Türkiye deki Enerji Verimliliğinin bir Değerlendirmesi Wietze Lise, sunucu Enerji Verimliliği (EV) Türkiye için öncelikli bir konudur. Bu hem rekabeti arttıracak hem de ekonominin uzun vadeli sürdürülebilir büyümesine öncülük edecektir. Bu enerji bağımlılığının ve enerji tedarik güvenliğinin azaltılması ve aynı zamanda çevrenin korunması ve iklim değişikliğinin azaltılması sayesinde olacaktır. Türk Hükümeti EV yi 2007 den beri yeni politikalar ve düzenlemelerle desteklemektedir. Enerji verimliliği konusundaki yeni taslak Strateji, 2011-2023 yılları arasında Türk enerji yoğunluğunun 2011 yılı değerlerine kıyasla 2023 te en az %20 azalacağını vaat etmektedir. Kamu Sektörü için, yıllık enerji tüketiminin 2015 e kadar %10 ve 2023 e kadar da %20 azaltılmasını gerektiren açık hedefler bulunmaktadır. Türk ekonomisi gerçekte OECD den (Avrupa Ekonomik İşbirliği Teşkilatı) daha fazla enerji yoğunluğuna sahiptir. Bunun esas sebebi de Türkiye nin enerji verimliliği için girişimlere kısa bir süre önce başlamış olmasıdır. Buna ek olarak, yüksek seviyede enerji tüketimi olan OECD ile karşılaştırıldığında Türkiye de hala yüksek düzeyde sanayileşme bulunmaktadır. Bu sunum, enerji verimliliğinin ölçülerini göstermek için Avrupa daki örnekleri kullanarak Türkiye nin izleyebileceği bir yol çizecektir. Bu, 2023 teki hedeflerine ulaşması için Türkiye yi yolundan saptırmadan, onu kendisi için önerilen bir yaklaşıma götürecektir. 1 P a g e
Giriş Enerji Verimliliği (EV) Türkiye için öncelikli bir konudur. Bu hem rekabeti arttıracak hem de ekonominin uzun vadeli sürdürülebilir büyümesine öncülük edecektir. Bu enerji bağımlılığının ve enerji tedarik güvenliğinin azaltılması ve aynı zamanda çevrenin korunması ve iklim değişikliğin azaltılması sayesinde olacaktır. Türk Hükümeti EV yi 2007 den veri yeni politikalar ve düzenlemelere desteklemektedir. Enerji verimliği konusundaki yeni taslak Strateji, 2011-2023 yılları arasında Türk Enerji yoğunluğunun 2011 yılı değerlerine kıyasla 2023 te en az %20 azalacağını vaat etmektedir. Kamu Sektörü için, yıllık enerji tüketiminin 2015 e kadar %10 ve 2023 e kadar da %20 azaltılmasını gerektiren açık hedefler bulunmaktadır. Şekil 1 Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü Ülkelerinin 2009 daki Birincil Enerji Tüketimi (TOE/bin 2000 ABD doları) Kaynak: Uluslararası Enerji Ajansı İstatistikleri, 2010. Şekil 1 de görüldüğü üzere, Türkiye ekonomisi Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü nden (OECD) daha fazla enerji tüketmektedir. Bunun başlıca sebebi Türkiye nin daha yakın bir zamanda EV teşvikleri başlamasıdır. Bununla birlikte, Türkiye OECD ye kıyasla hala yüksek seviyede endüstriyelleşmeye sahiptir ve bu sektörler de kıyasla da yüksek bir enerji tüketim miktarına sahiptir. 2 P a g e
EV potansiyeli, yıllık 15 milyon ton petrol eşdeğeri (MTOE) enerji tüketiminden fazlası veya toplam dünya tüketiminin %14 fazlası (Dünya Bankası, 2011) ile muazzamdır. Bu hususu özellikle ilgilendiren orta boy endüstri ve kamu ile özel sektörlerin ikisini de dahil olmak üzere üçüncül sektörüdür. Bunlar en büyük enerji tasarrufu potansiyelini sağlar ve Enerji Hizmet Şirketleri için doğal bir pazar oluştururlar. Genel olarak, enerji hizmetleri şirketleri pazarında iki iş modeli tanımlanabilmektedir. Örneğin, Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık gibi Avrupa daki en gelişmiş Enerji Hizmet Şirketleri pazarında, Enerji Tedarik Sözleşmesi (ETS, kullanılabilir enerji dağıtımı) en sık kullanılan sözleşme iken Enerji Performans Sözleşmesi (EPS, tasarruf tasarruf dağıtımı) Avrupa daki ETS kullanımına kıyasla azınlıktadır fakat ABD de sıklıkla kullanılmaktadır. Bunun için elde edilen başlıca neden ve belgelendirilen literatüre göre bulunan sebep EPC sözleşmeleri için daha yüksek işlem maliyetlerinin bulunmasıdır. Fiyat Teşvikleri Şekil 2 ve Şekil 3 Türkiye deki altı aylık endüstriyel enerji ve gaz fiyatlarını, bir önceki bölümde analiz edilen altı ülke ile geçmiş dört yıl için kıyaslamaktadır. Grafikler Türkiye deki enerji fiyatlarının kıyasla daha düşük olduğunu gösterir. Gaz fiyatları Birleşik Krallık ve Bulgaristan ile yakınken diğer ülkelerdeki gaz fiyatları daha yüksektir, özellikle Almanya ve Fransa da. Enerji fiyatları ile ilgili şekil daha karmaşıktır; Türkiye deki fiyatlar Polonya ve Fransa dan daha yüksektir fakat İspanya, Birleşik Krallık, Almanya ve Bulgaristan dan daha düşüktür. 3 P a g e
14 Gas Prices Industry 12 10 8 6 4 France Germany UK Spain Bulgaria Poland Turkey 2 0 2007S2 2008S1 2008S2 2009S1 2009S2 2010S1 2010S2 2011S1 Şekil 2 Endüstriyel Gaz Fiyatları Kaynak: /GJ, Eurostat, 10 TJ ila 100 TJ arasında yıllık tüketim 0.120 Power Prices Industry 0.100 0.080 0.060 0.040 France Germany UK Spain Bulgaria Poland Turkey 0.020 0.000 2007S2 2008S1 2008S2 2009S1 2009S2 2010S1 2010S2 2011S1 Şekil 3 Endüstriyel elektrik fiyatları Kaynak: /kwh, Eurostat, 0.5 GWh ila 2 GWh arasında yıllık tüketim Rekabeti korumak için Türkiye tüketici ve endüstriyel enerji fiyatlarını desteklemek için bir politika izlemektedir. Örneğin, enerji ve gaz fiyatları 2003-2007 dönemi arasında lira bazında sabitlenmiştir. 2008 den sonra, enerji fiyatlarının maliyetli yansıtması için otomatik fiyatlandırma mekanizması getirilmiştir. Bu 2008 yılında yüksek bir fiyat artışına yol açmıştır ve bundan sonra 2011 yılının güz dönemindeki 4 P a g e
en son artışa kadar fiyatlar tekrar sabitlenmiştir. Düzenlemeler açısından belirsizlik olmasına rağmen önümüzdeki on yıl içerisinde Türkiye de yine kıyasla daha düşük enerji fiyatlarının olması muhtemeldir; bu durumda geçen dört yılın ilgili enerji fiyatları iyi bir kıstas oluşturacaktır. Azalma Potansiyeli Dünya Bankası (2011), Türkiye deki Endüstri ve İnşaat sektörlerindeki toplam EV potansiyelinin %27 civarında olduğunu belirtmektedir (Tablo 1): Tablo 1 Endüstriyel ve İnşaatlar Sektörlerindeki EV Potansiyeli Sektörler: Elektrik Yakıt ktoe/yıl Endüstri %25 7,993 Demir ve Çelik %21 %19 1,402 Beton %25 %29 1,124 Cam %10 %34 261 Kağıt %22 %21 206 Tekstil %57 %30 1,097 Gıda %18 %32 891 Kimyasal %18 %64 2,283 Diğerleri u.d. u.d. 729 İnşaat Sektörü %30 7,160 Hane 29% 46% 5,655 Kamu ve Ticari 29% 20% 1,505 Toplam %27 15,153 Kaynak: Dünya Bankası, 2011 Türkiye nin endüstrisi, Ulusal Enerji Tasarrufu Potansiyeli nin %50 sinden fazlasını içermektedir. Tahmin edilen enerji tasarrufu potansiyeli yıllık 3.0 milyar ABD dolarıdır (Dünya Bankası, 2011). 27.10.2011 tarihli düzenlemeye göre, endüstriyel bir tesisin en az ISO 50001 ile uyumlu bir Enerji Yönetim Sistemi (EMS) bulundurması gerekmektedir ki bu Türkiye de tam anlamıyla henüz uygulanamamaktadır. Bu nedenle, endüstriyel tesislerin bu sistemi yürütmeye koymasına imkan tanımak için zorunlu gerek 2014 ün başlarına kadar ertelenmiştir. 5 P a g e
İki tür uygulama mümkündür; bunlar (1) EV projesi ve (2) gönüllü anlaşmadır. EV projesi için aşağıdaki koşullar bulunmaktadır: Endüstriyel tesis başına birden fazla proje olabilmektedir. Hem EV gelişim tedbiri olabilir ya da bir yenilenebilir enerji üretimi birimi. Yatırımın geri ödeme süresi 5 yıldan az olacaktır. Destek için kabul edilen azami yatırım miktarı bir milyon Türk Lirasıdır. Bunun en fazla %50 si YEGM den destek alabilmektedir. Bu nedenle, proje bazında en fazla 500,000 Türk Lirası desteğin verilebilmesi mümkündür. Aşağıdaki koşullar gönüllü bir anlaşma için geçerlidir: Tesisin enerji tüketiminin %10 kadar düştüğü gösterilebilir ise ek olarak en fazla 200,000 Türk Lirası verilebilmektedir. Mesken ve ticari (mesken olmayan) binalar 2007 yılında Türkiye nin nihai enerji tüketiminin %30 unu karşılamış ve 24.6 MTOE miktarında olup toplamın neredeyse %50 sini temsil etmektedir. Mesken olmayan binalardaki EV potansiyeli yaklaşık olarak 1.5 MTOE olup Enerji Hizmet Şirketleri için en iyi olanakları sağlamaktadır. Tablo 2 167 m 2 boyutunda olan evleri tek ikamet mesken binaları için ve 150 m 2 boyutunda olan evler için bir ya da daha fazla ikamet mesken binaları için göstermektedir. m 2 başına olan değer oldukça eşittir ve 550 TL/m 2 civarında olduğu tahmin edilmektedir. Enerji Hizmet Şirketlerinin Pazar potansiyeli geniştir; özellikle hem kamu hem de özel olmak üzere üçüncül sektörde. Güncellenmiş envanterlerin yetersiz olmasına rağmen, 20,000 m 2 den büyük olan 7,500 binadan fazla olduğu ve 1,000 m 2 ile 20,000 m 2 arasında olan 100,000 den fazla bina olduğu ve 1,000 den fazla orta boylu endüstri olup ve sokak ışıklandırması için muazzam bir potansiyel olduğu tahmin edilmektedir. 6 P a g e
Tablo 2 Türkiye deki bina envanteri örneği, 2010 nüfus sayımı Ortalama boyut (m 2 /bina) Ortalama değer (TL/bina) Bina sayısı Daire sayısı Mesken: 529 297,752 4,170,000 14,603,025 Tek mesken ikamet binaları 167 88,565 721,950 721,950 Bir ya da fazla mesken ikamet binası 604 341,552 3,448,050 13,881,075 Topluluklar için haneler 2,340 1,274,904 12,150 0 Mesken olmayan: 988 521,486 740,025 64,425 Oteller ve benzer binalar 1,523 814,247 43,200 0 Endüstriyel binalar ve depolar 1,169 624,303 168,150 10,200 Ofis binaları 942 493,204 79,875 7,275 Diğer mesken olmayan binalar 795 414,953 59,700 11,100 Kamu eğlence, eğitim, hastane veya kurumsal bakım binaları 3,556 1,961,174 39,000 75 Trafik ve iletişim binaları 825 423,483 4,425 150 Toptan ve perakende satış binaları 542 272,163 345,675 35,625 Kaynak: TURKSTAT. Not: ilk iki sütun örneğin ortalamalarını sunarken, son iki sütun da örnekten Türkiye toplamı için bir tahmin elde etmek üzere 75 ile çarpılmıştır. Sonuçlar Türkiye de EV yi harekete geçirmek için aşağıdaki engellerin aşılması gerekmektedir. EV projelerin Enerji Hizmet Şirketleri ile yerleştirilmesindeki Pazar bariyerleri ve engelleri diğer gelişmekte olan pazarlar ile çok benzerdir ve bunun yanı sıra enerji fiyatları da EU27 ye kıyasla daha düşüktür: Müşteri açısından: müşterilerin güvensizliği, müşterilerin uzun vadeli sözleşme imzalama zorluğu, düşük düzeyde bilinçlilik ve bilgi eksikliği, ölçüm ve doğrulama yapacak kalifiye tarafsız danışmanların eksikliği. Enerji Hizmet Şirketleri açısından: teknik uzmanlığın yetersiz olması, teşviklere erişmenin maliyeti, ödünçlere erişim maliyeti, ihale işlemleri ile deneyimsiz olunması, ölçüm ve doğrulama protokollerinin yetersiz olması ve istikrarsız müşteriler. 7 P a g e
Bankalar açısından: EV projeleri çok küçüktür ve yüksek riskli sayılmaktadır, karşı teminat gerekleri bulunmaktadır ve bankalar EV projelerinin değerini anlamakta yetersiz olmaktadır. Buna ek olarak, EV yatırımların ve ölçümlerin uygulanması için kaynaklar ve destek de gerekmektedir. Çoktan uygulamaya konulmuş uluslararası standart ile aynı doğrultuda olan hükümet politikaları ve düzenlemeleri, bu yönde atılacak iyi bir başlangıç adımıdır. EV ye adanmış kaynaklar, Yenilenebilir Enerji Genel Müdürlüğü nün (YEGM) veri toplama kapasitesini arttırmasına ve düzenlemeler ile uyumluluk sağlatmasına olanak sağlayacaktır. Referanslar World Bank, 2011, Tapping the Potential for Energy Savings in Turkey, 52210 TR, http://siteresources.worldbank.org/turkeyextn/resources/361711-1294661147811/turkeyev-en.pdf 8 P a g e