NURİ DEMİRAĞ TAYYARE FABRİKASI (1936-1943) Yazan: İsmail YAVUZ Uçak Mekanik Öğretmeni TUSAŞ Eğitim Merkezi e-posta: iyavuz@tai.com.tr Mademki bir millet tayyaresiz yaşayamaz, öyleyse bu yaşama vasıtasını başkalarının lütfundan beklememeliyiz. Ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim. Dergimizin bu sayısında Türk sivil havacılık sanayimizde çok önemli bir yeri olan Nuri Demirağ Uçak Fabrikalarını inceleyeceğiz. Aslında kronolojik sırası ile işlemekte olduğum Türkiye Uçak İmalat Tarihi nde bu ayki sıramız Eskişehir Tayyare Fabrikası idi. Fakat Türk Havacılığının mütevazı kişisi Sayın Mehmet Kum Beyi, 16 Haziran 2011 de ne yazık ki kaybettik. Bu saygıdeğer kişi anısına akışımızı değiştirerek sizlere kalpleri devamlı Türk Havacılığın gelişmesi için atmış iki insanı Mehmet Kum ve Nuri Demirağ ile Uçak Fabrikalarını sunacağım. Öncelikle Atatürk tarafından verilen Demirağ soyadının nereden geldiğini ve neden uçak yapmak isteğini anlamamız için Nuri Demirağ ın birkaç kitaba sığmayan hayatını özetlemeye çalıştım. Nuri Demirağ, (1886-13 Kasım 1957) 1 Sivas'ın Divriği kasabasında doğmuş, kasabanın eşrafından Mühürdarzade Ömer Bey'in oğludur, annesinin adı Ayşe Hanımdır. Rüştiye tahsilini memleketinde yapmış ve aynı rüştiyeye muallim tayin edilmiştir. Ziraat Bankasının açtığı bir müsabaka imtihanını kazanarak, bu bankanın önce Kangal, sonra Koçkiri şubelerinde çalışmıştır. Maliye Bakanlığının açtığı bir imtihanı da kazanarak, bankacılıktan maliye hizmetine geçmiş, İstanbul'a gelerek Maliye'nin her kademesinde seçkin bir memur olarak çalışmıştır. 1918-1919 arasında 33 yaşlarında iken Maliye Müfettişi olmuştur. Divriği ile alakasını kesmeyerek, İstanbul'da Beşiktaş'a yerleşmiştir. Müstemleke döneminde Osmanlı devletini yönetenlerin acizliğine dayanamayarak memurluktan istifa eder. Kendi kaydına göre 56 altın (252 kâğıt lira) birikmiş parası ile sigara kağıtçılığına başlamış ve "Türk Zaferi" adını verdiği bir sigara kağıdı çıkarmıştır. O acı ve karanlık günlerde " Türk Zaferi Sigara Kâğıdı" fevkalade rağbet görmüş, o zamanki soyadı ile Mühürdarzade Nuri Bey'e hayli para kazandırmış, 252 lirası üç sene içinde 84000 lira olmuştur. Cumhuriyet dönemi başladığında devlet işlerini bildiğinden kardeşi Naci Demirağ ile birlikte Türkiye Demiryolları ve şoseleri ile başladığı büyük imar işini benimseyerek, devlete en uygun tekliflerle müteahhitlik hayatına atılmıştır. İşadamı Nuri Demirağ, Samsun- Erzurum, Fevzipaşa-Diyarbakır, Afyon-Antalya, Sivas-Erzurum hatlarında 1012 kilometre demiryolunu hiç yılmadan çalışarak büyük zorluklarla yapmıştır. Bursa Sümerbank, Karabük Demir ve Çelik, İzmit Selüloz, Sivas Çimento Fabrikaları gibi birçok tesisi cesaretle yaparak Türk insanın neler yapabileceğini ispatlayarak yabancıları kıskandırmıştır. İhaleleri düşük fiyata yaparak paranın devlette kalmasını, aynı zamanda ise yabancı şirkete gitmemesini sağlamıştır. Devlet ihalelerinin yerli firmalara verilmesinde çok hassas olan Mustafa Kemal, 1934 yılında soyadı kanunu esnasında demiryolu hizmetlerinden dolayı Demirağ adını Nuri Beye vermiştir. 1932 yılında Nuri Demirağ, Atatürk ün İstikbal göklerdedir sözlerini kendine ilke edinerek gözlerini göklere dikmiş ve Göklerine hâkim olamayan milletlerin akıbeti felaket olacağına kat iyyen kaniim düşüncesi ile harekete geçmiştir. Türk Hava Kurumu tarafından uçak almak için istenen yardıma cevap olarak, mademki bir millet tayyaresiz yaşayamaz öyle ise, ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim 2 diyerek işe atılmıştır. Yanına aldığı birçok mühendis ve teknisyenle hızlı bir çalışmaya başlar. Avrupa ve Amerika da mühendis ve teknisyenleriyle birlikte yaptığı gezi ve incelemelerde bütün laboratuarları, imalat tezgâhlarını, muazzam ısı fırınlarını, presleri, imalat hangarlarını, plan proje salonlarını büyük sabır ve azimle dört yıllık bir araştırma evresinde tetkik eder ve sonra şu karara varır; "Avrupa'dan, Amerika'dan lisanslar alıp tayyare yapmak kopyacılıktan ibarettir. Demode tipler için lisans verilmektedir. Yeni icat edilenler ise bir sır gibi, büyük bir kıskançlıkla TAI NİN SESİ EYLÜL 2011 43
modeller 1936 ve 1938 yıllarında tasarlandığı için NuD.36 ve NuD.38 dir. Bugün teknik özelliklerini incelediğimizde, döneminin en gelişmiş uçakları arasına girecek teknolojiye sahip olduklarını görmekteyiz. NuD-38 Yolcu uçağı, Ankara Etimesgut Hava Alanı 1942 (Mehmet KUM arşivi) saklanmaktadır. Binaenaleyh kopyacılıkla devam edilirse, demode şeylerle beyhude yere vakit geçirilecektir. Şu halde Avrupa ve Amerika'nın son sistem tayyarelerine mukabil, yepyeni bir Türk tipi vücuda getirilmelidir." 3 Der ve bu amaçla yola çıkar. Nuri Demirağ, Uçak Mühendisi Selahattin Reşit Alan la birlikte 1936 senesi ortalarına doğru uçak fabrikası için hazırlıklara başlamıştır. Türk Hava Kurumu ndan 24 uçak ve 65 adet planör 4 siparişleri alır. İlk etapta on senelik bir program yapılır. 17 Eylül 1936'da 5 da fiilen teşebbüse geçmiş ve bir Çekoslovak firması ile motor konusunda anlaşma yapılır. Beşiktaş'ta Hayrettin İskelesi'nde bugün Deniz Müzesi olarak kullanılan binanın hemen arkasında, o zamana göre modern bir bina yaptırmıştır. Adı, NURİ DEMİRAĞ Beşiktaş Tayyare Atelyesi dir. Programa göre burası etüt atelyesi (ARGE) olarak kullanılmıştır. Kısa zamanda Nu.D- 36 uçakları yapılmaya başlanır. Test uçuşları için uçaklar Yeşilköy e taşınır ve testleri Kurtuluş Savaşı pilotu Basri Alev tarafından orada gerçekleştirilir. Beşiktaş ın yetersiz olduğunu görülünce Nuri Demirağ, o tarihte dünya nın en gelişmiş hava alanlarından sayılan Amsterdam hava alanın bir benzerini Yeşilköy e yapar ve yanına da fabrikasını kurar. 17 Ağustos 1941 tarihinde Yeşilköy Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası ve Gök Okulu ile birlikte hizmete açılmıştır. Asıl büyük fabrikayı memleketi olan Sivas- Divriği'de kurmayı planlar ve yatırımlar yapar ancak gerçekleştiremez. Nuri Demirağ ve ekibi, bir yandan bu siparişleri yapmak için tüm gayretlerini sarf ederken, aynı zamanda yepyeni bir model geliştirmişlerdi. Bu arada Türk Hava Kurumu için 12 adet eğitim uçağı ve 65 tane de planör tamamlanır. THK tarafından planörler alınır fakat uçakların alınması teknik yetersizlikler gösterilerek kabul edilmez. Nuri Demirağ Tayyare fabrikalarında Mühendis Selahattin Reşit Alan tarafından iki model uçak tasarlanmış ve yapılmıştır. Bu Nu.D-38 Yolcu ve Bomba Uçağının Teknik Özellikleri; 1938 yılında tasarlandığı için NuD.38 ismini taşıyan uçak, protip olarak bir adet imal edilmiştir. Altı kişilik, yan yana iki pilot, iki kumandalı, 4 yolcu, İki motorlu, motor tipi; Bramo Sh 14A4, yedi silindirli hava soğutmalı her biri 160 B.G. gücünde. Gövdesi alüminyum kaplama bir yolcu uçağı idi. Azami hızı saate 270 km, irtifası 5500 metre, menzili 1000 km. ve 3,5 saat 6 havada kalma özelliğine sahipti. Gerektiğinde kısa sürede kanfigirasyon değişikliği yapılarak bombardıman uçağı olarak kullanılabilme özelliğine sahip olarak tasarlanmıştı. Nu.D.36 Eğitim Uçağının Teknik Özellikleri; NuD.36 Eğitim Uçağı 12 adet üretilmiştir. Tek motorlu, motor tipi; Çekoslovak Gama I, 1750 dev/dk. 150 bg gücünde, 7 kanat genişliği 9.74 m., uzunluğu 7.3 m., boş ağırlığı 650 kg., çift kanatlı (biplane), ön ve arkalı iki pilot (tandem seat), iki kumandalı, gövde çelik boru ile tahta kaplama, kuyruk ve kanatları bez kaplama idi. 500 km menzile ve 182 km sürata sahipti. Tamyük kapasitesi 1000 kg olan uçağın iniş takımları sabit fakat amortisörlü ve fren sistemi vardı. Motor çalıştırma sistemi geliştirilmişti. Yapılan Uçakların Üstün Niteliği; Bu uçaklarda 600 saat uçuş ve uçuş öğretmenliği yapan Uçak 44 TAI NİN SESİ EYLÜL 2011
Yüksek Mühendisi Mehmet Kum un verdiği bilgiler ışığında yapılan uçakların üstün teknik özelliğini belirtmek için motor çalıştırma sistemi (Engine Starting System) örnek olarak rahatlıkla verilebilir. 1940-50 lı dönemlerde yapılan birçok uçakta bu sistem bulunmamaktaydı. Türk Mühendis Selahattin Alan tarafından tasarlanan NuD -36 uçağında bir pompa kullanılarak elde edilen 16 barlık bir hava basıncı ile motorun ilk dönü hareketi verilmekte idi. Böylece hiçbir yer takat cihazına veya yardımcı personele ihtiyaç duymadan uçak çalıştırılmakta idi. Bu yenilik bir uçağı çalıştırmak için büyük kolaylıktır. Günümüz F-16 uçaklarında bu sistem mevcuttur. Oysa 1960 ların teknolojisi ve halen kullanılmakta olan Amerikan yapımı, T-38 Eğitim uçağı ve F-4 Av uçaklarında Motor çalıştırma sistemi (Engine Starting System) bulunmamaktadır. Bu uçaklarda Nu.D.36 ALAN-2 Test Uçuşu Yeşilköy 1937 (Mehmet KUM arşivi) motorları çalıştırmak için 35 PSI lık bir harici hava basıncına ihtiyaç vardır. Eğer bu destek aracınız yoksa motoru çalıştıramazsınız. Dolaysıyla motor çalıştırma sistemi bir savaş uçağı için hayati önem taşımaktadır. Selahattin Reşit Alan ın İnönü meydanında pilotaj hatası 8 yaparak düşmesi ve hayatını kaybetmesi sonucunda THK uçaklarda teknik hata olduğunu iddia ederek uçakları almaz. Nuri Demirağ olayı mahkemeye taşır ve kazanır fakat uçaklar alınmaz. Yurtdışına satılamaması içinde kanun çıkartılır, sipariş alamayan fabrika 1944 yılında uçak üretimini tamamen bırakır. Bir süre Mehmet Kum tarafından yakıt tankları ve baraj kapakları imalatı yaparak başka bir yönde üretim verir. Nuri Demirağ'ın fabrikalarında yapılan ve Gök Okulunda başarılı uçuşlarına devam eden uçakları hiçbir kırım olmadan tam 16000 saat uçmuş ve 290 pilot 9 yetiştirmiştir. Türkiye'de olduğu kadar yurt dışında da büyük yankılar uyandırmıştır. Özellikle İngiliz ve Almanlar'dan başka Amerikalıların endişeleri daha büyük olmuş ve bu fabrikaların Türk temsilcilerinin Türk uçakları için yaptıkları karalama ve kötüleme kampanyaları maalesef tutmuştur. Yabancıların Türkiye üzerindeki planları elbette vardır. Ama esas acı olan kendi insanına inanmamak, onun yaptığı uçaklara güvenmemek ve o uçakların yerine siparişlerin yabancılara verilmesidir. 1938 yılında Mustafa Kemal ini kaybeden Türkiye, lider sıkıntısına girerek tam bağımsızlık uğrundaki yolunu kaybetmiş, dolayısıyla Nuri Demirağ Uçak Fabrikalarından istifade edemeyerek büyük bir fırsatı kaçırmıştır. Nuri Demirağ ın uçakları alınmayarak fabrikaların kapatılması o günlerde ve sonraki yıllarda iktidarda olanların büyük hatası sonucu gerçekleşmiştir. Nuri Demirağ ın 26.08.1940 10 yılında Cumhurbaşkanı na yazdığı mektupta 35.000 büyük küçük uçak, 12.000 tank, 68.000 askeri kamyon ve 150.000 pilot ile 200.000 mühendis ve teknisyenin istihdamından bahsederek hedefinin ne kadar büyük olduğunu göstermiştir. Yine bugün uçak üreten ülkelerdeki uçak sanayini ve istihdamı incelediğimizde ne kadar gerçekçi bir tahmin yaptığını görebiliyoruz. Bugün tüm yaşadıklarına rağmen umudunu yitirmeyen Merhum Mehmet Kum u örnek almalı, teknoloji yarışını kazanmalı kendi imal ettiğimiz uçaklarımızı, bağımsız bir Türkiye için semalarımıza göndermeli değil miyiz acaba? 1 Www.nuridemirag.com, Nuri Demirağ Resmi Web Sitesi 2 Dervişoglu M.Fatih, Türkiye nin Havacılık Efsanesi Nuri Demirağ, Ötüken, İstanbul 2007, s.90 3 Şakir Ziya, Nuri Demirağ kimdir? Kenan Matbaası, İstanbul 1947,s.62 4 Dervişoglu M.Fatih, Türkiye nin Havacılık Efsanesi Nuri Demirağ, Ötüken, İstanbul 2007, s.55,115 5 Şakir Ziya, Nuri Demirağ kimdir? Kenan Matbaası, İstanbul 1947,s.55 6 Jane s All The Aircraft Magazine, Münih Müzesi 1941,s.129c 7 Jane s All The Aircraft Magazine, Münih Müzesi 1949-50,s.183c 8 Deliorman M.Necmettin, Nuri Demirağ ın hayat ve Mücadeleleri, Nu.D Matbaası, İstanbul 1957, s.36 9 Dervişoglu, s.147 10 Deliorman, s.38 TAI NİN SESİ EYLÜL 2011 45
Yeşilköy Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası 1942 (Mehmet Kum arşivi) Beşiktaş Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası 1937 (Mehmet Kum arşivi) Beşiktaş Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası 1937 (Mehmet Kum arşivi) Beşiktaş Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası 1938 (Mehmet Kum arşivi) Beşiktaş Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası 1938 (Mehmet Kum arşivi) Yeşilköy Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası 1942 (Mehmet Kum arşivi) 46 TAI NİN SESİ EYLÜL 2011
Beşiktaş NuD Tayyare Fabrikası 1938 (Mehmet Kum arşivi) Pervane yapımı, İstanbul Teknik Üniversitesi Hocalarının Nuri Demirağ Tayyare Fabrikasını ziyareti Yeşilköy Nuri Demirağ Gök Okulu 1942 (Mehmet Kum arşivi) NuD-36 Eğitim Uçakları, Yeşilköy 24.8.1942 (Mehmet Kum arşivi) NuD Gök okulunda pilot olarak yetiştirilen Üniversite öğrencilerinin, uçuş merasimi. İstanbul Teknik Üniversitesi Öğrencilerinden Pilot: Mehmet Kum NuD-36 Eğitim Uçakları, Yeşilköy 24.8.1942 NuD -38 Tayyaresi Yeşilköy Nuri Demirağ Tayyare Fabrikası 1939 Jane s all the World s Aircraft dergisi 1949-1950 yıllarındaki ve sayılarında da Nu.D-36 ve Nu.D-38 Türk Tipi Uçaklar yer almıştır. TAI NİN SESİ EYLÜL 2011 47
16 HAZİRAN 2011 DE MEHMET KUM U KAYBETTİK! O, pilotların pilotu, pilotların hocası idi. O, Türk havacılık sanayinin son kalan öncülerindendi. O, Türk havacılığının bugünlere gelmesinde önemli katkıları olan mütevazı, isimsiz kahramanlarından biriydi. Türkiye nin başı sağ olsun! Havacılığa gönülden bağlı ve Türk havacılığının gelişmesi için hiçbir yardımını esirgemeyen Mehmet Kum, 10 Mart 1922 yılında Manisa da Kurtuluş Savaşı sırasında doğdu. 1939 yılında şimdi İstanbul Teknik Üniversitesi olan Yüksek Mühendis Mektebine girmiş, 1945 de Uçak Yüksek Mühendisi olarak mezun oldu. 1940 yılında, Nuri Demirağ' ın Türk'ün yaptığı uçakları elbette Türkiye'de yetişen pilotlar uçuracaktır düşüncesiyle Yeşilköy'de kurduğu Gök Okul unda önce talebe sonra da öğretmen Pilot olarak 600 saat Nu.D-36 uçaklarında uçtu. 1944 yılında Gök Okulu faaliyetine son verildiğinde, Nuri Demirağ Uçak Fabrikası nda çalışmaya başladı. Uçak imalatı durduğu için Makine ve çelik inşaat atölyesi olarak çalıştırılan fabrikada, Türkiye de ilk defa yapılan baraj kapakları, akaryakıt tankları ve yakıt tankerleri üretimi gibi işlere imzasını attı. Fabrikayı 1950 yılına kadar çalıştırdı. 1950 yılında kendi firmasını, Kum Mühendislik Hizmetleri Limited Şti. kurarak proje ve taahhüt işleri yapmaya başladı. 1970 li yıllarda Türkiye de ilk bilgisayar programı kullanarak proje çizen kişi ve şirkete sahipti. 1971 ve 1975 yılları arasında Seydişehir Alüminyum Fabrikası kurulurken montaj müdür yardımcısı olarak çalıştı. Uçma tutkusu o kadar yoğundu ki, Fabrika nın ve Gök Okulu nun kapatılmasından sonra da kendi uçağıyla uçmayı sürdürdü. 1976 yılında Türk Hava Kurumu nda amatör pilot sertifikası alarak tekrar uçmaya başlayan Mehmet Kum, bir süre Burak Siportif Havacılık Kulübünde kendi uçağıyla uçmuştur. 2004 yılında uçağını satarak kulüp bünyesindeki uçaklarla 2006 yılında 84 yaşına kadar uçmaya devam etti. 89 yıllık ömründe, havacılığın yanı sıra Türkiye Cumhuriyet inin bugüne yaşadığı değişim sürecinin en önemli tanıklarındandı. Siyah beyaz fotoğraflarda birer anıya dönüşen, o günler için hayal olan devasa projeleri gerçekleştirmeyi başaran bir kuşağın son temsilcilerindendi. Tanık olduğu hiçbir şeyin unutulmaması, arşivini ve bilgisini paylaşan, paylaştıkça karanlıkta yol gösteren fener gibi aydınlatan birisiydi. Mehmet Kum 2006-2011 yıllarında birçok kez Şirketimizi ziyaret etmiş, konferanslar vererek bizlere yol gösterdi. Türkiye nin çağdaş uygarlık Mehmet Kum NuD-36 Eğitim Uçağı ile, Yeşilköy 24.8.1942 48 TAI NİN SESİ EYLÜL 2011
yolunda bugün geldiği nokta, Mehmet Kum gibi kendisini ülkesine adayan isimsiz kahramanların özverili çalışmalarıyla mümkün oldu. Havacılık tarihine adını yazdıran, ömrünü bu uğurda tüketen Mehmet Kum, rahat uyu! Yetiştirdiğin öğrenciler senden devraldıkları bayrağı daha da yükseklere dikeceklerdir. Ruhun şadolsun! Mehmet Kum, 19 Haziran 2011 Cumartesi günü İstanbul Zincirlikuyu Mezarlığında toprağa verildi. Cenazesine Şirketimizi temsilen TUSAŞ-Eğitim Bölümü nden Sayın İsmail Yavuz katılmıştır. 2010 yılı TYGD aktiviteleri kapsamında, Mehmet Kum ile Nuri Demirağ Uçak Fabrikaları konulu tarihi bir söyleşi gerçekleşmiştir (14 Ocak 2010). Mehmet Kum ve İsmail Yavuz (14 Ocak 2010) 14 Ocak 2010, Perşembe günü Entegre Uçak Grup Başkanı Özcan Ertem, Mehmet Kum a TYGD adına şilt takdim etmiştir. Sayın Mehmet Kum ve Sayın Şükrü Er in TUSAŞ ziyaretleri (15 Ocak 2009). TAI NİN SESİ EYLÜL 2011 49