AZERBAYCAN MİLLİ GÜVENLİK STRATEJİSİ BELGESİ 1. "Azerbaycan Milli Güvenlik Stratejisi Belgesi", Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından 23 Mayıs 2007 tarihinde onaylanarak yürürlüğe girmiştir. 1 Bahse konu belge, "Güvenlik Ortamı", "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Milli Menfaatleri", "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Milli Güvenliğine Yönelik Tehditler" ve "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Milli Güvenlik Siyasetinin Esasları" olmak üzere 4 bölümden oluşmaktadır. 2. Belge'de yer alan hususlar özetle şu şekildedir: a. Güvenlik Ortamı başlığı altında; Azerbaycan'ın milli güvenlik algılaması; devletin egemenliğinin korunması, toprak bütünlüğü, sınırların değişmezliği, milli menfaatler ile sürdürülebilir kalkınma, milli değerler ve refah gibi unsurlardan oluşmaktadır. Azerbaycan, Doğu ile Batı arasındaki coğrafi konumu ile çeşitli medeniyetlere olumlu katkılar yapabilecek durumdadır. Avrupa-Atlantik güvenlik mimarisinin vazgeçilemez bir parçası olan Azerbaycan, ortak değerleri paylaştığı bu bölgenin istikrarına değerli katkılar sağlamaktadır. Aynı zamanda sahip olduğu ortak miras ve değerler ile İslam dünyasının da bir parçasıdır. Halen istikrarsız bir bölge olan Kafkasya esas itibariyle bölgesel ve küresel ölçekte işbirliği ve dostluk ilişkilerinin geliştirilmesi açısından çok geniş bir potansiyele sahiptir. Azerbaycan'ın zengin doğal kaynakları ve coğrafi konumu özellikle uluslararası işbirliği ve enerji arzı ağı oluşturulması için önemli bir fırsat sunmaktadır. Petrol ve doğalgaz boru hatlarını da kapsayan uluslararası ulaştırma ve iletişim koridorlarının geliştirilmesi, Azerbaycan'ın ekonomik kalkınması ve örnek bir bölgesel işbirliği ortamının sağlanması açısından önem taşımaktadır. Azerbaycan'ın coğrafi konumu, sağladığı avantajların yanı sıra bir takım güvenlik sorunlarına da sebep olmaktadır. Bölgede yayılmacı emeller taşıyan Ermenistan gibi komşuların varlığı, Azerbaycan topraklarının beşte birinin işgal altında olmasına ve çok sayıda insanın evlerinden sürülmesine yol açmıştır. Ermenistan'ın saldırgan tutumu, toprak işgallerinin yanı sıra soykırım ve terörizm gibi insanlık dışı suçların işlenmesine, işgal altındaki bölgelerdeki Azeri tarihi ve kültürel varlığının yok edilmesine de sebep olmaktadır. Ermenistan gibi komşuların yol açtığı istikrarsız ortamın yanı sıra uluslararası insan ve 1 Belgeye www.un.int/azerbaijan/.../national_security adresinden erişilmesi mümkündür. 1/6
uyuşturucu kaçakçılığı, terörizm, yasadışı göç, örgütlü suçlar ve kitle imha silahlarının yayılması gibi tehdit unsurları, gerek Azerbaycan'ın gerek bölgenin barış ve güvenliğini tehdit etmektedir. b. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Milli Menfaatleri başlığı altında; * Devletin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumak, uluslararası sınırların güvenliğini sağlamak, * Azerbaycan halkının üniter yapısını muhafaza etmek, milli bilincini güçlendirmek, * İnsan temel hak ve özgürlüklerine saygı ilkesini benimsemiş çağdaş bir toplumsal yapı oluşturmak, * Uluslararası yükümlülükleri yerine getirmek ve ortak değerlere sahip olunan uluslararası kuruluşlarla bütünleşme hedefi doğrultusunda işbirliği geliştirerek küreselbölgesel güvenlik ve istikrara katkı sağlamak, * Serbest piyasa ekonomisi oluşturmak amacıyla yerli ve yabancı yatırımcıları teşvik edecek yasal düzenlemeleri yapmak ve ekonomik istikrarı sağlamak, * Azerbaycan halkının ve gelecek nesillerin gelişimi için hayat standartlarını geliştirmek ve milli kaynakların etkili kullanımı, sürdürülebilir kalkınma, çevrenin korunması ve eğitim, bilim ve teknolojik alanlarda ilerle suretiyle gelecek nesillere iyi koşullar sağlamak, * Dünyadaki tüm Azeriler arasında dayanışma ve milli birlik bilinci oluşturmak, * Toplumun tarihi ve kültürel mirası ile manevi değerlerini korumak ve toplumun dil, milli bilinç, vatanseverlik ve entelektüel konularda potansiyelini geliştirmek. c. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Milli Güvenliğine Yönelik Tehditler başlığı altında; * Devletin bağımsızlığını, egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve anayasal düzenini bozmaya yönelik girişimler, * Ermenistan'ın saldırgan-yayılmacı politikası, * Devletin hukukun üstünlüğünü sağlamak, kamu düzenini muhafaza etmek ve insan temel hak ve özgürlüklerini korumakla ilgili görevlerinin yerine getirilmesini engelleyebilecek faaliyetler. * Bölücülük, etnik, siyasi ve dini radikalizm. * Terörizm ve kitle imha silahlarının yayılması. * Bölgesel ihtilaflar ve uluslararası örgütlü suçlar. * Azerbaycan'ın enerji altyapısının bozulmasına yönelik tehdit. 2/6
* Siyasi, askeri ve ekonomik alanlarda dışa bağımlılık. * Ekonomik istikrarsızlık. * Niteliksiz insan kaynakları. * Bölgesel silahlanma. * Çevre sorunları. d. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Milli Güvenlik Siyasetinin Esasları başlığı altında; (1)Dış Güvenlik Siyasetinin Esasları: - Azerbaycan (Yukarı Karabağ) topraklarındaki Ermeni işgalinin sona erdirilerek ülkenin toprak bütünlüğünü yeniden sağlamak. şekildedir: Yukarı Karabağ sorunun çözümüne yönelik bir anlaşmanın esasları şu Ermenistan silahlı kuvvetlerinin işgal altındaki Azerbaycan topraklarının tamamından çekilmesi, Ermenistan'ın boşaltacağı bu topraklarda Azerbaycan Devleti'nin egemenlik hak ve yetkilerinin yeniden tesis edilmesi, İşgal nedeniyle zorla yerlerinden edilen Azerilerin ana yurtlarına dönmesi, Yukarı Karabağ'ın; Azeri ve Ermeni toplumlarının barış içinde bir arada yaşamalarına imkan sağlayacak ve Azerbaycan Cumhuriyeti içerisinde genişletilmiş özerk yönetim yapısına sahip bir yasal statüye kavuşturulması, Yukarı Karabağ'ın, Azerbaycan ve bölge ile bir bütün olarak sosyo-ekonomik kalkınma süreçlerine entegrasyonunu destekleyecek koşulların oluşturulması. - Avrupa ve Trans-Atlantik kuruluşlarıyla bütünleşmek; Azerbaycan Batı ile bütünleşmeyi güvenlik, ekonomik refah ve demokratik gelişme hedeflerine ulaşmanın bir aracı olarak görmektedir. Bu bağlamda, istikrarsızlık, ihtilaflar ve güvenlik tehditlerinin bertaraf edilmesinde NATO ile işbirliği yapmaktadır. Batı ile bütünleşme siyasetinin başka bir boyutu olarak AB ile TACIS (Technical Assistance for CIS- Bağımsız Devletler Topluluğu için Teknik Yardım) ve TRACECA (Transport Corridor Europe-Caucasus-Asia / Avrupa-Kafkasya-Asya Ulaşım-Ulaştırma Koridoru) projeleri ile Azerbaycan-AB Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması gibi ortak platformlarda yer almak suretiyle çok yönlü işbirliği ilişkileri tesis etmektedir. Ayrıca AB ile ilişkilerin geliştirilmesi kapsamında, AB Komşuluk Politikası Azerbaycan-AB Eylem Planı çerçevesinde 3/6
ekonomik, siyasi ve idari reform süreçleri başlatmıştır. Enerji Alanında Stratejik Ortaklık adı altında 2006 yılında imzalanan işbirliği anlaşması Azerbaycan-AB ilişkilerinin geliştirilmesi yönünde bir başka adım olmuştur. - Uluslararası güvenliğe katkı sağlamak; Azerbaycan, uluslararası barış ve güvenliğin korunmasına yönelik uluslararası çabaları desteklemektedir. Bu kapsamda, Kosova, Afganistan ve Irak gibi ihtilaflı bölgelerdeki barışı koruma misyonlarına barış gücü askerleri göndermek suretiyle iştirak etmektedir. Azerbaycan, silahların kontrolü ve kitle imha silahlarının yayılmasının önlenmesi alanlarındaki anlaşmalara taraf olarak küresel barışa katkı sağlamaktadır. Silahların kontrolüne ilişkin mekanizmaların, Ermeni işgali altındaki topraklarda etkisiz kalması Azerbaycan'ın olduğu kadar küresel ve bölgesel barış ve güvenlik açısından da tehdit oluşturmaktadır. - Uluslararası kuruluşlarla işbirliğini geliştirmek; Uluslararası kuruluşlarda aktif olarak yer almak, Azerbaycan açısından büyük önem taşımaktadır. Büyüklüğüne ve etkisine bakmaksızın küresel ve bölgesel kuruluşların (BM, AGİT, BDT, KEİ, GUAM vb.), yeni küresel tehditlerle mücadele etmede giderek büyüyen bir rol oynamakta oldukları gözlenmektedir. Dolayısıyla bu kuruluşlar, ulusal çıkarların korunması açısından da önemli birer araç olmaktadır. - Bölgesel ve ikili ilişkiler geliştirmek; Azerbaycan, bütün devletlerle çok boyutlu, dengeli ve dostane ilişkilere dayalı bir siyaset izlemektedir. - Bölge ülkeleriyle işbirliği geliştirmek; Azerbaycan, bölgesel barış ve istikrarın sağlanmasının bir koşulu olarak komşu ülkelerle kapsamlı ilişkiler içinde olmaya büyük önem atfetmektedir. Ancak, Ermenistan'ın saldırgan politikaları, Güney Kafkasya'da arzu edilen ilişkilerin kurulmasının önündeki en büyük engel olarak görülmektedir. Öte yandan Azerbaycan-Türkİye-Gürcistan arasında tesis edilen üçlü işbirliği, bölgesel istikrarı geliştirmektedir. Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı, Bakü-Tiflis-Erzurum Doğalgaz Boru Hattı, Baku-Tiflis-Kars Demiryolu Hattı gibi projeler Karadeniz ve Hazar bölgelerinin stratejik önemini artırmaktadır. Türkiye ile kapsamlı ilişkiler, Azerbaycan için özel önem taşımaktadır. Stratejik Ortaklık seviyesindeki bu ilişkiler bölgesel projelerin yanı sıra Ermenistan- Azerbaycan sorunlarının çözümü sürecinde de Azerbaycan'la Türkiye'nin çıkar birliği içinde 4/6
olduklarını göstermektedir. Gürcistan ile ilişkilerin daha da geliştirilmesi Azerbaycan için büyük önem taşımaktadır. Bu ülke ile ilişkiler, ortak çıkarlar temelinde stratejik işbirliği boyutunda sürdürülecektir. Gürcistan, Moldova ve Ukrayna ile "Demokrasi ve Ekonomik Kalkınma" temelinde oluşturulan GUAM örgütü, bölgesel işbirliği açısından önemli bir platform olarak görülmektedir. Azerbaycan'ın RF ile geliştirdiği Stratejik Ortaklık ve işbirliği ilişkileri de bölgesel istikrar ve kalkınma adına önem taşımaktadır. Hazar Denizi kıyıdaş ülkeleri ile ilişkilerine önem veren Azerbaycan, Hazar petrolünün batıya ulaştırılması açısından RF ve Kazakistan ile işbirliği yapmaktadır. Bu kapsamda RF ile Baku-Novorossiyk boru hattı projesini yürütmektedir. Ayrıca Kazak petrollünün Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattına bağlanmasına ilişkin olarak 2006 yılında Kazakistan ile bir anlaşma imzalanmıştır. Azerbaycan, Hazar Denizi'nin hukuki statüsünün belirlenmesi sorununun çözümünde RF ve Kazakistan ile imzaladığı anlaşmanın benzerinin Iran ve Türkmenistan ile de imzalanmasını ve böylece Hazar Denizi'nin barışçıl amaçlarla kullanılmasını istemektedir. Ortak tarihi ve kültürel mirası paylaşan iki ülke olarak Azerbaycan ve İran'ın, siyasi, ekonomik ve kültürel alanlarda karşılıklı çıkar temelinde iyi ilişkiler içinde olması Azerbaycan açısından büyük önem taşımaktadır. - Bölge-dışı ülkelerle işbirliği geliştirmek; Azerbaycan bölge dışı ülkelerle işbirliğine de önem vermektedir. Bu bağlamda, ABD ile terörle mücadele, bölücülük, silahların kontrolü, örgütlü suçlarla, yasadışı göç ve kaçakçılıkla mücadele amacıyla "Stratejik Ortaklık" düzeyinde ikili ve çok taraflı (BM, NATO vb.) işbirliği yapmaktadır. (2)Savunma Siyasetinin Esasları: Azerbaycan'ın milli menfaatlerinin korunması açısından savunma kabiliyetinin geliştirilmesi temel hedeflerden birisidir. Ülkenin savunma kabiliyetinin ana unsuru Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri dir. Savunma Siyasetinin ana hedefleri şu şekilde belirlenmiştir: - Azerbaycan'ın bağımsızlığını ve egemenliğini korumak, toprak bütünlüğünü yeniden sağlamak, - Azerbaycan Silahlı Kuvvetlerini, ülkeye yönelik askeri saldırıları caydırabilecek / önleyebilecek nitelikte hareket ve müdahale yeteneğine sahip olmasını 5/6
sağlamak, - NATO bünyesindeki Barış için Ortaklık programlarına katılmaya devam etmek, ortak çıkarlar doğrultusunda NATO üyesi ülkelerle ikili ve çok taraflı işbirliğini geliştirmek, - Savunma alanında uluslararası hukuktan kaynaklanan yükümlülükleri yerine getirmek, - Uygun politika ve araçlarla uluslararası güvenliğe katkıda bulunmak. (3) İç Güvenlik Siyasetinin Esasları: - Demokrasinin güçlendirilmesi, - Etnik ve dini hoşgörü / çoğulculuk ortamının korunması, - Eğitim, kültür, bilim ve teknoloji politikalarıyla manevi değerlerin korunması, - Ekonomik ve sosyal gelişmenin sağlanması, - İnsan temel hak ve özgürlüklerine saygıya dayanan çağdaş toplum düzeninin geliştirilmesi suretiyle iç güvenliğin pekiştirilmesi, - Sınırların fiziki güvenliğinin sağlanması. (4) Diğer Siyaset Esasları: Belgede ayrıca, "Göç", "Enerji güvenliği", "Ulaşım ve ulaştırma güvenliği", "Kriz yönetimi, çevrenin korunması ve kamu güvenliği" ile "Bilgi güvenliği" alanlarında izlenecek siyasetin esaslarına yer verilmektedir. 3. Sonuç : Azerbaycan'ın Milli Güvenlik Stratejisi Belgesi'nin incelenmesinde de görüldüğü üzere, Azerbaycan'ın tehdit algılaması ve milli güvenlik siyasetinin; a. Ermenistan'dan kaynaklanan tehdit ve bu bağlamda Azerbaycan topraklarındaki Ermeni işgalinin yol açtığı siyasi, askeri, sosyal ve ekonomik sorunlar, b. Bağımsızlık sonrası dönemde benimsenen, bir taraftan ABD, NATO ve AB, diğer taraftan RF ile stratejik nitelikli ilişkileri kapsayan çok taraflı dengeye dayalı politika anlayışı, c. Azerbaycan'ın sahip olduğu coğrafi konum ve hidrokarbon kaynakları gibi jeopolitik avantajlarının ülkenin milli çıkarları ve hedefleri ile uyumlu biçimde kullanılmasına yönelik iç, dış ve savunma politikaları çerçevesinde şekillendiği dikkati çekmektedir. 6/6