DEN Z KAPLUMBA ALARI SEMPOZYUMU

B R NC ULUSAL DEN Z KAPLUMBA ALARI SEMPOZYUMU B LD R LER K TABI 4-5 Aral k 2003, stanbul MAVA Fonu ve Garanti Bankas n destekleriyle bas lm t r.

riba Kaplumba a (Caretta caretta) Yuvalar Omurgas Yusuf Kat lm it Urhan n 2002-2003 y llar lan bu çal mada, iriba a (Caretta caretta) yuvalar nda (yavrular ve yumurtalar) baz omurgas zlar n verdi i zararlar kaydedildi. Bu zararl omurgas zlar n Pimelia Elater u n içerisinde yumurtalara ve yavrulara en fazla Pimelia i belirlendi. 2002 y l nda içeri i tam olarak ç kar lan 66 yuvadan 24 (%36,3) ve 2003 y l nda 58 yuvadan 20 (34,4) yuva bu larvay içerir. Bu larvan n bulundu u yuvalarda 2002 y l nda 1773 yumurtadan 188 (%10,6) yumurta ve 2 (%0,28) yavruyu, 2003 y l nda 1622 yumurtadan 159 (%9,8) yumurtay yok etti i belirlendi. Fakat ya vermedi a yuvalar lm olan baz çal n zararlar kaydedilmi ndan özellikle a (Chelonia mydas) (Fowler,1979), ve atmaca gagal a (Eritmochelys imbricata) (Bjorndal ve ark. 1985) yuvalar tir. Fowler (1979), bu larvalar da yavru ç k ba ar s n y lar nda Eumacronychia sternalis a yuvalar nda yavru ç k ba ar s n en az %30 azaltt n Lepidochelys olivacea ve Dermochelys coriacea alar n n yuvalar Phrosinella ve n amas n iddia etmi tir. a yuvalar nda böcek istilas Baran (1996) taraf ndan kaydedilmi tir. Bu çal n n iriba a yumurtalar n istila etti i ve bunun sonucunda 232 yumurtan n delindi edilmi ndan ayn larvan n ayn kumsalda istilas kaydedilmi tir. Onlar 9 yuvada 73 yumurtan n bu larvalar taraf ndan yok edildi ini belirlemi lerdir. Broderick ve Hancock (1997) Kuzey K br klar çal malarda deniz as yumurtalar n n böcekler taraf ndan istila edildi ini belirtmi lerdir. 1995 sezonu boyunca lan çal mada iriba a yuvalar n a yuvalar n böcekler taraf ndan istila edildi ini göstermi lan çal mada böcek zararlar K z n a yumurtalar n istila etti i (%19,2 yok olan yumurta) kaydedilmi tir. Kuzey K br a yuvalar n ler (2001a) ve yuvalar n istilas i oldu unu belirtmi lerdir (2001b). 1999 ve 2000 y l lan çal mada iriba a yuvalar nda n n zararlar kaydedilmi tir (Baran ve ark. 2001). Bu 148

çal mada yavru ç k ve yumurtalarda en fazla etki yapan grubun Tenebrionidae (Coleoptera) larvalar n n oldu u tespit edilmi tir. Onlar Tenebrionidae larvalar n n bulundu u yuvalarda iriba kaplumba a yumurtalar n n yok etti ini ileri sürmü lerdir. Bununla birlikte bu larvalar n ya ayabilecek durumdaki yumurta ve yavrulara zarar verip vermedi i belirlenememi tir. Bu ara t rmalar gösteriyor ki Diptera ve Coleoptera larvalar n n kaplumba a populasyonuna zararl bir etki yap p yapmad belli de ildir. Bu çal man n amac Dalaman kumsal nda kaplumba a yuvalar nda görülen omurgas zlar ve bunlar n yavru ve yumurtalara verdikleri zararlar belirlemektir. Materyal ve Metot Bu çal ma, 2002-2003 üreme sezonu boyunca iriba kaplumba an n önemli yuvalama kumsallar ndan biri olan Dalaman Kumsal nda yap lm t r. Dalaman Kumsal 3 alt bölgeye ayr ld. Hodul Tepesi ile Tersakan Çay aras nda kalan bölge Dalaman 1, Tersakan Çay ile Dalaman Çay aras nda kalan bölge Dalaman 2, Dalaman Çay ile Sar su Çay aras nda kalan bölge Sar germe olarak alt bölgelere ayr ld ( ekil 1). ekil 1: Dalaman sahili ve alt bölgeleri. lang ç noktas nda bulunan Hodul Tepesi Pinus brutia ile kapl d r. Bu alt bölgenin ba lang c kuru bir alan içerir, plaj n sonuna do ru ise arka k s mda kükürtlü göl bulunur. Dalaman lang ç noktas nda Dalaman Havaliman bulunur, ayr ca ta l çay n n uzant s olan sulak bir alan içerir ve sazl klarla kapl d r. Ta l çay ndan itibaren Dalaman Çay na kadar tar m alanlar, sulama kanallar ve okaliptus (Eucalyptus sp.) a açlar yla kapl alanlar bulunur. Sar germe Plaj genel olarak güzel bir kum içerir. Plaj n sonu Güllük Tepesi ve Aldiana Otelle sonlan r. Güllük Tepesi bask n olarak Pinus brutia ile kapl d r. Plaj n arka bölgesi genellikle kurak bir alandan olu ur fakat plaj n ortas na yak n olan bölgeler nemli ve çamurludur. Yuvalama alan nda bask n olarak Glycyrrhiza globra., Echinophora sp., Eryngium giganteum., Xanthium spinosum, Tamarix sp., Euphorbia sp. ve Centaurea sp. bulunur. Yuvalar yavru ç k tamamland ktan sonra kaz larak içerikleri ç kar ld. Her bir yuvada istila edilen yumurta ve yavrular say ld. Yuva içinde bulunan her bir larvan n bulundu u yer ve say s kaydedildi. Larvalardan örnekler al nd. Al alkol içerisinde muhafaza edildi. Yuvalar n vejetasyona ve suyun ula t en uç noktaya olan uzakl klar, derinlik ve çaplar ölçüldü. Yuvalar n nem oranlar n ve kum büyüklü ünü belirlemek için yuva içi kum örnekleri al nd. Yuvalar n kontrolü s ras nda 3 farkl yuvadan, yuva içerisinde erginle mi ve yuva kumundan ç kmak üzere olan ergin sineklerden örnekler al nd. Toplanan örnekler laboratuar ortam nda eldeki mevcut 149

literatür bilgilerine göre cins ve familya tayin edildi (Booth ve ark.,1990; Lodos, 1995; Anon, 1997; Lodos, 1998; Elzinga, 2000). Sonuçlar 2002 ve 2003 y l lan bu çal m ndan Pimelia (Tenebrionidae), Elater (Oligochaeta) ve Acari türleri kaydedildi (Tablo 1). 2002 2003 Omurgas zlar Gör.Yuv. Yuva (%) Gör. Bir. Say. Gör.Yuv. Yuva (%) Gör. Bir. Say. Say. Say. Pimelia sp. 24 36, 3 27 20 34,4 14 Muscidae 26 39, 3 607 20 34,4 706 Elater sp. 6 9, 09 9 3 5,1 5 Scarabeidae 2 3, 3 4 2 3,4 4 Sphecidae 2 3, 3 2 - - - Oniscus sp. 2 3, 3 2 1 1,7 2 Araneidae 2 3, 3 2 - - - Oligochaeta 8 12, 1 1 Yum.126 bir. 7 12 1 Yum.126 bir. Myrmeleonidae 2 3, 3 2 - - - Acari 1 1,5 1 Yum. 80 bir. 5 8,6 1 Yum. 80 bir. Tablo 1: 2002-2003 y l nda riba a yuvalar nda görülen omurgas zlar. Pimelia na her iki y germe alt bölgesinde ve s ras yla Dalaman 2 ve Dalaman 1 de rastlanm t r. Bununla birlikte her iki y lda da Dalaman 2 alt bölgesinde yumurtalara daha çok zarar vermi n 2002 y l nda %36,3 ve 2003 y l nda % içerir. Bu larvan n 2002 y l nda 188 ve 2003 y l nda 159 yumurtaya zarar verdi i lar larvay n 2002 y l nda na ve 2003 y l 2002 2003 nc. Top. Yuva 4 26 36 66 4 44 10 58 Pim. Gör. Yuv say 1 9 14 24 1 15 4 20 Pim Gör yuva (%) 25 34,6 38,8 36,3 25 34 40 34,4 Gör. Pim. Say s 1 9 17 27 1 12 1 14 Pim içeren yuv. Top. Yum. 96 701 976 1773 81 1115 426 1622 Pim. Top. Ç kan yav. Say. 59 428 710 1197 64 787 358 1209 Pim. Trf. Del. Yum. Say. 3 94 91 188 13 124 22 159 Pim. Gör. Yavru say. - - 2 2 - - - - Tablo 2: 2002-2003 y l nda Pimelia riba a yumurta ve yavrular na verdi i zararlar. Pimelia l l nda da 58 yuvada na zarar vermi l n de erleri kar la t r ld nda birbirine oldukça yak n oldu u görülür. Bu larvan n ço unlukla yumurta çukurunun a z nda, nadiren yumurta çukurunun orta k sm nda ve alt k sm nda görüldü. Dikkate de er di er bir nokta ise Pimelia 150

kal nt lar na yak n yuvalarda ve bitki köklerinin yuva içerisine kadar girdi i yuvalarda çok s k olarak rastland. Elater sp. larvalar na 2002 y l nda 66 yuvadan 6 (%9,09) yuvada 9 bireye, 2003 y l nda 59 yuvadan 3 (%5,1) yuvada 5 bireye rastland. Bu bireylerden 3 tanesi delik yumurta içerisinde, yumurtan n s v k sm nda ölü olarak görüldü. Yine bu bireylerden biri ölü hayvan üzerinde göbek ba na yak n bir yerde ölü olarak bulundu. Di er 10 birey yumurta çukuru a z nda ve yumurta çukuru içinde bulundu. Bu larvalar n yumurta ve yavrulara zarar verip vermedi ini anlamak için larva ölü hayvanla birlikte içerisinde plaj kumu bulunan plastik bir kaba konuldu. Ayn i lem tilki predasyonu sonucu 2 gün d ar da kalm yumurta için yap ld. 24 saat aral klarla 4 gün kontrol edildi. Yumurta ve yavru üzerinde herhangi bir zarar gözlenmedi. Bu larvan n bulundu u yuvalar Pimelia u gibi bitki ve bitki kal nt lar na yak n yuvalard r. Muscidae larvalar na bo yumurta kabuklar nda, Pimelia sp. taraf ndan delinen delik yumurtalarda, yuva kumunda, ölü hayvanlar n yumu ak dokular nda (göz,boyun, kloak, bacak aralar ) rastland. Baz yuvalarda larvalar yavrunun göbek ba, kloak ve a zdan yavrunun içerisine girerek yavrunun iç organ ve kas dokular n yedi i belirlendi. lk y nda 607 birey, takibeden y lm t r. lk y lda 607 bireyden 291 birey larva safhas nda, 292 birey pupa safhas nda ve 24 birey eri kin sinek formunda oldu u, ikinci y lda 706 bireyden 489 bireyin larva, 217 bireyin pupa safhas nda oldu u saptand. Muscidae familyas üyelerine ayn zamanda plajda sabah n erken saatlerinde uçarken ve yuva kontrol aç l lar n yaparken yuva çevresinde s k rastland. Enchytridae (Oligochaeta) türleri bo yumurta kabuklar nda Pimelia sp. taraf ndan delinmi delik yumurtalar içinde ve yuva kumunda rastland. Baz yumurtalarda gözle görülebilen delikler bulunmamas na ra men, yumurta içerisinde Enchytridae türlerine rastland. Bunlar n gaz al -veri ini sa layan porlardan girdi i dü ünülmektedir. 2002 y l nda incelenen 66 yuvadan 8 (%12,1) yuvada 26 yumurtada, 2003 y l nda 58 yuvadan 7 yuvada (%12) 13 yumurtada gözledi. Bir yumurta içerisinde çok say da birey oldu u için tüm hepsi say lamad, sadece bir yumurta içerisinde 126 birey say ld. Cryptostigmata (Acari) türlerine ilk y lda sadece 1 yuvada 2 yumurtada, ikinci y lda 5 yuvada 21 yumurtada gözlendi. lk y lda sadece 1 yuvada gözlendi i için fazla dikkate al nmad. Fakat ikinci y lda hem gözlendi i yuva say s hem de zarar verdi i yumurta say s n n artt tespit edildi. Bu türlere Pimelia sp taraf ndan delinen yumurtalarda ve üzerinde gözle görülebilecek bir delik bulunmayan yumurtalar n içerisinde gözlendi. Enchytridae türlerinde oldu u gibi bunlar n da gaz al veri ini sa layan porlardan girdi i dü ünülmektedir. Cryptostigmata türleri baz yumurtalarda Enchytridae türleri ile birlikte gözlendi. Yine Enchytridae türlerinde oldu u gibi bir yumurta içerisinde çok say da birey oldu u için tüm hepsi say lamad, sadece bir yumurta içerisinde 80 birey say ld. 2002 y l nda Scarabeidae (Coleoptera), Myrmeleonidae (Neuroptera), Sphecidae (Hymenoptera), Oniscus sp. (Oniscidae) ve Araneidae (Aranea) 66 yuvadan sadece 2 (%3,3) yuvada rastland. 2003 y l nda ise Scarabeidae türleri 58 yuvadan yine 2 yuvada, Oniscus sp. sadece 1 yuvada gözlenirken di er türlere rastlanmad. Bu bireyler yumurta çukuru a z nda ve içerisinde görüldü. Bu yüzden yumurta ve yavrulara zarar verip vermedi i belirlenemedi. Tart ma Pimelia sp. bulundu u yuvalarda 2002 y l nda 188, 2003 y l nda da 159 yumurtaya zarar verdi i tespit edildi. Bu say lar larvay içeren yuvalarda bulunan toplam yumurtan n 2002 y l 2003 y l içeren yuvalarda yumurtalar i rapor edilmi tir. stilaya u rayan yumurtalar n incelenen yuvalardaki toplam yumurtalara oran 2002 y l nda %3,9 ve 2003 y l nda %3,6 olarak hesapland. 2000 y l nda Fethiye kumsal nda yap lan çal mada bu de er %4,2 olarak hesaplanm t r (Baran ve 151

ark. 2001). Her iki y lda da bulunan bu de erler Fethiye kumsal nda 2000 y l nda bulunan de ere oldukça yak nd r. br kaplumba a yumurtalar ye il kaplumba a (Chelonia mydas) yumurtalar ndan daha k 1997). Yine bu oran Mith rtl kaplumba a (Dermochelys coriacea ili kaplumba a (Lepidochelys oliviacea) için %1,1 dir. Tespit etmi oldu, enchytraeid kurtlar br n ye il kaplumba nda, di erleri ise iriba kaplumba nda bulmu lard r. Ye il kaplumba n kaplumba n ndan istila edildi ini kaydettiler. riba kaplumba n n daha çok istilaya u ramas n n sebebini, ye il kaplumba alar ndan dolay t n ileri sürmü ndan iddia edilmi il kaplumba n ndan dolay kokular n n daha iyi i ileri sürmü tür. stila edilen yumurtalar ço n üst k sm nda kuru kum tabakas nda bulunur. Zararl n, kapal ndan bulduklar tahmin edilmektedir. n oyuk açma yetenekleri ile aç klan bu çal rak n tir. Pimelia n n bulundu nt lar na yak lar un oldu nabilir. hakk tükenme tehlikesiyle kar kar ya olan türlerin ya bu ildir. Kaynaklar Memorias Del VI Encuentro Interuniversitaro Sobre Tortugas Marinas en México.-Publicaciones de la sociedat Herpetologica Mexicana Manual of nearctic Diptera. Caretta caretta on Fethiye beach, Turkey, in 1994. Chelonia Conservation and Biology Caretta caretta, in Turkey. Zoology in the Middle East 17. hawksbill turtle (Eretmochelys imbricata Biological Conservation IIE Guides to Insects of Impartance to Man. 3. Coleoptera 152

Broderick, A. C. and Godley, J. B., 1996,. Population and nesting biology of the Green Turtle, Chelonia mydas, and the Loggerhead Turtle, Caretta caretta, in northern Cyprus. Zoology in the Middle East, 13, 27-46. Broderick, A. C. and Hancock, E. G., 1997, Insect Infestation of Mediterranean Marine Turtle Eggs. Herpetological Review, 28(4), 190-191. Davis, P. H. (1965-1985). Flora of Turkey and the east Aegean Islands. Vol. 1-10. (Edinburg: University Press), Scotland, UK. Elzinga, R. J., 2000, Fundamentals of Entomology, (New Jersey Prentice Hall. Inc), 495 pp. Fowler, L., 1979, Hatching success and nest predation in the green sea turtle, Chelonia mydas, Tortuguero, Costa Rica. Ecology, 60, 946-955. Lodos, N. (1995). Türkiye Entomolojisi IV, ( zmir: E.Ü Ziraat Fakültesi) 250 pp. Lodos, N. (1998). Türkiye Entomolojisi VI, ( zmir: E.Ü Ziraat Fakültesi) 300 pp. Lopes, H. S., 1982, On Eumacronychia sternalis Allen (Diptera, Sarcophagidae) with larvae living on eggs and hatchlings of the east pacific green turtle, Revista Brasileira de Biologia, 42, 425-429, McGowan, A., Broder ck, A. C., Deem ng, J., Godley, B. J. and Hancock, E. G., 2001a, Dipterian infestation of loggerhead (Caretta caretta) and green (Chelonia mydas) sea turtle nests in Nothern Cyprus. Journal of Naturel History, 35, 573-581. Mcgowan, A., Rowe, L. V., Broderick, A. C. and Godley, B. J. (2001b). Nest Factors Predisposing Loggerhead Sea Turtle (Caretta caretta) Clutches to Infestation by Dipteran Larvae on Northern Cyprus. Copeia, 2001(3), 808-812. Türkozan, O., 2000, Reproductive ecology of the loggerhead (Caretta caretta) on Fethiye and K z lot Beaches Turkey. Chelonian Conservation and Biology, 3(4), 686-692. Türkozan, O. and Baran, I., 1996, Research on the loggerhead turtle (Caretta caretta) of Fethiye Beaches, Turkish Journal of Zoology, 20, 183-188. 153