İÇİNDEKİLER YAZAR HAKKINDA... ii ÖNSÖZ... iii 2. BASIM İÇİN ÖNSÖZ... iv İÇİNDEKİLER... v ŞEKİLLER... xi TABLOLAR... xiii KISALTMALAR... xv GİRİŞ... 1 BÖLÜM 1: FİNANSAL SİSTEMİN EKONOMİ İÇERİSİNDEKİ YERİ... 7 1.1. Finansal Piyasaların Başlıca İşlevleri... 7 1.2. Para ve Sermaye Piyasaları Ayrımı... 11 1.2.1. Para Piyasası... 13 1.2.2. Sermaye Piyasası... 15 1.3. Finans Piyasası Dengesi ve Faiz Oranı... 17 1.4. Finans Piyasalarının Reel Kesime Fon Aktarmadaki İşlevi Üzerine Bir Değerlendirme... 21 1.5. Finansal Göstergelerin Bilgi Sağlama İşlevi... 22 1.6. Bankacılık Sistemine Özgü Risk Yapısı... 26 1.7. Bankacılık Piyasasında Konsolidasyon ve Yoğunlaşma... 31 1.8. Banka Türleri, Kredilendirme Süreci ve Türev Araçlar... 33 1.8.1. Mevduat Bankaları... 34 1.8.2. Kalkınma ve Yatırım Bankaları... 34 1.8.3. Kredilendirme Süreci... 38 1.8.4. Türk Bankacılık Sisteminde Türev Araçların Tarihçesi ve Türev Araç Türleri... 40 1.8.4.1. Para ve Faiz Swapları... 40 1.8.4.2. Opsiyon İşlemleri... 41 1.8.4.3. Forward İşlemler... 42 1.8.4.4. Future İşlemler... 42
vi BÖLÜM 2: KATILIM BANKACILIĞI VE TÜRKİYE DE GELİŞİMİ... 44 2.1. Katılım Bankacılığı ve Gelişimi... 44 2.2. Katılım Bankalarının Ortaya Çıkışını Belirleyen Dinamikler... 44 2.2.1. Ekonomik Nedenler... 45 2.2.2. Dini Nedenler... 45 2.2.3. Toplumsal Nedenler... 46 2.2.4. Politik Nedenler... 46 2.3. Dünyada Katılım Bankacılığı... 46 2.4. Katılım Bankacılığının Faaliyetleri ve İşlevleri... 47 2.5. Katılım Bankalarının Fon Toplama Yöntemleri... 47 2.5.1. Özel Cari Hesaplar... 48 2.5.2. Katılma Hesapları... 48 2.6. Katılım Bankalarının Fon Kullandırma Yöntemleri... 49 2.6.1. Mudaraba (Kar Zarar Ortaklığı)... 49 2.6.2. Musaraka (Emek Sermaye Ortaklığı)... 50 2.6.3. Murabaha (Maliyet + Kar Marjlı Satış)... 50 2.6.4. Müzarra ve Muskat... 51 2.6.5. İcara... 51 2.6.6. Mal Karşılığı Olan Bir Belgenin Alım Satımı... 51 2.6.7. Sukuk (İslami Senet)... 52 2.6.8. Selem... 52 2.6.9. İstisna... 52 2.6.10.Tekafül... 53 2.7. Katılım Bankacılığı nın Amaçları... 55 2.8. Katılım Bankacılığı ve Konvansiyonel Bankacılık Arasındaki Farklar... 56 2.9. Türkiye de Katılım Bankacılığı... 59 BÖLÜM 3: TÜRKİYE DE FAALİYET GÖSTEREN FİNANSAL PİYASALAR... 67 3.1. Organize Piyasalar... 67 3.1.1. TCMB Açık Piyasası... 67 3.1.2. TCMB İnterbank Para Piyasası... 68 3.1.3. Takasbank Borsa Para Piyasası (TBPP)... 69 3.1.4. TCMB Bankalar Arası Döviz Piyasası... 70 3.1.5. Borsa İstanbul Tahvil ve Bono Piyasası... 70 3.1.6. Borsa İstanbul Hisse Senetleri Piyasası... 71
3.1.7. İstanbul Altın Borsası... 73 3.2. Tezgahüstü Piyasalar... 73 3.2.1. Bankalar Arası TL Piyasası... 73 3.2.2. Bankalar Arası REPO Piyasası... 74 3.2.3. Bankalar Arası Tahvil Piyasası... 74 3.2.4. Bankalar Arası Döviz Piyasası... 75 3.2.5. Serbest Efektif Piyasası... 75 3.2.6. Serbest Altın Piyasası... 75 BÖLÜM 4: TÜRKİYE DE FİNANSAL PİYASALARI DÜZENLEYİCİ KURUMLAR VE BAĞIMSIZ KURULLAR... 77 4.1. Merkez Bankacılığı... 77 4.1.1. Tarihçe... 77 4.1.2. TCMB da Gelişmeler... 81 4.1.3. TCMB nin Temel Görev ve Yetki Konuları... 84 4.1.4. TCMB nin Başlıca Çalışma Birimleri... 86 4.1.4.1. Genel Kurul... 86 4.1.4.2. Başkanlık ve Banka Meclisi... 87 4.1.4.3. Para Politikası Kurulu... 89 4.1.4.4. Denetleme Kurulu... 90 4.2. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu... 90 4.3. Sermaye Piyasası Kurulu... 95 4.4. Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu... 99 4.5. Sigorta Denetleme Kurulu... 103 BÖLÜM 5: BANKACILIK FAALİYETLERİ VE TÜRKİYE DE BANKACILIĞIN TARİHSEL GELİŞİMİ... 105 5.1. Türkiye de Bankacılığın Tarihsel Gelişimi... 107 5.1.1. Osmanlı Devleti Döneminde Bankacılığın Gelişimi (1847-1923).. 107 5.1.2. Ulusal Bankalar Dönemi (1923-1932)... 108 5.1.3. Özel Amaçlı Devlet Bankalarının Kurulduğu Dönem (1933-1944)... 109 5.1.4. Özel Bankaların Geliştiği Dönem (1945-1959)... 111 5.1.5. Planlı Dönem (1960-1979)... 112 5.1.6. Serbestleşme ve Dışa Açılma Dönemi: Yapısal Dönüşüm Çabaları (1980-1999)... 113 vii
viii 5.1.7. 2000 İstikrar Programı Dönemi ve Merkez Bankası nın Bu Süreçteki İşlevleri: Hazırlık Aşaması, Politika Gerçekleşmeleri ve Krizler... 125 5.1.8. Yeniden Yapılanma Dönemi (2002-2007)... 143 5.1.9. 2008 ve 2009 Yılları İçerisinde Türk Finansal Piyasalarında Yaşanan Gelişmelere Kısa Bir Bakış... 156 5.1.10. Avrupa Merkez Bankası 2008 Finansal Krizi Sonrası Aldığı Önlemler ve Etkileri... 164 5.1.10.1. Avrupa Merkez Bankasının Aldığı Önlemler, Uygulamalar ve Etkileri... 165 5.1.10.2. Parasal Genişleme Politikası... 166 5.1.10.3. Düşük Faiz Oranları... 167 5.1.10.4. Minumum Rezerv Oranı... 167 5.1.10.5. Açık Piyasa İşlemleri... 168 5.1.10.6. Para Arzındaki Değişim... 168 5.1.10.7. Quantative Rezerv... 168 5.2. Türk Bankacılık Kesiminin Karşılaştığı Başlıca Sorunlar... 169 BÖLÜM 6: BASEL KRİTERLERİ... 177 6.1. Basel I Kriterleri... 180 6.2. Basel I in Yetersizlikleri... 183 6.3. Türkiye de Basel I Kriterleri ve Uygulaması... 184 6.4. Basel II Kriterleri... 186 6.5. Türkiye de Basel II Kriterleri ve Uygulaması... 191 6.6. Basel III Kriterleri... 194 6.7. Türkiye de Basel III Kriterleri ve Uygulaması... 196 BÖLÜM 7: FİNANSAL PİYASALARDAKİ DİĞER ÜRÜN ve HİZMETLER... 199 7.1. Finansal Kiralama (Leasing)... 199 7.2. Faktoring... 204 7.3. Eximbank Kredileri ve Türleri... 211 7.4. Forfaiting... 215 7.5. Sigortacılık Hizmetleri... 217 BÖLÜM 8: SERMAYE PİYASALARI VE BORSALAR... 223 8.1. Osmanlı Devleti ve Cumhuriyet Döneminde Sermaye Piyasalarının Gelişimi... 223
8.2. Menkul Kıymetler Borsalarının Ekonomik İşlevleri... 225 8.3. Devlet Borsaları ve Özel Borsalar Ayırımı... 227 8.4. Aracı Kuruluşlar... 229 8.5. Menkul Kıymetler... 231 8.5.1. Hisse (Pay) Senetleri... 232 8.5.1.1. Hisse Senedi Çıkarabilecek Kuruluşlar... 236 8.5.1.2. Hisse Senetlerine İlişkin Fiyat Tanımlamaları... 238 8.5.1.3. Hisse Senetlerinde Değer Tanımlamaları... 239 8.5.1.4. Hisse Senedi Türleri... 241 8.5.1.5. Hisse Senetlerinde Bulunması Gerekli Şekil Koşulları... 245 8.5.1.6. Hisse Senedi Türevleri... 245 8.5.2. Tahviller... 247 8.5.2.1. Tahvillerde Değer ve Fiyat Tanımlamaları... 248 8.5.2.2. Tahvil Türleri... 249 8.5.2.3. Tahvil Türevleri... 252 8.5.3. Hisse Senetlerinin ve Tahvillerin Karşılaştırılması... 253 8.6. Borsa İstanbul... 255 8.7. Vadeli İşlemler ve Opsiyon Borsası... 258 BÖLÜM 9: TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN ULUSLARARASI SİSTEME ENTEGRASYONU... 262 9.1. Güncel Verilerle Türk Bankacılık Sektörü... 265 9.2. Türk Bankacılık Sisteminde Türev Araçların Katkıları... 266 9.3. Küresel Bankacılıkta Yapısal Gelişmeler... 278 9.4. Düzenleyici Kurallar... 281 DİZİN... 284 KAYNAKÇA... 290 ix