşıdığını ortaya koymuş olup, kelebeğin uçuş periyodunun bilinmemesi durumunda, günümüzde uygulanan geleneksel mücadele yöntemleriyle zararlının kontrol altına alınamayacağı sonucuna varılmıştır.

60 Ancak Miao et al., (1987), 1984-85 de 19.174 ha kavak fidanlığında, Kavak yalancıarısının türe özgü eşeysel feromonuyla yapılan tuzaklamada kelebeklerin %73.1 inin yakalandığını bildirerek, bu yöntemin hem güvenli hem de ekonomik olduğunu belirtmiştir. İki yıl süre ile yapılan çalışma sonuçları birlikte değerlendirildiğinde kitle halinde tuzakla yakalama yönteminin izole olmayan kavak fidanlıklarında Kavak yalancıarısında kullanılamayacağı; türe özgü feromonla kelebeklerin uçuş seyrinin kolaylıkla izlenebileceği kanısına varılmıştır. 2.3.2 Kimyasal Mücadele 2.3.2.1 2000 Yılında Yapılan Çalışmalar Kenbağı'nda mücadele zamanının belirlenmesi amacıyla feromon tuzaklarında yakalanan kelebek sayıları Şekil 24 'de, İlaçlamaya ilişkin sonuçlar ise Tablo 9'da verilmiştir. Şekil 24 incelendiğinde mücadele zamanının belirlenmesi çalışmasında P.tabaniformis erginlerinin ilk kez 23.5.2000 günü yakalandığı (2 birey), bunu izleyen tarihlerde kelebek sayısının giderek artış gösterip 12.6.2000 günü (11 birey), 17.7.2000 tarihinde (18 birey) ve 27.7.2000 (7 birey) olmak üzere üç kez doruk noktasına ulaştıktan sonra azalarak devam ettiği, yoğun uçuşların yaklaşık 1.5 aylık periyotta (12.6 27.7.2000) anlaşılmaktadır. Kelebek sayısı (Adet) 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 23.05.2000 30.05.2000 06.06.2000 13.06.2000 20.06.2000 27.06.2000 04.07.2000 11.07.2000 18.07.2000 25.07.2000 Tarih 01.08.2000 08.08.2000 15.08.2000 22.08.2000 29.08.2000 05.09.2000 12.09.2000 19.09.2000 Şekil 24. 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'nda Paranthrene tabaniformis (Rott.)'in mücadele zamanının belirlenmesi amacıyla izleme parselinde değişik tarihlerde feromon tuzaklarda yakalanma durumu.

61 Tablo 9 incelendiğinde, benzer şekilde ilacın uygulandığı 35 parseldeki ortalama bulaşma oranı %0.6 (0.0-3.3) iken bulaşma oranlarının ilaçsız muamelenin uygulandığı durumda, yani ele alınan parsellere herhangi bir muamele uygulanmadığı durumda söz konusu ortalama bulaşma oranının %24.6 (10.0 42.9) olduğu görülmektedir. Benzer şekilde ilaçlama ile kontrol grupları arasındaki farklılığın da önemli bulunduğu kendiliğinden anlaşılmaktadır. Ele alınan muamele gruplarından ilaçlı mücadelenin etki oranının çok yüksek oranda olması (%97.5) nedeniyle ilaçlı mücadelenin önerilmesinin uygun olduğu kanısına varılmıştır. (24.61 0.62) x100 İlaçlamanın etki oranının ( = %97. 5 ) çok yüksek (%97.5), 24.61 (24.6 8.9) x100 Kitlesel tuzaklamanın ise ( = %63. 9) çok düşük (% 63.9) olması 24.6 nedeniyle istatistik analize gerek duyulmamıştır.

62 Tablo 9. 2000 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı) da Paranthrene tabaniformis (Rott)'e karşı yapılan ilaç denemesinde parsellerden elde edilen sayım sonuçları Muamele grubu Parsel İlaçlı Kontrol Sıra Sağlam Bulaşık Bulaşma No oranı (%) Sağlam Bulaşık Bulaşma oranı (%) 1 54 1 1.8 19 3 13.6 2 50 1 1.9 13 8 38.1 3 52 1 1.9 17 2 10.5 4 55 0 0.0 19 3 13.6 5 58 2 3.3 16 6 27.3 6 60 0 0.0 17 3 15.0 7 55 0 0.0 17 5 22.7 8 55 0 0.0 20 3 13.0 9 54 1 1.8 15 8 34.8 10 60 0 0.0 12 4 25.0 11 58 0 0.0 8 6 42.9 12 59 0 0.0 9 4 30.8 13 55 0 0.0 11 3 21.4 14 53 1 1.9 14 16 23.1 15 51 0 0.0 12 7 36.8 16 57 0 0.0 15 5 25.0 17 56 0 0.0 21 4 16.0 18 55 0 0.0 15 8 34.8 19 50 0 0.0 20 4 16.7 20 54 1 1.9 13 5 27.8 21 55 0 0.0 12 4 25.0 22 60 0 0.0 20 3 13.0 23 57 0 0.0 16 2 10.0 24 54 1 1.9 11 3 21.4 25 51 0 0.0 21 5 19.2 26 54 1 1.9 15 7 31.8 27 53 0 0.0 21 4 16.0 28 59 0 0.0 19 6 24.0 29 59 0 0.0 11 4 26.7 30 52 1 1.9 18 4 18.2 31 50 0 0.0 20 5 20.0 32 53 0 0.0 20 5 20.0 33 58 1 1.7 10 3 23.1 34 51 0 0.0 8 2 20.0 35 57 0 0.0 14 4 22.2 Ort. 1924 12 0.62 533 174 24.6

63 2.3.2.2 2001 Yılında Yapılan Çalışmalar Kenbağı'nda mücadele zamanının belirlenmesi amacıyla feromon tuzaklarında yakalanan kelebek sayılarının belirlenmesinde, "Kitlesel Tuzaklama" bölümünde "2001 Yılında Yapılan Çalışmalar"da verilen Şekil 23'den yararlanılmış; ilaçlamaya ilişkin sonuçlar ise Tablo 10 'da verilmiştir. Tablo 10 incelendiğinde, benzer şekilde ilacın uygulandığı 35 parseldeki ortalama bulaşma oranı %1.4 (0.0-6.9) iken bulaşma oranlarının ilaçsız muamelenin uygulandığı durumda, yani ele alınan parsellere herhangi bir muamele uygulanmadığı durumda söz konusu ortalama bulaşma oranının %23.1 (7.1 69.6) olduğu görülmektedir. Benzer şekilde ilaçlama ile kontrol grupları arasındaki farklılığın da önemli bulunduğu kendiliğinden anlaşılmaktadır. Ele alınan muamele gruplarından ilaçlı mücadelenin etki oranının çok yüksek oranda olması (%93.9) nedeniyle ilaçlı mücadelenin önerilmesinin uygun olduğu kanısına varılmıştır. (23.1 1.4) x100 İlaçlamanın etki oranının ( = %93. 9 ) çok yüksek (%93.9), 23.1 (27.6 13.0) x100 kitlesel tuzaklamanın ise ( = %52. 9 ) çok düşük (% 62.9 ) olması 27.6 nedeniyle istatistik analize gerek duyulmamıştır.

64 Tablo 10. 2001 Yılında Çankırı (Kenbağı Orman Fidanlığı)'da Paranthrene tabaniformis (Rott.)'e karşı yapılan ilaç denemesinde parsellerden elde edilen sayım sonuçları Parsel Sıra No İlaçlı Muamele Grubu İlaçsız Bulaşma Oranı (%) Sağlam Bulaşık Bulaşma Oranı (%) Sağlam Bulaşık 1 54 4 6,9 35 20 36,4 2 63 1 1,6 20 34 63,0 3 58 0 0,0 14 32 69,6 4 54 2 3,6 17 28 62,2 5 61 0 0,0 29 20 40,8 6 61 1 1,6 35 17 32,7 7 64 1 1,5 37 16 30,2 8 57 1 1,7 50 6 10,7 9 59 0 0,0 48 4 7,7 10 62 0 0,0 58 7 10,8 11 55 2 3,5 30 29 49,2 12 65 1 1,5 39 17 29,3 13 58 0 0,0 52 4 7,1 14 64 0 0,0 51 4 7,3 15 62 2 3,1 48 14 22,6 16 63 0 0,0 49 9 15,5 17 66 0 0,0 46 5 9,8 18 67 0 0,0 48 4 9,5 19 63 2 3,1 57 9 13,6 20 61 1 1,6 40 10 20,0 21 64 0 0,0 51 10 16,4 22 60 1 1,6 53 11 17,2 23 58 0 0,0 52 5 8,8 24 63 0 0,0 57 7 10,9 25 62 0 0,0 44 10 18,5 26 62 2 3,1 49 11 18,3 27 66 1 1,5 48 10 17,2 28 64 0 0,0 57 4 6,6 29 59 0 0,0 51 6 10,5 30 61 0 0,0 48 10 11,1 31 55 1 1,8 26 19 41,3 32 56 3 5,1 42 14 25,0 33 60 3 4,8 36 16 30,8 34 59 0 0,0 51 8 13,6 35 65 0 0,0 48 8 14,3 Ort. 2131 29 1,4 1516 438 23,1 Zararlının mücadelesine ilişkin 2000 ve 2001 yılı mücadele sonuçları birlikte değerlendirildiğinde selektif insektisitlerden olup böcek gelişme düzenleyicisi (insect growth regulator) olarak da bilinen Dimilin 25 WP'in yeterli düzeyde etki sağladığı kanısına varılmıştır. Kullanılan Dimilin 25 WP ilacının 200 g/ha dozunun fiyatı yaklaşık 15 dolar olup üç kez ilaçlama ile hektara ilaç maliyetinin 45 dolar olduğu hesaplanmıştır. Kavak fidanlarının ilaçlanmaması durumunda %30 a varabilen oranlarda bulaştığı dikkate alındığında ilaçlamanın oldukça ekonomik olduğu kendiliğinden anlaşılmaktadır. Ayrıca yapılan literatür taramasında Dimilin 25 WP (% 25 Diflubenzuron )'nin böceklerin larva döneminde normal gömlek değiştirmesi ve oluşumunu engelleyerek larvisit etki yapması, yeni iskelet oluşumunu da olumsuz yönde etkilemesi, çevreye ve hedef dışı diğer canlılara en az düzeyde yan etkisi

65 olması gibi nedenlerden dolayı çok sayıda orman zararlısına karşı önerildiğinin anlaşılması üzerine (Hoffmann ve Hackbarth., 1991) bu çalışmada da sözü edilen ilaca yer verilmesinin uygun olacağı kanısına varılmıştır. P.tabaniformis in mücadele zamanının belirlenmesi çalışmalarında elde edilen bulgulara göre feromon tuzaklarda ilk kez yakalamadan 4 hafta sonra (birinci doruk noktasının izlediği ve hava sıcaklığının 20 C nin üzerine çıktığı haziran ayının 3 ncü haftası) birinci, bundan 15 er gün sonra 2. ve 3. kez olmak üzere toplam 3 ilaçlama yapılması durumunda zararlının kontrol altına alınabileceği kanısına varılmıştır. Diğer bir deyişe, haziran ayının 3 ncü haftasında bir, 15 er gün ara ile temmuzda 2 kez olmak üzere toplam 3 ilaçlamanın yeterli etkiyi (%99.9) sağlayacağı anlaşılmıştır. Yapılan literatür taramasında P.tabaniformis e karşı değişik tarihlerde farklı ilaçlar önerildiği anlaşılmıştır. Serez (1968), geleneksel (alışılmış) ilaçlama yöntemine göre P.tabaniformis le bulaşık kavak fidanlığında mayıs ayının son haftasından itibaren 15 gün ara ile 3 defa 200 g/100 litre su dozunda rogor ile ilaçlamanın yeterli düzeyde etkili olduğunu kaydetmiştir. Ceianu et al.(1973), topraktan uygulanan sistemik granül ilaçların %30 etkili olmasına karşın, uçuş periyodu başladıktan iki hafta sonra rogor 0.1 0.2 litre/ha (100 150 litre su/ha ilaçlama hacminde) ile yapılan ilaçlamanın en ekonomik mücadele yöntemi olduğunu ve birkaç kez yapılan mücadele ile kavak alanlarında görülen bulaşmanın %60 ın üzerinde önlendiğini kaydetmiştir. Dafauce (1975), İspanya da 33 ildeki kavakların bütün varyete ve klonlarının, P.tabaniformis e karşı duyarlı olduğunu, ağaç gövdelerini delen larvalara karşı etkili mücadele yöntemleri bulunmuş olmasına karşın, larva döneminde mücadele yapıldığından belirli oranda zararın ortaya çıktığını kaydetmiştir. Aynı araştırıcı %0.5 fenthion ve %1 gum arabic ihtiva eden emülsiyonla yapılan ilaçlamanın 2 m lik gövde kısmında yumurtadan çıkan genç larvaların galeri açma çabalarını 3 hafta süre ile engellediğini kaydederek son zamanlarda çıkan larvaların kabuktan penetrasyon yapamadığını, mücadeleyle erginlerin de öldürülerek fevkalâde etkili olduğunu, mayısın ikinci yarısından itibaren beş hafta aralıklarla mücadele yapılmasını önermiştir. Hollanda da yapılan çalışmalarda, kelebeğin aktif olduğu periyot saptanarak fidanlıklarda ilaçlama zamanlarının doğrulukla tespit edilebileceği, çevrede arı kovanlarının bulunmasına rağmen, Bal arıları (Apis mellifera L.) nın, tuzaklar tarafından cezbedilmediği belirlenmiştir (Woerman and Wouters, 1983). Çin de P. tabaniformis kelebeğinin Kavak (Populus spp.) ve bazen Söğüt (Salix spp.) alanlarında ergin çıkış periyodu süresince kontakt insektisitlerle yapılan ilaçlamanın etkili kontrol yöntemi olmasına karşın bundan doğal düşmanların olumsuz yönde etkilendiği bildirilmiştir. (Wu et al., 1987). P tabaniformis e karşı Çin de 1986 yılında türe özgü eşeysel feromonlardan yararlanmak suretiyle kavak alanlarında mücadele zamanının belirlendiği ve 15 kg/ha dozda diflubenzuron %25 ile uçakla havadan yapılan mücadeleden %95.6 oranında etki elde edildiği kaydedilmiştir (Zhao and Li, 1989). Aynı yöntemle Kuzey İtalya da 5 bölgede kavak plantasyonlarında 1984-87 yılları arasında arazi koşullarında yapılan çalışmada erkek bireylerin yakalanmaları ile dişilerin yumurta bırakmaları arasında ilişki saptanarak haziran ortasından itibaren 15 er gün aralıkla 3-4 ilaçlamanın yer aldığı kimyasal mücadele stratejileri önerilmiştir (Lapietra and Allegro, 1994). Ergin uçuşlarının 18 C, yumurtalardan larva çıkışlarının 20 C de başladığı, yumurtadan çıkan larvaların odun kısmına girmesi için 2-8 gün gerektirdiği belirlenmiş ve

66 larvaların yumurtadan çıkmaya başladığı tarihten bir hafta sonra birinci, bundan üç hafta sonra da ikinci ilaçlamanın yapılması gerektiği saptanmıştır (Georgiev, 1995). Ceianu et al.,(1973), zararlının uçuş periyodu başladıktan iki hafta sonra birkaç kez yapılan ilaçlama ile kavak alanlarında görülen bulaşmanın %60 ın üzerinde kontrol altına alındığını ve bunun en ekonomik yöntem olduğunu bildirmiştir. Anadolu da asırlardan beri üretimi yapılan kavak yetiştiriciliğini olumsuz yönde etkileyen çok sayıda zararlı böceklerin bulunduğu bilinmektedir. Kavak yalancıarısı [Paranthrene tabaniformis (Rott.)]; Sesiidae familyasına bağlı türler içerisinde ülkemizde en yaygını olup, kavak yetiştiriciliği için de önemli zararlılarından durumunda bulunduğu; Kavak türleri (Populus spp.) nin yetiştiği hemen hemen her yöremizde bulunmasına karşın (Sekendiz, 1974), sadece feromon tuzaklarla ergini yakalanabildiğinden dikkati çekmediği; bulaşık fidanların içerisinde larva ve pupa dönemlerini tamamlayıp erginin çıktığı gövde üzerindeki şişkinliklerle kolayca tanınabildiği;bulaşık fidanların görünüşü bozulduğu gibi, iletim demetleri zarar gördüğünden ağacın teknik ve teknolojik özelliğinin düştüğü; ağacın direnci zayıfladığından, şiddetli rüzgarlarda bulaşık noktadan kırıldığı gözlenmiştir.aynı çalışma sırasında Kavak yalancıarısının, bazı fidanlıklarda %30 a varabilen bulaşmalara neden olarak, fidan üretimini olumsuz yönde etkilediği; bulaşık fidanların imha edilmesi nedeniyle maliyetin yükseldiği; tüm çabalara rağmen bazen gözden kaçabilen bulaşık fidanlarla, zararlının temiz bölgelere de bulaşabildiği;ayrıca bazı yaşlı kavak alanlarının kavak üretimi yapılan fidanlıklar bakımından sürekli bulaşma kaynağını oluşturduğu; kelebek uçuşları uzun bir dönemi kapsadığından geleneksel ilaçlama yöntemiyle zararlının kontrol altına alınamadığı ve gereksiz ilaçlamalarla doğal dengenin olumsuz yönde etkilenmesi gibi ağır ağır sorunların ortaya çıkmasına da neden olduğu belirlenmiştir. Kavak yalancıarısının Ülkemizin bütün bölgelerinde yaygın olduğu, kavak tür ve klonları arasında bir tercih yapmadığı, bütün fidanlık ve ağaçlama alanları bu zararlı ile bulaşık olmakla birlikte, Orta Anadolu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi fidanlıklarındaki zararının daha ağır olduğu; zararı, morfolojik özellikleri, biyolojisi, parazitlenme durumu ile ilaçlı mücadelesi üzerinde bazı çalışmalar bulunmasına karşın (Sekendiz, 1968; Sekendiz ve Yıldız,1972; Sekendiz, 1974; Karagöz ve Sekendiz, 1976) feromon tuzaklarla ilgili bir kayda rastlanılmamıştır. Yapılan literatür taramalarında P.tabaniformis in sorun olduğu ülkelerde biyoteknik yöntemler uygulanarak feromon tuzaklara yer verilmek suretiyle kitlesel tuzaklama (masstrapping) ve zararlının mücadele zamanını doğrulukla belirlenmesi (monitoring) amacıyla kullanıldığı anlaşılmıştır. Her iki biyoteknik yöntem Kavak yalancıarısı erginlerinin uçuş periyodunu tespit esasına dayandığından, bazı biyolojik parametreleri de dikkate alınarak, değişik ekosistemlerde erginlerinin uçuş periyodunun feromon tuzaklarla izlenmesi ve buna göre mücadele imkanlarının belirlenmesinin büyük önem taşıdığı kanısına varılmıştır. İki yıl süre ile yapılan çalışma sonuçları birlikte değerlendirildiğinde Kavak yalancıarısı kelebeklerinin uçuş seyrinin değişik yöntemlerle (türe özgü feromon, tülbent kafes, etkili sıcaklık toplamı değeri) izlenebileceği ve mücadele zamanının da doğrulukla belirlenebileceği anlaşılmıştır.

67 Buna göre türe özgü feromonla Kavak yalancıarısı kelebeklerinin uçuş seyrinin kolaylıkla izlenebileceği; sözü edilen feromon tuzağın bulunamaması veya tülbent kafeslerde zararlı kelebeğinin uçuş seyrinin izlenememesi durumunda ise etkili sıcaklık toplamı değerleri kullanılarak kelebeklerin ilk kez uçuş zamanının saptanabileceği ve bu değerin 150 gün-derecenin üzerine çıktığı mayıs ayının ikinci yarısına rastladığı anlaşılmıştır. Aynı çalışma sonucunda mücadele zamanının tahmin ve uyarısında bulunulabileceği; buna göre zararlı ile mücadeleye başlanılması için en uygun zamanın,ilk kelebek uçuşlarının mayıs ayının ikinci yarısında gerçekleştiği dikkate alınarak bu tarihten 4 hafta sonra (haziran ayının ikinci yarısından itibaren) birinci ilaçlama, 2'şer hafta ara ile de 2'nci ve 3'ncü ilaçlamanın zararlı ile mücadelede en uygun periyot olduğu; ilaçlamada Dimilin 25 WP (200 g /ha)'in zararlıyı yeterli düzeyde kontrol ettiği belirlenmiştir.

68 SONUÇ VE ÖNERİLER Bilindiği üzere yeterli miktarda su,ışık ve uygun besin dengesi; bitki sağlığını etkileyen ana unsurlar arasındadır. Sözü edilen çevresel koşullarda herhangi birinin gereğinden fazla veya az oluşu; bitkilerin strese girmesinin neden olabilmektedir. Çevresel stres bitkileri zayıflatarak onların zararlı ve hastalıklara karşı daha duyarlı hale gelmesine neden olmaktadır. Yurdumuzda 150 civarında bulunan orman fidanlıklarının önemli bölümünün ağır tekstürel yapıda, kireçli ve dolayısıyla reaksiyonu yüksek, alkalin karakterlerde topraklara sahip oluşu; sözü edilen parametreler bakımından büyük önem taşımaktadır. Kavak alanlarında bulunan zararlı böcekler ağaç yapraklarını yemek veya onların dal ve/veya gövdelerini delmek suretiyle gelişimlerini durdurabilmekte, fidanın kalitesini düşürebilmektedir. Böylece harcanan zaman ve emekler boşa gittiği gibi zararlı böcekler bazen bulaşık fidanlarla, bazen da karantina tedbirlerinin yeterince uygulanmaması nedeniyle temiz alanlara taşınabilmektedir. Bu nedenle kavak fidanlıklarında hastalık ve zararlılarla ilgili çalışmalar büyük önem taşımaktadır. Ülkemiz kavak alanlarında genellikle geleneksel (alışagelmiş) kimyasal mücadele yöntemlerinin uygulandığı görülmektedir.yaygın olarak kullanılan ilaçların insan sağlığını,çevreyi, doğal dengeyi olumsuz yönde etkilemesi, böceklerde direnç oluşturması gibi nedenlerden dolayı, son yıllarda kimyasal uygulamaların en alt düzeye indirilmeye çalışıldığı, alternatif mücadele yöntemlerini içeren biyoteknik yöntemlere ayrı bir önem verildiği bilinmektedir. Biyoteknik yöntemler içerisinde feromon veya çeşitli cezbedicilerle yapılan kitle halinde tuzakla yakalama yönteminde feromon tuzakları, besi tuzakları ve vizuel tuzaklar kullanılmasına karşın, en yaygını feromon tuzaklardır. Feromon tuzaklar kullanılmadan önce ele alınan fidanlık alanında bulunan lepidopter türleri ile bunlar içerisinde zararlı olanların belirlenmesi, bu alanda yapılması gereken çalışmanın ilk adımını oluşturmaktadır.. Bu nedenle çalışmanın ilk yıllarında kenbağı Orman Fidanlığı'nda bulunan lepidopter türleri saptanmış, saha sonra en önemlilerinden birisi durumunda bulunduğu anlaşılan Kavak yalancıarısı [Paranthrene tabaniformis (Rott.)] üzerinde durulmuştur. Sözü edilen fidanlıkta üç yıl süre ile yapılan faunistik çalışmalara ait bulgu ve öneriler şunlardır: 1. Bu çalışma sonucunda Lepidoptera takımından 14 familyaya bağlı 62 tür olmak üzere toplam 2117 adet böcek tespit edilmiştir. Bunların Arctiidae (11), Cossidae (1), Ethmiidae (1),Geometridae (7), Lasiocampidae (3), Lymantriidae (2), Noctuidae (10), Notodontidae (6), Pyralidae (2), Saturnidae (1), Sesiidae (1); Sphingidae (11), Thaumetopoeidae (1); Tortricidae (4) familyasına ait olduğu saptanmıştır. Bulunan 62 böcek türünden 26'sının konukçusunun orman ağaçları olduğu anlaşılmıştır: Bunlar Arctia caja (L.), Eilema sp., Cossus cossus (L.) (Cossidae); Elicrinia cardiaria Hb. (Geometridae); Malacosoma neustria (L.), Phyllodesma tremulifolia (Hb.) (Lasiocampidae); Euproctis chrysorrhoea (L.), Leucoma salicis (L.) (Lymantriidae); Agronicta megacephala (D-S.), Dysgonia algira (L.) Earias chlorana (L.) (Noctuidae); Cerura vinula (L.), Furcula bifida (Braham)., Notodonta ziczac (L.), Pterosoma palpina (L.), Clostera curtula (L.) (Notodontidae); Saturnia pyri (D.-S.) (Saturnidae); Paranthrene tabaniformis (Rott.) (Sesiidae); Sphinx pinastri (L.), Laothoe populi (L.), Smerinthus

69 kindermanni Lederer, Smerinthus ocellatus (L.) (Sphingidae); Thaumetopoa pityocampa (Schiff.) (Thaumetopoeidae); Acleris variegana ([D.-S.]), Tortrix viridana L.,Gypsonoma minutana (Hübner) (Tortricidae)'dır. Diğer 36 türün konukçularının ise meyve ağaçları ile otsu bitkiler olduğu anlaşılmıştır. Bunlar Diacrisia sannio (L.), Diaphora mendica (Cl.), Epatalmis casearea Goeze., Epicallia villica, (L.), Eucharia (Arctia) casta (Esp.), Lithosia quadra (L.), Phragmatobia fuliginosa (L.), Phragmatobia placida Frivaldsky, Tyria jacobaeae (L.) (Arctiidae); Ethmia bipunctella (F.) (Ethmiidae); Scopula decorata (D-S), Aplocera plagiata (L.), Opisthograptis luteolata (L.), Rhodostrophia tabidoria Zeller., Semiothisa clathrata (L.), Timandra amata (L.) (Geometridae); Malacosoma castrensis L. (Lasiocampidae); Aletia l- album (L.), Dysgonia torrida (Guenee.), Emmelia trabealis (Scop.), Noctua orbona (Hufn.), Noctua pronuba (L.), Polyphaenis subsericata H.-S., Noctua fimbriata (Schreber) (Noctuidae); Pheosia tremula (Clerk.) (Notodontidae); Crambus craterellus (Scop.), Crambus pinellus (L.) (Pyralidae); Agrius convolvuli (L.), Deilephila suellus (Stgr.), Hyles euphorbiae (L.), Hyles hippophaes, (Esp.), Hyles nicaea (Prunner), Macroglossum stellatarum (L.), Rethera komarovi Christeph. (Sphingidae); Cydia pomenella (L.), Hedya nubiferana (Hw.) (Tortricidae)'dır. 2. Elde edilen veriler birlikte değerlendirildiğinde bu çalışma ile Lepidoptera takımından 14 familyaya bağlı 62 tür bulunmasına ve literatür bildirişlerine göre bunlardan 26 sının ormancılık bakımından önemli veya potansiyel zararlı olduğu bilinmesine karşın zararlıların popülasyon yoğunluğu ve zarar şiddeti dikkate alındığında 3 tür (Paranthrene tabaniformis, Gypsonoma minutana, Thaumetopoa pityocampa)'ün önemli olduğu ve bunlar içerisinden de en zararlı türün Kavak yalancıarısı (P.tabaniformis) olduğu anlaşılmıştır. Diğer bir ifade ile bunlardan ilk ikisinin ülkemiz kavak yetiştiriciliğinin, diğer ikisinin ise orman ağaçlarının ana zararlısı türler olduğu belirlenmiştir. 3. Zararlı tür sayısının oldukça fazla olmasına karşın, yukarıda sözü edilen türler dışında, zararın saptanmamış olması; çalışma alanında doğal dengenin mevcut olduğu ve dinamik bir yapı bulunduğu kanısını vermiştir. Ancak, zararlı türlerin de bulunduğu dikkate alındığında çalışma alanında yapılabilecek yanlış müdahalelerin önemli entomolojik sorunlara neden olabileceği sonucuna varılmıştır. Sözü edilen fidanlıkta en zararlı tür olduğu saptanan Kavak yalancıarısı (P.tabaniformis)'na ait bulgu ve öneriler şunlardır: 1. Kavak yalancıarısı Sesiidae familyasına bağlı türler içerisinde ülkemizde en yaygını olup, kavak yetiştiriciliği için de önemli zararlılarından durumunda bulunduğu; Kavak türleri (Populus spp.) nin yetiştiği hemen hemen her yöremizde bulunmasına karşın sadece feromon tuzaklarla ergini yakalanabildiğinden dikkati çekmediği; bulaşık fidanların içerisinde larva ve pupa dönemlerini tamamlayıp erginin çıktığı gövde üzerindeki şişkinliklerle kolayca tanınabildiği;bulaşık fidanların görünüşü bozulduğu gibi, iletim demetleri zarar gördüğünden ağacın teknik ve teknolojik özelliğinin düştüğü; ağacın direnci zayıfladığından, şiddetli rüzgarlarda bulaşık noktadan kırıldığı gözlenmiştir.aynı çalışma sırasında Kavak yalancıarısının, bazı fidanlıklarda %30 a varabilen bulaşmalara neden olarak, fidan üretimini olumsuz yönde etkilediği; bulaşık fidanların imha edilmesi nedeniyle maliyetin yükseldiği; tüm

70 çabalara rağmen bazen gözden kaçabilen bulaşık fidanlarla, zararlının temiz bölgelere de bulaşabildiği;ayrıca bazı yaşlı kavak alanlarının kavak üretimi yapılan fidanlıklar bakımından sürekli bulaşma kaynağını oluşturduğu; kelebek uçuşları uzun bir dönemi kapsadığından geleneksel ilaçlama yöntemiyle zararlının kontrol altına alınamadığı ve gereksiz ilaçlamalarla doğal dengenin olumsuz yönde etkilenmesi gibi ağır sorunların ortaya çıkmasına da neden olduğu, 2. Kavak yalancıarısının mücadelesinde biyoteknik yöntemler uygulanarak Kitlesel Tuzaklama (masstrapping) ve Mücadele Zamanının Belirlenmesi (monitoring) amacıyla ülkemizde ilk kez feromon tuzaklarla yapılan çalışmada kitle halinde tuzakla yakalama yönteminin izole olmayan kavak fidanlıklarında kullanılamayacağı anlaşılmıştır. Buna karşın türe özgü feromonla Kavak yalancıarısı kelebeklerinin uçuş seyrinin kolaylıkla izlenebileceği, 3. Aynı çalışmada Kavak yalancıarısı kelebeklerinin uçuş seyrinin değişik yöntemler olarak sayılabilen türe özgü feromon tuzak, tülbent kafes ile etkili sıcaklık toplamı (gelişme eşiği 10 o C üzerindeki sıcaklıkların art arda toplanması) esas alınarak izlenebileceği ve mücadele zamanının da doğrulukla belirlenebileceği, 4. Kavak yalancıarısı uçuş setrinin meteorolojik verilerle ilişkili olduğu anlaşılmıştır.buna göre kelebeklerin ilk kez yakalandığı tarihte hava sıcaklığının ort. 16.5 o C : etkili sıcaklık toplamı değerinin 150 gün-derecenin üzerine çıktığı mayıs ayının ikinci yarısına rastladığı. 5. İlk kelebek uçuşlarının genellikle mayıs ayının ikinci yarısından başlayarak eylülün ilk haftasına kadar yaklaşık 3 ay doğada bulunmasına karşın, yoğun uçuşların bu sürenin yarısında gerçekleştiği ve yılda bir döl verdiği, 6. Elde edilen bulgulara göre zararlının mücadele zamanının tahmin ve uyarısında bulunulabileceği; buna göre zararlı ile mücadeleye başlanılması için en uygun zamanın,ilk kelebek uçuşlarının mayıs ayının ikinci yarısında gerçekleştiği dikkate alınarak bu tarihten 4 hafta sonra (haziran ayının ikinci yarısından itibaren) birinci ilaçlama, 2'şer hafta ara ile de 2'nci ve 3'ncü ilaçlamanın zararlı ile mücadelede en uygun periyot olduğu; ilaçlamada Dimilin 25 WP (200 g /ha)'in zararlıyı yeterli düzeyde kontrol ettiği, 7. İlacın etkisinin 2000 yılında %97.5, 2001 yılında %93.9; kitlesel halinde tuzaklama yönteminin ise aynı sıra ile %63.9 ve %52.9 olduğu ve dolayısıyla uygulamada kullanılabileceği kanısına varılmıştır.

71 TEŞEKKÜR Çalışmayı destekleyen Ankara Üniversitesi Bilimsel Araştırma Proje Müdürlüğü (BAP) ne, Lepidoptera takımına bağlı türlerin teşhisini yapan Ankara Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü'nde Uzman Sn. Mustafa ÖZDEMİR'e içtenlikle teşekkür ederim. KAYNAKLAR ACATAY, A., 1963. Tatbiki Orman Entomolojisi.İ. Ü. Yayınları No: 1068, Orman Fak., No: 94, İstanbul, 170 s. ADOLFSSON, J., 1984. The Pine moth and its Parasitoids -a Delicate Interplay in the Forest. Entomologisk -Tidskrift, 105 : 15-24. ALLEGRO, G., 1992. Pheromone Ttraps for Monitoring Gypsonoma aceriana and Paranthrene tabaniformis Populations. Cellulosa e Carta, 43 (5); 54-58. ALLEN, J.C., 1974.A Modified sine wave method for calculating degree days. Environ. Ento.5.(3): 388-396. ANONYMOUS, 1994. Dördüncü Beş Yıllık Kalkınma Planı 1979-1983. T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı, Yaynıı No : 33, İstanbul, 351 s. BERTUCCI, B. M., 1988. The poplar wasp -moth. Rev. Appl. Entomol., 76 ( 5 ); Abstr., 2813. CEIANU, I. ; Radoi, D. ; Coca, C., 1973. Control of Paranthrene tabaniformis on Poplar. Studii - si- Cercetari, Institutul- de- Cercetare, - Proiectae -si- Documentare -Slvica,- I-Silvicultura, 29 : 29-53. CHODJAI, M., 1970. Poplar Pests of Iran and Mideast. Rew. Appl. Entomol., 66 (5); Abstr., 2826. ÇANAKÇIOĞLU,H., MOL,T., 1998. Orman Entomolojisi Zararlı ve Yararlı Böcekler. İ.Ü. Orman Fak. Yayınları. Fakülte No:451, İstanbul, 541 s. DAFAUCE C., 1975. Selective Treatment of the Lepidopterous Poplar Borer Paranthrene tabaniformis Rott. Boletin de la Estacion Central de Ecologia ; 4 (7); 83-105. DOOM, D., 1980. Damage by Insects and Mites to Trees and Shrubs in 1978. Rew. Appl. Entomol., 68 (11); Abstr., 5772. DU, J.W.; XU, S.F.; DAI, X.J.; ZHANG, X., 1987. Field Test on Controlling Poplar Clearwig Moth Paranthrene tabaniformis Root. By mass trapping. Rew. Appl. Entomol., 75 (1); Abstr., 3881. ESCHERICH, K., 1931. Die Forstinsekten Mitteleuropas 4. Band, 825 s. FORSTER, W., A., 1960. Wohlfohrt, Spinner und Scharmer Bond III, Franck'sche verlongshondlunge Stuttgart, 239 s.

72 GEORGIEV, G, 1995. Phenology the Poplar clearwing moth Paranthrene tabaniformis (Lepidoptera, Aegeridae) and Optimum Time for Pest Control in Northern Bulgaria. Nauka za Gorata, 32 (1); 60-67. GRIMAL'SKII, VI; ENTIN, LI.,1980. The Grey Sand and (Formica cinerea) in Balorussia. Zoologicheskii- Zhurnal, 59 (8): 1159-1167. GÜL,S., 1967. Böcek Kollleksiyonlarının Hazırlanması ve Muhafazaları.. T.C. Tarım Bakanlığı Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Genel Müd. Yayınları, Mesleki Kitaplar Serisi, 67 s. HOFFMANN, H.; HACKBARTH,W., 1991. Technical spraying variants for aerial forest protection measures. Beltrage fur die Forestwirtschaft. 25:3,131-136. HUNTER, M.D., 1999. Interactions Betwen Operophoptera brumata and Tortrix viridana on Oak : New Evidence from Time-Series Analysis. Forestry Abstr., 60 (1), Abstr. No : 685. İREN, Z., 1977. Önemli Meyve Zararlıları, Tanınmaları, Zararları, Yaşayışları ve Mücadele Metotları, T.C. Gıda-Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Zirai Müc. ve Zir. Kar. Genel Müd., Ankara Zir. Müc. Araş. Enst. Yayınları No: 36, Ankara, 167 s. KANAT, M., 2001. Kahramanmaraş yöresinde kavak ağaçlarında saptanan bazı böcek türleri (Araştırma 118). T.C. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Rektörlüğü Yayın No: 76, 75-75. KARAGÖZ, O., O.Sekendiz, 1976. Scioptera tananiformis Rott. Biyolojisi üzerinde araştırmalar. Kavakçılık Araştırma Enstitüsü Yıllık Bülteni Seri NO: 2, Orman Genel Müdürlüğü Kavakçılık Araştırma Enstitüsü, 111-112. KRALICEK, M; LASTUVKA, Z., 1989. Clearwings Little Known Pests of Woody Species (Lepidoptera, Sesiidae ). Acta Üniversitatis Agriculturae Facultas Agronomica. 37 (3-4); 133-140. LAPIETRA, G.; Allegro,G., 1994. Monitoring population dynamics of Paranthrene tabaniformis with pheromone traps. Cellulosa -e-carta. 45 (1) : 12-17. MACELJSKI, M.,1985. Microbiolocical Control of the Insects on Urban Greenery in Yugoslavia.Difesa delle plante, 8 (2),309-320. MAJUNKE, C.; WALTER, C.; HEYDECK, P., 1997. Forest Protection in Brandenburg and Berlin During 1996-97. Forestry Abstr., 58 (10), Abstr. No : 8136. MALYI, LP., 1978. Determining the Threat of Defoliation. Lesnoe- Khozyaistvo, No :3, 79-80. MEERMAN, JC ; SCHOUTEN, R., 1980. The Distribution of Hyloicus pinastri (L.) and Deilephila porcellus (L.) in the Netherlands. Entomologische-Berichten, 40 (10) : 147-150. MIAO, JC.; LIU, X L. ; XU, BR.; CAN, WC. ; LI, WM., 1987. Study on the attraction effect and technical application of sex pheromone of poplar clearwing moth Paranthrene tabaniformis. Journal of North East Forestry University, 15 : 1, 30-39 s. MOL, T., AVCI, M., 1997. Marmara Bölgesi'nin Bazı Sphingidae Türleri. İ. Ü. Orman Fak. Dergisi, 47 (1), 15-29.

73 MORAAL, L.G., (?), Flight Behaviour of the Poplar clearwing moth, Paranthrene tabaniformis' De Dorschkamp ' Institute for Forestry and Urban Ecology P.O. Box 23, 6700 AA Wageningen, The Netherlands, 45-45. MORAAL, L.G; SCHURING, W; VOET, H VAN DER, 1988. Monitoring of Paranthrene tabaniformis with Sex Attractant Baited Traps. Nederlands Bosbouwtijdschrift, 60 (3-4); 43-49. NEBEKER, TE ; EROLES-HARKINS, L; SOLOMON,JD; DOOLITTLE,RE; HARKINS, L-L-EROLES, 1988. Daily and seasonal flight of male Paranthrene dolli (Lepidoptera :Sesiidae). monitoring by pheromone traps. Florida Entomologist. Dep. Entomology, Mississippi State Univ., USA. 71 (3) : 376-380. PAVLIK, GN., 1974. The Food Relations of Arctiid Larvae. Vestnik Zoologıı, No : 3, 60-64. PITTAWAY, A. R., (?).Sphingidae of the Western Palaearctic. PUPAWKIN, DM.; SEMAKOW, VV., 1976. The Four-spotted moth. Zashchita - Rastenii, 9,38 s. ROESLER, U., 1973. Microlepidoptera Palaearctica. Phyctinae 4. Band 752 s. SATTLER, K., 1976. Microlepidoptera Palaearctica Ethemiidae. 2. Band., 185 s. SCHIMITSCHEK, E.., 1953. Türkiye'de Orman Böcekleri ve Muhiti. Türkiye Orman Entomolojisinin Temelleri, (Çeviren : A. Acatay), İ. Ü. Yayınları No: 556, Orman Fak., No: 24, İstanbul, 47 s. SEKENDİZ, O., 1974.Türkiye hayvansal kavak zararlıları üzerinde araştırmalar. Karadeniz Teknik Üniversitesi Genel Yayın NO: 62, Orman Fakültesi Yayın NO: 3. Çağlayan Basımevi, Cağaloğlu, İstanbul, 196 s. SEKENDİZ, O.,1968. Sciapteron tananiformis Rott. (Lepidoptera-Sesiidae) karşı fidanlıklarda kimyasal mücadele denemeleri. Kavakçılık Araştırma Enstitüsü Yıllık Bülten Seri NO: 3, Orman Genel Müdürlüğü Kavakçılık Araştırma Enstitüsü, 97-101. SEKENDİZ, O.H., 1974. Türkiye Hayvansal Kavak Zararlıları Üzerinde Araştırmalar. Karadeniz Teknik Üniv., Orman Fak. Yayın No: 3, İstanbul, 195 s. SEKENDİZ, O., N. YILDIZ, 1972. Sciapteron tabaniformis Rott. 'un Türkiye'deki yayılışı, biyolojisi, korunma ve savaş metotları ile parazitoitleri üzerinde araştırmalar. Kavak ve Hızlı Gelişen Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü Yıllık Bülteni NO : 7, 103- SEREZ, M., 1968. Sciapteron tabaniformis Rott. " lepidoptera-sesiidae" karşı fidanlıklarda kimyasal mücadele denemeleri.orman Genel Müdürlüğü Kavakçılık Araştırma Enstitüsü Yıllık Bülteni, 3 : 97-101, İzmit. SEREZ, M., 1987. Bazı önemli kabuk böcekleriyle savaşta feromonların kullanılma olanakları. Karadeniz Teknik Üniversitesi Dergisi, 10 (1-2) : 99-131. SZONTAGH, P., 1988. Health of Poplar Varieties : A Lecture Delivered at the 2nd (Hungarian) Conference on Forest Protection. Rew. Appl. Entomol., 76 (11); Abstr., 8027 s.

74 TACENUR, İ.A., 1998. Bazı Kavak Fidanlık ve Ağaçlandırma Sahalarının Toprak Özellikleri ve İrdelenmesi ile Genel Değerlendirme. Hızlı gelişen Türlerle Yapılan Ağaçlandırma Çalışmalarının Değerlendirilmesi ve Yapılacak Çalışmalar Workshop, Orman Bakanlığı No : 083, Ankara, 255-231. TOROS, S., 1988. Park ve Süsü Bitkileri Zararlıları. Peyzaj Mimarisi Deneği Yayınları, Ankara, 165 s. TURUNDAEVSKAYA, T. M., 1983. Aegeriids - Ppests of Tree Species of Western Kazakhstan. Rew. Appl. Entomol., 71 (6); Abstr., 4488. UĞURLU, İ., AVCI,M., 1998. Kasnak meşesi Quercus vulcanica (Boiss. and Heldr.) Kotschy'da Zarar Yapan Böceler. Kasnak meşesi ve Türkiye Florası Sempozymu, İ. Ü. Orman Fak., İstanbul, 659-672. WARREN, T.J. ; HOWARD, H. L., 1991. Insects that Feed on Trees and Shrubs. Cornel Üniv., 560 s. WOERMAN S.; WOUTERS, L. J. A., 1983. A Sex Attractant for the Dusky clearwing moth, Paranthrene tabaniformis ( Rottemburg ) ( Lepidoptera, Sesiidae ). Rew. Appl. Entomol., 71 ( 7 ); Abstr., 5125. WU,PH.; LI,ZY.; WEI, KN., 1987. Studies on the Biological Characteristics and Sex Pheromones Utilized for the Control of the Poplar twig clearwig moth. Scientia Silvae Sinicae, 23 (4); 491-497. ZHAO, S.Q.; LI, K.Z., 1989. Integrated pest control of larch caterpillar and three quarantine popplar pests. Rev. Appl. Entomol. 9238.

75 Proje Kodu: ARFO 2000-07-12-030 EKLER PROJE ÖZET BİLGİ FORMU Proje Başlığı: KENBAĞI ORMAN FİDANLIĞI (ÇANKIRI)'NDA BULUNAN LEPİDOPTERA TÜRLERİNİN TESPİTİ İLE KAVAK YALANCIARISI [Paranthrene tabaniformis (Rott.)]'NIN MÜCADELE YÖNTEMLERİ ÜZERİNDE ARAŞTIRMALAR Rapor Tarihi: 28/11/2002 Proje Yürütücüsü ve Yardımcı Araştırmacılar: Prof. Dr. Ziya ŞİMŞEK Projenin Yürütüldüğü Kuruluş ve Adresi: Ankara Üniversitesi Çankırı Orman Fakültesi, 18200-Çankırı Destekleyen Kuruluş(ların) Adı ve Adresi: - Projenin Başlangıç ve Bitiş Tarihleri: 23/10/2000-23/10/2002 ÖZ Bu çalışma sonucunda Lepidoptera takımından 14 familyaya bağlı 62 tür olmak üzere toplam 2117 adet böcek tespit edilmiştir. Bunların Arctiidae (11), Cossidae (1), Ethmiidae (1),Geometridae (7), Lasiocampidae (3), Lymantriidae (2), Noctuidae (10), Notodontidae (6), Pyralidae (2), Saturnidae (1), Sesiidae (1); Sphingidae (11), Thaumetopoeidae (1); Tortricidae (4) familyasına ait olduğu saptanmıştır. Bulunan 62 böcek türünden 26'sının konukçusunun orman ağaçları olduğu anlaşılmıştır: Bunlar Arctia caja (L.), Eilema sp., Cossus cossus (L.) (Cossidae); Elicrinia cardiaria Hb. (Geometridae); Malacosoma neustria (L.), Phyllodesma tremulifolia (Hb.) (Lasiocampidae); Euproctis chrysorrhoea (L.), Leucoma salicis (L.) (Lymantriidae); Agronicta megacephala (D-S.), Dysgonia algira (L.) Earias chlorana (L.) (Noctuidae); Cerura vinula (L.), Furcula bifida (Braham)., Notodonta ziczac (L.), Pterosoma palpina (L.), Clostera curtula (L.) (Notodontidae); Saturnia pyri (D.-S.) (Saturnidae); Paranthrene tabaniformis (Rott.) (Sesiidae); Sphinx pinastri (L.), Laothoe populi (L.), Smerinthus kindermanni Lederer, Smerinthus ocellatus (L.) (Sphingidae); Thaumetopoa pityocampa (Schiff.) (Thaumetopoeidae); Acleris variegana ([D.-S.]), Tortrix viridana L.,Gypsonoma minutana (Hübner) (Tortricidae)'dır. Anahtar Kelimeler: Lepidoptera, fidanlık, orman zararlıları, ışık tuzağı, feromon tuzak

76 Elde edilen veriler birlikte değerlendirildiğinde bu çalışma ile Lepidoptera takımından 14 familyaya bağlı 62 tür bulunmasına ve literatür bildirişlerine göre bunlardan 26 sının ormancılık bakımından önemli veya potansiyel zararlı olduğu bilinmesine karşın zararlıların popülasyon yoğunluğu ve zarar şiddeti dikkate alındığında 3 tür (Paranthrene tabaniformis, Gypsonoma minutana, Thaumetopoa pityocampa)'ün önemli olduğu ve bunlar içerisinden de en zararlı türün Kavak yalancıarısı (P.tabaniformis) olduğu anlaşılmıştır. Diğer bir ifade ile bunlardan ilk ikisinin ülkemiz kavak yetiştiriciliğinin, diğer ikisinin ise orman ağaçlarının ana zararlısı türler olduğu belirlenmiştir. Bu çalışmayla elde edilen diğer bir bulgu da ana zararlı tür olan Kavak yalancıarısı (P.tabaniformis)'nın tahmin ve uyarısında bulunulabileceği; buna göre zararlı ile mücadeleye başlanılması için en uygun zamanın, ilk kelebek uçuşlarının mayıs ayının ikinci yarısında gerçekleştiği dikkate alınarak bu tarihten 4 hafta sonra (haziran ayının ikinci yarısından itibaren) birinci ilaçlama, 2'şer hafta ara ile de 2'nci ve 3'ncü ilaçlamanın zararlı ile mücadelede en uygun periyot olduğu; ilaçlamada Dimilin 25 WP (200 g/ha)'in zararlıyı yeterli düzeyde kontrol ettiğinin saptanmış olmasıdır.

77 PROJEDEN KAYNAKLANAN SUNUM VE YAYINLAR SUNUMLAR ŞİMŞEK, Z., 2002. Kenbağı Orman Fidanlığı (Çankırı)'nda Bulunan Lepidoptera Türlerinin Tespiti Üzerinde Faunistik Çalışmalar, Ulusal Karadeniz Ormancılık Kongresi 15-18 Mayıs 2002, Cilt II S:551-564. YAYINLAR ŞİMŞEK, Z., 2000. Faunistic studies on the Lepidoptera species found in Cankiri forest nursery in Turkey. 21 st Session of the International Poplar Commission ( IPC 2000 ) Poplar and Willow Culture : Meeting the Needs of Society and the Environment. USA United States Department of Agriculture, Forest Service North Central Research Station General Technical Raport NC : 215, 164. ŞİMŞEK, Z., 2002. Çankırı'da kavak fidanlıklarında Kavak Yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis (Rott.) (Lepidoptera: Sesiidae))'nın uçuş periyodunun izlenmesi. T.C. Orman Bakanlığı Kavak ve Hızlı Gelişen Tür Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Araştırma Dergisi, Journal of the Poplar and Fast Growing Forest Trees Research Instıtute, Orman Bakanlığı Yayın No: 090, Müdürlük Yayın No: 227, 49-66. ŞİMŞEK, Z., 2002. Çankırı'da kavak fidanlıklarında Kavak Yalancıarısı (Paranthrene tabaniformis (Rott.) (Lepidoptera: Sesiidae)) ile mücadelede kitlesel tuzaklama ve kimyasal mücadelesi. T.C. Orman Bakanlığı Kavak ve Hızlı Gelişen Tür Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü Araştırma Dergisi, Journal of the Poplar and Fast Growing Forest Trees Research Instıtute, Orman Bakanlığı Yayın No: 090, Müdürlük Yayın No: 227, 67-81.