HISTORIANSOFTHEOTTOMANEMPIRE MUṢṬAFĀNŪRĪ (d.1824;ö.1890) HAYATI 1240/1824 yılının Eylül ayında İzmir de doğmus olanm.n. 1 busȩhrinilerigelenailelerinden olan Mıṣır veya Tūnus kökenli Manṣūrīzādelere mensuptur. Babası İzmir ayanı Meḥmed Emīn Efendi 2 1244/1828-29 yılında sȩhrin Yeñi Qalʿesini onartmısţı. 3 M.N. nin Dahiliye Nazırı Saʿīd Pas a nın(ö. 1326/1908) kız kardes i Züleyḫā Hanım ile evliliğinden dünyaya gelen bir oğlu çok küçükyasţaölmüs,basķaçocuğudaolmamısţır. 4 1934 yılında soyadı kanunu çıktığında MansuroğlusoyadınıalanManṣūrīzādesülalesiM.N. nin ḪadīceveḤüseyinisimlikardesļeriüzerindengünümüze kadar gelmisţir. Ḥüseyin in oğlu MeḥmedEmīnEfendiİzmir intanınmıs bilginlerinden olup İzmir İl Kitaplığı nın kurulus unda hizmeti geçmisţir. 5 Meḥmed Emīn Efendi nin oğlu Saʿīd BeyiseİttihadveTerakkiCemiyeti ndeçalıs mıs, Ṣaruḫan (Manisa), İzmir ve Aydın milletvekili olarak görev yapmıs ve İstanbul Üniversitesi nde dersvermisţi. 6 SaʿīdBey inmecdut(mansuroğlu) isimlioğluaynıüniversitedeöğretimüyeliğiyapmısţır. 7 M.N.Bursavilayetitahriratkalemindememuriyetebasļamıs, 8 dahasonradaidarecilikmesleğinegirmisţir.mektubi-ihariciyyedairesindeçalıs ırkenevlenmisţir.tanzimatmeclisiaçıldığındaburayaser-halifeolanm.n.1276/1860yılıtemmuzayında Meclis-ivalabasķatipliğinegetirilmisţir. 9 Mesleğindegösterdiğibas arılarsayesinde 1284/1867yılındamabeynbasķatipliğinegetirilenM.N.,dahasonrabeylikçiliğe,divan-ımuhasebatvetemyizmahkemesibasķanlıklarınayükselmisţir. 10 1290-98/1873-81 yılları arasında defter-i hakani nazırlığı yapan M.N. kendisini tanıtan ünlü eseri Netāyicü l-vuqūʿāt ı da bu yıllarda kaleme almısţır. 11 M.N. 9 Cemaziyülevvel 1299 /29Mart1882tarihindevezirlikrütbesialmıs,aynıyılınsonlarındamaarifnazırıolmus,1303/1886yılıortalarındadaevkafnazırlığınagetirilmisţir. 12 M.N.evkafnazırlığıgörevinisürdürdüğüsırada9Cemaziyülevvel1307/19Ocak1890CumagünüIstanbul daölmüs vesüleymāniyecamiiavlusunagömülmüsţür. 13 Vānīköyiskelesinin hemenyanındabulunanyalısınıseraskerrıżāpas a(ö.1294/1877)satınalmısţır. 14 M.N.TanzimatdönemininünlüdevletadamlarıʿĀlīPas a(ö.1288/1871vefu ād Pas a(ö. 1285/1869) ile çalıs mıs, ancak kendisini yükselten siyasi desteği Sadrazam MütercimRüsḑīPas a danalmıştır. Çağatay1978 den MakalenintümhaklarıOsmanlıTarihçileri nineditörlerineaittir (www.ottomanhistorians.com) 1
HISTORIANSOFTHEOTTOMANEMPIRE ESERİ 1Netāyicü l-vuqūʿāt M.N.eserineçocukyasļarındanberitariheözelbirilgiduyduğunuveelinegeçen tarih kitaplarını ve tarihle ilgili belgeleri incelediğini belirterek basļar. Nazırlık gibi görevlerdebulunmus olmasıonabirçokresmibilgivebelgeyedahakolayeris imimkanısağlamıs olmalıdır.yazarkitabınısonrakinesillerebirhatırlamavesilesiolarak bıraktığınısöyler.m.n.vakanüvislerinizlediğikronolojikanlatımıterkederekolaylarısebepleriyleaçıklamakyolunabas vurmus vehadiselerdençokkurumlarıaçıklamayaçalıs mısţır.ancakmülkiveaskerinizamınbunlarıortayaçıkaransiyasiolaylar bilinmeden anlas ılamayacağına inanan yazar, her bölüme ele aldığı dönemin siyasi olaylarınıanlatarakbasļamayıgerekligörmüsţürkinetāyicü l-vuqūʿāt ıbilimselaçıdandeğerlikılanveençokokunankitaplararasınasokanözelliklerdenbirisidebu olmusţur. M.N.kitabınıngiris kısmındaibnḫaldūn un(ö.808/1405) devletlerinortalama ömrünün 120 sene olduğu sȩklinde özetlenebilecek görüs ünü elesţirir. Ibn Ḫaldūn unemeviveabbasidevletlerininömrünügörmüs olmasınarağmenböylebirtezi ilerisürmesiniyadırgayanm.n. ninbuyargısı,biranlamdaosmanlıdevletinin devlet-i ebed müddet s anının korunması ve Ibn Ḫaldūn un Osmanlı hakimiyet anlayıs ınatersdüsȩnnazariyesinidüzeltmeçabasıolarakyorumlanabilir.kitabınıtanzimat dönemininbasļarında1257/1841yılıolaylarıylabitirenm.n. nin1307/1890yılında öldüğügözönündebulundurulacakolursa,kendidöneminintarihinielealmamıs olmasıönemlibirkayıptır.ancakm.n.yasiyasiendisȩlerle,yadatanzimatlayenibir döneminbasļadığıdüs üncesiyle1257/1841tarihindensonrasınıelealmamıs veyaele almak istememisţir. Eserin 4. cildinin 18 yıllık bir beklemenin ardından ancak II. Mesŗutiyet in ilanının(1326/1908) getirdiği özgürlük ortamında yayınlanmıs olması birsansürkorkusunudagündemegetirmektedir.m.n. ninosmanlılartarafındanimzalanmıs birçok antlas manın sadece önemli maddelerini ve tarihi-siyasi yorumunu yapmakla yetinmesine rağmen Küçük Kaynarca antlas masına (1188/1774) özel bir önemvermis vebuantlas manın15sayfatutanbütünmaddelerinikitabınaaynenalmıs olması 15 sözkonusuantlas manınosmanlıtarihindeönemlibiryertuttuğunainanmıs olmasıylaaçıklanabilir. Bazı arasţırmacılar Netāyicü l-vuqūʿāt ın çok ağır bir dil ve anlatısļa kaleme alındığınıbelirtirlersede, 16 buağırdilinölçüsünütespitetmekoldukçazordur.netāyic in dilinin Ta rīḫ-i Cevdet ten veya Naʿīmā Ta rīḫi nden ağır olmadığı da iddia edilebilir. M.N. nin herhangi bir Batı dilini bilmemesi ve yabancı ülkelerde bulunmamıs olması dolayısıyla devletlerarası olayları yeteri kadar değerlendiremediği ve eserinbuyöndeneksikkaldığıönesürülmüsţür.eserinosmanlıkurumlartarihibağlamındaiçerdiğibazıbilgilerdeelesţiriyeaçıktır.m.n.örneğinii.selīm(s.973-982 /1566-74)veIII.Murād(s.982-1003/1574-95)dönemlerinianlatırkenGöriceliKoçi Bey in(ö.1060/1650)sultanmurād atakdimettiğirisaledenbahsederekburisalenin III.Murād asunulduğugibiyanlıs birizleniminuyanmasınasebepolmusţur. 17 Ayrıca kuyud-ı hakanide yapılması gereken düzeltmeler için padis ah adına yazılan tashih MakalenintümhaklarıOsmanlıTarihçileri nineditörlerineaittir (www.ottomanhistorians.com) 2
HISTORIANSOFTHEOTTOMANEMPIRE fermanlarınıntuğralarınınmutlakasadrazamlartarafındançekilmesigerektiğiyolundakibilgisidedoğrugörünmemektedir. 18 EserinikalemealırkenOsmanlıkroniklerininçoğundanyararlanmıs olanm.n.,bu eserlericiltvesayfanumarasıgöstererekkullanmamıs,sadeceisimlerinizikretmekle yetinmisţir. Sefaretnameler, ʿAyn ʿAlī Efendi nin (ö. 17. yüzyıl basļarı) Qavānīn-i Āl-i ʿOs mān der Ḫulāṣa-i Mezāmīn-i Defter-i Dīvān ı, İbn-i Baṭṭuṭa Seyāḥatnāmesi iletaqvīm-iveqāyiʿvedüstūrgibisüreliyayınlarm.n. nintarihindeadıgeçenkaynaklarınbazılarıdır.yazarsözlükaynaklardandayararlanmısţır.sȩyḫü l-ḥaremzīver Pas a (ö. 1279/1862), III. Selīm dönemi devlet adamlarından Dede Pas a (ö. 1299 /1881 denönce?),mevalidenʿazīzefendi(ö.1213/1798),miralayṣādıqbey(ö.?), Sȩyḫü l-islām Hüsāmeddīn Efendi (ö. 1288/1871) bu canlı kaynaklarından bazılarıdır.netāyicʿabdurraḥmānsȩref in(ö.1925)kalemealdığıikiciltlikta rīḫ-idevlet-iʿos māniyye ninbasļıcakaynaklarındanbirisiolmusţur. 19 Netāyicü l-vuqūʿāt ınciltleris udönemleriiçerir:1.cild(3bab,toplam152sayfa): 1.Bab: Osmanlı devletinin doğus undan (698/1299) Timūr istilasına (804/1402) kadarki103yılınolaylarınıvekurumlarınıanlatır.2.bab:i.bāyezīd inölümünden (804/1402)II.Bāyezīd intahttançekilmesine(918/1512)kadarki110yılınolaylarını vebudöneminkültürelveekonomikdurumunuanlatır.3.bab:i.selīm intahtaçıkıs ından (918/1512) III. Murād ın ölümü ve III. Meḥmed in padis ah olus una (1003 /1595)kadarki83yılınolaylarınıvekurumlarınıanlatır.2.Cild(1Bab,109sayfa):4. Bab: 1003/1595 yılından IV. Meḥmed in tahttan indirilmesine (1099/1687) kadarki 92 yılın siyasi olayları ile devletin siyasi ve askeri yapısını ele alır. 3. Cild(1 Bab, 112sayfa):5.Bab:1098/1687yılındanKüçükKaynarcaantlas masına(1188/1774) kadarki 97 yıllık zaman dilimini anlatır. 4. Cild (1 Bab, 125 sayfa): 6. Bab: 1188-1257/1774-1841yıllarıarasındagerçeklesȩnolaylarıvesonuçlarınıanlatır.Tekmileleraslındaayrıbirkitapdeğildir.1003/1595yılınakadarolanolaylarıanlatan1.cildiniçerisindekiüçbabınsonundakitekmileadıverilenüçayrıbaşlıkbirkitapolarak basılmısţır. M.N. nin Netāyic den ayrı olarak Ḫazīnetü l-ḥisāb adlı basılı bir eseri daha vardır. 20 BİBLİYOGRAFYA 1Netāyicü l-vuqūʿāt Baskıları:Netāyicü l-vuqūʿāt ınilkbaskısının1.cildi1294/1877yılında,2.ve3. ciltlerise1296/1879yılındayayımlanmısţır.eserinin4.cildininbasımıbazısebeplerdendolayıgeriyekaldığındanm.n.ölümündenbirhaftaöncekayınbiraderiolaneski dahiliye nazırı Saʿīd Efendi ye kitabının 4. cildinin bastırılmasını vasiyet etmisţir. Sonradanpas aolansaʿīdefendi,bütüniyiniyetinerağmenbuvasiyetiyerinegetiremeden ölmüs, bu vazifeyi M.N. nin ölümünden 18 yıl sonra Saʿīd Pas a nın oğlu MeḥmedĠālibBey(ö.1935)ifaetmisţir. 21 MeḥmedĠālibBey4.cildinbastırılması is ine babasının ölümünden bir yıl, Mesŗutiyet in ilanından (23 Cemaziyülahir 1326 MakalenintümhaklarıOsmanlıTarihçileri nineditörlerineaittir (www.ottomanhistorians.com) 3
HISTORIANSOFTHEOTTOMANEMPIRE /23Temmuz1908)6aysonra(Zilhicce1326/Ocak1909)girisţiğindeazsayıdabasılmıs olanilküçcildinmevcudutükenmis veeserkaraborsayadüs müs olduğundan,4. cildin ilk baskısı diğer üç cildin ikinci baskıları ile es zamanlı olarak gerçeklesţirilmisţir(netāyicü l-vuqūʿāt,4cilt(1327/1909)). Edisyonları:Tekmileleri(1-3)1961yılındaayrıbireserolarakbastırılmıs olan 22 Netāyicü l-vuqūʿāt ın tamamı Nesȩt Çağatay tarafından notlar ve açıklamalar eklenerek sadelesţirilmis ve 1979 yılında Türk Tarih Kurumu tarafından iki kitap halindeyayımlanmısţır(netâyicül-vukûât,kurumlarıveörgütleriyleosmanlıtarihi, sadelesţirerekyayınahazırlayan:nesȩtçağatay(ankara,1979)).sözkonususadeles tirmeeseringenis kitlelercetanınmasınısağlamıs,ancakçağatay ınbusadelesţirme sırasında yapmıs olduğu hatalar elesţirilmisţir. 23 O.S. Gökyay kılı kırk yaran elesţirisinde Çağatay ın yapmıs olduğu bazı tarih yanlısļıklarını ise gözden kaçırmısţır. 24 Buyanlısļıklariçindemuhtemelenenönemlisikitabınbasıldığıtarihtir.Çağatayeserin 1911 yılında Meḥmed Ġālib Bey tarafından bastırıldığını 25 yazmaktaysa da eser 1327 Rūmī değil 1327 Hicrī yılında basılmısţır. 26 Meḥmed Ġālib Bey in 4. cildin nesŗi vesilesiyle yazdığı önsözde, kitabın Mesŗutiyet in ilanından 5 ay sonra yayınlanmasıiçinçalıs mayabasļanıldığıbelirtilmis, 27 eserinbitirildiğitarihise4.cildinsonunda 7 Rebiyülahir 1327/28 Nisan 1909 olarak gösterilmisţir. 28 Dolayısıyla eserin basımtarihi1911değil1909olarakdüzeltilmelidir. Netāyicü l-vuqūʿāt ın yeni bir edisyonu 2008 yılında Yılmaz Kurt tarafından yapılmısţır (Netayicü l-vukuat: Kurumlarıyla Osmanlı Tarihi I-V, hazırlayan Yılmaz Kurt(Ankara,2008)).Sadelesţirmeyapılmayaneserinsonunadizin,sözlükveharitalareklenerektekcilthalindebasılmısţır. Genelkaynakça Meḥmed Cemāleddīn. ʿOs mānlı Ta rīḫi ve Muḥarrirleri(Dersaadet, 1314/1896), 143-144.ʿAlīFu ād(türkgeldi), ManṣūrīzādeMuṣṭafāPas avenetāyicü l-vuqūʿāt. Ta rīḫ-iʿos mānīencümenimecmūʿası,20(1929),40-48.maḥmūdcevād.maʿarif-i ʿUmūmiyye Neẓāreti Ta rīḫçe-i Tesķilāt ve İcraʿatı(Istanbul, 1338/1920), 252-254. İbrahim Alaaddin (Gövsa). Mesḩur Adamlar Ansiklopedisi, c. 1-2 (Istanbul, 1933-1935). Ahmet Halil. Mansuroğlu Ailesi ve Kültür Tarihimize Hizmetleri. İs ve Düs ünce, 27/233 (1961), 3. Res it Halit. Mansurizâde Mustafa Nuri Pas a (1824-1889). İs vedüs ünce,27/233(1961),4-5.mecdutmansuroğlu. MansurizâdeSait Bey(1864-1923). İs vedüs ünce,27/233(1961),6.bursalımeḥmedṭāhir.ʿos mānlımü ellifleri(istanbul,1975),c.3,104.ʿalīrıżā-meḥmedġālib.xiii.ʿaṣr-ıhicrīdeʿos mānlıricāli:geçenasırdadevletadamlarımız(istanbul,1977),c.1,82-85. NesȩtÇağatay. MustafaNuriPas aveeseri(1824-1890). Belleten,42/167(1978), 446. Franz Babinger. Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri, çev. Cosķun Üçok(Ankara, 1982), 408. Orhan S aik Gökyay. Destursuz Bağa Girenler (Istanbul, 1982), 276-288.İbnüleminMahmutKemalİnal.SonSadrazamlar,3.baskı(Istanbul,1982), c.1,108.alifuadtürkgeldi.görüpişittiklerim(ankara,1984 3 ),54.MehmedSüreyya.Sicill-iOsmani,OsmanlıÜnlüleri(Istanbul,1996),c.4,1275. MustafaNuri MakalenintümhaklarıOsmanlıTarihçileri nineditörlerineaittir (www.ottomanhistorians.com) 4
HISTORIANSOFTHEOTTOMANEMPIRE Pas a (Mansurîzade). Yas amları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, c. 2 (Istanbul,1999),306.MaḥmūdCevād.Maarif-iUmumiyyeNezâretiTarihçe-iTesķilâtveİcraatı,yayınahazırlayan:MustafaErgun(Ankara,2002),193-217. 1 MeḥmedSüreyyāM.N. nindoğumtarihini1238/1822-23olarakverir.bkz.mehmedsüreyya,sicilliosmani,osmanlıünlüleri(istanbul,1996),c.4,1275. 2 Aileninsoyağacıiçinbkz.AhmetHalil, MansuroğluAilesiveKültürTarihimizeHizmetleri, İs ve Düs ünce, 27/233 (1961), 3; Nesȩt Çağatay, Mustafa Nuri Pas a ve Eseri (1824-1890), Belleten, 42/167(1978),446. 3 M.N.,Netāyicü l-vuqūʿāt(istanbul,1327/1909),c.1,25. 4 M.N.,Netâyicül-vukûât,KurumlarıveÖrgütleriyleOsmanlıTarihi,sadelesţirerekyayınahazırlayan: NesȩtÇağatay(Ankara,1979),c.1,XIV;Res ithalit, MansurizâdeMustafaNuriPas a(1824-1889), İs vedüs ünce,xxvii/233(1961),4-5;n.çağatay, MustafaNuriPas aveeseri, 446,450; 5 MecdutMansuroğlu, MansurizâdeSaitBey(1864-1923), İs vedüs ünce,27/233(1961),6. 6 N.Çağatay, MustafaNuriPas aveeseri, 448. 7 A.Halil, MansuroğluAilesiveKültürTarihimizeHizmetleri, 4;Netâyicül-vukûât,c.1,XIV. 8 Mustafa Nuri Pas a (Mansurîzade), Yas amları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, c. 2 (Istanbul,1999),306. 9 MeḥmedCemāleddīn,ʿOs mānlıta rīḫivemuḥarrirleri(dersaadet,1314/1896),143-144. 10 ʿAlīRıżā-MeḥmedĠālib,XIII.ʿAṣr-ıHicrīdeʿOs mānlıricāli:geçenasırdadevletadamlarımız, c.1(istanbul,1977),82-85;netâyicül-vukûât,c.1,xiv. 11 FranzBabinger,OsmanlıTarihYazarlarıveEserleri,çev.CosķunÜçok(Ankara,1982),408. 12 M. Süreyya, Sicill-i Osmani, 1275; Maḥmūd Cevād, Maʿarif-i ʿUmūmiyye Neẓāreti Ta rīḫçe-i Tesķilāt ve İcraʿatı (Istanbul, 1338/1920), 252-254; Maḥmūd Cevād, Maarif-i Umumiyye Nezâreti Tarihçe-iTesķilâtveİcraatı,yayınahazırlayan:MustafaErgun(Ankara,2002),193-217. 13 F.Babinger,OsmanlıTarihYazarlarıveEserleri,403. 14 R.Halit, MansurizâdeMustafaNuriPas a, 5. 15 M.N.,Netāyicü l-vuqūʿāt,c.3,56-70. 16 Netâyicül-vukûât,haz.N.Çağatay,c.1,XV. 17 M.N.,Netāyicü l-vuqūʿāt,c.1,113. 18 M.N.,Netāyicü l-vuqūʿāt,c.1,119. 19 BursalıMeḥmedṬāhir,ʿOs mānlımü ellifleri(istanbul,1975),c.3,104;n.çağatay, MustafaNuri Pas aveeseri, 449. 20 İbrahim Alaaddin (Gövsa), Mesḩur Adamlar Ansiklopedisi, c. 1-2 (Istanbul 1933-1935); R. Halit, MansurizâdeMustafaPas a, 5;N.Çağatay, MustafaNuriPas aveeseri, 463. 21 M.N.,Netāyicü l-vuqūʿāt,c.1(istanbul,1327/1909), İfāde-iMaḥṣūṣa, 1. 22 M.N.,Netāyicü l-vuqūʿāttekmileleri(i-iii)(ankara,1961). 23 OrhanS aikgökyay KâğıtZiyanlığı basļığıaltındayayınladığıuzunmakalesinde(tarihenstitüsü Dergisi, 10-11(1979-1980)) Netāyicü l-vuqūʿāt ın bu sadelesţirmesinde gördüğü hata ve eksiklikleri oldukçaağırbirüsluplaelesţirmisţir.gökyaydahasonrabumakaleyielesţirilerinitopladığıkitabına almısţır. Bkz. Gökyay, Destursuz Bağa Girenler(Istanbul, 1982), 276-288. Nesȩt Çağatay bu elesţirilereherhangibircevapyazmamısţır. 24 Gökyayhernekadarkitabı107.sayfanınsonunakadarokuyabildiğini,dahasonrasabrınıntükendiğinivekitabıbiryanaattığınısöylüyorsada(DestursuzBağaGirenler,276)eserinbas ındakibutarihyanlısļığınıfarketmesigerekirdi. 25 Netâyicül-vukûât,c.1,XV. 26 EserintarihikonusundakiyanlısļıkÇağatay ınbueserinyayınlanmasındanhemenöncebelleten de yayınladığı makalesinde de bir basķa sȩkilde ortaya çıkmısţır. Yazar burada 1327 yılını malî olarak göstermis fakat miladi tarihi 1909 olarak vermisţir, krs. N. Çağatay, Mustafa Nuri Pas a ve Eseri, 447. MakalenintümhaklarıOsmanlıTarihçileri nineditörlerineaittir (www.ottomanhistorians.com) 5
HISTORIANSOFTHEOTTOMANEMPIRE 27 M.N.,Netāyicü l-vuqūʿāt,c.4,2. 28 M.N.,Netāyicü l-vuqūʿāt,c.4,125. YılmazKURT Ağustos2008 MakalenintümhaklarıOsmanlıTarihçileri nineditörlerineaittir (www.ottomanhistorians.com) 6