2009 Küresel Finans Krizi Sonrasında Türk Limancılık Sektörünün Gelişimi Yrd.Doç.Dr. Soner ESMER (1), Yrd.Doç.Dr. Ersel Zafer ORAL (1,2) Yrd.Doç.Dr. Alpaslan ATEŞ (3) ve Doç.Dr. Yavuz Mazlum (4) (1) Dokuz Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi Tınaztepe Kampüsü Buca Đzmir Tel: 0 232 301 88 21 Faks: 0 232 301 88 48 E-posta: soneresmer@gmail.com (2) E-posta:ersel.oral@turkishseas.com (3) T.C. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Turgut Kıran Denizcilik Yüksekokulu, E-posta: alpaslanates@hotmail.com (4) Mustafa Kemal Üniversitesi, Denizcilik Meslek Yüksekokulu E-posta:ymazlum@mku.edu.tr Özet 2008 yılı sonlarında kendisini gösteren ve 2009 yılında etkisi yoğun olarak hissedilen küresel finans krizinin ardından dünya ekonomisi toparlanma sürecine girmiştir. Dünya Ticaret Örgütü nün (WTO) verilerine göre dünya gayrı safi yurt içi hasılasında (GSYĐH) 2008 yılında ortalama % 1.4 oranında büyüme yaşanırken, 2009 yılında ise % 2.4 oranında bir daralma yaşanmıştır. Bu daralma sonucunda dünya ticaretinde ve küresel ticari taşımalarda en fazla kullanılan deniz yolu taşımasında azalma görülmüştür. 2008 yılı verilerine göre dünya deniz taşımacılığı

8.2 milyar ton yükleme ile tarihindeki en yüksek noktasına ulaşırken, 2009 yılında yaşanan krizin etkisiyle % 4.5 azalarak 7.8 milyar ton seviyesine düşmüştür. Dünyadaki küresel ekonomik krizin bir sonucu olarak Türk limanları olumsuz yönde etkilenmiştir. Limanlarda düşen yük hacmi rekabet şartlarını ağırlaştırmış ve limanların yatırım kararlarını ötelemelerine neden olmuştur. Ayrıca, nitelikli eleman ihtiyacı olan limanlarda taşeron eleman çalıştırma oranı yükselmiştir. Krizin etkilerinin azaldığı ya da belirsizlik ortamında kriz ile yaşamaya alışıldığı günümüzde uzun vadeli planlar yapmak yerine günü kurtarmaya yönelik çalışan bir anlayış hızla yayılmıştır. Kıyı bölgelerinde yer alan ve deniz ticaretinin en önemli altyapısını oluşturan limanların, uzun yatırım süreçleri göz önüne alındığında ekonomik belirsizliğin sürmesi, kıyı kullanım tiplerinden birisi olan ve dış ticaret için olmazsa olmaz yatırımlar içersinde yer alan limanların konumunu etkilemiştir. Bu çalışma, 2009 yılında yaşanan küresel kriz nedeniyle küresel ticarette oluşan dalgalanmalar ve bu dalgalanmaların deniz ticaretine, dolayısı ile limanlara olan etkilerini içermektedir. Ayrıca, bu çalışmada krizin dünyanın önemli limanlarına ve Türk limanlarına olan yansımaları da ele alınarak, limancılık sektöründe 2010 ve 2011 yıllarında yaşanan gelişmeler değerlendirilecektir. Mevcut limanlar ile yeni liman yatırımlarının geleceğinin tartışıldığı bu çalışmada, kriz sonrası ekonomik iklimin limanlar üzerindeki etkileri ayrıca irdelenecektir. Anahtar Sözcükler Küresel kriz, dünya ticareti, deniz yolu taşımacılığı, limanlar Giriş Endüstriyel hizmet olarak değerlendirilen ulaştırma sektörünün ana belirleyicisi mal ticaretidir. Dünya mal ticareti 2009 yılında % 22 oranındaki azalarak değer olarak 12.2 trilyon dolara gerilerken buna paralel olarak ulaştırma sektöründe de % 23 oranında daralma yaşanmıştır. 2010 yılında ise dünya mal ticareti % 22 oranında büyürken değer olarak 15.2 trilyon dolara ulaşmıştır. Ancak ulaştırma sektöründeki büyüme bir önceki yıla oranla % 14 seviyelerinde kalmıştır. Kriz miktar ve değer olarak en önemli ulaştırma modu olan deniz yolunu ve dolayısı ile limanları derinden etkilemiştir. Krizin limanlara olan etkisinin daha iyi anlaşılabilmesi için ekonomik gelişmeler, deniz ticaretinde ve limanlardaki gelişmeler ayrı ayrı ele alınacaktır. Dünya ve Türkiye Ekonomisindeki Gelişmeler 2010 yılındaki dünya ticareti % 13.8 oranında artış göstererek kriz sonrasında hızlı bir toparlanma sürecine girmiş olsa da 2011 yılındaki gelişmeler ve 2012 ile 2013 yılları için beklentiler gelişimin beklenenden yavaş olacağını göstermektedir. 2011 yılında dünya ticaretindeki artış 2010 yılı kadar yüksek bir oranda gerçekleşmemiş, büyüme % 5 oranında kalmıştır. Bu gelişimin 2012 yılında % 3.7, 2013 yılında ise biraz toparlanarak % 5.6 oranında gerçekleşmesi

tahmin edilmektedir (WTO. 2012). 2010 yılında % 3.8 oranında gelişme gösteren dünya gayrı safi yurt içi hasılası (GSYĐH) 2011 yılında gelişimini yavaşlatarak %2.4 oranında kaydedilmiştir. Dünya ticareti ve GSYĐH sı gelişiminin 2011 yılında yavaşlamasının birçok nedenleri vardır. Ancak öne çıkan nedenler arasında Euro Bölgesinin dağılmasını gündeme getiren Avrupa daki kamu borcu krizi, doğal afetler sonucunda Japonya ve Tayland da tedarik zinciri ve üretimin sekteye uğraması ve ayrıca Arap ülkelerindeki kargaşalar gösterilebilir (WTO, 2012). Yaşanan bu gelişmeler son 20 yılda dünya mal ticaretinin ve GSYĐH nın gelişim ortalamalarını, ağırlıklı olarak 2009 yılı krizinin etkisiyle geriye çekmiştir. Bahsedilen küresel göstergelerin yüzde değişim grafiği Çizim 1. de görülmektedir. Çizim 1: Dünya ticareti ve GSYĐH nın % gelişimi (2012-2013 tahmindir) Kaynak: WTO, 2012. Dünya ihracatı 1990-2008 yılı aralığında % 6 oranında büyümüştür. Dünya mal ticareti 2011 yılında % 5 oranında artarken, Asya bölgesi % 6.6 ile tüm bölgelerden daha yüksek bir artış göstermiştir. Libya daki iç karışıklık nedeniyle ham petrol ihracatının % 75 oranında azalması sonucunda Afrika nın mal ticareti % -8.3 oranında gerilemiştir. Bu değer, 2011 yılında kaydedilen en önemli düşüş değeridir. Benzer şekilde yaşanan doğal afetler sonucunda Japonya da GSYĐH oranına benzer olarak yine % -0.5 oranında gerileme yaşanmıştır. 2011 yılında Türkiye hem ihracat hem de ithalatta sırasıyla % 18.5 ve % 29.8 oranında artış göstererek dünya ortalamasının çok üzerinde bir artış oranı yakalamıştır (TUĐK). Türkiye dışında 2011 yılında ihracatı en hızlı yükselen ülkeler Hindistan (% 16.1), Çin (% 9.2) ve ABD dir (% 7.2). Đhracatı en hızlı azalan ülkeler ise Afrika (% -8.3), (Japonya % -0.5) ve Filipinler (% -14.3) olmuştur.

2011 yılında en fazla ihracat yapan ilk üç ülke Çin, ABD ve Almanya olurken, en fazla ithalat yapan ülkeler de ABD, Çin ve Almanya dır. Her iki grupta da ilk üçe giren ülkeler aynıdır ancak ilk iki sıra ithalatta yer değiştirmektedir. Türkiye ihracatta 135 milyar dolar ile dünyada 31.sırada yer alırken, ithalatta 241 milyar dolar ile bir önceki yıla göre bir basamak yükselerek dünyanın 20. sırasında yer almıştır (WTO, 2012). Deniz Ticaretindeki Gelişmeler Dünyada deniz ticareti, dünyadaki ekonomik gelişmelere bağımlıdır. Bu nedenle bir önceki bölümde dünya ticaretindeki makro gelişmelere yer verilmiştir. GSYĐH daki artış dünya mal ve hizmet ticaretine olan talebi doğrudan etkilemektedir. Bu anlamda GSYĐH daki artış mal ve hizmetlere olan talebi arttırmakta, düşüş ise mal ve hizmetlere olan talebi düşürmektedir. Talebin artması dünya mal ve hizmet üretimi için sipariş olarak yansımakta ve bu sayede üretim indeksleri yükselmektedir. Böylece taşımacılığa olan talep ortaya çıkmaktadır. Dünya denizyolu ticareti 2011 yılında bahsedilen göstergelerin gelişimine paralel olarak artış göstermiştir (Çizim 2). Dünya mal ticareti Dünya denizyolu ticareti Dünya GSYĐH sı OECD Endüstriyel Üretim Đndeksi Çizim 2: 1975-2011 yılları arasında dünya GSYĐH sı, OECD endüstriyel üretim indeksi, dünya mal taşımacılığı ve denizyolu ticareti arasındaki ilişki (1990=100) Kaynak: UNCTAD, 2012.

2010 yılı verileri göz önüne alındığında limanlarda elleçlenen yüklerin yük ve ülke gruplarına göre dağılımı Tablo 1.8. de gösterilmektedir. Buna göre 2010 yılında dünya limanlarında toplam 8,408 milyon ton yük yüklenmiş ve 8,378 milyon ton yük tahliye edilmiştir. 2011 yılında ise dünyada toplam 8,879 milyon ton yükleme yapılmıştır. Bu yükler içinde en önemli payları sırasıyla ham petrol ve ürünleri (%32), temel dökme yükler (%28), diğer kuru yükler (%24) ve konteyner (%16) almaktadır (Çizim 3.) Çizim 3: Denizyolu taşımacılığında yük dağılımı (yüklenen, milyon ton) 1 *Temel dökme yükler: Kömür, demir cevheri, hububat boksit\alüminyum ve fosfat Kaynak: UNCTAD, 2012. Türkiye Limanlarındaki Gelişmeler 2011 yılında Türkiye de faaliyet gösteren tüm limanlarda yükleme boşaltma faaliyetleri bir önceki yıla göre % 4,2 artış göstererek 363.3 milyon tona ulaşmıştır. Çizim 4 de 2002-2011 yılları arasında yıl bazında gelişim oranları görülmektedir. 1 UNCTAD, Review of Maritime Transport, 2011.

18,0% 16,0% 14,0% 12,0% 10,0% 8,0% 6,0% 4,0% 2,0% 0,0% -2,0% -4,0% 12,9% 12,2% 16,5% 15,4% 9,9% Ortalama büyüme (% 8) -0,1% 0,0% 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011-1,6% 12,7% Çizim 4: Türkiye limanlarında elleçlenen yükün 2002-2011 yılları arasındaki değişimi (%) Kaynak: www.denizcilik.gov.tr Türk limanlarında 2001 yılından bu yana her yıl % 8 oranında ortalama yük artışı gerçekleşmiştir. 363,3 milyon ton, 2003 yılı toplam elleçlemesinin yaklaşık iki katıdır. Başka bir deyişle son sekiz yılda limanlarımızda elleçlenen yük ikiye katlanmıştır. Toplam elleçleme 2009 ve 2010 da ise sırasıyla 309 ve 348 milyon ton olarak gerçekleşmiştir (Çizelge 1). Türk limanlarında elleçlenen yükün yaklaşık yarısı (%48) ithalat yüklerinden oluşurken, ihracat yüklerinin % 22, transit yüklerinin % 18 ve kabotaj yüklerinin oranı ise % 12 olarak gerçekleşmiştir. 4,2% Çizelge 1: 2006-2011 yılları arasında Türk limanlarında gerçekleşen elleçlemenin yüklere göre dağılımı (Ton) 2 Yıllar Sıvı dökme Konteyner Dökme/Genel yük Toplam 2006 80,847,217 41,815,705 121,339,004 244,001,926 2007 108,622,167 48,644,314 134,307,149 291,573,630 2008 121,486,988 52,530,084 140,592,644 314,609,716 2009 133,352,244 46,030,743 130,053,719 309,436,706 2010 134,474,303 61,175,130 153,040,508 348,689,941 2011 129,992,302 70,381,257 162,973,164 363,346,723 Kaynak: www.denizcilik.gov.tr 2 www.denizcilik.gov.tr

2009, 2010 ve 2011 yıllarında yük cinsleri bakımından limanlarımızda yaşanan gelişmeler aşağıda özetlenmiştir: Kuru yüklerdeki gelişmeler Türk limanlarında elleçlenen yükün yaklaşık % 45 ini oluşturan konteyner haricindeki kuru yükler 2011 yılında bir önceki yıla göre % 6.5 oranında artış göstererek 162.9 milyon tona yükselmiştir. 2009 yılı yük miktarı ise 130 milyon tondur. Konteyner elleçlemelerindeki gelişmeler: 2009 yılında en fazla kaybın yaşandığı konteyner yükleri 4.5 milyon TEU ya gerilerken, 2010 yılında bu rakam 5.9 milyon TEU olarak kaydedilmiştir. 2011 yılında ise bir önceki yıla göre %12.7 artışla toplam 6.6 milyon TEU konteyner elleçlenmiştir. Sıvı yüklerdeki gelişmeler: Sıvı yükler 2009 sonrasında her ne kadar 133.3 milyon tondan 134.5 milyon tona yükselse de 2011 yılında 2009 yılının da gerisine düşerek 129.9 milyon ton olarak gerçekleşmiştir. Tekerlekli yüklerdeki gelişmeler: 2009 yılında 266 bin araç olan dış ticarete yönelik Ro-Ro taşımaları 2010 yılında 313.5 bin araç olarak gerçekleşirken bu rakam 2011 yılında gerileyerek 330.7 bin araç olarak kaydedilmiştir. Dış ticarete yönelik otomobil taşımaları ise 2009 yılında 853 bin araç olarak gerçekleşmiştir. 2010 yılında % 38 artış ile 1,179,208 bin araca yükselen taşımalar, 2011 yılında bir önceki yıla göre sadece % 7 artış göstererek 1,261,867 araca yükselmiştir. Kabotaj hatlarındaki gelişmeler: 2011 yılında kabotaj hatlarında 10.3 milyon araç taşınırken, yolcu sayısı 156.7 olarak gerçekleşmiştir. Bu rakamlar 2010 yılında araç sayısında 9.3 milyon iken yolcu sayısında 155 milyon yolcudur. Kurvaziyer turizmindeki gelişmeler: 2009 yılında Türk limanlarına gelen kurvaziyer gemisi sayısı 1328 iken gelen yolcu sayısı 1.5 milyon olarak kaydedilmiştir. 2011 yılında ise yolcu sayısı % 27 artış göstererek 1.7 milyondan 2.2 milyon yolcuya ulaşmıştır. Bu gelişmeye paralel olarak 2010 yılında gelen gemi sayısı 1368 den 2011 yılında 1623 gemiye yükselmiştir. Sonuçlar Küresel ekonomik gelişmeler küresel deniz ticaretini doğrudan etkilemektedir. Özellikle dünya ticaretindeki gerilemeler deniz ticareti faaliyetlerin aksamasına neden olmaktadır. Tüm dünya ülkeleri gibi Türkiye yi önemli oranlarda etkileyen 2009 küresel finans krizi, Türkiye de faaliyet gösteren limanlarda elleçlenen yükleri azaltmıştır. Elleçleme verileri incelendiğinde krizden en fazla olumsuz etkilenen yüklerin dış ticarete yönelik tekerlekli yükler olduğu, bunu konteyner yüklerinin takip ettiği üçüncü sırada ise genel kargo yükleri olduğu görülmektedir. Ancak tüm yük gruplarında genel anlamda 2010 ve 2011 yılında artış olduğu artış olduğu tespit edilmiştir.

Kaynaklar WTO, World Trade 2011, Prospects for 2012, Trade growth to slow in 2012 after strong deceleration in 2012. UNCTAD, (2012) Review of Maritime Transport, 2011. www.denizcilik.gov.tr www.tuik.gov.tr