Fizik 101: Ders 7 Ajanda Sürtünme edir? asıl nitelendirebiliriz? Sürtünme modeli Statik & Kinetik sürtünme Sürtünmeli problemler
Sürtünme ne yapar? Yeni Konu: Sürtünme Rölatif harekete karşıdır. Öğrendiklerimiz cinsinden nasıl niteleyebiriz? Sürtünme hareketin yönüne ters yönde bir kuvvet oluşturur! j F Uygulanan ma i f Sürtünme
Yüzey Sürtünmesi Sürtünme iki yüzey arasında mikroskobik etkileşmeden ortaya çıkar:
Yüzey Sürtünmesi Sürtünme kuvveti rölatif harekete karşı etki eder: Yüzeye paralel. ormal kuvvete dik. j F ma i f F
Kayan (kinetik) Sürtünme için Model Sürtünme kuvvet vektörünün yönü normal vektöre () diktir. Sürtünme kuvvet vektörünün büyüklüğü f F normal kuvvetin büyüklüğü ile orantılıdır. f F = K ( = K örnekte) Daha ağır bir cisim için sürtünme kuvveti daha fazladır (anlamlı değil mi!?) Buradaki sabit K kinetik sürtünme katsayısı olarak adlandırılır. Burada verilen denklemler karmaşık gerçekler için verilen bir yaklaşımdır.
Model... Dinamik: i : j : F K = ma = F K = ma j F ma i K
Ders 7, Soru 1 Kuvvetler ve Hareket Kütlesi m 1 = 1.5 kg olan bir kutu T = 90 geriliminde bir iple çekilmektedir. Kütle üzerinde bulunduğu ve kütlesi m 2 = 3 kg olan ikinci bir kutu üzerinde ( k = 0.51 ) kinetik sürtünme katsayısıyla kaymaktadır. İkinci kutunun ivmesi nedir? (a) a = 0 m/s 2 (b) a = 2.5 m/s 2 (c) a = 3.0 m/s 2 T m 1 ( k =0.51 ) katsayısıyla kayıyor a =? m 2 Sürtünmesiz kayıyor
Ders 7, Soru 1 Çözüm Üstteki kutu için SCD çizelim: 1 T m 1 f = K 1 = K m 1 g m 1 g
Ders 7, Soru 1 Çözüm ewtonun 3. yasasına göre 1. kutudan 2. kutuya etki eden kuvvet, 2.den 1.ye etki eden ile aynı büyüklükte ama ters yöndedir. Sürtünme kuvveti: m 1 f 1,2 = K m 1 g f 2,1 m 2
Ders 7, Soru 1 Çözüm Şimdide 2. kutu için SCD a bakalım: 2 f 2,1 = k m 1 g m 2 m 2 g m 1 g
Ders 7, Soru 1 Çözüm Sonuç olarak F = ma denklemini yatay yönde çözelim: K m 1 g = m 2 a a m m 1 k 2 g 1. 5kg 3kg 0. 51 9. 81m s 2 a = 2.5 m/s 2 f 2,1 = K m 1 g m 2
Sürtünmeli Eğik Düzlem: Serbest Cisim Diyagramı: K ma j i
Eğik Düzlem i ve j bileşenlerini dikkate alırsak F ET = ma : i sin K = ma K j = cos j ma sin K cos = ma i sin cos a / g = sin K cos
Statik Sürtünme... Şimdiye kadar birbirine göre hareket eden yüzeyler (yani kayan yüzeyler) için sürtünmeyi dikkate aldık... Biliyoruz ki yüzeyler beraber hareket ettiklerinde de sürtünme kuvveti etki eder. Statik durum. Bu durumlarda sürtünme kuvveti sistemin başka parçalarından ortaya çıkar. j F i f F
Statik Sürtünme... (bir yüzeyin durgun olduğu hal) Kayan yüzeyler gibi! Fark: a = 0. i : F f F = 0 j : = Blok durgun olduğundan: f F F j F i f F
Statik Sürtünme... (bir yüzeyin durgun olduğu hal) İki cisim arasında oluşabilecek maksimum sürtünme kuvveti f MAX = S, burada s statik sürtünme katsayısı olarak adlandırılır. Yani f F S. F kuvveti artarsa, f F artar taaki f F = S olana kadar ve cisim hareket etmeye başlar. j F i f F
Statik Sürtünme... F yi, blok harekete başlayıncaya kadar artırmak suretiyle S değerini elde ederiz: i : F MAX - S = 0 j : = S F MAX / j F MAX i S
Ders 7, Soru 2 Kuvvetler ve Hareket Kütlesi m =10.21 kg olan bir kutu zeminde hareketsiz durmaktadır. Kutu ve zemin arasındaki statik sürtünme katsayısı m s = 0.4 dir. Bağlanan bir sicimle kutu zeminle = 30 o açı yapan ve gerilimi T = 40 olan bir kuvvetle çekilmektedir. Kutu hareket eder mi? (a) evet (b) hayır T Statik sürtünme ( s = 0.4 ) m
Ders 7, Soru 2 Çözüm y Eksenleri seç & kutu için SCD çiz! F ET = ma uygularsak x y: + T sin - = ma Y = 0 = - T sin = 80 T x: T cos - f FR = ma X Kutu hareket eder eğer T cos - f FR > 0 f FR m
Ders 7, Soru 2 y Çözüm y: = 80 x x: T cos - f FR = ma X Kutu hareket eder eğer T cos - f FR > 0 T cos = 34.6 T f MAX = s = (.4)(80) = 32 f MAX = s m T cos > f MAX kutu hareket eder!
Statik Sürtünme: Eğik düzlemde statik sürtünmeyi ( S ) dikkate alalım. Bu durumda sürtünme kuvveti düzlemim eğim açışı ya bağlı olacaktır..
Statik Sürtünme... Sürtünme kuvveti f F, eğim açısına ( ) bağlı: f F ma = 0 (kütle hareketsiz) j sin f f x-ekseninde ewtonun 2. yasası i
Statik Sürtünme... Kütle kayana kadar rampanın açısını artırmak suretiyle s değerini bulabiliriz: sin f f Bu durumda: j S f f S S cos M sin M S cos M i M S tan M
Sürtünmeyle ilgili... f F = olduğundan sürtünme kuvveti sürtünme yüzeyinden bağımsızdır. (bu ortalama olarak doğru olsa da yaklaşımdan ibaret olup tam değildir) Tanımdan herhangi bir sistem için S K doğru olmalıdır.
Sürtünme kuvvetine karşı Uygulanan kuvvet grafiği: f F = S f F = K f F f F = F A F A
Problem: Kamyonda Kutu Kütlesi m olan bir kutu bir kamyon konteynerinde yüklüdür. Kutu ve konteyner arasındaki statik sürtünme katsayısı S dir. Kutu kaymadan kamyonun ulaşabileceği maksimum ivme a nedir? m S a
Problem: Kamyonda Kutu Kutu için serbest cisim diyagramını çizelim: f F nin maksimum olduğu durumu göz önünde bulunduralım... (yani eğer ivme daha fazla olduğunda kutu kayar.). j i f F = S
Problem: Kamyonda Kutu i ve j bileşenleri için F ET = ma alalım i j S = ma MAX = a MAX = S g j a MAX i f F = S
Ders 7, Soru 3 Kuvvetler ve Hareket Eğik bir düzlem sabit bir ivme a ile hızlanıyor. Eğik düzlemde duran bir kutu statik sürtünmeden dolayı hareketsizdir. Statik sürtünme kuvvetinin yönü nedir? S a F f F f F f (a) (b) (c)
Ders 7, Soru 3 Çözüm Önce eğik düzlemin ivmesiz olduğu durumu dikkate alalım. F f Bütün kuvvetlerin toplamı sıfırdır! F f
Ders 7, Soru 3 Çözüm Eğik düzlem ivmelendiğinde normal kuvvet azalır ve sürtünme kuvveti artar ama sürtünme kuvveti hala düzlem yönündedir: F f a Kuvvetlerin tamamının toplamı ma! F = ma Cevap (a) ma F f
Problem: Frenlemek ABS fren sistemi tekerleklerin kaymadan dönmesi prensibi üzerine kuruludur. Buda S > K olduğundan sürtünme kuvvetini en aza indirir. v o hızıyla hareket eden bir aracın sürücüsü ani fren yapar. Tekerlekler ve yol arasındaki statik sürtünme katsayısı S ise aracın durma mesafesi D nedir? a b v o v = 0 D
Problem: Frenlemek i ve j bileşenlerinin her ikisi içinde F ET = ma kullanarak i j S = ma = a = S g a j f F = S i
Problem: Frenlemek Önceki örnekte olduğu gibi ivme: a b = S g. Hareket denklemini kullanarak: v 2 - v 0 2 = 2a( x -x 0 ) Son hız 0 olduğundan: 0 - v 0 2 = 2a b ( D ) a b v o v = 0 D
Problem: Frenlemek Son hız 0 olduğundan : 0 - v 0 2 = - 2a b ( D ) Dyi çözersek: 2 v 0 D = 2a İvme a b = S g değerini koyarsak D 2 0 v 2 b s g a b v o v = 0 D
Özet Sürtünme edir? asıl nitelendirebiliriz? Sürtünme modeli Statik & Kinetik sürtünme Sürtünmeli problemler... Kamyonda kutu. Fren mesafesi.