TÜRK HALK HİKÂYELERİNDE İLK GÖRÜŞTE AŞK MOTİFİ, ENSEST YASAĞI VE EGZOGAMİ



Benzer belgeler
Yüksek Lisans Tezi HALK ANLATILARINDA ENSEST NEFİSE ABALI

Allah Kuran-ı Kerim'de bildirmiştir ki, O kadın ve erkeği eşit varlıklar olarak yaratmıştır.

Aile ve Birincil İlişkiler

Türkçe Ulusal Derlemi Sözcük Sıklıkları (ilk 1000)

Günümüzdeki ilke ve kuralları belirlenmiş evlilik temeline dayanan aile kurumu yaklaşık 4000 yıllık bir geçmişe sahiptir. (Özgüven, 2009, s.25).

İLETİŞİM BECERİLERİ. Doç. Dr. Bahar Baştuğ

Anneye En Güzel Hediye Olarak Ne Alınması Gerekir?

KADIN CİNSELLİĞİNİN SÖYLEMSEL İNŞASI VE NAMUS CİNAYETLERİ: ŞANLIURFA ÖRNEĞİ

ANA DİL Mİ, ANA DİLİ Mİ? IS IT PARENT LANGUAGE OR OR MOTHER TONGUE?

HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1

Okul Çağı Çocuğunda Sevgi Yetersizliği Çalma Davranışına mı Neden Oluyor? Pazartesi, 02 Eylül :14

ÖZEL KIRAÇ ORTAOKULU EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI DEĞERLER EĞİTİMİ RAPORU (NİSAN 2015) KARŞILIKSIZ İYİLİK YAPMAK

T.C. HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI ENSTİTÜSÜ TEZLİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARINDA YÖNTEM VE TEKNİKLER SEMİNERİ

EŞLER ARASI SAĞLIKLI. İLETİŞİM Asiye Türkan

İSTEK ÖZEL ACIBADEM İLKOKULU PDR BÖLÜMÜ EĞİTİM ÖĞRETİM YILI

HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1

Bunu herkes yapıyor! -Gerçekten herkes mi? Nasıl korunmam gerektiğini biliyorum! -Kalbini, gönlünü nasıl koruyacaksın?

Çocukları biliyoruz. ve ana babaları anlıyoruz

1.Ünite: SOSYOLOJİYE GİRİŞ A) Sosyolojinin Özellikleri ve Diğer Bilimlerle İlişkisi

12 Akrabalık Soysop İlişkileri

Çocuklar için Kutsal Kitap. sunar. Aldatıcı Yakup

AŞKIN ACABA HÂLİ. belki de tek şeydir insan ilişkileri. İki ayrı beynin, ruhun, fikrin arasındaki bu bağ, keskin

Çocuklar için Kutsal Kitap. sunar. Irmaktan Gelen Prens

AİLE YAPILARI. Psikolog Psikoterapist Aile Danışmanı Sibel CESUR AKYUNAK

Çocuklar için Kutsal Kitap sunar. Irmaktan Gelen Prens

2. SINIFLAR PYP VELİ BÜLTENİ (20 Ekim Aralık 2014 )

Bir gün Hz. Ömer (r.a) camiye giderken bir çocuğun acele acele camiye gittiğini görür. Hz. Ömer (r.a):

2. Sınıf Kazanım Değerlendirme Testi -1

Yönetici tarafından yazıldı Pazartesi, 24 Ağustos :42 - Son Güncelleme Çarşamba, 26 Ağustos :20

Çocuklar için Kutsal Kitap sunar. Aldatıcı Yakup

Rut: Bir Aşk Hikayesi

Iğdır Sevdası. yıp olarak acı bir gerçeklik halinde karşımıza dikilmiştir.

OKUL ÖNCESİNDE OYUN VE HAREKET ETKİNLİĞİ

ŞİRİNLER Öğretmen öğrencilere eklerdeki boyama kâğıtlarını gösterir ve öğrencilere bazı sorular yöneltir.

İnsanı Diğer Canlılardan Ayıran Özellikler

TOPLUMSAL KURUMLAR VE AİLE ÇIKMIŞ SINAV SORULARI MURAT YILMAZ EGE ANADOLU LİSESİ

I. Metni okuyunuz ve soruları cevaplayınız. ÖNEMLİ BİR DERS

-Anadolu Türkleri arasında efsane; menkabe, esatir ve mitoloji terimleri yaygınlık kazanmıştır.

edersin sen! diye ciyaklamış cadı. Bunun hesabını vereceksin! Kadının kocası kendisini affetmesi için yarvarmış cadıya. Karısının bahçedeki marulları

Hani annemin en büyük yardımcısı olacaktım? Hani birlikte çok eğlenecektik? Kardeşime dokunmama bile izin vermiyor. Kucağıma almak da yasak.

İstek Özel Kemal Atatürk Anaokulu Eğitim Öğretim Yılı. Ocak Ayı Bülteni ÜNİTE BAŞLIĞI: Kendimizi İfade Etme Yollarımız (PYP) 4A 4B

İnsanların Üzüntüsünün Başlangıcı

KÜÇÜK EŞEK VE YILBAŞI KUTLAMASI

EĞİTİM ÖĞRETİM YILI SORGULAMA PROGRAMI

Matematiksel Beceriler

NAMUSA SALDIRI. Namusa saldırı fiillerini ana hatları ile şu şekilde toplamak mümkündür:

SEVGİNİN GÜCÜ yılında Manisa da doğan İlhan Berk, Türk şiirinin en üretken, usta şairlerinden

SAMSUN BÜYÜKŞEHIR BELEDİYE BAŞKANI YUSUF ZİYA YILMAZ & SAM-DER Avusturyada yaşayan Samsunlular Derneğinin

Kerem Efe Ö.: Aydınlık olduğunda çiçekler büyür, karanlık olduğunda da çiçekler büyüyemez. Hep karanlık olursa da hiç çiçek açmaz.

Ateş Ülkesi'nde Ateşgâh Ateşgâh ı anlatmak istiyorum bu hafta sizlere. Ateş Ülkesi ne yolculuk ediyorum bu yüzden. Birdenbire pilot, Sevgili yolcular

SOSYAL BİLGİLER DERSİ ( SINIFLAR) ÖĞRETİM PROGRAMI ÖMER MURAT PAMUK REHBER ÖĞRETMEN REHBER ÖĞRETMEN

MATEMATİĞİ SEVİYORUM OKUL ÖNCESİNDE MATEMATİK

5. SINIF TÜRKÇE NOKTALAMA İŞARETLERİ TESTİ

UFACIK TEFECİK KURBAĞACIK

ÜNİTE PSİKOLOJİ İÇİNDEKİLER HEDEFLER GELİŞİM PSİKOLOJİSİ I

Kanatları Kırılan Çocuklar Cuma, 02 Ekim :21

ÇOCUĞUNUZUN İŞİTMESİ NORMAL Mİ?

SEVGİ. Doğduğumuz gün içgüdüsel olarak annemize babamıza sarılır onların yanında olmak

BULUNDUĞUMUZ MEKÂN ve ZAMAN

Aşk Her Yerde mi? - Genç Gelişim Kişisel Gelişim

KARDEŞ KISKANÇLIĞI KARDEŞ KISKANÇLIĞININ NEDENLERİ

ANAOKULU 5 YAŞ 2. SORGULAMA ÜNİTESİ VELİ BİLGİLENDİRME BÜLTENİ Eğitim-Öğretim Yılı

AİLE İRŞAT VE REHBERLİK BÜROLARINDA YAPILAN DİNİ DANIŞMANLIK - ÇORUM ÖRNEĞİ -

ANAOKULU 4 YAŞ GRUBU 1. SORGULAMA ÜNİTESİ VELİ BİLGİLENDİRME BÜLTENİ

DESTANLAR VE MASALLAR. Muhsine Helimoğlu Yavuz HILE İLE DILE. Masal. KÜRT MASALLARI Resimleyen: Claude Leon

Risk Altında ve Korunması Gereken Çocuklar Uluslararası Sempozyumu Nisan 2011-Ankara

ANA SINIFI PYP VELİ BÜLTENİ. (26 Mart-04 Mayıs 2018)

Hayalindeki Kadını Kendine Aşık Etmenin 6 Adımı - Genç Gelişim Kişisel Gelişim

AİLEYE MUTLULUK YAKIŞIR! HAYAT SEVİNCE VE SEVİLİNCE GÜZEL

AİLE & YETİŞTİRME KONULU SORU LİSTELERİ

MİTOLOJİ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR

YAZI TÜRLERİ ŞENDA SOLMAZ KONUSUNU YAŞAMDAN ALAN YAZI TÜRLERİ OLAY YAZILARI

Mitosta, arkaik anaerkil yapı Ay tanrıçalığı ile Selene figürüyle sürerken, söylencenin logosu bunun tersini savunur. Yunan monarşi-oligarşi ve tiran

Çocuklar için Kutsal Kitap sunar. İnsanların Üzüntüsünün Başlangıcı

İÇİNDEKİLER BÖLÜM I GİRİŞ

Sevilen Oğul bir Köle Oluyor

2015 KIZILAY Haftası İlköğretim sınıf Takdimci El Kitabı

Atatürk ün Kişisel Özellikleri. Elif Naz Fidancı

KİTABIN TANITIM YAZISI Cuma, 12 Ekim :57

Güzel Bir Bahar ve İstanbul

4B SINIFI MART AYI BÜLTENİ

TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERİ

Türk Mitolojisi ve Türklerde Totemizm DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1

Evliliğin Yazısız Kuralları!..

VIII. BÖLÜM- DOĞUM. 8. Doğum

BÖLÜM 1. İLETİŞİM, ANLAMA VE DEĞERLENDİRME (30 puan) Metni okuyunuz ve soruları cevaplayınız. MUTLULUK HİKAYESİ

3) Aşağıda verilen ifadelerden hangisi mayoz bölünmenin sebep olduğu faydalardan değildir?

II) Hikâye Dışı düzlemi

GELİŞİMİN EN HIZLI OLDUĞU DÖNEMİ 0-3 YAŞTIR Fakat 0-6 yaşın her döneminde çocuğun öğreneceği fiziksel, sosyal, zihinsel, cinsel, duygusal ve ahlaki gö

DERS : ÇOCUK RUH SAĞLIĞI KONU : KİŞİLİ ETKİLEYEN FAKTÖRLER

KADIN DAYANIŞMA VAKFI 2014 YILI KADIN DANIŞMA MERKEZİ FAALİYET RAPORU 1 OCAK 31 ARALIK 2014

SOSYAL HİZMET YÖNETİMİ DERSİ İLETİŞİM DOÇ.DR.EDA PURUTÇUOĞLU

Değerli Büyüğümüz Ali ÖZTÜRK ' ün anısına Lisans Yayıncılık

TARİHSEL BİR VARLIK OLARAK İNSAN İNSAN HAKLARI

YASAK CİNSEL İLİŞKİ : ENSEST

Bu kitabı Sanat Kitabevi nden edinebilirsiniz.

BULUNDUĞUMUZ MEKÂN VE ZAMAN

T.C. MİLLİ EĞİTİM BAKANLIĞI ÖLÇME, DEĞERLENDİRME VE SINAV HİZMETLERİ GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

2013 / 2014 SAYI: 17. Haftanın Bazı Başlıkları

TÜRKİYE DE KADIN VE ŞİDDET Bilgi, Algı ve Davranış Araştırması. Kasım, 2014

Transkript:

TÜRK HALK HİKÂYELERİNDE İLK GÖRÜŞTE AŞK MOTİFİ, ENSEST YASAĞI VE EGZOGAMİ Love At First Sight Motif, Incest Prohibition and Exogamy in Turkish Folk Stories Nefise ABALI* ÖZ Bu makalede öncelikle ensest yasağının ve egzogaminin tanımı ve işlevi ele alınmıştır. Ardından kız kaçırma ile birlikte evlilik ilkelerinin oluşmaya başladığı belirtilerek egzogaminin sürekliliğinin ensest yasağı ile sağlandığı üzerinde durulmuştur. Beş Türk halk hikâyesi, ensest yasağı, egzogami ve kız kaçırma kavramları bağlamında incelenmiştir. Ayrıca Türk halk hikâyelerindeki ilk görüşte aşk motifine dikkat çekilmiştir. Bu inceleme sonucunda ensest yasağının kapsamının belirleyiciliğinde toplumun ve İslam dininin etkisi gösterilmiş, evlilik ilkelerinin temelinde ensest yasağı ve egzogaminin varlığı tespit edilmiştir. Anahtar Sözcükler Halk Hikâyesi, İlk Görüşte Aşk, Ensest Yasağı, Egzogami ABSTRACT The article firstly analyses the function and definition of incest prohibition and exogamy, then creation of marriage principles with bride capture. It is emphasized that continuity of exogamy was provided with the incest prohibition. Five Turkish folk stories were analyzed within the scope of incest prohibition, exogamy and bride capture. Additionally, love at first sight motif in Turkish folk stories was called attention. As a result of this analysis, affect of society and Islamic religion in determining the context of incest prohibition was dwelt on, and existence of incest prohibition and exogamy was ascertained within the fundamentals of marriage principles. Key Words Folk Story, Love at First Sight, Incest Prohibition, Exogamy Giriş Ensest yasağı, insanlık tarihinin başlangıcından beri var olduğu bilinen bir yasaktır. Antropoloji Sözlüğü nde ensest, yakın akrabalar arasında cinsel ilişki ve evlilik olarak tanımlanır (Emiroğlu-Aydın 2003: 263). Ensestin kapsamı akrabalık tanımlarına göre değişmektedir. Örneğin, totem toplumlarında aynı totemden gelenler akrabayken, günümüzde akrabalık kan bağıyla açıklanmaktadır. Ensest üzerindeki araştırmalar ensest yasağının kökeninin ve işlevinin ne olduğu sorusu çevresinde gelişmiş ve bu bağlamda birçok araştırmacı, ensest yasağı ve egzogamiyi (dış evlilik) aynı tanımlar içerisinde değerlendirmiştir. Egzogami, kişinin kendi toplumsal grubu dışından evlenmesini öngören bir evlilik ilkesidir (Emiroğlu-Aydın 2003: 219). Ensest yasağının temel işlevi de egzogamiyi desteklemek ve egzogaminin sürdürülmesini sağlamaktır. Dolayısıyla ensest yasağı, evlilik kurallarının belirlenmesinde etkili olmuştur. Evlilik kuralları bağlamında Ali Berat Alptekin in Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı kitabında yer alan aşk hikâyeleri gözden geçirilmiş ve dört çeşit âşık olma motifinin her birini örneklendiren halk hikâyeleri bu çalışmada incelenmek üzere seçilmiştir. Adı geçen kitaptaki Kerem ile Aslı Hikâyesi 1, Arzu ile Kamber Hikâyesi, Ferhat ile Şirin, Hurşit ile Mahımihri Hikâyesi ve Elif ile Mahmut Hikâyesi ele alınarak ensest yasağı ve egzogami kavramları çerçevesinde incelenecektir. Tarihçi Reay Tannahill, Tarihte Cin- * Bilkent Üniversitesi Türk Edebiyatı Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi, nefise@bilkent.edu.tr. http://www.millifolklor.com 97

sellik adlı çalışmasının İlk Tabu başlığı altında ensest yasağının ortaya çıkışını ve bu yasağın nedenlerini açıklamaktadır. Mağara yaşamının gelişmesine yol açan soğuk hava şartlarının, mamut, misk öküzü ve bizon gibi daha büyük ve güçlü hayvanlara uygun şartlar olduğunu belirten Tannahill, bu hayvanların avlanmasının hiç de kolay olmadığını ve avlanmanın işbirliği gerektirdiğini söylemektedir. Ayrıca, sürülerin diğer kabilenin topraklarına girerek otlaması sonucu kabileler arasında ortaya çıkacak sorunlara da dikkat çekmektedir. Sonuç olarak mağara yaşamıyla birlikte kabileler arası temasın kurulduğu, böylelikle ilk sosyal anlaşmaların ortaya çıktığını görmekteyiz. Tannahill, Kabileler arasında temasın artmasının sonuçlarından biri de herhalde aşk ufuklarının genişlemesi olmuştu; ilk görüşte aşk ancak yabancılar arasında mümkündür (26). diyerek egzogaminin başlangıcını kabileler arası temasın artmasıyla ilişkilendirmiştir. Kabileler arası temasın artmasından önce endogami (iç evlilik) doğal olarak kaçınılmazdı. Egzogami (exogamy) ve endogami (endogamy) kavramlarını ilk defa 1865 te John F. McLennan, Primitive Marriage (İlkel Evlilik) kitabında kullanmıştır. Evlilik kurallarının kökeninin egzogamiyle ilişkili olduğunu belirten McLennan, ilkeller arasında evliliğin kız kaçırma (bride capture) şeklinde gerçekleştiğini ifade etmektedir. İlkel insanlar, kız bebekleri öldürdüğünden kız kaçırma âdetiyle diğer bir kabileden ya da gruptan yabancı bir kadınla evlenmişlerdir (Arens 1986: 35). Aslında kız kaçırma, ensest yasağından ziyade evlilik kurallarının ortaya çıkışını açıklasa da, egzogaminin başlangıcını göstermesi bakımından önem taşımaktadır. McLennan ın The Origin of Exogamy ( Egzogaminin Kökeni ) makalesinden öğrendiğimize göre kız kaçırma ve evlilik, ilkel kabilelerde eş anlamlıdır. Kız kaçırma uygulaması ya da egzogami, daha sonraları evlilik kuralı haline gelmiştir. McLennan ilkel kabilelerin neden kız kaçırmaya gerek duyduğunu, grubun erkekleri yokken ya da savaştayken, kadınların ve kız çocuklarının kaçırılmasıyla ve kadın sayısının erkeklere oranla sayıca azalmış olabileceğiyle açıklamaktadır (97). İlk başlarda kız kaçırma olayı şiddet içerse de sonraları buna gerek kalmamıştır. Zamanla kız kaçırmayla evlilik arasındaki ilişki tamamlanmış, böylelikle kız kaçırmayla evlilik aynı anlamlara gelmiştir. Kız kaçırma, bir erkeğin diğer kabileden ya da gruptan kaçırdığı (evlendiği) bir kızı kendi bulunduğu coğrafyaya götürmesi noktasında dikkat çekicidir. Burada erkek kendi kabilesini ya da bulunduğu coğrafyayı değiştirmezken, kadın evlilik yoluyla hem tanımadığı bir aileye hem de tanımadığı bir coğrafyaya dâhil olur. Birçok baba türlü nedenlerden kızını başka bir kabileye vermek istemeyecek ya da genç kız ailesinden ayrılıp başka bir coğrafyaya gitmek istemeyecektir. Ancak kabile, yaşamını devam ettirebilmek için kadınları dışarıya vererek siyasal ittifaklar kurmak zorundadır. İşte bu noktada yasaklar ve kurallar devreye girecek, günümüze kadar süregelmiş evlilik kurallarının temelleri ensest yasağıyla birlikte atılacaktır. Sonuç olarak kız kaçırma, egzogaminin doğuşunu hazırlamış, egzogaminin varlığı da ensest yasağını yaratmıştır. Bu bağlamda McLennan, Aynı kana sahip insanlar arasında evlilik yasağının ilk örneği(nin) egzogami (98). olduğunu belirtmektedir. Aşk Hikâyeleri ve Âşık Olma Motifleri Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı nda yer alan aşk temalı Türk halk hikâyelerinin çoğu evlilikle noktalanmaktadır. Ge- 98 http://www.millifolklor.com

nellikle aşk hikâyelerinin başlangıcında gençler birbirlerine âşık olur. Başlarından geçen türlü maceralar sonucu ya birbirlerine kavuşup evlenir ya da aynı anda ölümü seçerler. Türk halk hikâyelerinde âşık olma motifi önemli bir yer tutmaktadır. Bu hikâyelerde kahramanlar dört şekilde birbirlerine âşık olur: Bâde içerek âşık olma, aynı evde büyüyen kahramanlar kardeş olmadıklarını öğrenince âşık olma, resme bakarak âşık olma ve ilk görüşte âşık olma. Mezarlıkta, su yanında veya ıssız bir yerde uykuya dalan kahraman, rüyasında Hazreti Hızır ı ya da pirleri görür ve onun elinden bâde içer, böylelikle rüyasında âşık olur (Kerem ile Aslı). Aynı evde büyüyen kahramanlar, kardeş olmadıklarını öğrenince birbirlerine âşık olurlar. (Arzu ile Kamber). Erkek kahraman herhangi bir yerde gördüğü bir güzelin resmine bakarak âşık olur (Elif ve Mahmut Hikâyesi). Birbirini tanımayan iki genç herhangi bir yerde (bahçede, pencerede, yolda) ilk defa karşılaştıklarında birbirlerine âşık olurlar (Ferhat ile Şirin) (Alptekin 1997: 20-21). Kerem ile Aslı Hikâyesi nde Kerem ve Aslı doğmadan babaları birinin oğlu, birinin kızı olursa birbirlerine vereceklerine dair söz verirler. Ancak çocuklar evlilik çağına geldiğinde Hıristiyan olan Keşiş, din farklılığı nedeniyle kızını Müslüman Şah a vermek istemez. Bunun üzerine kızını alıp başka bir memlekete göç eder. Kerem, bir gün av dönüşü uykusunda pir elinden bâde içer ve sevgilisi gösterilir. Bâdenin etkisiyle de Kerem gurbete çıkar. Aslı nın babasının evine konuk olur. Bir gün ava çıkan Kerem in şahini bir bahçeye girer, Kerem de onu takip ederek bahçeye girince rüyadaki sevgilisini görür. İki sevgili de birbirini tanır. Burada Aslı nın duygularıyla ilgili bilgi yoktur. Daha çok Kerem in aşk derdiyle yemeden içmeden kesildiği anlatılır. Kerem, Aslı yla evlenmek ister, ancak Aslı nın babası bu durumu engeller, kızını alıp diyar diyar kaçar (Alptekin 1997: 232-235). Rüyada âşık olma motifi, daha çok âşıkların hayatını anlatan halk hikâyelerinde görülmektedir. Bâde içmek, âşık olmanın da ilk adımıdır. Buradaki âşık, saz çalıp söyleyen ozandır. Bâde içen âşık, rüyasında gördüğü kızı aramak için yollara düşer. Bu kız, âşığın bulunduğu mekânda ya da memlekette ortaya çıkacak bir güzel değildir. Âşık onu uzak diyarlarda arayacaktır. Burada da kız kaçırma ve egzogami ilişkisini görmek mümkündür. Erkek, evleneceği kızı başka bir diyarda bulacak ve onu alıp kendi memleketine getirecektir. Arzu ile Kamber Hikâyesi nde Arzu nun babası, tarlada çalışırken bir sandıkta bulduğu bir erkek çocuğunu evlat edinip evine götürür. Adını da Kamber koyar. Kamber ve Arzu aynı yaşlardadır ve birlikte büyürler. Bunlar yine bir gün okula giderken, yollarını bir kocakarı keserek, kardeş olmadıklarını söyler. Kamber, kardeş olmadıklarını öğrendikten sonra Arzu yu sevmeye başlar. Arzu da Kamber i sevmektedir. Babaları, iki âşığı okuldan alır. Kamber i koyun otlatmaya gönderir, Arzu da evin işlerini yapmaya başlar (Alptekin 1997: 216). Hikâye anlatıcısı, kardeş olmadıklarını öğrendikten sonra Arzu ve Kamber in birbirini sevdiğini açıklamaktadır. Ancak iki gencin birlikte büyümeleri, birlikte gezip oynamaları kardeş olmadıkları için onların birbirlerine âşık olmalarına da neden olmuştur. Bu nedenle babaları iki âşığı okuldan alır ve ikisinin bir arada olmaması için Kamber i farklı bir mekâna gönderir. Psikolog Roger V. Burton, ensestin nedenlerini sorguladığı makalesinde ensest tabusunu şu şekilde açıklar: Ensest tabusu, aile içi cinsel rekabet problemlerini çözmektedir ki eğer bu rekabet kontrol edilmezse, aile üyeleri birbirinden kopacaktır (506). Ensest tabusu, http://www.millifolklor.com 99

toplumsal düzeni ve iletişimi sağladığı gibi aile içi düzeni de sağlamaktadır. Ayrıca Burton, küçük çocuğun belli bir olgunluğa gelene kadar ailesi tarafından korunması gerektiğine dikkat çekmektedir. Küçük çocuk, ancak erginleştiğinde cinsler arası farklılığı görebilecek ve aile dışındaki karşı cinsten biriyle evlenmek isteyecektir. Böylelikle akraba ve akraba olmayanın tanımlanması ile kadınların karşılıklı değişimi sonucu akrabalık bağları oluşturulmuştur. Bir gün kocakarı, Kamber in Arzu yu öptüğünü görür ve bunları birbirinden ayırmak için köyün ileri gelenlerini toplayarak ziyafet verir. İçlerinden birisi, bu ziyafetin sebebini sorunca kocakarı, Arzu ile Kamber i ayırması için ne yapması gerektiğini sorar. Adamlardan biri de Arzu nun annesinin sütü ile bir yemek yapıp Kamber e yedirmesini tavsiye eder (Alptekin 1997: 216). Kocakarının tutumunda toplumun tepkisini görmek mümkündür. Ayrıca kocakarının Onlar kardeş gibi büyüdüler, o yüzden birlikte olamazlar. diye düşünerek mi Arzu ile Kamber i ayırmaya çalıştığı açık değildir. Çünkü bu kocakarı, hikâyenin en başında onlara kardeş olmadıklarını söyleyen kadındır. Biyolojik olarak Arzu nun kardeşi olmayan Kamber, Arzu nun annesinin sütünün karıştırıldığı yemeği yiyerek aynı anneden süt içmiş olmalarından dolayı Arzu yla kardeş sayılacaktır. Böylelikle de Arzu ile Kamber evlenemeyeceklerdir. Sigmund Freud, Totem ve Tabu da ensest ve egzogami yasasının totemizmle kuvvetli bir bağı olduğunu söylemektedir. Çünkü aynı totem grubunun üyeleri, aralarında cinsel ilişkide bulunamaz ve birbirleriyle evlenemezler (15). Totem soydan geldiğine göre, ensest yasağının kapsamı toplumlara göre değişmektedir. Totemin anneden geldiği anaerkil toplumlarda, oğul, aynı toteme üye oldukları için anne ve kız kardeşiyle birlikte olamamakta, ancak baba, farklı totemden olduğu için kızıyla evlenebilmektedir. Ayrıca, totem, bugün bildiğimiz anlamdaki ailenin yerini tutmaktadır ve bu nedenle totem üyeleri akraba ve aile sayılmaktadır. Ensest tanımları da akrabalık tanımlarına göre değişmektedir. Örneğin, çekirdek aile kavramıyla birlikte ensest, anne-oğul, baba-kız ve erkek kardeş-kız kardeş şeklinde gerçekleşen bir ilişki türü olarak görülmektedir. Arzu ile Kamber in aynı anneden süt içerlerse kardeş sayılacak olmaları, ensest yasağının Türk halk hikâyelerinde nasıl tanımlandığını göstermesi bakımından önemlidir. Sütkardeş kavramı Türkiye de yaygın olarak kullanılmaktadır. Sütkardeş, aynı kadından süt emmiş, kardeş olmayan çocukların her biridir (TDK Türkçe Sözlük). Türkiye deki ensest kapsamının belirleyiciliğinde İslam dininin etkisi görülmektedir. Kuran-ı Kerim de Nisâ suresinin 23. ayeti şu şekildedir: Size şunlarla evlenmeniz haram kılındı: Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, kardeşlerinizin kızları, sizi emzirmiş olan süt anneleriniz, süt kardeşleriniz, hanımlarınızın anneleri [ ] (Yazır 2002: 302). Görüleceği gibi bu ayette birinci dereceden akrabalarla evlilik yasaklanmıştır. Ancak bu akrabaların dışında kalan sütanne ve sütkardeş de ensest grubuna girmektedir. Eski Türk ailesinde de ensest yasağının izlerini görmek mümkündür. Köktürkler ve Altay Türkleri egzogami yoluyla evlenmişlerdir. Türk Ailesi Antropolojisi adlı çalışmada bu evliliklerle ilgili olarak aynı soy içerisinde bulunanların birbiriyle evlenmediği belirtilmekte, ancak sütkardeş kavramıyla ilgili bir açıklamaya rastlanmamaktadır 2 (Tezcan 2000: 14-24). Dolayısıyla sütkardeş in ensest kapsamına girmesi İslamiyetin etkisiyle açıklanmaktadır. Arzu küçük kardeşinden koca- 100 http://www.millifolklor.com

karının planını öğrenir ve Kamber in yemekten yemesine engel olur. Buna üzülen Kamber, evi terk eder. Arzu yu başka biriyle evlendirmek isterler. Evlendirmek istedikleri kişi de bulundukları memlekete dışarıdan gelen bir ağa oğludur. Ancak evlendikleri gece damat ölür. Daha sonra Kamber, Arzu yu bulur ve onun dizlerinde ölür (Alptekin 1997: 216-18). Arzu, kardeş olmadıkları halde Kamber le evlenememiş, başka bir memleketten gelen birisiyle evlendirilmiştir. Bu noktada erkeğin başka bir memleketten gelip kızı istemesi, kızı aldıktan sonra kendi bulunduğu memlekete götürmesi kız kaçırma ve egzogamiyle yakından ilişkilidir. Kamber de bu bağlamda ensest yasağına uymak zorunda bırakılmıştır. Kamber le Arzu nun biyolojik olarak kardeş olmamalarına karşın aynı evde kardeş gibi büyümeleri toplumun gözünde onların akraba grubuna dâhil edilmesine yol açmıştır. Dolayısıyla Arzu egzogami yoluyla başka bir memlekete gönderilmiştir. Alptekin kitabında yer verdiği halk hikâyelerini Stith Thompson un Motif Index of Folk-Literature (Halk Edebiyatı Motif İndeksi) kitabına göre tasnif etmiştir. T.Evlilik maddesi altında yer alan T.15 İlk görüşte âşık olma motifinde 23 hikâye sıralanmıştır. 3 İlk görüşte aşk motifinin yer aldığı hikâyelerin hepsine burada değinilmeyecektir. İlk görüşte aşk motifi, daha önce birbirini hiç görmemiş kişilerin arasında gerçekleşmektedir. Örneğin, Ferhat ile Şirin de Şirin ile ablasının yaptırdığı sarayda çalışan Ferhat bir görüşte birbirlerine âşık olurlar (Alptekin 1997: 266). Hurşit ile Mahımihri Hikâyesi nde ava çıkan Hurşit Bey, elindeki doğanı kaçırır. Onu ararken bir çadıra girer ve Mahımihri yi görür görmez âşık olur, hatta Hurşit Bey aşkın etkisiyle düşüp bayılır (Alptekin 1997: 204). Resme bakıp âşık olma motifi, ilk görüşte aşk motifini de içinde barındırmaktadır. Örneğin, Elif ile Mahmut Hikâyesi nde Mahmut, ava çıkar, bir ceylanı takip ederken bir mağaraya girer. Mağaradan çıkarken aksakallı bir ihtiyarla karşılaşır, orada resmini gördüğü kıza âşık olur. İhtiyarın elinden bâde içer ve âşık olduğu kızı aramaya çıkar (Alptekin 1997: 212). Burada Mahmut, ilk defa resmine baktığı bir kıza âşık olur. Görüleceği gibi yine birbirini tanımayan gençler arasında bir aşk doğar. Hikâyelerde ilk görüşte aşk sonrası erkek, evlenmek için kızı ailesinden istemektedir. Aynı durum, rüyada âşık olma, resmini görüp âşık olma, bâde içip âşık olma motiflerinde de yer almaktadır. Hikâyelerdeki aşk, evlilikle noktalanmak üzerine kurgulanmıştır. Muhtemel evliliklerin hemen hepsi de egzogami yoluyla gerçekleşmektedir. İlk görüşte aşk motifi, egzogaminin işleyişini ve devamlılığını göstermesi bakımından önemlidir. Zihinleri meşgul eden soru, ensest yasağının mı yoksa egzogami ilkesinin mi ilk kültürel ilke olduğu sorusudur. Bu çalışmada incelenen metinler üzerinden bu soruyu cevaplamak mümkün değildir. Ancak Arzu ile Kamber Hikâyesi nde görüldüğü gibi, kadın ya da erkeğin evlilik aşamasına gelmeden önce karşı cinsin ayırımına varması gerekmektedir. Burada dikkat çekilmesi gereken nokta, kişinin evlilikten önce ensest yasağının bilincine varmasıdır. Böyle bir ayrıma varılmasında toplum yapısının etkisi göz ardı edilemez. Egzogami ise, bunun sadece sonucu olabilir. Günümüzde akraba evliliği olarak tanımlanan evlilik türü, doğacak bebeklerde genetik hastalıklara yol açacağı düşüncesinden dolayı uzak durulması gereken bir evlilik türü olarak gösterilmektedir. Antropolog Lewis Henry Morgan ve Frank B. Livingstone 4 gibi araştırmacılar, ensest yasağının kökenini, http://www.millifolklor.com 101

bu düşünceyle açıklamaktadır. Ancak bu yüzeysel bir yaklaşımdır. Ensest yasağının nedenlerinden biri olarak, ensest sonucu sağlıklı bir evlat dünyaya getirilemeyeceğini söyleyen bilim adamlarına karşılık antropolog George P. Murdock, ilkel insanın böyle bir üremenin sağlıksız etkilerini bilmediğini ve farkında olmadığını belirtmektedir (Burton 1973: 505). Özellikle ensest yasağını çiğneyenlerin cezalandırılması bu yasağın yararları ve işlevselliği üzerinde düşünmemizi sağlamaktadır. 5 Ayrıca Türk Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı adlı çalışmada yer alan aşk hikâyelerinin hiçbirinde ensest yasağının çiğnendiği görülmemektedir. Sonuç Burada incelenen Kerem ile Aslı Hikâyesi, Ferhat ile Şirin, Hurşit ile Mahımihri Hikâyesi ve Elif ile Mahmut Hikâyesi, daha önce birbirlerini fiziksel olarak görmemiş kahramanlar arasında gerçekleşen bir aşkı anlatmaktadır. Arzu ile Kamber Hikâyesi, aynı evde büyüyen kahramanların birbirlerine âşık olması bakımından farklılık göstermektedir. Ancak bu halk hikâyesi, ensest yasağının kapsamını ve egzogaminin işleyişini göstermesi açısından önemlidir. Görüldüğü gibi ensest yasağının kapsamı İslamiyetin etkisiyle birlikte farklılık göstermiş, sütkardeş de evlenilmesi yasak olanlar grubuna dâhil edilmiştir. Ensest yasağını halk hikâyelerinin ilk görüşte aşk motifinde görmek mümkündür. Evlilik öncesi ilk görüşte aşk motifi, gencin, karşı cinsin ayrımına varmasını ifade etmektedir. Genç, içinde olduğu mekânda ya da coğrafyada bulunan birine âşık olmaz. Âşık olacağı kişi fiziksel olarak daha önce hiç görmediği birisidir. Dolayısıyla bu kişi gencin yakın akrabalarından biri olmayacaktır. Arzu ile Kamber Hikâyesi nde görüldüğü gibi egzogaminin uygulanışı ve devamlılığı da bu ensest yasağına uyulduğu sürece gerçekleşmektedir. İncelenen halk hikâyelerinde ilk görüşte aşk motifi ve egzogaminin varlığı ensest yasağına işaret etmektedir. Dolayısıyla halk hikâyelerindeki ensest yasağı, egzogami ve ilk görüşte aşk motifi üzerinden tanımlanmakta ve egzogamiyle birlikte evlilik kurallarının temelini oluşturmaktadır. NOTLAR 1 Bu hikâye kitapta özet olarak verilmiştir. 2 Ziya Gökalp in Türk Medeniyet Tarihi nin Türk Ailesi bölümünde de eski Türklerde sütkardeş in ensest yasağı kapsamında değerlendirilmesiyle ilgili bir açıklama yoktur. Bakınız: 199-231. 3 Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı adlı çalışma 70 Türk halk hikâyesi esas alınarak oluşturulmuştur. İlk görüşte aşk motifinin geçtiği hikâyeler için bakınız: 375-377. 4 Bakınız: Morgan, Henry. Eski Toplum 1-2. İstanbul: Payel Yayıncılık, 1986. Livingstone, Frank B. Genetics, Ecology and The Origins of Incest and Exogamy. Current Antropology, Vol: 10, No: 1 (Feb, 1969). 45-61. 5 Bu konuda Claude Lévi-Strauss un görüşleri için bakınız: The Elementary Structures of Kinship. Boston: Beacon Press, 1969. KAYNAKLAR Arens, W. The Original Sin- Incest and Its Meaning. New York: Oxford University Press, 1986. Alptekin, Ali Berat. Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997. Burton, V. Roger. Folk Theory and Incest Taboo. Ethos, Vol. 1, No. 4 (Winter, 1973). 504-516 Emiroğlu, Kudret ve Suavi Aydın. Antropoloji Sözlüğü. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, 2003. Freud, Sigmund. Totem ve Tabu. İstanbul: Sosyal Yayınlar, 1984. Güvenç, Bozkurt. Akrabalık ve Evlilik. İnsan ve Kültür. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1974. 270-316. McLennan, John and D. McL. The Origin of Exogamy. The English Historical Review, Vol. 3, No. 9 (Jan.,1888). 94-104. Tannahill, Reay. Tarihte Cinsellik. Ankara: Dost Yayınları, 2003. Tezcan, Mahmut. Eski Türk Ailesi. Türk Ailesi Antropolojisi. Ankara: İmge Yayınları, 2000. 13-32. Yazır, Elmalılı Hamdi. Kuran-ı Kerim Türkçe Meali. İstanbul: İstanbul Dağıtım A.Ş, 2002. 102 http://www.millifolklor.com