2014 EKİM SEKTÖREL inşaat SEKTÖRÜ 2015 YILI ÖNGÖRÜLERİ Nurel KILIÇ OECD verilerine göre, 2017 yılında Türkiye, Çin ve Hindistan dan sonra en yüksek büyüme oranına sahip üçüncü ülke olacaktır. Sabit fiyatlarla gayri safi yurtiçi hasıla ve inşaat sektörü gelişme hızları-iktisadi faaliyet kollarına ve 1998 temel fiyatlarına göre veriler ise şöyledir. (Tablo 1) Tablo 1: İnşaat Sektörü Gelişme Hızı (%) Genel Gelişme Hızı İnşaat Sektörü Gelişme Hızı 2004 9,4 14,1 2005 8,4 9,3 2006 6,9 18,5 2007 4,7 5,7 2008 0,7-8,1 2009-4,8-16,1 2010 9,2 18,3 2011 8,5 11,2 2012 2,1 0,6 2013 Yıllık 4,1 7,0 2013 1. Dönem 3,1 5,8 2013 2. Dönem 4,6 7,5 2013 3. Dönem 4,2 8,5 2013 4. Dönem 4,5 6,1 2014 1. Dönem 4,7 5,1 2014 2. Dönem 2,1 2,6 2014 Altı Aylık 3,3 3,8 2007 yılında konut talebindeki azalma, seçim dönemi ve ekonomik ve siyasi belirsizlikler durgunluk döneminde etkili olmuştur. 2006 daki yüksek performanslı büyümenin ardından sektör 2007 yılında % 5,7 oranında bir büyüme gerçekleşmiştir. 2007 yılı Ağustos ayında ABD deki mortgage krizi ile başlayan finansal kriz, 2008 yılı Eylül ayından itibaren daha da derinleşerek global ölçekte bir ekonomik krize dönüşmüştür. 2008 yılında ekonomide çarkların tersine dönmesine yol açmıştır. 2008 yılını, inşaat sektörü % 8,1 küçülme ile tamamlamıştır. 9
2009 yılına kriz beklentisi ile başlanılması inşaat sektörünü negatif yönde etkilemiştir. 2010 yılında ekonomide alınan önlemler ile bir önceki yılda görülen küçülmeye rağmen sektör 2010 yılını % 18,3 oranında büyüme performansı ile kapamıştır. 2012 yılında ise gerçekleşen büyüme oranı % 0,6 olmuştur. Sektör 2011 dördüncü çeyreğinde 7,1 oranında büyüme performansı sergileyebilmiştir. Kamu sektörü inşaat harcamalarındaki daralma ve özel sektör tüketim harcamalarının azalması inşaat sektörünün küçülmesinde etkili olmuş ve sektör 2011 yılında % 11,2 oranında büyüme performansı gösterebilmiştir. 2012 yılındaki durgunluğun ardından inşaat sektörü 2013 yılının ilk çeyreğinde yeniden atağa kalkmış, 2013 yılının başından itibaren hızla toparlanmış ve yılın ikinci ve üçüncü çeyreğinde Türkiye ortalamasının üzerinde büyümüştür. 2013 yılı dördüncü çeyreğinde inşaat sektörü % 6,2 oranında büyürken yıllık büyüme oranı % 7,1 olmuştur. Sektör birinci çeyrekte % 5,8, ikinci çeyrekte % 7,6, üçüncü çeyrekte % 8,6, dördüncü çeyrekte % 6,1 oranında büyümüştür. Bu veriler ile, sektörün Gayri Safi Yurt İçi Hasıla İçerisindeki payı 2013 yılında % 7,0 olmuştur. 2014 yılının ilk çeyreğinde ise sektör yönlü büyüme gösteren sektörler arasında yer almıştır. Sektör, Türkiye ekonomisinin üstünde bir büyüme performansı göstererek % 5,1 oranında büyümüştür. 2014 yılı ikinci çeyreğinde bu oran % 2,6 ya gerilemekle birlikte, 2014 yılı ilk altı aylık döneminde % 3,8 olarak gerçekleşmiştir. (Tablo 1) İnşaat sektöründe büyümede bu ivmenin yakalanmasında son dönemde hız kazanan ve 6 milyon konutu içeren kentsel dönüşüm çalışmaları da önemli rol oynamıştır. Öte yandan 2013 yılı başında tam anlamıyla uygulamaya giren KDV oranlarındaki değişiklik de inşaat sektöründeki bu büyümede etkili olmuştur Kentsel dönüşüm inşaat sektörünün tüm alt sektörlerine canlılık getirmiştir. İnşaat sektörünün geneline ivme katmıştır. Özellikle çimento, hazır beton ve tuğla gibi alt sektörlerde bu canlanma, daha yoğun yaşanmıştır. 2013 yılında inşaat sektörü ikinci çeyrekte % 7,5 oranında büyürken 2014 yılının aynı döneminde kamu altyapı harcamalarındaki azalmaya da bağlı olarak inşaat sektörü ivme kaybederek % 2,6 büyüme kaydetmiştir. Özel inşaatlar % 2,8 oranında artarken, kamu inşaatları % -3,9 oranında azalmıştır. (Tablo 1) 10
Kamu sektörü 2013 yılının tamamı ve 2014 yılının ilk çeyreğinde altyapı yatırımları ve cari transferler yoluyla büyümeyi önemli oranda yukarı çekmişti. Ancak ikinci çeyrekte kamu sektörünün bu katkısının ortadan kalktığını görüyoruz. Kamu sektörünün büyümeye katkısı sadece % 0,2 olarak gerçekleşmiştir. Sektör birinci çeyrekte % 5,1 oranında, altı aylık dönemde ise % 3,8 oranında büyümüş, sektörün 2014 yılında Gayri Safi Yurt İçi Hasıla İçerisindeki payı ise % 6,0 olmuştur. (Tablo 1) İçinde bulunduğumuz dönemde dünya ekonomisindeki dalgalanmalardan ülkemiz ekonomisi etkilenmekte ve geleceğe ilişkin öngörüleri de olumsuz etkilemesi nedeniyle tüketim eğilimi azalmaktadır. Bina inşaatı maliyet endeksi (BİME) ise; Temmuz Ağustos Eylül aylarını kapsayan 2014 yılı üçüncü çeyreğinde, toplamda bir önceki çeyreğe göre % 1,6, bir önceki yılın aynı çeyreğine göre % 10,6 ve dört çeyrek ortalamalara göre ise % 10,1 artmıştır. BİME de 2014 yılı üçüncü çeyreğinde işçilik endeksi bir önceki çeyreğe göre % 1,7, malzeme endeksi % 1,6, bir önceki yılın aynı çeyreğine göre işçilik endeksi % 10,4 ve malzeme endeksi % 10,7 artmıştır. Tablo 2: Bina İnşaatı Maliyet Endeksi Değişim Oranları (2005=100, III. Çeyrek, 2014) 2013 Yılı III. Çeyrek 2014 Yılı III. Çeyrek Bir önceki çeyreğe göre değişim oranı (%) Bir önceki yılın aynı çeyreğine göredeğişim oranı (%) Dörtçeyrek ortalamalarına göre değişim oranı (%) Toplam İşçilik Malzeme Toplam İşçilik Malzeme 2,3 1,2 2,7 1,6 1,7 1,6 6,4 6,5 6,3 10,6 10,4 10,7 3,9 6,2 3,3 10,1 9,1 10,5 2014 yılının ilk altı ayında bir önceki yıla göre belediyeler tarafından Yapı Ruhsatı verilen yapıların bina sayısı % 24,6, yüzölçümü % 35,8, değeri % 50,4, daire sayısı da % 27,4 oranında artmıştır. Yapı Ruhsatı verilen binaların 2014 yılı Ocak-Haziran ayları toplamında; yapıların toplam yüzölçümü 112,6 milyon m² iken; bunun 63,8 milyon m si (%56,7) konut, 29,9 milyon m 2 si (% 26,5) konut dışı ve 18,9 milyon m 2 si (% 16,8) ise ortak kullanım alanı olarak gerçekleşmiştir. 11
Yapı sahipliğine göre, özel sektör 99,5 milyon m² (% 88,3) ile en büyük paya sahip olmuştur. Bunu 11,3 milyon m² (% 10,0) ile devlet sektörü ve 1,9 milyon m² (% 1,7) ile yapı kooperatifleri izlemiştir. Tablo 3: Yapı Ruhsatı, 2014 Yılı Ocak-Haziran Ayları Toplamı Bir Önceki Yılın İlk Altı Ayına Göre Değişim Oranı (%) 2014 2013 2012 2014 2013 Bina Sayısı 74.214 59.551 51.358 24,6 16,0 Yüzölçümü (m 2 ) 112.617.603 82.902.610 77.774.234 35,8 6,6 Değer (TL) 88.321.452.674 58.717.544.830 53.509.640.592 50,4 9,7 Daire Sayısı 525.520 412.346 375.229 27,4 9,9 2014 yılının ilk altı ayında bir önceki yıla göre belediyeler tarafından Yapı Kullanma İzin Belgesi verilen yapıların bina sayısı % 34,5, yüzölçümü % 39,9, değeri % 56,3, daire sayısı % 32,4 oranında artmıştır. Yapı Kullanma İzin Belgesi verilen binaların 2014 yılı Ocak-Haziran ayları toplamında; yapıların toplam yüzölçümü 82,9 milyon m 2 iken; bunun 49,4 milyon m² si (% 59,6) konut, 21,1 milyon m 2 si (% 25,5) konut dışı ve 12,4 milyon m 2 si (% 14,9) ise ortak kullanım alanı olarak gerçekleşmiştir. Yapı sahipliğine göre, özel sektör 72,7 milyon m² (% 87,7) ile en büyük paya sahip olmuş, bunu 8,1 milyon m² (% 9,7) ile devlet sektörü ve 2,1 milyon m² (% 2,5) ile yapı kooperatifleri izlemiştir. Tablo 4: Yapı Kullanma İzin Belgesi, 2014 Yılı Ocak-Haziran Ayları Toplamı Bir Önceki Yılın İlk Altı Ayına Göre Değişim Oranı (%) 2014 2013 2012 2014 2013 Bina Sayısı 70.395 52.330 43.107 34,5 21,4 Yüzölçümü (m 2 ) 82.851.043 59.213.819 49.069.757 39,9 20,7 Değer (TL) 64.123.906.931 41.028.962.555 32.613.435.238 56,3 25,8 Daire Sayısı 414.632 313.113 252.312 32,4 24,1 Kentsel dönüşüm projeleri, geri dönüşüm ve atık yönetimi uygulamaları ile birlikte inşaat sektörü, Ege Bölgesi nde ve İzmir de önemli bir dönemece girmiştir. 12
Ancak, bürokratik engeller, işçilik maliyetleri, sertifikalı işçi sayısının yetersizliği sektörün önündeki engellerde ilk etapta sayılabileceklerdir. Bu perspektifte; yaşanan arsa sıkıntısı, yüksek arsa fiyatları ve yüksek maliyetler, Kamu İhale Kanunu ve uygulamalarının çözümleyemediği aşırı düşük teklifler, sektör karlılığını, dolayısıyla sermaye birikimini olumsuz etkilemesi ise sektörün tehditleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bölgemizde ve özellikle İzmir'de de konut yapımına yönelik arazilerin yetersizliği, altyapı eksiklikleri, İhale Kanunu ve İmar Yönetmeliğinden kaynaklanan sorunlar nedeniyle sektörün yeteri kadar büyüme gösteremediği yatırımcılar açısından da sık sık dile getirilmektedir. Bu nedenle inşaat sektöründe kamu yatırımları ile özel sektör yatırımlarının gerilemesinde önemli dinamikler olan kamu yatırımlarının artırılması önemlidir. Bunun yanısıra iç talebi ve özel sektör yatırımlarını canlandıracak önlemler alınmalı ve kentsel dönüşüm projesinin sektördeki büyümeye ivme katacak etkileri süratle devreye sokulmalıdır. Çünkü, kentsel dönüşüm; Türkiye de gayrimenkul ve inşaat sektörünün gelişimi için önemli bir süreçtir. Bu açıdan uygulanabilir bir kentsel dönüşüm stratejisine sahip olunması önemlidir. Türkiye de konut arzının büyük bir bölümünü gerçekleştiren özel sektörün kentsel dönüşüm projelerine katılımı arttırılmalı ve kentsel alanlardaki konut üretimlerinde talep edilen yol, kanal, katılım bedelleri ve ruhsat harçları daha makul seviyelere çekilmelidir. Türkiye de yaşanan arsa sıkıntısı ve yüksek arsa fiyatları yüksek maliyetler yaratmaya devam etmektedir. Kentsel dönüşüm ile ortaya çıkacak arsaların arsa bedelleri de yüksek kalacaktır. Bu nedenle; yerel yönetimlerin 1/100.000 planları ile konut alanı ilan edilecek bölgelerde düşük bedelli arsa üretilmesi önem taşımaktadır. Bununla birlikte; Hazine arsalarının konut imarına uygun hale getirilmesi ve özellikle orta sınıf konutların inşaatının kullanımına sunulması, 13
Kentsel alanlardaki konut üretimlerinde talep edilen yol, kanal, katılım bedellerinin ve ruhsat harçlarının daha makul seviyelere çekilmesi, Konut üretiminde yapı ruhsatları ve yapı izinlerinin verilmesinde azami denetiminin sağlanması ile kayıt dışı haksız rekabetinin önlenmesi, Konut ve yapılar için getirilen enerji verimliliği gibi zorunlu standartların uygulanması konusunda vergi ve benzeri araçlar ile özendirici olunması öne çıkmaktadır. Ülkemizde yurtiçi müteahhitlik hizmeti sunan çok sayıda yüklenici mevcuttur. Yurtiçi müteahhitlerin çoğu küçük ölçekli, şahıs veya aile şirketi vasfında olup, müteahhitlik alanında üretim kalitesinin artırılması, profesyonelleşme, teknik altyapı ve birikimin geliştirilmesi ihtiyacı bulunmaktadır. Sektörün katma değerinin artırılabilmesi için bilgi yoğun ve yüksek standartlarda projelere geçiş yapılması ve kalite odaklı rekabet ortamının oluşturulması gerekmektedir. İnşaat sektörünün üretim ve hizmet kalitesini uluslararası standartlara ulaştırarak, yenilikçi bir anlayışla arz ve talebin yüksek katma değerli ve sürdürülebilir bir yapıya kavuşturulması ve sektörde teknik müşavirlik hizmetlerinin de etkinleştirilmesi önemlidir. Ayrıca; sektörde nitelikli, eğitimli, sertifikalı ara eleman sıkıntısı konusunda da; Mesleki Yeterlilik Belgesi sistemi ile çalışanların yeni teknolojiler doğrultusunda eğitilerek dünya standartlarına ulaşılması rekabet gücümüzü arttıracak, sektörde verimlilik ve kalite hedeflerinin üstüne çıkılmasını sağlayacaktır. 14