BÖLÜM 15 BUZULLAR VE İŞLEVLERİ

BÖLÜM 15 BUZULLAR VE İŞLEVLERİ 15.1. GİRİŞ Bu bölümde, yeryüzünün % 10 kadar bir alanını kaplayan buzulların aşındırma ve taşıma işlemlerindeki rolü incelenecektir. 15.2. KAYAÇ OLARAK BUZ Buzullarla ilgilenen yerbilimciler için buz da bir kayaç çeşidi olup; buz mineralinden oluşan ve kristalli tanelerden meydana gelen bir kayaç olarak tanımlanır (Şekil 15.1). Diğer kayaçlara göre yoğunluğu daha düşüktür. Katılaşmış bir akışkan olarak magmatik kayaçlara, yeryüzünde tabakalar şeklinde çökelerek büyük kalınlıklara ulaşabilen bir kayaç olarak tortul kayaçlara; ve basınç altında tekrar kristallenerek (recrystallization) oluşan bir formasyon olarak başkalaşım kayaçlarına benzerlik gösterir. Buz mineralinin diğer eşdeğerlerinden bir farkı da çok düşük sıcaklıklarda erimesidir, diğerleri yüzlerce derece daha yüksek sıcaklıklarda erimektedirler. 15.2.1. Buzul nedir? Şekil 15.1. Bir buzul buzuna ait tipik kristal mozayiği Bir buz kütlesi, diğer herhangi bir zemin veya kaya kütlesi gibi yamaç aşağıya hareket edebilir. Bu, hareket eden veya eskiden etmiş olduğu anlaşılan buz kütlelerine buzul denir. Bu kütleler iki başlıkta incelenir: kıtasal buzullar (continental glaciers) ve vadi buzulları (valley glaciers). Kıtasal buzullar Kıtasal buzullar, vadi buzullarına göre çok daha geniş alanlar kaplarlar. Bunlar çok yavaş hareket eden ve çok kalın buz tabakalarıdır. En genişleri, Grönland ve Antarktika'da bulunanlarıdır (Şekil 15.2). Bunlar bu kıtasal alanların hemen hemen tümünü örterler. Vadi buzulları Kayak yapanlarla dağcılar, vadi buzullarını - alpin buzullar da denir - tanırlar. Bu tür buzullar, dağlık kesimlerde yağan ve biriken karların, vadiler içinde ve aşağıya doğru yaptıkları hareketlerle oluşurlar (Şekil 15.3). Buzullar genellikle vadilerin enini tamamen kaplarlar ve vadi tabanındaki kayaçları yüzlerce metre örterler. Sıcak ve düşük enlemdeki bölgelerde, vadi buzulları vadilerin ancak başlarında, dağların yüksek kesimlerinde bulunabilirler. Daha soğuk ve yüksek enlemdeki bölgelerde ise, buzullar çok daha geniş alanlar kaplarlar. Bazen denize kadar uzanırlar ve buz parçaları kırılarak denize düşebilir ve denizde yerdeğiştirirler (icebergs, buzdağları, Titanik!). 15.2.2. Buzullar nasıl oluşurlar? Bir buzulun başlangıcında çok miktarda yağan ve yazın erimeyen kar vardır. Kar yavaş yavaş buza dönüşerek hareket etmeye başlar ve bir buzul oluşur. İlk koşul: düşük sıcaklıklar Buzulların oluşabilmesi için, karın yıl boyunca yerde kalabilmesi, bunun için de düşük sıcaklıklar gerekmektedir. Bu da ya yüksek enlemde yerlerde, ya da topoğrafik olarak yüksek kesimlerde gerçekleşebilir. Şekil 15.4'te, yeryüzünde enleme ve yüksekliğe bağlı olarak buzulların oluşabildikleri alanlar belirtilmiştir. Görüldüğü gibi, kutup bölgelerinde deniz seviyesinde buzulların oluşabilmesi veya kalabilmesine karşın, Orta Afrika'da bu seviye, Kilimanjaro dağlarında 5500 metreye ulaşmaktadır. 1

Şekil 15.2. Grönland ve Antarktikada üzerindeki kıtasal buzullar (Press & Siever 1998) Şekil 15.4. Enlem-yükselti-buzul oluşumu (Press & Siever 1998). Şekil 15.3. Alaskadaki bir vadi buzulunun görünümü (Monroe & Wicander 2005). 2

İkinci koşul: nem Kar ve buzul oluşumu, nem ve soğuk gereksinmektedir. Buzullar, dağlık alanlarda nemli rüzgarların yağış bıraktıkları kısımda gelişebilirler fakat yağış gölgesinin olduğu diğer dağ yamacı kuru ve buzulsuz olacaktır (bakınız yağış gölgesi). Güney Amerika'nın And dağlarında hakim rüzgarlar doğudan estikleri için, bu dağların doğu kısımları buzullu, batı kısımları ise karsız ve buzulsuzdur Buzul büyümesi: birikme Taze bir kar yağışı, toz gibi gevşek kar tanelerinden oluşur. Bu tür kar yerde kaldıkça aşağıya doğru çöker, sıkışır ve daha yoğun, taneli bir yapı kazanır. Bu karın üzerine gelen her yeni kar kütlesi, alttakini sıkıştırararak daha yoğun hale getirir (Şekil 15.5). Bu şekilde kar kütlesi gitgide sıkışan, yoğunlaşan ve taneleri eriyerek tekrar çimentolanan bir kayaç gibi pekişir. Genellikle 10 ila 20 sene arasında zaman alan bu buzul oluşturma olayına birikme (accumulation) denir. Buzullar içinde hem mamut gibi hayvan, hem de eski insanlara ait az bozulmuş kalıntılara rastlanmıştır. Ayrıca, kalın buzulların kimayasal analizleri bize buzulun oluştuğu zamanlara ait atmosferin kimyasal özelliklerini - örneğin CO 2 miktarı - vermektedir. Şekil 15.5. Karın buza dönüşmesi (Press & Siever 1998). Şekil 15.6. Buzlarda beslenme ve erime (Press & Siever 1998). Buzulun küçülmesi: yüzden erime (ablation) Bir buzulun bir yılda kaybettiği toplam buz miktarına yüzeyden erime (ablation) denir (Şekil 15.6). Nedenleri şunlardır: erime: buz eridiğinde - örneğin buzulun hareketleri sonucu daha sıcak kesimlere gelmesi ile - buzul malzeme kaybeder; buzdağları oluşumu ile: bir buzul kıyıya geldiğinde, buz parçaları kırılarak denize düşerler; süblimasyon : soğuk kesimlerde buz, doğrudan katı halden gaz haline geçebilir; rüzgar aşındırması: kuvvetli rüzgarlar, buzu eriterek ve süblimasyonla aşındırabilir. Buzul bilançosu: birikme ile yüzeyden erimenin farkı Birikme ile yüzeyden erimenin farkı buzul bilançosunu verir. Bu fark uzunca bir süre için sıfırsa buzul harekette olsa bile hacmi değişmez. Böyle bir buzulda, üst kesimlerde karla birikme, alt kesimlerde ise yüzeyden erime ile buz kaybı olur. Antarktika buzullarının bir kesiminde yapılan bir araştırma, 1936-1992 arasında özellikle 1966'dan sonra buzul kütlesinin önemli miktarda azaldığını göstermektedir (Şekil 15.7). Bu, küresel ısınmanın olduğunu gösteren bir delil sayılabilir. 3

Şekil 15.7. Antarktika buzullarının azaldığını gösteren haritalar (Press & Siever 1998). 15.3. BUZULLAR NASIL HAREKET EDER? Buz, kendini yerinde tutan direnç - sürtünme - kuvvetlerini yerçekimi etkisi ile yenecek kadar kalınlaşınca - metrelerce kalınlık gerekir - hareket etmeye başlar. İlk bakışta sağlam görünen buzdan oluşmuş bir buzul kütlesi neden ve niçin hareket eder? 15.3.1. Buzul hareketinin nedenleri Bu hareket iki türlü olur: buzulun (kendi) içinde ve buzulun altında. Buzulun içinde olan plastik bir akıştır ve buzulun içinden mikroskopik ölçeklerde kaymasıdır. Buzulun dibinden kaymasına temelden kayma denir ve buzulun temelinden itibaren üstünde bulunduğu ortam üzerinde kaymasını ifade eder. Kuru buzullarda hareket: plastik akış Bir buzulun içinde hüküm süren büyük basınçlara maruz kalan buz kristalleri kısa zamanlarda çok küçük hareketler (milimetrenin on milyonda biri kadar) yaparlar (Şekil 15.8). Buna plastik akış (plastic flow) denir. Bu tür bireysel hareketlerin çok büyük sayıda kristal tarafından yapıldığı düşünüldüğünde, toplam hareketin önemli hızlara ulaşabileceği ortaya çıkar (Şekil 15.9). Bu tür hareket buzulların çok soğuk iklim koşullarında olmaları durumunda egemendir. Tüm buzul, erime sıcaklığının çok altında bir sıcaklıktadır ve altındaki zemine donarak yapışmıştır. Plastik akışla, buzulun hareketleri zemindeki toprak veya kayaçları deforme ederek koparır ve buzulla beraber taşır. Şekil 15. 8. Buz kristallerinin plastik akışı. Şekil 15.9. Buzul ölçeğinde plastik akış (Press & Siever 1998). 4

Nemli (sulu) buzullarda hareket: temelden kayma (basal slip) Temelden kayma, temel ile buzul arasındakı kısmın sıcaklığına bağlıdır. Buzulların alt kesimlerinde temele uyguladıkları basınç, buz kütlesinin yüksekliği nedeni ile çok büyüktür. Basınç arttıkça erimenin de artması ile, buzulun alt kesimlerinde buz eriyebilir ve bir yağ gibi kaydırıcı etkisi olan bir su tabakası oluşabilir (Şekil 15.10). Bu suyun oluşumu, donma noktasının altında sıcaklıklarda dahi olabilir - buz pateninde, patenin altındaki ince çelik sırtın buzda yaptığı büyük basınçla buzu eritmesi ve kayma olması gibi. Kristallerin plastik akış sırasında da sürtünme dolayısı ile çok az da olsa bir miktar buz eriyerek suya dönüşür. Bu su miktarları, buzulun içinde su filmleri yaratarak yağlayıcı etki ile kaymaların oluşmasına neden olurlar. Şekil 15. 10. Buzul tabanındaki erimiş suyun neden olduğu Şekil 15.11. Vadi buzullarındaki hareket (Press & Siever temelden kayma (Press & Siever 1998). 1998). Akış şekilleri ve hızları Vadi buzulları, hızları buzulun derinliği ve vadi yamaçlarına olan uzaklıklarına bağlı olarak hareket ederler. Buzulun temelde ve vadi yamaçlarında kayaçlarla olan dokanaklarında kuvvetli sürtünmeler mevcuttur. Buzullarda yürütülen ölçme çalışmaları, buzulun en hızlı kısmının ortasında olduğunu göstermiştir (yılda 75 metre olabilir). Ayrıca buzulun içine açılan düşey deliklerdeki deformasyonların incelenmesinden, buzulun temelinin - altının ortasına göre daha yavaş hareket ettiğini ortaya çıkarmıştır (Şekil 15.11). Kıtasal buzullarda ise hareket buzulun en kalın olduğu orta kesimden dışarıya doğrudur (Şekil 15.12). Günümüzde buzul hızları uydu ve uçak radarları ile tespit edilebilmektedir. Şekil 15.12. Kıtasal buzullarda hareket en kalın kısımdan dışarıya doğrudur (Press & Siever 1998). 5

15.4. BUZULLARIN OLUŞTURDUKLARI YERŞEKİLLERİ Buzullara bağlı olarak gelişen yerşekilleri ancak buzullar çekildikten sonra anlaşılabilir. 15.4.1. Buzul aşındırması ve aşındırma şekilleri Buzulların aşındırma gücü dikkat çekicidir. Birkaç yüz metre yüksekliğindeki bir buzul, bir yılda milyonlarca ton kayaç koparmakta ve öğütmektedir - bunu taşımak için 300 büyük iş kamyonu 365 gün çalışmak zorunda kalır. Buzulların aşındırma büyüklüğü, su ve rüzgarla karşılaştırıldığında çok büyüktür. Kenarlarınde ve temelinde bir buzul, kayaçları parçalar ve bunları altındaki kayacı öğütür. Böylece ev boyunda kaya blokları ile kil boyuna - buna kaya unu (rock flour) denir kadar değişik boyutta malzeme öğütülür. Buzul üzerinden geçtiği kayaçları çizer (Şekil 15.13). Bugün gözlemlenen bu tür çizikler (striations) hem bir buzul hareketinin olduğunu hem de bu buzulun ne tarafa doğru hareket ettiğini gösterirler. Burada da kaya engellerine rastlayan buzullar, kayanın çarptıkları kısmını zımparalarlar, diğer kısım ise, kumullarda olduğu gibi, parçalanan tanelerin biriktiği bir yer olur (Şekil 15.14). Bu birikim kısmı, fransızcadan gelen ve "koyunun arkası, gerisi" - roche moutonnée: koyunsu kaya, koyunun kuyruk kısmına olan benzerlik dolayısı ile - anlamına gelen bir deyimle anılır ve buzulun hareket yönünü saptamada kullanılır. Bu şekilde, eskiden buzulların nasıl hareket etmiş oldukları anlaşılabilir. Şekil 15. 13. Buzulların çizdiği kayaç üzerindeki izler (Press & Siever 1998). Şekil 15.14. Koyunsu kayanın oluşumu (a), koyunsu kayaya bir örnek (alttaki resim) (Monroe & Wicander 2005). 6

Bir buzul vadisinin en üst oluşum kesimlerinde, aşındırma ile "amfiteatr" şeklinde ve sirk (cirque) denen bir şekil gelişir (Şekil 15.15). Sirklerden itibaren aşağı kesimlere doğru vadileri kullanarak inen buzullar, vadilerin yamaçlarını aşındırarak şekillendirirler. U harfine benzemesi nedeni ile, bu vadi türlerine U şeklinde vadiler denir. Bunlar, dağlık kesimlerde akarsuların oluşturdukları V şeklindeki vadilerden farklıdırlar. Buzul ve akarsular sadece vadi şekilleri ile değil aynı zamanda kolları ile olan eklemleri ile de farklılıklar gösterirler. Buzullar erimeden bu eklemler birbirlerine benzerler fakat bu durum buzullar eridiğinde değişebilir. Buzul erimesi ile ortaya daha derin bir ana vadi ve ona kavuşan fakat daha sığ ve erime sonrasında asılı kalan vadiler (hanging valley) oluşabilirler (Şekil 15.16). Bu tür eklemlerde kollardan gelen su, şelalelerle (waterfall) ana kola kavuşur. Yine akarsulardan farklı olarak, buzul vadileri denizel kesimlerde aşındırmasına devam etmiş olabilir. Buzul çekildiğinde ortaya çıkan, denize doğru ilerleyen U şekilli uzun vadilerdir. Bunlara fiyord (fjord) ismi verilir. Şekil 15.15. Buzullarla oluşan sirkler. Şekil 15.16. a) Morenler ve oluşumları. b) Buzullar eridikten sonra ortaya çıkan şelaleler ve asılı vadiler (Press & Siever 1998). 15.4.2. Buzullara bağlı çökelme ve oluşan yerşekilleri Buzullar önlerine kattıkları her boyuttan malzemeyi sürükleyerek hareket ederler. Buzulun eridiği kesimlerde bu sürüklenen malzeme çökelir. Bu çok değişik boyutlarda tane içeren, kötü boylanmış, tabakasız, karmakarışık bir yapıdadır (Şekil 15.17) ve "sürükleme, til" (drift, till) denir. Buzulun erimesi ile oluşan su, diğer akarsu çökellerinde olduğu gibi ve sürüklemelere göre daha düzenli, daha iyi boylanmış ve tabakalı yapıda bir tortul kayaç bırakır (outwash). 7

Buzullara bağlı çökeller Bir buzul tarafından taşınan veya sürükleme olarak çökeltilen bloklu, kumlu ve killi malzemeye genelde moren (moraine) adı verilir. Buzulun ne tarafında oluşmuşsa morene o tarafla ilgili isimler verilir (Şekil 15.18). Boyut ve görünüm açısından en göze çarpanı, buzulun ucunda oluşan uç morenidir (end moraine). Bitiş moreni (terminal moraine) ise bir buzulun ulaşabildiği en uzak noktada çökelen ve dolayısı ile bu noktayı simgeleyen bir morendir. Yanal morenler (lateral moraine), buzulun vadi yamacında parçaladığı ve bıraktığı sürüklemelerdir. İki komşu ve birleşen vadiye ait yanal morenler ise, vadilerin birleşme noktasından aşağıya doğru orta moreni (medial moraine) oluştururlar. Yer moreni ise, buzulun tabanında yaptığı aşındırma işlemi ile taşıdığı ve biriktirdiği morendir. Şekil 15.17. Tipik bir til in görünümü yapısı (ortadaki insana dikkat). Şekil 15.18. Yan morenlerin görünümü Şekil 15.19. Değişik morenlerin oluşumu Buzul suyuna bağlı çökeller Buzullardan eriyerek akan ve tortul taşıyan ve çökelten sularla değişik şekillerde çökelme olabilir. Bunlardan eskerler (esker), buzullardan çıkan ve genellikle düz olmayan, fakat ortalama olarak buzul hareket doğrultusunda akan suların bıraktıkları dar, uzun, kum ve çakıldan oluşan çökellerdir (Şekil 15.20). Kanala benzeyen uzanımda ve yılankavi (sinuous) olmaları, iyi boylanmış ve suyla taşınmış olduğunu düşündüren tortul yapıları eskerlerin akarsularla taşınmış olduklarına işaret etmektedir. Eskerler, bir göle kavuşmaları durumunda bir delta şeklinde çökelme ortamı yaratabilirler. Bunlara kama (kames) denir. Bu kamalarda, yazın erimiş sularla kaplı göllerde olan kaba siltli çökelmeler yerini kışın gölün donarak göl suyunun hareketsiz olması nedeni ile çökelen killi seviyeler alır. Böylece kışları yazın birikmiş olan siltli malzemenin üzerine daha ince killi kısımlar çökelirler. İlginç bir diğer oluşum ise, outwash ovasında yeralan ve kenarları eğimli, içi bazen suyla dolu olan boşluklardır. Bu boşluklara kazan (kettle) adı verilir (Şekil 15. 20). Varlıkları, güncel buzullarda da gözlenen bir olguyla açıklanmaktadır. Buzullardan kopan ve bireysel olarak outwash ovasında kayarak duran bir buz kütlesinin erimesi için bir süre geçecektir (1 kilometre çapında bir buzul en azından 30 senede erir). Bu sırada buzul, etrafında hareket eden kum ve çakıl parçaları ile kısmen sıvanır. Bloğun erimesine kadar geçen sürede ana buzul outwash ovasını besleyemeyecek kadar geriye çekilebilir. Bu durumda, buzulun etrafını saran taneler, buzul eriyince bir boşluğun ortaya çıkmasını sağlarlar. Eğer bu boşluk alanı, yeraltı su tablasının altında ise burada bir göl oluşur. 8

drumlin Şekil 15.20. Esker, kama (kame), kazan (kettle), uç moren (end moren), yıkama ovasının (outwash plain) oluşumu (a) (b) Şekil 15.21. Akarsu aşındırmasına (a) ve bir buzul aşındırmasına (b ve c) ait morfolojik farklılıklar. Akarsu aşındırması V şekilli vadiler, yuvarlak sırtlar ve tepeler ile karakterize olurken Buzul aşındırması U şekilli vadiler, sivri sırt ve tepeler, asılı vadiler ile karakterize olur. (c) 9

15.5. BUZUL ÇAĞLARI: PLEYİSTOSEN BUZUL ÇAĞI Buzul çökellerinin ulaştıkları alanları inceleyen jeologlar, bugün Grönland'da yeralan kıtasal buzulların bir zamanlar çok daha geniş yer kapladıklarını Kuzey Amerika'nın ortalarına kadar - gösterdiler. Daha sonra yapılan çeşitli araştırmalar, yerkürenin Dördüncü zaman (Kuvaterner) boyunca bir kaç buzul çağı geçirmiş olduğunu ortaya çıkardı. Bu buzul çağları boyunca, okyanus suyunun buzullara dönüşmesi ile, bu sularda önemli alçalmalar olduğu anlaşıldı. Buna göre, en önemli buzul çağlarından biri olan ve günümüzden 18 000 yıl önce oluşan buzul çağında, deniz suyunun yaklaşık 130 metre kadar düştüğü ve bugünkü buzul kütlesinin üç misli kadarının oluştuğu (yaklaşık 70 milyar metre küp) düşünülmektedir. Buzul çağlarının oluşmasını en iyi açıklayan kuram, güneşin etrafında dönen ve bu yıldızdan devamlı olarak ısı alarak dış dengesini oluşturan dünyanın eksenindeki kısa (10 000 yıllık), orta (20 000 yıllık) ve uzun (100 000 yıllık) vadeli değişikliklerdir. Bu değişiklikler ile, dünyanın aldığı ısı miktarı değişmekte ve azaldığında oluşan soğumanın sonucu buzullar artmaktadır. Şekil 15.22. Yerküre nin dönmesi ve yörüngesindeki küçük düzensizlikler iklim değişimlerini etkiliyebilir. (a) Yerküre nin yörüngesi yaklaşık bir daireden (sol) bir elipse (sağ) geçmekte ve yaklaşık 100,000 yıl sonra bu olay tekrarlanmaktadır. (b) Yerküre nin dönme ekseni yavaş hareket etmekte ve uzayda bir koni oluşturmaktadır. (c) Bugün Kuzey Yarıküre nin kış geçirdiği Ocak ayında Yerküre güneşe en yakın durumdadır. (d) 11,000 yıl sonra durum terslenecektir. 10