İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ DERS-3 Yrd. Doç. Dr. Barış KINACI baris.kinaci@istanbul.edu.tr
İŞ KAZALARI VE ÇEŞİTLERİ İŞ KAZASI; Belirli bir zarara ya da yaralanmaya neden olan beklenmeyen ve önceden planlanmamış bir olaydır. (Uluslar Arası Çalışma Örgütü; ILO Ansiklopedisi) Önceden planlanmamış, çoğu kez kişisel yaralanmalara, makinaların, araç ve gereçlerin zarara uğramasına, üretimin bir süre durmasına yol açan bir olaydır. (Dünya Sağlık Örgütü WHO)
İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI İş kazaları, olayın meydana gelme şekline, olay sonucu oluşan zararın niteliğine, kaza olayının sonuçlarına bağlı olarak değişik şekillerde sınıflandırılmaktadır. 1. Yaralanmanın Ağırlığına Göre Yaralanma ile sonuçlanan kazalar, Bir günden fazla işten uzaklaşmaya neden olacak tedavi gerektirmeyen kazalar, Bir günden fazla işten uzaklaşmayı gerektiren kazalar, Sürekli iş göremezliğe neden olan kazalar, Ölüm ile sonuçlanan kazalar.
İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI 2. Yaralanmanın Cinsine Göre Kafa yaralanmaları (baş, göz, yüz vb.), Boyun omurga yaralanmaları, Göğüs kafesi ve solunum organları yaralanmaları, Kalça, dizkapağı, uyluk kemiği yaralanmaları, Omuz, üst kol, dirsek yaralanmaları, Ön kol, el bileği, el içi, parmak yaralanmaları, Diz kapağı, baldır, ayak yaralanmaları, İç organ yaralanmaları, Ruhsal ve sinirsel tahribat yapan kazalar.
İŞ KAZALARININ SINIFLANDIRILMASI 3. Kazanın Cinsine Göre Düşme, incinme, Parça, malzeme düşmesi, Göze yabancı cisim kaçması, Yanma, Makinalardan olan kazalar, El aletlerinden olan kazalar, Elektrik kazaları Ezilme, sıkışma, Patlamalar, Zararlı ve tehlikeli maddelere değme sonucu oluşan kazalar.
İŞ KAZALARININ NEDENLERİ İş kazalarının % 88 i Güvensiz Davranışlardan, %10 u Güvensiz Durumlardan, %2 si kaçınılmaz ve sebebi bilinmeyen hareketlerden kaynaklanmaktadır.
İŞ KAZALARININ NEDENLERİ GÜVENSİZ DAVRANIŞLAR - İşi Bilinçsiz Yapmak, - Dalgınlık ve Dikkatsizlik - Makina Koruyucularını Çıkarmak - Tehlikeli Hızla Çalışmak - Görevi Dışında İş Yapmak - İş Disipline Uymamak - İşe Uygun Makina Kullanmamak - Yetkisiz ve İzinsiz Olarak Tehlikeli Bölgede Bulunmak - Kişisel Koruyucuları Kullanmamak - Tehlikeli Hızda Araç Kullanmak GÜVENSİZ DURUMLAR - Güvensiz Çalışma Yöntemi - Güvensiz ve Sağlıksız Çevre Koşulları - Topraklanmamış Elektrik Makinaları - İşe Uygun Olmayan El Aletleri - Kontrol ve Testleri Yapılmamış Basınçlı Kaplar - Tehlikeli Yükseklikte İstifleme - Kapatılmamış Boşluklar - İşyeri Düzensizliği - Koruyucusuz Makina, Tezgahlar - Parlayıcı Patlayıcı Maddeler
KAZA OLUŞUM TEORİLERİ Kaza, ani istenmeyen ve planlanmamış, genellikle ölüm, yaralanma veya maddi hasarla sonuçlanan bir olay olarak tanımlanabilir yada önceden bilinmeyen istem dışı bir olgu sonrası aniden meydana gelip kontrol dışına çıkan ve kişinin bedensel bütünlüğüne zarar verebilecek yada maddi hasara neden olabilecek nitelikteki olaylardır. Bir kazanın oluşma süresi ile ilgili bazı teoriler; Tek Faktör Teorisi : Bu teori, bir kazanın tek bir nedenin sonucu olarak ortaya çıktığını ileri süren görüşten doğar. Eğer bu tek neden tanınabilir ve ortadan kaldırılabilir ise kaza tekrar etmeyecektir. Bu teori genellikle temel sağlık ve güvenlik eğitimi almış kişilerce kabul edilmemektedir.
KAZA OLUŞUM TEORİLERİ Enerji Teorisi : Bu teoriye göre kazalar daha çok muhtemelen enerji transferinde yada enerji transferi esnasında meydana gelir. Bu enerji boşalmasının oranı önemlidir çünkü enerji boşalması ne kadar büyükse, hasar potansiyeli de o kadar büyüktür. Tehlikelerin tanınmasında bu kavram çok sınırlandırılmış ve bu haliyle tek etken teorisine benzemektedir. Tek faktör teorisinden farklı olarak enerji boşalması önemlidir. Çok Etken Teorisi : Kaza bir çok etken ile birlikte değerlendirilerek analiz edilir. Bu teori ve analiz yöntemleri bir çok deneyimli sağlık ve güvenlik uzmanları tarafından da kabul edilip uygulanmaktadır. Kazalar çok etkenlidir, standart altı uygulamalar, standart altı şartların oluşması sonucu bir hatalar zinciri sonucu meydana gelir.
KAZA OLUŞUM TEORİLERİ DOMİNOTeorisi: Bu teoride olaylar beş domino taşının arka arkaya sıralanarak, birbirini düşürmesine benzetilerek açıklanmıştır. Her kaza beş tane temel nedenin arka arkaya dizilmesi sonucu meydana gelir (Kaza Zinciri) Şartlardan biri gerçekleşmedikçe bir sonraki gerçekleşmez ve dizi tamamlanmadıkça kaza meydana gelmez. 1.Domino) Çevresel Etkenler: Çevre şartları risklerin alınmasına yada oluşmasına yol açar. 2.Domino) İstenmeyen İnsan Davranışları (Kişisel Hatalar): Pervasızlık, asabiyet, dalgınlık, önemsememezlik ve ihmal gibi, aslında büyük ölçüde düzeltilebilir birtakım kişisel kusurlar kazaların ikinci temel sebebidir. Bu gibi kişisel kusurlar, şahsın yanlış ya da gereksiz hareket yapmasına neden olur. 3. Domino) Güvensiz Davranış ve Durumlar: İnsanın şahsi kusurlarının bir kazaya katkıda bulunabilmesi için tehlikeli şekilde hareket etmesi gerekir. Ancak yalnız başına tehlikeli hareket de bir kazaya sebep olmaz. Kaza zincirinin üçüncü halkasının tamamlanabilmesi için bir de tehlikeli durumun bulunması şarttır.
KAZA OLUŞUM TEORİLERİ 4. Domino) Kaza: Yukarıda belirtilen üç unsurun arka arkaya gelmesi de önceden planlanmayan ve bilinmeyen, zarar vermesi muhtemel bir olayın meydana gelmesi için yeterli değildir. Kazanın bütün unsurları ile gerçekleşmesi, yaralanma ya da zararın meydana gelmesi için kaza olayı na ihtiyaç vardır. Bu da kaza zincirinin dördüncü halkasını teşkil eder. 5. Domino) Yaralanma: Bir kazanın kaza tanımındaki niteliklerini eksiksiz taşıması için yaralanma (zarar veya hasar) safhasının da bulunması gereklidir. Bu husus kaza zincirinin son halkasıdır. (SONUÇ) Çoğu zaman kazalar herhangi bir yaralanma olmaksızın meydana gelir ve bu durum gözden kaçar. Çok sık olarak son domino taşı yere düşene kadar bu durum dikkate alınmaz. Domino teorisinin kendi içerisinde doğruları vardır. Fakat gerçekleri sürekli yansıtması açısından da sınırlı bir teoridir. Olayların çok daha fazla analizi, çok etken teorisi ve domino teorisinin birlikte değerlendirilmesiyle elde edilebilir.
KAZA OLUŞUM TEORİLERİ Hangi Teori Daha Uygun!! Tek Faktör Teorisi Enerji Teorisi Çok Etken Teorisi DOMİNO Teorisi
KAZA OLUŞUM TEORİLERİ Bu Tür Kazaların Önlenebilmesi Yönünde Yapılabilecekler 1- Güvenli Bir İşyeri 2- Güvenli Tesis, Makine, Alet 3- Güvenli Hammadde, Malzeme 4- Uygun İşyeri Ortamı 5- Uygun Koruyucu Malzeme 6- Uygun Personel Seçimi 7- Gözetim, Denetim 8- Eğitim ve Yol Gösterme
KAZA VE MESLEK HASTALIKLARINA SEBEP OLABİLECEK RİSK FAKTÖRLERİ 1. FİZİKSEL RİSK FAKTÖRLERİ 2. KİMYASAL RİSK FAKTÖRLERİ 3. BİYOLOJİK RİSK FAKTÖRLERİ 4. PSİKOSOSYAL RİSK FAKTÖRLERİ
1. FİZİKSEL RİSK FAKTÖRLERİ A. Gürültü B. Titreşim C. Termal Konfor Nem Sıcak Soğuk Isıtma Havalandırma/Toz Aydınlatma D. İyonize ve Non-iyonize Işınlar E. Alçak ve Yüksek Basınç
A. GÜRÜLTÜ 1. FİZİKSEL RİSK FAKTÖRLERİ Yükse Gürültülü ortamlar hem insan sağlığını olumsuz etkiler hem de iş güvenliğini tehlikeye düşürür. Gürültünün insan sağlığı için zararlı olduğu eşik değer 85 db olarak kabul edilmiştir. 85 db den daha gürültülü yerlerde çalışırken gerekli güvenlik tedbirleri alınmalıdır. Gürültü, Havalı çekiç, Testere, Planya, Kırma makinelerini kullananlarda, rahatsızlık, dikkatin dağılması, ilerleyen aşamalarda duyma kaybı meydana getirir.
1. FİZİKSEL RİSK FAKTÖRLERİ Gürültünün Kulağa Etkisi Resim.1- Sağlıklı bir kulakta salyangoz yüzeyindeki kıl hücrelerinin görüntüsü. Resim.2- Hasarlı bir kulakta salyangoz yüzeyindeki kıl hücrelerinin görüntüsü. Sağlıklı Kulak: Elektron mikroskopu ile alınmış olan aşağıdaki resimde, iç kulakta bulunan salyangoz (cohlea) yüzeyindeki kıl hücrelerinin (cilia) görüntüsü verilmektedir. Ses sonucunda kılların hareketleri, elektriksel sinyallere dönüşerek beyne ulaşır. Bu şekilde işitme gerçekleşir. Sağlıklı bir kulakta kıllar resimdeki gibi dik ve sık bir biçimdedir. Hasarlı Kulak: Gürültü sonucunda işitme kaybına uğramış bir kişinin iç kulağının elektron mikroskobu ile alınmış olan görüntüsü (Resim.2) Kıl hücreleri oldukça seyrelmiş, var olanlar ise eğik ve görev yapamaz halde.
1. FİZİKSEL RİSK FAKTÖRLERİ Günlük hayatta karşılaşabileceğimiz gürültü düzeyleri İşitme Sınırı ( Eşiği ) 0 db Kayıt Stüdyosu, Orman, 120 cm de fısıltılı konuşma 0-20 db Kütüphane, Sessiz ofis, Oturma odası 30-40 db Genel ofis, Sohbet konuşması 40-60 db Çalışma ofisi ( Daktilo, v.s ) 60-70 db Ortalama Trafik Gürültüsü, Gürültülü Lokanta, Matbaa 70-90 db Havalı Çekiç, Takım tezgahları, Otomatik matkap, Tekstil Fab. 90-100 db Hidrolik Pres, Daire testere, Hava tabancası 100-120 db Jet motoru ( Ağrı veya Duyma Eşiği ) 130 db Şehir alarm sireni 140 db Roket rampası 180 db