ÇEŞİTLERİNDE BAL ARISININ

FAZELYA (Phacelia tanacetifolia Bentham) ÇEŞİTLERİNDE BAL ARISININ (Apis mellifera L.) TARLACILIK TERCİHİNİN ARAŞTIRILMASI U. Kumova* T. Sağlamtimur** A. Korkmaz*** * Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü, Balcalı/Adana. Türkiye ** Çukurova Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü, Balcalı/Adana. Türkiye *** Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü, Erdemli/İçel. Türkiye ÖZET Türkiye'de arıcılar kolonilerini geliştirmek amacıyla bal üretim dönemi öncesi, erken ilkbaharda Akdeniz sahil kesiminde kışlatmaları ve göçer arıcılık sistemini benimsemeleri üretimin temel prensibini oluşturmaktadır. Arılar için narenciye, meyve, yem bitkileri alanları ve meralar başlıca besin kaynaklarıdır. Ancak bu bitkilerin tarımının monokültür şeklinde çok geniş alanlarda yapılmasına karşın, çiçeklenme dönemlerinin kısa süreli oluşu, sürdürülebilir arıcılık faaliyetlerini kısıtlamaktadır. Bu nedenle arılar için besin kaynağı olabilecek yeni bitkilerin yetiştirilmesi önem kazanmaktadır. Bu araştırma, Çukurova Bölgesinde yeni denenen üç fazelya çeşiti arasında bal arılarının tercihlerini belirlemek amacıyla planlanmıştır. Bu amaçla Turan 82, T-98/1 ve T-98/2 fazelya (Phacelia tanacetifolia Bentham) çeşitleri materyal olarak seçilmiştir. Bu üç farklı fazelya çeşidinde çiçeklenme periyodu boyunca çiçek yoğunluğu ve çiçekleri ziyaret eden işçi arı sayıları, her bir çeşide ait parselde belirlenen üç ayrı noktada haftada bir gün belirlenmeye çalışılmıştır. Turan 82, T-98/1 ve T-98/2 fazelya çeşitlerinde birim alandaki çiçek sayısı sırasıyla 1077.60±231.43, 971.10±283.06 ve 1021.10±403.57 çiçek/m 2 olarak bulunmuştur. Çiçekleri ziyaret eden arı sayıları ise bu çeşitlerde sırasıyla ortalama 68.10±17.30, 62.36±14.93 ve 62.23±21.57 bal arısı/m 2 arasında değişmiştir. Çukurova Bölgesinde ekilen üç fazelya çeşitini çiçeklenme periyodunda ziyaret eden arı sayıları ile çeşitler arasındaki ilişki önemsiz (P>0.05) bulunmuştur. Arılık çevresinde bal üretim dönemi girilmeden önce erken ilkbaharda fazelya yetiştirilmesi, çeşite bağımlı olmadan arı kolonilerinin gelişimine önemli düzeyde etkili olabilmiştir. Anahtar Kelimeler : bal arısı, Apis mellifera, koloni gelişimi, fazelya. GİRİŞ Arı yetiştiriciliğinde başarılı bir üretim sezonunun gerçekleşmesi için sağlıklı ve güçlü arı kolonileri ile çalışmak temel koşuldur. Arı kolonilerinin istenilen düzeyde gelişmesinde ekili kültür bitkilerinin çeşitliliği yanında doğal flora kaynaklarının zenginliği de önem taşımaktadır. Bu açıdan bölge koşullarına uygun bitki deseninin düzenlenmesi veya arı kolonilerinin göçer arıcılık izlencesi içersinde yıl boyunca değişik bölgelerin elverişli bitki kaynaklarına götürülmeleri, doğanın sürekliliğinin sağlanmasında arıbitki ilişkisinin önemini ortaya çıkarmaktadır 1, 11. Bal arılarının temel besini olan nektar ve polenin doğada yeterli miktarda ve belirli zamanlarda bulunması; arılar ve bitkilerin karşılıklı yararlanma sonucu elde edilen ürünlerini nicelik ve nitelik açısından etkileyen en önemli bir faktördür. Bu açıdan bal arılarının tarlacılık faaliyetleri sırasında bitkileri tür ve çeşit 1

bazında tercih etmeleri olasıdır. Böyle durumlarda bal arıları tarlacılık tercihlerini, bitki tür ve çeşidinin sunmuş olduğu nektar ve polenin kalitesine bağlı olarak, bu bitkilerin bulunduğu alanlardan yana kullanmaktadırlar 12. Fazelya bitkisinin dünya üzerinde çeşitli renkte çiçeklere sahip 13 türü bulunmakta, bunlardan 4-5 türü bal arıları için değerli bir besin kaynağı olmaktadır 2. Fazelyanın, önemli nektar kaynakları olarak nitelenen ilk yirmi bitki içerisinde yer aldığı 3 ; bal veriminin yüksek olması ile öne çıkan bu bitkinin, bal potansiyelinin 30-100 kg/da olduğu 4, çeşitli Avrupa ülkelerinde arılara besin kaynağı oluşturma amacıyla arılık çevresine fazelya bitkisinin ekiminin yapıldığı 5 belirtilmektedir. Çukurova Bölgesinde bitkilerin monokültür şeklinde yetiştirilmesi ve çiçekli dönemlerinin sınırlı olması; tarımsal alanların yoğun olarak işlenmesi sürekli polen ve nektar kaynağına bağımlı bal arıları için elverişli bir ortam oluşturmamaktadır. Bu açıdan bölgede erken ve geç ekimi (15 Ekim-30 Kasım) yapılabilen fazelya, çiçeklenmenin yetersiz olduğu mart-mayıs aylarında bal arıları için önemli bir nektar-polen kaynağı olabilecek ve kışlık ara ürün olarak yetiştirilebilen çok yönlü kullanım alanlarına sahip bir yem bitkisi konumundadır 6, 11. Bu özelliği ile fazelya, Çukurova Bölgesinde çok iyi gelişme göstermekte, çiçeklenme süresinin uzun ve çiçek yoğunluğunun yüksek düzeyde bulunması nedeniyle bal arılarını çekici bir bitki olarak öne çıkmaktadır 9. Ayrıca yapılan bir çalışmada Osmia cinsi arıların fazelya polenini diğer bitki polenlerine tercih ettiği belirlenmiştir 7. İngiltere de yürütülen bir çalışmada mayıs ve haziran aylarında farklı tarihlerde ekilen parsellerde çiçeklenmenin temmuz-eylül aylarında gerçekleştiği, çiçek yoğunluğunun ekim tarihine bağlı olarak 2000-4000 çiçek/m 2 arasında, arı sayısının ise 20 arı/m 2 'den fazla olduğu bildirilmektedir 8. Çukurova Bölgesinde fazelyanın arı merası olarak kullanımı üzerine yapılan bir çalışmada farklı tarihlerde (15-30 Eylül, 15-30 Ekim ve 15 Kasım 1994) ekimi yapılan parsellerde, çiçeklenmenin mart-mayıs ayları arasında üç ay süreyle gerçekleştiği ve 15 kasım ekili parsellerde çiçeklenmenin en yüksek olduğu nisan ortalarında çiçek sayısı 8933 çiçek/m 2 ve bal arısı sayısı 183 arı/m 2 olarak saptanmıştır 9. Bölgede bu konuda yürütülen diğer bir çalışmada farklı tarihlerde (15 ekim-15 kasım) ekilen fazelya bitkisinde ortalama bal arısı 11.68-25.99 arı/m 2 arasında sayılmıştır 10. Fazelya bitkisinin Çukurova koşullarında bal arısı kolonilerinin populasyon gelişimine, nektar ve polen toplama etkinliği üzerine yapılan bir araştırmada 11 ; bu bitkinin mart-mayıs aylarında kolonilerin kuluçka üretimine, ergin arı gelişimlerine önemli etki yaptığı, ek besleme yapılmadan nektar-polen gereksinimini karşılayabilen ve destek olabilen bir bitki olduğu, fazelya alanındaki kolonilerin kontrol kolonilerine göre bal mevsimine daha güçlü ve sağlıklı bir populasyonla girdikleri bildirilmektedir. Çukurova Bölgesi başta olmak üzere ülkemizin çeşitli bölgelerinde son yıllarda ekimi yaygınlaştırılmaya çalışılan fazelya (Phacelia tanacetifolia)'nın üç çeşidinin yetiştiriciliği yapılmaktadır. Ancak yetiştiricilik açısından bu çeşitler arasında herhangi bir farklılık bulunmamaktadır 6. Bal arısının bu çeşitleri tercihi açısından bir farklılığın olup olmadığı konusunda elimizde herhangi bir veri bulunmamaktadır. Bu araştırma ile Kaliforniya orijinli üç fazelya çeşidinin Çukurova Bölgesinde çiçeklenme yoğunluğu ve fenolojisi ile bu çeşitler üzerinde bal arısının nektar akımı öncesine rastlayan dönemde bu farklı çeşitlere olan tercihleri araştırılmıştır. 2

MATERYAL VE METOT Araştırma, Çukurova Ünivesitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Deneme parsellerine 12-19 Kasım 1998 tarihleri arasında ekilen 2712 m 2 Turan 82; 1344 m 2 T-98/1 ve 48 m 2 T-98/2 olmak üzere toplam 4104 m 2 alanda yürütülmüştür. Parsellerdeki bal arısı etkinliğini belirlemek için arı materyali olarak 10 adet bal arısı kolonisi kullanılmıştır. Bu koloniler çiçeklenme başlangıcından bir hafta önce fazelya ekili parsellerin yanına yerleştirilmiştir 12. Bal arılarının farklı fazelya çeşitlerinden yararlanma düzeyini saptamak amacıyla arı ve çiçek sayımları havanın açık olduğu günlerde, hava koşulları uygun değilse izleyen günlerde yapılmıştır. Çiçeklenme periyodu boyunca bitkide bulunan çiçek sayısı, her fazelya çeşidi için önceden işaretlenmiş olan 3 farklı noktada ve 0.30 m 2 lik bir alanda haftanın bir günü saat 11:00 de, açık olan çiçekler sayılarak saptanmıştır. Bal arılarının fazelya çiçeklerinden yararlanma düzeyini saptamak amacıyla aynı noktalarda haftada bir gün saat 12:00 de 5 dakika süresince çiçekler üzerine konan bal arıları sayılmıştır 8. Sayım sonucunda belirlenen bitkilerdeki çiçek ve arı sayıları bir metrekare alanda saptanan çiçek ve arı sayıları olarak verilmiştir. Elde edilen veriler Basit Faktöryel Düzen Tesadüf Parselleri Deneme Desenine göre analiz edilmiş, ortalamaların karşılaştırılmasında Duncan Çoklu Karşılaştırma Testi kullanılmıştır. ARAŞTIRMA BULGULARI VE TARTIŞMA Çiçeklenme Fenolojisi Araştırmanın yürütüldüğü alana fazelya çeşitleri 12-19 Kasım 1998 tarihleri arasında ekilmiştir. Turan 82 ve T-98/1 çeşitlerinin ekildiği parsellerde çiçeklenme 27 Mart 1999 tarihinde başlamış, 15 Mayıs 1999 tarihinde tamamen sona ermiş ve çiçeklenme dönemi yaklaşık 7 hafta sürmüştür. Ancak hava koşullarının uygun olmaması nedeniyle T-98/2 çeşidinde ekim yaklaşık bir hafta sonra 19 Kasım 1998 tarihinde gerçekleşmiştir. Bu çeşitte çiçeklenme 02 Nisan 1999 tarihinde başlayarak 22 Mayıs 1999 tarihinde sona ermiştir. Bu durum aynı bölgede değişik yıllarda yapılan çalışmaların tarih ve süreleri ile uyum içerisinde olup, çeşit farklılığının çiçeklenme başlangıç, bitiş tarihi ve çiçeklenme süresini fazla etkilemediği gözlenmiştir 8, 11. Ayrıca her üç fazelya çeşidinin çiçeklenme döneminin Çukurova Bölgesinde bal arılarına yoğun beslemenin yapıldığı döneme karşılık geldiği görülmektedir. Bu durum bal arılarının fazelyanın üç çeşidinden bu dönemde yaralanabildiğini ve beslenmesine destek olabilecek ideal bir bitki konumunda olduğunu göstermektedir. Çiçeklenme Periyodu Boyunca Çiçek Yoğunluğu Araştırmanın yürütüldüğü alanda fazelya çeşitlerinde çiçek yoğunluğunu belirlemek amacıyla yapılan çiçek sayımları, her üç çeşidin çiçekte olduğu 3 Nisan 1999 tarihinden 11 Mayıs 1999 tarihleri arasında yapılmıştır. Turan 82, T-98/1 ve T-98/2 çeşitlerinde çiçeklenme yoğunluğu sırasıyla ortalama 1077.60±231.43 çiçek/m 2, 971.10±283.06 çiçek/m 2 ve 1021.10±403.57 çiçek/m 2 olarak bulunmuştur. Çiçek sayısı bakımından fazelya çeşitleri arasındaki farklılık P>0.05 düzeyinde önemsiz çıkmış olup, çeşitlere ait ortalama çiçek yoğunluğu Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1'den tüm fazelya çeşitlerinde çiçeklenmenin, nisan ayının başından sonuna kadar gittikçe artan oranda gerçekleştiği ve mayıs ayının ortalarına doğru çiçeklenme yoğunluğunda bir azalmanın olduğu görülmektedir. 3

Tablo 1. Fazelya Çeşitlerine Ait Ortalama Çiçek Sayıları (çiçek/m 2 ). Gözlem Çeşitler Tarihleri Turan 82 T-98/1 T-98/2 X±Sx 03/04/99 453.33±255.86 116.67±78.77 20.00±20.00 196.67±131.33 d 06/04/99 1101.10±543.67 470.00±380.97 30.00±13.47 533.70±310.50 cd 13/04/99 1671.10±10.60 1326.67±466.80 733.33±197.36 1244.07±273.60 bc 20/04/99 1844.43±118.37 2326.66±363.70 2340.00±238.43 2170.37±163.37 a 27/04/99 1511.10±43.30 1313.33±519.93 2571.10±696.06 1797.03±390.27 ab 04/05/99 581.10±135.67 795.57±366.47 1205.57±255.63 861.10±182.90 cd 11/05/99 381.10±101.03 448.90±278.87 247.76±167.40 359.63±58.80 d X±Sx 1077.60±231.43 971.10±283.06 1021.10±403.57 1023.46±282.53 Çiçek sayısı Turan 82 ve T-98/1 çeşitlerinin pik noktaya ulaştığı 20 Nisan 1999 tarihinde sırasıyla 1844.43±118.37, 2326.66±363.70 çiçek/m 2 olarak sayılmıştır. Bu tarihte T-98/2 çeşidinde ekim tarihinin bir hafta geç olmasına karşılık çiçek yoğunluğu 2340.00±238.43 çiçek/m 2 ile en yüksek değeri göstermiştir. T-98/2 çeşidinin pik noktaya ulaştığı 27 Nisan 1999 tarihinde çiçek sayısı, diğer çeşitlerin pik noktaya ulaştığı değerden daha yüksek, metrekarede 2571.10±696.06 adet olarak çıkmıştır. Ancak çiçeklenme periyodunun uzunluğunu etkileyen sıcaklık, nem, yağış, çeşit gibi faktörler, her üç çeşidin bulunduğu parseldeki çiçek sayısını çiçeklenme döneminin sonuna doğru birbirine yakınlaştırmıştır. Ancak dönemlere bağlı olarak değişen çiçek miktarı daha önceki çalışmalarda bildirilen 8 erken ekim döneminin değerleri ile büyük bir uyum içerisinde bulunmakla beraber geç ekim dönemlerinin çiçek sayısı açısından büyük farklılık göstermektedir. Bu duruma ekimin geç veya erken yapılmasının, yılın ve ekoloji farklılığının önemli etkilerde bulunduğu söylenebilir. Çeşitlere ait çiçek sayısına çeşitxdönem interaksiyonunun etkisi önemli (P<0.05) bulunmuştur. Bu durum mevsim ilerledikçe iklim faktörlerinin çiçeklenme periyodunu etkilediğini ve zaman içerisinde dönemlere bağlı olarak değişim gösterdiğine işaret etmektedir. Bu sonuç, aynı bölgede yapılan bir araştırmada 9, 15 kasım ekili parselde çiçeklenme yoğunluğunun pik noktaya ulaştığı tarihinde (24 Nisan 1994) çiçek sayısının 8933 çiçek/m 2 olarak belirlendiği değerlerden oldukça düşük (2170) bulunmuştur. Bu farklılığa sayıma esas olan çiçek özelliğinin etkili olduğu görüşü yanında, önceki çalışmada sayımların gün boyunca açan bütün çiçeklerin dikkate alınarak yapılmasına karşılık bu çalışmada ise tam açık bulunan çiçeklerin saat 11 00 de sayımlarının yapılmış olmasından kaynaklanmaktadır. Çiçeklenme Periyodu Boyunca Bal Arısı Yoğunluğu Araştırmanın yürütüldüğü alandaki Turan 82, T-98/1 ve T-98-2 çeşitlerine ait çiçekler üzerinde bulunan ortalama bal arısı sayıları sırasıyla 68.1±17.3 arı/m 2, 62.36±14.93 arı/m 2 ve 62.23±21.57 arı/m 2 olmuştur. Bal arısı sayısı bakımından çeşitler arasındaki farklılık ile çeşitxdönem interaksiyonu önemsiz (P>0.05), bulunmuştur. Fazelyanın üç çeşidi üzerinde tarlacılık yapan bal arısı sayılarına ait veriler Tablo 2 de verilmiştir. 4

Tablo 2. Fazelya Çeşitleri Üzerinde Ortalama Bal Arısı Sayısı (arı/m 2 ). Gözlem Çeşitler Tarihleri Turan 82 T-98/1 T-98/2 X±Sx 03/04/99 11.10±4.83 7.77±4.00 3.33±3.33 7.40±2.23 d 06/04/99 50.00±1.93 46.67±14.53 5.56±2.93 34.06±15.03 cd 13/04/99 102.23±8.67 56.67±15.03 54.43±11.76 71.10±15.03 bc 20/04/99 122.23±8.67 111.10±33.03 114.43±34.43 115.93±2.93 ab 27/04/99 108.90±13.47 107.76±55.03 143.33±18.36 120.00±12.23 a 04/05/99 71.11±2.93 81.11±33.8 88.9±21.30 83.70±7.76 ab 11/05/99 11.10±3.83 25.56±14.43 15.56±9.70 17.40±4.00 d X±Sx 68.10±17.30 62.36±14.93 62.23±21.57 64.23±2.23 Tablo 2 incelendiğinde; tüm fazelya çeşitlerinde nisan ayının başından sonuna kadar gittikçe artan oranda bal arılarının tarlacılık yaptığı belirlenmiştir. Parsellerdeki arı yoğunluğu çiçeklenme seviyesine paralel olarak değişmekte ve çeşitlerde çiçeklenme yoğunluğunun en yüksek olduğu 20-27 Nisan 1999 tarihinde arı yoğunluğunda artış görülmektedir. Mayıs ayının ortasına doğru çiçek sayısının azalmasına bağlı olarak tarlacı bal arısı miktarında hızlı bir azalma başlamıştır. Bal arısı sayısı çiçek yoğunluğunun en yüksek olduğu 20 nisan tarihinde Turan 82 ve T- 98/1 çeşidinde en yüksek seviyeye 122.23±8.67 arı/m 2 ve 111.10±33.03 arı/m 2 ulaşmıştır. T-98/2 çeşidinde bu tarihte arı sayısı 114.43±34.43 arı/m 2 ile T-98/1 çeşidinden yüksek, Turan 82 çeşidinden düşük değerde belirlenmiştir. Çiçeklenme periyodunun uzunluğunu etkileyen faktörler, bu parsellerdeki çiçek sayısını çiçeklenme sonuna doğru birbirine yaklaştırdığı gibi, parsellerdeki bal arısı sayısını da birbirine yaklaştırmıştır. Bu çalışmada parsellerde belirlenen en yüksek arı sayıları yörede yapılan diğer çalışmalar ile karşılaştırıldığında (9)'un bildirdiği bal arısı sayısına yakın, (8-10)'un çalışmalarından oldukça farklı ve yüksek olarak bulunmuştur. Bu duruma bal arısı kolonilerinin ekili parsellere yerleştirme konumunun ve koloni sayısının farklı olmasının önemli etkisi bulunmaktadır. Bu araştırma sonucu; bal arılarının fazelyanın her üç çeşidinde ayrım yapmadan tarlacılık faaliyetinde bulunduğunu; dolayısıyla pek çok arı tür 8 ve cinsi için 7 önemli bir besin kaynağı olabileceğini ve bu çeşitlerin Çukurova Bölgesinde mart-mayıs aylarında bal arıları için uygun bir beslenme alanı olarak kullanılabileceğini ortaya koymaktadır. Çiçek Yoğunluğu ile Bal Arısı Yoğunluğu Arasındaki İlişki Bitki ve arı ilişkisi incelendiğinde en önemli etkenin çiçek yoğunluğu ile bu bitkiden yararlanan bal arısı sayısı olduğu görülmektedir. Araştırma bu açıdan değerlendirildiğinde fazelya bitkisinin bol miktarda çiçek açımına bağlı olarak tarlacı bal arısı sayısında önemli bir artış olduğu belirlenmiştir. Fazelya bitkisinde açan çiçek sayısı ile çiçeklenme periyodu boyunca bu bitkiden yararlanan bal arısı sayısı arasındaki ilişki Şekil 1 de görülmektedir. 5

Şekil 1'den çiçek sayısının artma ve azalma eğilimine bağlı olarak parsellerdeki bal arısı sayısının da çiçek sayısına bağımlı olarak değişim gösterdiği belirlenmiştir Nisan ayı başından itibaren fazelya çeşitlerinde çiçeklenmenin başlamasına paralel olarak bal arılarının parsellerde tarlacılık faaliyetine başladıkları görülmektedir. Şekil 1. Fazelyada Açan Çiçek Sayısı ile Bal Arısı Sayısı Arasındaki Dönem İlişkisi. Çiçek Sayısı (adet/m 2 ) 2250 2000 1750 1500 1250 1000 750 500 250 Çiçek Sayısı Bal Arısı Sayısı 225 200 175 150 125 100 75 50 25 Bal Arısı Sayısı (adet/m 2 ) 0 0 03.04 06.04 13.04 20.04 27.04 04.05 11.05 Gözlemler (1999) Nisan sonuna kadar çiçeklenmenin artmasıyla birlikte parselleri ziyaret eden bal arısı sayısında artış olmuştur. Arı yoğunluğu çiçeklenme yoğunluğunun pik noktaya çıktığı 20-27 Nisan 1999 tarihinde en üst düzeye ulaşmıştır. Çiçek yoğunluğunun mayıs ayının ilk günlerinden başlayarak azalmasına bağlı olarak, tarlacı arı sayısında da bir azalma kaydedilmiştir. Ancak fazelya bitkisinin çiçeklenme seviyesinin hızlandığı ve en yüksek düzeye çıktığı 20 Nisan'da çiçek sayısındaki artış hızı ani ve çok yüksek olmasına karşılık, ziyaretçi bal arısı sayısındaki artış hızı daha düzenli ve istikrarlı bir şekilde artmıştır. Bu durumun o dönemde çevrede çiçek açan diğer bitkilerin bulunmasından kaynaklanabildiği göz önüne alınsa bile fazelyada çiçek yoğunluğu ile arı sayısı arasındaki ilişki bir paralellik göstermiştir. SONUÇ Bal arıları bir sezon boyunca birçok bitki türünü ziyaret etmelerine karşılık çevrelerinde bulunan bitki populasyonu içerisinde tarlacılık faaliyeti açısından bir tercih yapma eğiliminde bulunmaktadırlar. Arı ve çiçek türleri arasındaki bu ilişki morfolojik olmaktan çok davranış ve fizyolojik bir özellik taşımaktadır. Tarlacı bal arıları bir türe bağlı kalma eğilimi göstermesine karşılık bir türden yeterince yararlanamaz ise o türü terkedip başka bir türe adapte olma özelliğini de gösterebilmektedir. Bu durum çiçeğin yapısı, şekli, rengi, kokusu ve en önemlisi nektardaki şeker yoğunluğuna bağlı olarak değişebilmektedir. Bazı çiçek türleri ile türlerin farklı çeşitleri arasında nektardaki ortalama şeker konsantrasyonunun farklı olması arıların bu bitki türü ve çeşidine tercihini değiştirebilmektedir. 6

Arıların bu özellikleri dikkate alındığında ülkemiz arıcılığı için çok yeni bir bitki olan fazelyanın Çukurova Bölgesinde 12-19 kasım 1998 tarihinde ekilen Turan 82, T- 98/1 ve T-98/2 çeşitlerinde çiçeklenmenin mart sonu-nisan başından, mayıs ortalarına kadar 7 hafta sürdüğü ve çiçeklenmenin pik noktasında (20 nisan) üç çeşidin Kaynaklar 1- Akdemir, Ş., Kumova, U., Yurdakul, O., Kaftanoğlu, O., Adana İlinde Arı Yetiştiriciliğinin Ekonomik Yapısı. ÇÜ Ziraat Fakültesi Dergisi, Adana, 5(1): 123-136, 1990. 2- Everett, T. H.,New Illustrated Encyclopedia of Gardening. The Greystone Press. New York, 1963. 3- Crane, E., Honey: A Comprehensive Survey. Heinemann in Co-operation with International Bee Research Association. London. UK. 608 pp, 1975. 4- Crane, E., Walker, P., Day, R., Directory of Important World Honey Sources. International Bee Research Association. London, 1984. 5- Goltz, L., Honey and Pollen Plants. Part X. Miscellaneous Honey Plants. American Bee Journal 128(2): 97-100, 1988. 6- Sağlamtimur T., Tansı, V., Baytekin H., Çukurova Koşullarında Kışlık Ara Ürün Olarak Yetiştirilen Arıotu (Phacelia californica Cham.)'nda Biçim Zamanının Bitki Boyu ve Ot Verimine Etkisi Üzerinde Bir Araştırma. Ç.Ü. Ziraat Fakültesi Dergisi, Adana, 4(1): 76-83, 1989. 7- Cripps, C., Rust, R. W., Pollen Preferences of Seven Osmia Species (Hymenoptera: Megachilidae). Environmental Entomology. 18(1):133-138, 1989. metrekarede ortalama çiçek sayısının 2170 adet ve bal arısı sayısının 115 arı olduğu belirlenmiştir. Fazelyanın Çukurova Bölgesinde ekilen çeşitleri arasında bal arılarının tercih yapmadan, her üç çeşitten çiçeklenme periyodu boyunca en üst düzeyde yararlandığı görülmektedir. 8- Williams, I., Christian, D. C., Observations on Phacelia tanacetifolia Bentham (Hydrophyllaceae) as a Food Plant for Honey Bees and Bombus Bees. J. of Apic. Research. 30(1): 3-12, 1991. 9- Tansı, V., Kızılşimşek, M., Kumova, U., Sağlamtimur, T., Çukurova Bölgesinde Yeni Bir Yem Bitkisi Olan Phacelia tanacetifolia Bentham'ın Balarıları İçin Kullanılma Olanaklarının Araştırılması. Teknik Arıcılık Dergisi. Sayı: 52. S.2-6, 1996. 10- Uçar, H., Çukurova Koşullarında Farklı Ekim Zamanı ve Sıra Aralığının Arıotu (Phacelia tanacetifolia Bentham) nun Tane Verimi ve Arı Merası Olarak Kullanılması Bakımından Etkileri. Fen Bilimleri Enstitüsü. Yüksek Lisans Tezi. 1995. 11- Korkmaz, A., Kumova, U., Çukurova Bölgesi Koşullarında Yetiştirilen Fazelya (Phacelia tanacetifolia Bentham) Bitkisinin Bal Arısı (Apis mellifera L.) Kolonilerinin Populasyon Gelişimine, Nektar ve Polen Toplama Etkinliğine Olan Etkilerinin Araştırılması. Ç.Ü. Ziraat Dergisi. 13(2):121-130, 1998. 12- Free, J. B., Insect Pollination of Crops. Academic Press. Harcourt. Jovanovich Publishers, 1992. Kumova, U., Sağlamtimur, T., Korkmaz, A., 2001. Fazelya (Phacelia tanacetifolia Bentham) Çeşitlerinde Bal Arısının (Apis mellifera L.) Tarlacılık Tercihinin Araştırılması. Mellifera. 1:27-32. 7