Naci Kutlay OSMANLI'DAN GÜNÜMÜZE KÜRTLER Kürdoloji Notları dipnot yayınları
İÇİNDEKİLER SUNUŞ 11 İSVEÇ DEVLET ARŞİVLERİNDE KÜRT SORUNU 15 İsveç Devlet Arşivlerinde Kürtler 15 Raporlarda Kürdistan'ın Sosyal Yapısı 19 KÜRDİSTAN EYALETİ 25 Osmanlı Devleti'nde Kurdistan Eyaleti 29 Selçuklu Akınlan 32 Selçuklu-Kürt, Türkmen-Kürt ve Osmanlı-Kürt İlişkilerinde "Kızılbaşlık" Faktörü 33 OSMANLI-KÜRT UZLAŞMASI VE SAFEVİLER 37 İdris-i Bitlisi "Korucu" mu?, 40 Bazı Kürt Hanedanlar ve Dini Önderler 41 MİRLER VE ŞEYHLER 43 19. Yüzyılda Kürt Mirleri 43 Kürt Mirleri İçin Demiryolu 45 Nehri Şeyhleri ve İslâmi Kürt Devleti 45 Kürt Feodaller ve Büyük Devletler 49 Osmanlı Devleti'nde Kürt Aşiretlerinin Yerleşik Düzene Geçiriliş Süreci 51 Kürt Mirliklerinin Gerileme Dönemi 56 19. Yüzyıl Kürt Feodal Başkaldınlan 60
19. Yüzyıl Kürt İsyanlarının Karakteri 61 Abdullah Cevdet'te Osmanlılık ve Kürtlük 63 Kürt Sosyal Yapısında "Şeyhler Dönemi" 64 19. Yüzyıl Sonlarında Şeyh Ubeydullah Hareketi, Göçebe Kürtlerin Yerleşik Toplumlaştanlma Çabalan...66 20. YÜZYILDA KÜRTLER 73 Kürtlerde Milli Uyanış Hareketleri 77 Bitlis-Hizan İsyanı 79 I. Dünya Savaşı Öncesinde Kürt İlleri 83 "Rusya Himayesinde Bir Kürt Emirliği" 84 1908 VE KÜRTLER 89 İttihat ve Terakki'nin Kürtlere ve Alevilere İlişkin Proje Çalışmaları 92 İttihatçılar ve Kürtleri Asimile Etme Planlan 98 İttihat Terakki'nin Son Hükümeti ve Kürtler 101 ERMENİ MİLLİ HAREKETİ VE KÜRTLER 107 1894-96 Ermeni Katliamlan 110 Tehcirden Sonra Kürtler ve Ermeniler 111 Katliamlarda Diyarbakır Kürt Eşrafı 119 Birlikte Hareket Edememe 120 Ermeni Karşıta Olmalarının Kürtlere Etkisi 122 I. DÜNYA SAVAŞI YILLARINDA KÜRTLER 127 Picot-Sykes Antlaşması'nda Kürdistan 129 Genç Kürtler 133 1918'de Yeni Kürt Kurumlan 135
Kürdistan Teali Cemiyeti'nin Kuruluşu 142 Kürdistan Teali Cemiyeti: Bir Kürt Partisi 146 Diyarbakır Kürdistan Cemiyeti ve Cemilpaşazadeler 147 1919-1920 Yıllan Arasmda Kürtler 148 Savaş Sonunda Gelen Yeni Dönem 152 KURTULUŞ SAVAŞI VE KÜRTLER 155 Mustafa Kemal ve Kürtler 159 Mustafa Kemal, Sosyalistler ve Kürtler 161 Mustafa Kemal Döneminde Kafatasçılık 162 Erzurum Kongresi ve Kürtler 164 İttihatçılık ve Sivas Kongresi'nde Kürtler 164 Amasya Protokolü 166 İkinci Protokol 168 Kürtlerin Kurtuluş Savaşı'na Kaülımlan 169 İttihatçı Çeteler "Kurtuluş Savaşı" Şemsiyesinde 173 1921 Anayasası ve Yerinden Yönetim 175 Lozan'a Giderken Kürtler ve Meclis 177 Lozan Görüşmeleri Dönemi 181 Fransızların Kürt Sorunundaki Tavn 186 KÜRT ULUSAL HAREKETİNİN OLUŞUMU 189 Kürt Ulusal Cemiyetleri 189 Şerif Paşa, 1920'lerdeki Kürt Milliyetçiliği ve Dönemimiz.204 1921 Yazındaki Gizli Kürt-Türk Konferansı 212 Koçgiri İsyanı ve Sakallı Nurettin Paşa 215 Cumhuriyet ve Kürtler 227
Azadi Örgütünün Aydınlatılmamış Noktalan 230 Cibranlı Miralay Halit Bey ve Erzurum Kongresi 234 1924 Yılı ve Kürtler 235 1924 Anayasası Kürtlere Ne Getirdi? 236 Musul Komisyonu, Cemiyet-i Akvam Komisyonu, Kürtler ve Yezidiler 237 KÜRT İSYANLARI 241 "Ermeni Tehdidi", Bitlisli Yusuf Ziya'nın Telgrafı ve Şeyh Said İsyanı 241 Azadi ve Şeyh Said 244 Şeyh Said İsyanı: İrade ve Kendiliğindenlik 258 Şeyh Said İsyanı'na Karşı, Hormek ve Lolan Aşiretleri 261 Şeyh Said'in Yazılı Savunması ve İdamı 263 Orta Kuşak İslamalar ve Şeyh Said İsyanı 265 Şeyh Said İsyanı, Komşu Devletlerden Beklentiler ve Kemalist İktidann Kuruluşu 269 Şeyh Said İsyanı'nın "Kürtlüğü" 271 Şeyh Said İsyanı'nın Karanlıkta Kalan Yanlan 273 Şeyh Said İsyanı Döneminde Devlet Yanlısı Kürt Feodalleri 274 Şeyh Said İsyanı'ndan Sonra Kültürel Kürtlüğün Suriye ve Lübnan'a Taşınması 278 Ağn ve Şeyh Said Hareketlerindeki Örgütlülük Farktan...280 Ağn İsyanı Kadınlan ve Hesenanlı Ferzende'nin Ölümü..282 Ağn İsyanı Sanıklarının Adana'daki Yargılanmalan 287 Seyit Rıza'nın Yakalanması ve Batilılılara Seslenişi 287
Kürt İsyanlarında "Dış Faktör" Arama Hastalığı 291 Kürt Asimilasyonu ve Zazalar 293 İsmet Paşa ve Celal Bayar'ın Kürt Raporları 296 Tek Parti Döneminde Kürtler Üzerindeki Baskılar 299 Kadrocuların Kürtlere Bakışı 301 TÜRKİYE SOLU VE KÜRTLER 305 TKP, Hikmet Kıvılcımlı ve Kürtler 305 TKP ve Kürt Sorunu 311 1970 TİP Kongresi 321 Doğu Duruşmalan 327 Liberal Barış Dünyası Dergisi ve Kürtler 328 SON NOTLAR 337 Mehmet Pamak: Bir Kürdün Serencamı 337 Darwinizm-Sosyal Darvvinizm 341 Tarihte Kürt-Yahudi İlişkileri 348 Diyarbakırlı İslâmcı-Kürt Önderler 351 İslâm, Müridizm ve Ulusal Kurtuluş Hareketi 355 Kürt Dağ'da Mûrid, Murûdan ya da Müridizm 357 Bedirhan Ailesinin Çerkez Damatları 360 "Kızıl Kürdistan" 363 Bazı Önemli Notlar ve Saptamalar 366 DİZİN 374
SUNUŞ Ortadoğu'nun kadim halklarından Kürtler modern çağların en genç uluslarından biri olmanın kavgasını veriyor ve bu kavgada hayli mesafe de kat etmiş durumdalar. Bu yüzden onlara yönelik ilgi sürekli artıyor. Artan ilgiye paralel olarak da doğrudan ya da dolaylı olarak Kürtlere dokunan ürünler ortaya çıkıyor. Artan ilgi ve çalışma hevesi pek çok alanda kaynaklann kıtlığı duvarına çarpıyor ve genel olarak konunun bir yanının eksik kaldığı hissi ağızlarda acı bir tat bırakıyor. Kürtlere dair kaynak kıtlığının pek çok nedeni bulunsa da iki neden başı çekiyor: Sözlü kültürün hâkimiyeti ve Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın tarihsel/sosyolojik mirası... Sözlü kültür bahsinde söyleneceklerin pek çoğu söylendi esasmda. Coğrafyanın mirasına gelince, mirasın bilince çıkmasının ve bilgiye dönüşmesinin tarihi çok yeni. Kürdün iran'da "Acem", Suriye ve Irak'ta "Arap", Türkiye'de "dağ Türkü" olmaktan çıkmaya yönelerek Kürt olarak tanınmaya/kabul görmeye başlamasının tarihi, en azından Türkiye açısından şunun şurasında beş-on yıllık bir zamana denk geliyor. Değil Kürtlük iddiası, Kürt demenin/yazmanın bile yasak olduğu zamanlar el uzatılsa dokunulacak kadar yakın... Yapmaya çalışüğım yasak yakınması değil, Kürtlerle ilgili bir şey yaparken kaynaklara dair sınırlara işaret etmek. Kendisi olarak/kalarak varlığına bile tahammül edilemeyen bir topluluğun varlığını ortaya koyan ürünlerin, işaretlerin de aynı ta-
12 Osmanlıdan Günümüze Kürtler hammülsüzlüğün hedefi olduğu açıktır. Dolayısıyla zaten sözlü kültürün gölgesi altında kalan ve bunun için oldukça sınırlı olan yazılı kaynakların ya yasak/gizli evrak kapsamında olduğu ya da tümden imha edildiği ortadadır. Bundan dolayı, örneğin, Şeyh Said olayı bir isyan mıdır, ayaklanma mıdır veya dinsel bir hareket midir, milliyetçi bir hareket midir, ikisi birden midir? Bu sorular etrafında tartışmalar sürüp gitmektedir. Bu tartışmaların, biraz tartışanların politik tercihleriyle bağlantılı olduğu açıksa da, tartışmaların sağlıklı yürütüleceği yazılı kaynakların ortada olmadığı da açıktır. Şeyh Said gibi çetrefil konu bir yana, yine Kürt tarihinin önemli olaylarından birisi olan Abdüsselam Barzani'nin idam edildiği tarih üzerinde bile netlik sağlanamamıştır. Kaynakların srnırlanna dair örnekleri çoğaltmak mümkünse de, bu faslı Kürtlere dair son birkaç on yıllık zaman dilimi dışında hemen bütün dönemler için yazılı kaynak problemi vardır diyerek toptan kapatabiliriz. Bu koşullar alfanda yapılan çalışmaların büyük çoğunluğu kaçınılmaz olarak çevreden merkeze doğru ilerlemekte, Kürdoloji için veri biriktirmekte, yığmak yapmaktadır. Elinizdeki çalışma da bu cümleden bir yığmak çabasıdır. Kürdoloji alanında kendisi bir yığmak olan Naci Kutlayan son yığmağı... Naci Kutlay denilince akla ilk gelen Kürt doğmanın serbest Kürt olmanın yasak olduğu bir ülkede inatla Kürt olmaya ve Kürt kalmaya çalışan birisi gelir kuşkusuz. Hekimdir, eylemcidir, politikacıdır ve yazardır. Türkiye Kürtlerinin tarihindeki kırılma noktalanndan birisi olan 49'lar davasından beri arayan, soran, yazan ve eyleyen Naci Kutlay'ın şimdilik son kitabı Osmanlı'dan Günümüze Kürtler, alt başlığı ile Kürdoloji Notlan... Naci Kutlay'ın notlarını okurken ilk göze çarpan özellik kuşkusuz yelpazenin genişliği. Tarih öncesinden gelecek hayallerine kadar Kürtlere temas eden hemen her şey hakkındadır bu
Sunuş 13 notlar. Kişiler, kurumlar, belgeler, bilgiler... Kadim çağlardan günümüze ve geleceğe bir yolculuk... Bu notlan Kürdoloji açısından bir bibliyografya çalışması olarak görmek mümkün. Kürtlere temas eden pek çok kaynak taranmış. Notlar, tutanın ne denli meraklı olduğunu ortaya koyuyor. Bazen birkaç sayfa, bazen birkaç paragraf, birkaç satır ve hatta birkaç kelime... Yüzlerce sayfalık kitaplardan alınmış birkaç kelime üzerine düşünmek gerek. Herhalde yüzlerce sayfa o birkaç kelimeyi, birkaç sann bulup not almak için okunmadı. Bu nokta bize Kutlay ve notlan için yeni bir kapı açabilir. Kutlay, kuşağının pek çok üyesi gibi yalnız Kürtlerle ilgilenmekle yetinmeyen bir entelektüeldir. Siyasal, toplumsal, tarihsel, askeri ve daha pek çok alanda merak sahibi bir kişi olarak merakının peşinden giderken, Kürtlere temas eden bir şeylere denk gelirse notlarını alarak Kürtlere dair olanın ortada olmasına, bilinmesine kapı açar. Notlar aynı zamanda Kürtlere dair çalışmak isteyenlere kılavuz gibi okunabilir. Gerek kendi yaşamından ve gerekse araşbrmalanndan hareketle Kürtlere ilişkin sorular soran Kutlay, esasında soruyu ortaya sormakta ve araştırma önerileri sunmaktadır. Onun notlarında "bu konu araşünlmalı" veya "bu konu yeterince araşünlmadı" gibi vurgular bir anlamda "bunu araştırmak gerek, meraklısının dikkatine" çağnsı olarak görülmelidir. Bu tarz sabrarası çağnlar bir yana, Kutlay meraklısına doğrudan araşürma konuları önermektedir. Not tükenmeye, yok olmaya karşı bir meydan okumadır. Not unutulmaya karşı direnmedir. Not yaşamda ayak diremedir. Romalılann da dediği gibi "verba volant, scripta manent" (Söz uçar yazı kalır). Hasılı, Naci Kutlayan notlan kalana dairdir. Cemalettin Canlı