Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi Mustafa CİHAN
Rahmetli Annem ve Babam a
Mustafa CİHAN 1972 yılında Nevşehir in Kozaklı ilçesinde doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Kozaklı da tamamladı. 1989 yılında girmiş olduğu Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünden 1993 yılında mezun oldu. 1994 yılında Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Felsefe Grubu Eğitimi Bölümünde Araştırma görevlisi olarak göreve başladı. 1995 yılında yüksek lisansını, 2001 yılında ise doktorasını Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü nde tamamladı. 2002 yılında aynı bölüme Yardımcı Doçent olarak atandı. 2012 yılında ise Doçent unvanı aldı. Halen Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Felsefe Grubu Eğitimi Anabilim Dalında görev yapmaktadır. Başlıca ilgi alanları, insan felsefesi, tarih felsefesi ve eğitim felsefesidir. Yazarın, Ortega Y Gasset de İnsan ve Tarih Felsefesi (2010) adlı bir kitabı ve çeşitli akademik dergilerde yayınlanmış çok sayıda makalesi bulunmaktadır. İletişim: Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Felsefe Grubu Eğitimi Anabilim Dalı E-posta: mcihan@atauni.edu.tr
ÖN SÖZ Bir felsefe konusu olarak insanın ne olduğu sorunu, felsefenin en önemli konusu ve sorunu olarak karşımıza çıkar. İnsan ise sadece fiziksel bir dünyada yaşamaz, aynı zamanda tarih ve kültür dünyası dediğimiz, bir dünyada da yaşar. Tarih ve kültür alanı, tamamen insana özgü, insan tarafından meydana getirilmiş bir dünyadır. Tarih ve kültür dünyası, insanın ortaya koyduğu bir dünya olduğu için bu dünyayı, doğayı ele aldığımız gibi ele alıp inceleyemeyiz. Bu nedenle insanı bilmenin ve anlamanın en doğru yolu onun tarih ve kültür dünyasını bilmek ve anlamaktan geçer. Çalışmamızın konusu olan Alman tarih ve kültür filozofu Oswald Spengler döngüselci bir yaklaşımla, tarih ve kültür felsefesini ortaya koymuştur. Onun bu konudaki iddiaları ise büyük tartışmalara yol açmıştır. Yazmış olduğu temel eseri Batının Çöküşü adlı çalışması, birçok taraftar bulabildiği gibi, çok önemli isimler tarafından ciddi eleştirilere de maruz kalmıştır. Spengler, Batı nın dünyadaki üstünlüğünün sona ermekte olduğunu ifade ederek, Batı toplumlarını kendi gelecekleri hakkında adeta düşünmeye sevk etmiştir. Bir bunalımlar çağı olan 20. yüzyılda yaşamış olan Spengler, çağının toplumsal, kültürel ve siyasal koşullarından etkilenmiş bir düşünürdür. O, çağında karşılaştığı kültürel ve siyasal sorunlar hakkında bir takım tespit ve öneriler getirir. Onun yapmış olduğu tespit ve önerilerinin ise haklı olan tarafları olabildiği gibi, eleştirilecek noktaları da bulunmaktadır. Spenglerci düşüncenin merkezinde, her kültürün sınırlı bir yaşama sahip olması gerçeği yer alır. Bir kültür, doğar, büyür ve bir zaman sonra yok olur. Bu nedenle filozof ve tarihçi, realist bir tavırla yüzeysel gerçeklerle değil, hayallere kapılmadan derin gerçekliklerle yüzyüze gelmekten kaçınmamalıdır. Dünya tarihinin morfolojisini açıklamaya çalışan Spengler, kendine özgü bir dünya görüşü ortaya koyar. Ona göre tarih ve kültür, pozitivistlerin ve Marksistlerin savundukları gibi doğal etkenlerin bir ürünü değil, bunun aksine kül-
viii Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi tür belli ruh durumlarının adeta bir dışavurumudur. Bu durumları ise mantıksal olarak çıkarsamak ve doğabilimsel açıdan açıklamak oldukça zordur. Spengler in tarih ve kültür felsefesi üzerine yaptığımız bu çalışma, iki kısımdan oluşmaktadır. Çalışmanın birinci kısmı, Spengler in tarih ve kültür felsefesinin ayrıntılı bir şekilde ortaya konulmasına ayrılmıştır. Burada özelikle düşünürün, doğa olarak dünya ve tarih olarak dünya ayrımı konusundaki özgün düşünceleri, kültür ve medeniyete bakışı, kültür ve sembol kavramları arasında kurduğu bağlantılar incelenmiştir. Ayrıca bu bölümün sonunda Spengler in insan doğası, teknik ve tarih arasındaki ilişki konusundaki görüşü ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır. Çalışmanın ikinci kısmında ise Spengler in tarih ve kültür felsefesine yapılan bazı önemli eleştirilere yer verilmiştir. Ancak bu eleştiriler, eleştirileri yapanların (Sorokin, Toynbee ve Collingwood) tarih felsefeleri dikkate alınarak, ortaya konulmuştur. Bu isimlerden Toynbee, Spengler in hem takipçisi hem de eleştirmenidir. Sorokin, kısmen Spenglerci olsa da o da Spengler e önemli eleştirilerde bulunmuştur. Bu kısımda Spengler e en ciddi eleştirileri yapan ismin Collingwood olduğunu görmekteyiz. Bu çalışmayı yaparken, Spengler in temel eseri olan Batının Çöküşü adlı çalışmasını merkeze aldık. Diğer eserlerinden de yer yer yararlanmaya çalıştık. Bu çalışmanın amacı, tarih felsefesi ve siyaset felsefesi kitaplarında adını çok sık duyduğumuz, ancak üzerine ülkemizde derli toplu bir çalışmanın olmadığını gördüğümüz, Spengler in tarih ve kültür felsefesini ortaya koymak olacaktır. Ayrıca çalışmanın ikinci bölümünde ona yapılan önemli eleştirilere de yer vererek, okuyucunun daha geniş bir bakış açısı kazanması sağlanacaktır. Bu çalışmaya başladığımda bana her zaman ve her konuda destek olmuş olan, ancak bir yıl ara ile kaybettiğim ve üzerimdeki emeklerini asla unutmayacağım annem ve babam ı saygı ve rahmet ile anıyorum. Her zaman yanımda olan eşim Esin ve oğullarım
Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi ix Göktürk ve Oğuz Kağan a da teşekkürlerimi sunuyorum. Ayrıca bu kitabı yayınları arasında yer veren Pegem Akademi Yayıncılık çalışanlarına, katkı sağlayan meslektaşlarıma ve arkadaşlarıma da teşekkür ederim. Çalışmanın Oswald Spengler in tarih ve kültür felsefesine ilgi duyanlara katkı sağlaması dileğiyle. Şubat- 2017, Erzurum Mustafa CİHAN
İÇİNDEKİLER ÖN SÖZ...vii GİRİŞ...1 A. Tarih Felsefesinin Gelişimi...1 B. Spengler in Yaşamı ve Çağı...17 BİRİNCİ BÖLÜM SPENGLER İN TARİH VE KÜLTÜR FELSEFESİ A. Doğa ve Tarih...29 B. Kültür ve Medeniyet...54 C. Kültür ve Sembol...77 D. İnsan Doğası, Teknik ve Tarih...93 İKİNCİ BÖLÜM SPENGLER İN TARİH VE KÜLTÜR FELSEFESİNE YAPILAN ELEŞTİRİLER A. Sorokin ve Eleştirileri... 107 B. Toynbee ve Eleştirileri... 119 C. Collingwood ve Eleştirileri... 132 SONUÇ... 148 KAYNAKÇA... 157 DİZİN... 163
Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi 157 KAYNAKÇA Ateşoğlu, Güçlü, Giriş, Tarih Felsefesi Seçme Metinler, Haz. D. Özlem, G. Ateşoğlu, DoğuBatı Yayınları, Ankara, 2006. Aksakal, Hasan, Politik Romantizm ve Modernite Eleştirileri, Kadim Yayınları, Ankara, 2011 Aksakal, Hasan, Oswald Spengler in Tarih, Kültür ve Medeniyet Anlayışı, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi (The Journal of International Social Research), Volume: 3 Issue: 12, Summer 2010 Akarsu, Bedia, Çağdaş Felsefe, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 1994 Aysevener, Kubilay, Tarih Felsefesi, Say Yayınları, İstanbul, 2015. Aysevener, Kubilay, Collingwood un Tarih Felsefesi, İmge Kitabevi, Ankara, 2001. Aysevener, Kubilay- Barutça, E. Müge, Tarih Felsefesi, Cem Yayınevi, İstanbul, 2003. Aysevener, Kubilay, O. Spengler, A. Toynbee ve Yirminci Yüzyılda Döngüsel Tarih Anlayışına Yeniden Dönüşün Nedenleri, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üni. Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 1989 Aysevener, Kubilay, Antikçağ dan Günümüze Tarih Tasarımları, ÇTTAD, VIII/18-19, (2009/Bahar-Güz) Adorno, Teodor W., Eleştiri/Toplum Üzerine Yazılar, Türkçesi: M. Y. Öner, Belge Yayınları, İstanbul, 2011 Atasoy, Fahri, Sorokin n Toplum Felsefesi, Seba Yayınları, Ankara, 1997. Bıçak, Ayhan, Tarih Metafizikleri, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2005. Bıçak, Ayhan, Tarih Felsefesinin Oluşumu, Dergâh Yayınları, İstanbul, 2004. Bıçak, Ayhan, Tarih Bilimi, Çantay Kitabevi, İstanbul, 1999 Bilgeseven, Amiran Kurtkan, Sosyal İlimler Metodolojisi, Filiz Kitabevi, İsatanbul, 1994 Bilgeseven, Amiran Kurtkan, Tarihi Metodu Kullanış Tarzları Bakımından İbni Haldun ve Sorokin in Mukayesesi, Tarih ve Sosyoloji Seminerleri, (Ayrı basım), Bildiriler, 28-29 Mayıs 1990, Edebiyat Fak. Basımevi, İstanbul, 1991 Bochenski, J.M., Çağdaş Avrupa Felsefesi, çev. S.P.Kırkoğlu, Kabalcı Yayınevi, İstanbul, 1997.
158 Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi Coser, A. Lewis, Sosyolojik Düşüncenin Ustaları: Tarihsel ve Toplumsal Bağlamlarında Fikirler, çev. H. Hünler, S. Toker, İ. Mazman, De Ki Basım Yay., Ankara, 2010 Cassirer, Ernst, Kültür Felsefesinde Doğalcı ve İnsancı Temellendirme, Doğan Özlem, Kültür Bilimleri ve Kültür Felsefesi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1986. Cassirer, Ernst, İnsan Üstüne Bir Deneme, çev. N. Arat, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1997. Carr, E. H., Tarih Yazımında Nedensellik ve Yanlılık, çev. Ö. Ozankaya, İmge Kitabevi, Ankara, 1992 Cairns, Grace E., Philosophies of History, Philosophical Library, New York, 1962 Cihan, Mustafa, Jose Ortega y Gasset de İnsan ve Tarih Felsefesi, Çizgi Kitabevi, Konya, 2010. Cihan, Mustafa, Nietzsche ve Tarih Eleştirisi, Atatürk Üniv. FEF, Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:6, Sayı: 36, Erzurum, 2006, Collingwood, R.G., Tarih Tasarımı, çev. K. Dinçer, Gündoğan Yayınları, Ankara, 1996. Collingwood, R.G., Tarih Felsefesi Üzerine Denemeler, çev. E. Özvar, Ayışığı Kitapları, İstanbul, 2001. Collingwood, R.G., Oswald Spengler ve Tarihsel Çevrimler Kuramı, Collingwood, R.G., Tarih Felsefesi Üzerine Denemeler, çev. E. Özvar, Ayışığı Kitapları, İstanbul, 2001. Collingwood, R.G., Tarih Felsefesi, Kubilay Aysevener, Collingwood un Tarih Felsefesi, İmge Kitabevi, Ankara, 2001. Colligwood, R.G., Bir Tarih Felsefesinin Doğası ve Amaçları, Kubilay Aysevener, Collingwood un Tarih Felsefesi, İmge Kitabevi, Ankara, 2001. Çevik, Mustafa, Tarih Felsefesi, Anı Yayınları, Ankara, 2014 Dilthey, Wilhelm, Hermeneutik ve Tin Bilimleri, çev. D. Özlem, Paradigma Yayınları, İstanbul, 1999 Debbins, William, Giriş, Collingwood, R.G., Tarih Felsefesi Üzerine Denemeler, çev. E. Özvar, Ayışığı Kitapları, İstanbul, 2001 Erkilet, Alev, Toplumsal Yapı ve Değişme Kuralları, Hece Yayınları, Ankara, 2007 Iring, Fetscher, Tarih Felsefesi, Diemer vd., Günümüzde Felsefe Disiplinleri, çev. D. Özlem, İnkılap Kitabevi, İstanbul, 1997.
Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi 159 Farrenkopf, John, The Transformation of Spengler s Philosophy of World History, Journal of the History of Ideas, Vol. 52, No. 3 (Jul. - Sep., 1991), pp. 463-485 Geras, Noman, Marx ve İnsan Doğası, çev. İsmet Akça-M.Görkem Doğan, Birikim Yayınları, İstanbul, 2002. Gündoğan, Ali Osman, Albert Camus ve Başkaldırı Felsefesi, Birey Yayıncılık, Erzurum, 1995. Günay, Mustafa, Akıl, Aydınlanma ve Tarihsellik, Us, Düşün ve Ötesi, Sayı: 8, İstanbul, 2003. Günay, Mustafa, Felsefe Tarihinde İnsan Sorunu, İlya Yayınevi, İzmir, 2003. Güvenç, Bozkurt, İnsan ve Kültür, Remzi Kitabevi, İstanbul, 2005 Gökberk, Macit, Kant ile Herder in Tarih Anlayışları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1997. Görür, Ayşe, İnsanlık, Giambattista Vico ve Yeni Bilim in Temel Kavramları, Der. Levent Yılmaz, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2007. Hobsbawm, Eric J., Kısa 20.yüzyıl. 1914-1991 Aşılıklar Çağı, çev. Y. Alogan, Sarmal Yayınları, İstanbul, 2003 Hobsbawn, Eric, İmparatorluk Çağı, çev. V. Aslan, Dost Kitabevi, Ankara, 1999 Hobsbawn, Eric, Tarih Üzerine, çev. O. Akınhay, Bilim ve Sanat Yayınları, Ankara, 1999 Hegel, G. W. F., Tarihte Akıl, çev. Önay Sözer, Kabalcı Yayınları, İstanbul, 2003. Hughes-Warring, Marnie, En Önemli 50 Tarihçi, terc.: İ. Kapaklıkaya, Etkileşim Yayınları, İstanbul, 2014 Hughes, H. Stuart, Oswald Spengler, Transaction Publishers, New Brunswick (USA) and London (UK), 1991 İbni Haldun, Mukaddime I, Çev. Z. K. Ugan, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1968 İnam, Ahmet, Teknoloji Benim Neyim Oluyor?, Bahçe Kitapları, Ankara, 1993 Kızılçelik, Sezgin, Sosyoloji Teorileri I, Emre Yayınları, Konya, 1994 Kongar, Emre, Toplumsal Değişme Kuramları ve Türkiye Gerçeği, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1999 Kessler, G., Hegel, Ranke ve Spengler de Tarih Felsefesi, İş, Felsefe, Ahlak İçtimaiyet Mecmuası (İş ve Düşünce), çev. Z.F. Fındıkoğlu, İstanbul, 1934
160 Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi Kessler, Gerhard, Sosyolojiye Başlangıç, çev. Z.F.Fındıkoğlu, İstanbul Üniv. İşletme Fak. Yayınları, İstanbul, 1985 Köktürk, Milay, Kültür ve Sembol Bir Cassirer İncelemesi, Aktif Düşünce Yayıncılık, Ankara, 2014 Kemerlioğlu, Eyüp, Bilgi Sosyolojisi, Saray Kitabevi, İzmir, 1996 Le Bon, Gustave, Kitleler Psikolojisi, çev. Selahattin Demirkan, Yağmur Yayınevi, İstanbul, 1974 Mayer, Frederick, Yirminci Asırda Felsefe, çev. M. Mutal, Dergâh Yayınları, İstanbul, 1992. Mejuyev, Vadim, Kültür ve Tarih, çev. S.H. Yokova, Kuram Yayınları, İstanbul, 1998. Meriç, Cemil, Umrandan Uygarlığa, İletişim Yayınları, İstanbul, 2003 Mengüşoğlu, Takiyettin, İnsan Felsefesi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1988. Nietzsche, Güç İstenci, çev. Sedat Umran, Birey Yayıncılık, İstanbul, 2002. Nietzsche, Tarihin Yaşam İçin Yararı ve Yararsızlığı (Çağa Aykırı Düşünceler II ), çev.nejat Bozkurt, Say Yay., İstanbul, 2003 Nayan, Kamal, Oswald Spengler Philosophy of Man & Culture, İndian Philosophical Quarterly, Vol. X I, No: 1, January, 1984 Ortega y Gasset, José, History As A System, Toward A Philosophy of History, Trans. Helene Weyl, W.W. Norton & Company, Inc., New York, 1941. Ortega y Gasset, José, The Revolt of the Masses, Trans. By Anonymous, W.W. Norton & Company Inc., New York, 1993. Özlem, Doğan, Kültür Bilimleri ve Kültür Felsefesi, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1986. Özlem, Doğan, Bilim Felsefesi (Ders Notları), İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 2003. Özlem, Doğan, Kaygı ve Tarihsellik, Siyaset, Bilim ve Tarih Bilinci, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 1999. Özlem, Doğan, Sunuş, Giambattita Vico, Yeni Bilim, çev. Sema Önal, Ankara: DoğuBatı Yayınları, 2007. Özlem, Doğan, Tarih Felsefesi, Anahtar Kitapları, İstanbul, 1994. Özlem, Doğan, Kavramlar ve Tarihleri-I-, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 2002
Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi 161 Özden, H. Ömer Elmalı, Osman, Yeniçağ Felsefesi Tarihi, Arı Sanat Yayınları, İstanbul, 2012 Rızvanoğlu, Eren, Çizgisel Tarihe Karşı Çıkışları Bağlamında Spengler ve Toynbee nin Döngüsel Tarih Yaklaşımları, Kaygı, sayı: 20, Bursa, Bahar 2013. Stimely, Keith, Oswald Spengler: An Introduction to his Life and Ideas, The Journal of Historical Review, March-April, (Vol. 17, No. 2), 1998 Sanay, Eyyüp, Genel Sosyoloji Dersleri, G.Ü. Basın-Yayın Y.O.Yayınları, Ankara, 1991 Schopenhauer, Artur, İstenç ve Tasarım Olarak Dünya, Tarih Felsefesi Seçme Metinler, Haz. D. Özlem, G. Ateşoğlu, DoğuBatı Yayınları, Ankara, 2006, s. 227 Sorokin, Pitirim A., Bir Bunalım Çağında Toplum Felsefeleri, çev. M. Tunçay, Göçebe Yayınları, İstanbul, 1997. Sorokin, Pitirim A., The Crisis of Our Age, E.P. Dutton & Co.inc. New York, 1946 Sorokin ve Toynbee, Sosyal Değişme Üzerine Denemeler, çev. E. Güçbilmez, Sevinç Matbaası, Ankara, 1964 Spengler, Oswald, Batının Çöküşü, çev. G. Scognamillo, N. Sengilli, Dergâh Yayınları, İstanbul, 1997. Spengler, Oswald, İnsan ve Teknik, çev. K. Turan, Töre-Devlet Yayınları, Ankara, 1973 Spengler, Oswald, Man and Technics, Translated from the German by Charles Francİs Atkinson, New York: Alfred A. Knopf, 1932 Spengler, Oswald, The Decline of the West, Volume 1, Trans. C. F. Atkinson, Alfred A. Knopf Publisher, New York, 1988 Spengler, Oswald, The Decline of the West, Volume II, Trans. C. F. Atkinson, Alfred A. Knopf Publisher, New York, 1986 Spengler, Oswald, Karar Anı, Batı ya Yön Veren Metinler IV, Der. A. Alatlı, Kapadokya MYO Yayınları, 2010 Spengler, Oswald, Selected Essays, Trans. And Introduction Donald O. White (1967), [http://www.archive.org/details/ Selected Essays E.T. 04/01/2017] Spengler, Oswald, Prussianism and Socialism, Trans. Donald O. White, [http:// www.archive.org/details/prussianismandsocialism E.T. 20/01/2017]
162 Oswald Spengler de Tarih ve Kültür Felsefesi Stevensen, Leslie, Yedi İnsan Doğası Kuramı, Yay. Hazırlayan Necla Arat, Say Yayınları, İstanbul, 2005. Sunic, Tomislav, History And Decadence: Spengler s Cultural Pessimism Today, A Journal of Literature, History and the Philosophy of History, Vol. 19, No 1, pp. 51-62, 1989 Ţabrea, Dana, R. G. Collingwood s Critique of Spengler s Theory of Historical Cycles, The Scientific Annals of Alexandru Ioan Cuza University of Iasi (New Series). Philosophy, Vol. 58, No 1, 2011 Toynbee, Arnold, Medeniyet Yargılanıyor, çev. Ufuk Uyan, Ağaç Yayınları, İstanbul, 1991. Toynbee, Arnold, Tarih Bilinci I, (çeviren belirtilmemiş), Betaş Yayınları, İstanbul, 1978 Toynbee, Arnold, Tarih Bilinci II, (çeviren belirtilmemiş), Betaş Yayınları, İstanbul, 1978 Turanlı, Aydan, Wittgenstein and Spengler vis-à-vis Frazer, Philosophy & Social Criticism, Vol. 31, No 1, pp. 69 88, 2005 Uygur, Nermi, Kültür Kuramı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1996 Vico, Giambattista, Yeni Bilim, çev. Sema Önal Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2007. Ludwing, Wittgenstein, Keskinlik Üstüne+Kültür ve Değer, çev. D. Şahiner, Metis Yayınları, İstanbul, 2009 Yaka, Aydın, Sosyal Değişme, Gündoğan Yayınları, İstanbul, 2011 Zimmerman, C., Yeni Sosyoloji Dersleri, çev. A. Kurtkan, İstanbul Üniv. Yayınları, İstanbul, 1964