SİNDİRİM SİSTEMİ Prof. Dr. Taner Dağcı
Sindirim Sistemi Organları
GASTROİNTESTİNAL KANALIN YAPISI
GASTROİNTESTİNAL KANALIN YAPISI
Sindirim Sisteminin Görevleri Sindirim sistemi, alınan besin maddelerini mekanik ve kimyasal yolla parçalayarak kan dolaşımına geçmesini (absorbsiyon) sağlar. Sindirim Motilite Sekresyon Absorbsiyon Sonuç olarak vücuda sürekli olarak su, elektrolit ve besin sağlar
Sindirim Sisteminin Görevleri Besinlerin parçalanması ve gastrointestinal kanal boyunca ilerlemesi Sindirim salgılarının salınması Sindirilmiş besinlerle su ve elektrolitlerin emilimi Gastrointesinal sistem ağızdan başlayıp anüste biten bir süreklilik gösterir ve dış ortamın devamı olma niteliğindedir. Vücutta metabolizma sonucu oluşan son ürünler genellikle akciğer ve böbrekler yolu ile atılır. Az miktarda metabolik artık safra yolu ile sindirim sisteminden atılır. Feçesin içeriği genellikle sadece bakteri ve sindirilemeyen ya da absorbe edilemeyen ürünlerden oluşur.
SİNDİRİMİN AŞAMALARI
Organ Salgı Fonksiyon Ağız Çiğneme ve yutma refleksinin başlatılması * Tükrük bezleri Su ve tuz Gıdanın ıslatılması Mukus Kayganlık Amilaz Polisakkarid sindirimi Farinks Yutma Özofagus Peristaltik dalga ile besinin mideye ilerletilmesi Mide Mukus HCl Pepsin (pepsinojen) Mukus Kayganlık Depolama, karıştırma, ayrıştırma ve kimyasal sindirimin başlaması, besinin duodenuma geçişinin düzenlenmesi Besin parçacıklarının eritilmesi, mikropların öldürülmesi Protein sindirimi Kayganlık ve mide mukozasının korunması
* Pankreas Enzim ve bikarbonat sekresyonu, sindirim dışı fonksiyonlar Enzimler Karbonhidrat, yağ, protein ve nükleik asitlerin sindirimi Bikarbonat Mideden gelen HCl nin nötralize edilmesi * Karaciğer Safra sekresyonu, sindirim dışı fonksiyonlar Safra tuzları Suda çözünmeyen yağların çözünmesi Bikarbonat Mideden gelen HCl nin nötralize edilmesi Organik atık Feçes ile atılım maddeler ve bazı metaller * Safra kesesi Öğünler arasında safranın toplanıp konsantre edilmesi İnce barsak Kalın barsak Rektum Enzimler Su ve tuz Mukus Mukus Bir çok maddenin sindirim ve absorbsiyonu, barsak içeriğinin karıştırılarak ilerletilmesi Besinlerin sindirimi Barsak içeriğinin akışkanlığını sağlama Kayganlık Sindirilmemiş besinlerin depolanma ve konsantre edilmesi, su ve tuzun geri emilimi, barsak içeriğinin karıştırılarak ilerletilmesi Kayganlık Defekasyon
AĞIZDA SİNDİRİM Çiğneme Gıdaların çiğneme ile küçük parçalara bölünmesi sindirimin ilk adımıdır. Çiğneme istemli olarak başlatılırsa da diş etleri ve dile basınç oluşması refleks olarak çiğnemeyi başlatabilir. Tükrük (salya) salgısı Tükrük, mukus ve amilaz içerir. Mukus nemlendirme ve kayganlaştırmayı sağlar, amilaz polisakkaridlerin sindirimini başlatır. Tükrük salgısı üç salgı bezinden yapılır; Sublingual bez, Submandibular bez, Parotis bezi. Tükrük salgısı otonom sinir sistemi tarafından kontrol edilir.
FARİNKS VE ÖZOFAGUS Yutma Farinks duvarlarındaki reseptörler uyarıldığı zaman başlayan karmaşık bir refleks mekanizmadır. Yutma merkezi beyin sapındaki medulla oblongatadadır. Yutmanın aşamaları:
FARİNKS VE ÖZOFAGUS Yutma Yumuşak damak uvula ile birlikte yükselerek burun boşluğunu alttan kapatır. Solunum inhibe olur, larinks yukarı doğru yükselerek glottis kapanır. Besin dil tarafından arkaya itilip ilerledikçe epiglottis glottis üzerine kapanır. Yutma işlemi besinin özofagusda peristaltik dalga ile ilerletilmesi ile sürdürülür ve besinin mideye ulaşması ile sona erer. Özofagusa besin giriş ve çıkışını alt ve üst özofagus sfinkterleri kontrol eder.
MİDEDE SİNDİRİM Mide; fundus, gövde ve antrum olarak adlandırılan üç bölümden meydana gelir. Fundus ve gövde; mukus, hidroklorik asit ve pepsinojen salgılarken antrumda bulunan endokrin hücreler gastrin salgılar. Midenin tüm salgıları değişik hücreler tarafından salgılanmaktadır. Mukus (goblet) hücreleri Mukus salgısı Paryetal (oksintik) hücreler HCl ve intrensek faktör salgısı (Vit B12) Esas (peptik) hücreler pepsinojen salgısı G hücreleri Gastrin
MİDEDE SİNDİRİM Gastrin paryetal hücreleri uyararak HCl salgısını arttırır. * HCl başlıca besinleri parçalar ve protein ve polisakkaridlerin ortaya çıkmasını sağlar. Aynı zamanda bakterileri öldürücü etkisi vardır. HCl aynı zamanda pepsinojenin pepsine dönüşmesini sağlar. Pepsin proteinlerin sindiriminde görev alır. Midedeki sindirim; alınan besinlerin protein ve polisakkarid parçacıkları ile yağ damlacıklarından oluşan bir karışıma (kimus) dönüşmesine yol açar. Kimus bu haliyle mideden emilemez. Bu nedenle absorbsiyonun sadece çok küçük bir bölümü midede gerçekleşir. Midenin duodenuma boşalması pilor sfinkteri tarafından kontrol edilir. İnce barsakta yağların, asiditenin ve hipertonik solüsyonların artması mide boşalması üzerine inhibe edici etki yapar.
PANKREAS SEKRESYONLARI Hem endokrin hem de ekzokrin fonksiyonları olan bir bezdir. Protein, yağ, polisakkaridler ve nükleik asitlerin sindirimi Pankreas sekresyonları kolesistokinin (enzimler) ve sekretin (bikarbonat) tarafından kontrol edilir. Pankreas ve Karaciğer salgılarını ortak bir kanalla ince barsağa boşaltırlar.
Pankreas Enzimlerinin Etkileri Enzim Madde Etki Tripsin Kemotripsin Elastaz Proteinler Proteinlerin peptid bağlarını parçalayarak peptid parçacıkları oluşmasına yol açar Karboksipeptidaz Proteinler Proteinin karboksi ucunu parçalar Lipaz Yağlar Trigliseridlerden iki yağ asidi açığa çıkararak serbest yağ asitleri ve monogliserdilerin oluşmasına yol açar Amilaz Polisakkaridler Polisakkaridleri glikoz ve maltoza parçalar Ribonükleaz Deoksiribonükleaz * Bikarbonat Nükleik asitler Nükleik asitleri mononükleotidlere parçalar
KARACİĞER FONKSİYONLARI - SİNDİRİM Safra salgısı Safra kanalları ile taşınır ve duedonuma salgılanır. Gerekmediği durumlarda safra keseinde depolanır ve konsantre edilir. Safra içindeki safra tuzları ve lesitin yağların sindiriminde görev alır. Bikarbonat da safra içinde salgılanır. Metabolik artıklar sindirim yolu ile atılmak üzere duodenuma salgılanır. Safra salgısını uyaran hormon: kolesistokinin (CCK) Safra tuzları: enterohepatik sirkülasyon Safra pigmentleri; bilirübin
İNCE BARSAKTA SİNDİRİM ve EMİLİM Besinlerin sindiriminin gerçekleştiği son bölümdür. Absorpsiyonun en büyük kısmı burada gerçekleşir. İnce barsak üç kısımdan oluşur: Duodenum Jejunum İleum Mukozada yüzeyi artırmaya yönelik mikrovillus yapıları bulunur. Mikrovillus üzerinde sindirim enzimleri bulunur.
İNCE BARSAKTA SİNDİRİM ve EMİLİM Monosakkaridler ve amino asitler taşıyıcı protein aracılığı ile barsak epitel hücresine alınır. Yağ asitleri ise difüzyonla bu hücrelere girer. Çoğu mineral iyonlar yine taşıyıcı aracılığı ile taşınırlar. Su Hem barsak hücrelerinden lümene salgılanır hem de ozmotik gradyan ile geri alınır. Diyare!
KALIN BARSAK (Kolon) Başlıca bölümleri; Çekum (Appendiks), Asending kolon, Transvers kolon, Desending kolon, Sigmoid kolon, Rektum
KALIN BARSAK (Kolon) Sindirim ürünleri ileoçekal sfınkterden geçerek kalın barsağa girer. Kalın barsakta emilim için gerekli mukoza fazla gelişmemiştir. Başlıca görevi gelen kimusun su ve elektrolitlerini absorbe ederek, sindirim artıkları-sindirilemeyen materyal-bakterileri depolamak ve konsantre etmektir. Defekasyon: Sigmoid kolondan rektuma giren materyal yarattığı genişlemeye bağlı olarak bir refleks başlatır ancak, defekasyon gerçekte istemli gerçekleşen bir olaydır. Rektumda bulunan feçes anüsün iç ve dış sfinkterlerinin açılması ile atılır.
GASTROİNTESTİNAL FONKSİYONUN KONTROLÜ Sefalik Faz: Besinlerin tadı, görüntüsü, kokusu ve emosyonel faktörler (çiğneme, salya salgılnması, yutma) Gastrik Faz: Midede bulunan besinler (lokal refleksler) İntestinal Faz: Barsaklar kimus varlığı (pankreas ve safra sekresyonları, ince barsak sekresyonu ve hareketleri, kolon hareketleri, defekasyon)
GASTROİNTESTİNAL FONKSİYONUN KONTROLÜ Sinirsel (Nöral) ve Hormonal mekanizmalar ile kontrol vardır. NÖRAL KONTROL Görüntü, koku, tad N. VAGUS UYARILMASI Kanalın gerilmesi Osmolar ya da kimyasal uyarma Sindirim ürünlerinin artmış konsantrasyonu HORMONAL KONTROL Gastrin Kolesistokinin Sekretin Diğer hormonlar REFLEKS
GASTROİNTESTİNAL FONKSİYONUN KONTROLÜ Nöral kontrol iki yolla yapılır; 1) İntrensek innervasyon (lokal sinir sistemi) 2) Ekstrensek innervasyon (otonom sinir sistemi) Lokal sinir sistemi iki sinir ağından (pleksus) oluşur: Myenterik pleksus (Auerbach), kas aktivitesinden sorumludur. Submukozal pleksus (Meisner), sekresyondan sorumludur. Otonom sistemin etkisi: Parasempatik sistem genel olarak aktiviteyi artırır. Sempatik sistem genel olarak aktiviteyi azaltır. GİS de temel olarak motilite ve sekresyon intrensek sistemin kontrolü altındadır. Ekstrensek sistem bu etkiyi azaltır veya artırır.
GASTROİNTESTİNAL FONKSİYONUN KONTROLÜ Hormonal düzenleme hem kas aktivitesi, hem de salgılama üzerine etklidir. Gastrin hormunu; midedeki G hücrelerinden salgılanır. Mukoza gelişimini uyarır, mide asidi ve pepsin salgılanmasını uyarır, mide motilitesini artırır. Kolesistokinin hormonu; endokrin hücreler, üst GİS, distal ileum ve kolondan salgılanır. Safra kesesinin kasılmasını artırır ve pankreasın enzim salgısını uyarır. Mide boşalmasını geciktirir, barsak motilitesini artırır. Sekretin hormonu; İnce barsak S hücrelerinden salgılanır. Pankreas ve safra kesesinde bikarbonat sekresyonunu uyarır. Mide asidi salgısını azaltır. Gastrik inhibitör peptid (GIP), Vazoaktif İntestinal polipeptid (VIP), Motilin de etkili hormonlardandır.