TÜRKĐYE YE GÖRE BURSA: - Prof. Dr. Necmi GÜRSAKAL I. GĐRĐŞ Bursa da BTSO, geleneksel hale gelen 250 Büyük Firma araştırmasını yılından bu yana gerçekleştiriyor. En son yayınlanan 2009 yılı verileri ile birlikte elimizde -2009 dönemine ilişkin, firmaların cirodan ihracatına, istihdamdan net aktiflerine kadar çeşitli değişkenlerini ölçen bir veri kümesi var. Đstanbul da ise ISO Türkiye genelinde 500 Büyük Firma araştırmasını yıllardan beri gerçekleştiriyor. Her ne kadar ISO ülke genelinde 500 büyük firma ile, BTSO ise Bursa genelinde 250 büyük firma ile ilgilense de bu iki veri kümesinden yararlanarak zaman içinde Türkiye ye göre Bursa nın durumunun nasıl değiştiğini izlemek ve yorumlamak mümkün. Bu makale yazıldığı sırada henüz ISO 2009 yılı verilerini açıklamadığı için çalışmanın yapıldığı döneme 2009 yılı katılamadı. Ancak yine de Bursa nın ülke içindeki konumunu genel çizgileri ile anlamak açısından - döneminin yeterli uzunlukta olduğunu düşünüyoruz. Yapacağımız iş basit. Sözünü ettiğimiz dönemde, aşağıda sıraladığımız ISO nun beş önemli değişkeni içinde Bursa nın aynı değişken değerlerinin oranlarını bulup, bunların - döneminde nasıl değiştiğini belirleyeceğiz. 1. Ciro 2. Brüt Katma Değer 3. Öz sermaye 4. Dönem Kârı 5. Đhracat Bir anlamda çalışma, Türkiye ye göre Bursa nın öneminin çeşitli açılardan artıp artmadığını, azalıp azalmadığını ortaya koyacak. Burada ayrıca eklememiz gereken bir başka nokta ise, yaptığımız ölçmenin sadece ve sadece büyük firmalara göre yapılan bir ölçme, bir karşılaştırma olmasıdır. ISO nun verileri Türkiye geneli için olsa da bu veriler 500 büyük firmaya ilişkin olduğu için verileri biraz da Đstanbul olarak yorumlamak yanlış olmayacaktır. Konuyu bir başka açıdan değerlendirirsek, Đstanbul Türkiye nin en büyük kentidir ve zaman içinde çevresindeki Kocaeli, Tekirdağ, Yalova ve Bursa gibi illerle bütünleşme eğilimi içindedir. yılındaki Körfez depremi her ne kadar bu eğilimleri bir süre için ertelese de, depremin etkilerinin atlatılmasının ardından Đstanbul yine çevresindeki illeri her anlamda bir mıknatıs gibi çekmeye başlamıştır. Eğer bu görüş doğruysa, o zaman ilgilendiğimiz dönemin ilk yıllarında verilerde gözlenen farklılıkların zaman içinde azalması gerekir. Bunu az sonra verileri inceleyerek göreceğiz. Bu verilerin bize gösterebileceği başka bir olgu ise Bursa nın ekonomik anlamda ülke genelinden veya Đstanbul dan ne kadar ayrışıp ayrışmadığıdır. Bu 1
sonuçların ve yorumların Bursa nın geleceğine yönelik olarak yapılacak plânlarda göz önüne alınmasının yararlı olacağını düşünüyoruz. II. GRAFĐKLER - döneminde az önce sıraladığımız beş değişken için Bursa/Türkiye veya Bursa /Đstanbul anlamındaki oranları bularak bu oranların grafiklerini çizip yorumlayacağız. Bize göre bu oranların Bursa/Türkiye veya Bursa/Đstanbul olmasının çok net bir ayırımı yok. Bunun nedeni ise bize göre zaman içinde Đstanbul un ekonomik anlamda sürekli büyümesi yatıyor. Trend Analysis Plot for BTSOCIRO/ISOCIRO Yt = 0,122636-0,000367344*t 0,140 0,135 BTSOCIRO/ISOCIRO 0,130 0,125 0,120 0,115 MAPE 4,96175 MAD 0,00597 MSD 0,00006 0,110 Grafik 1. BTSOCIRO/ISOCIRO 2
Trend Analysis Plot for BTSOBKD/ISOBKD Yt = 0,0777479-0,00246288*t BTSOBKD/ISOBKD 0,080 0,075 0,070 0,065 0,060 0,055 MAPE 10,0543 MAD 0,0056 MSD 0,0000 0,050 0,045 Grafik 2. BTSOBKD/ISOBKD 0,12 Trend Analysis Plot for BTSOOS/ISOOS Yt = 9229-0,00144809*t BTSOOS/ISOOS 0,11 0,09 MAPE 8,86847 MAD 0,00898 MSD 0,00011 0,08 Grafik 3. BTSOOS/ISOOS 3
Trend Analysis Plot for BTSODK/ISODK Yt = 0,129496-0,00324264*t 0,20 BTSODK/ISODK 0,15 0,05 MAPE 64,4395 MAD 0,0297 MSD 0,0019 0,00 Grafik 4. BTSODK/ISODK Trend Analysis Plot for BTSOIH/ISOIH Yt = 0,170179-0,00344737*t 0,22 0,20 BTSOIH/ISOIH 0,18 0,16 0,14 0,12 MAPE 25,2918 MAD 0,0324 MSD 0,0012 0,08 Grafik 5. BTSOIH/ISOIH 4
Ciro olarak BTSO/ISO oranlarının - dönemindeki ortalaması %12, brüt katma değer olarak bu oranların ortalaması % 6, öz sermaye olarak yaklaşık % 10, dönem kârı olarak % 11 ve ihracat olarak ise yaklaşık % 15. Aslında BTSO nun araştırması 250 büyük firma, ISO nun araştırması 500 büyük firma olduğu için bu oranları iki kat olarak düşünmekte yarar olabilir. Oranları tahmini değerler olarak düşünürsek, ciro olarak BTSO/ISO oranlarının - dönemindeki ortalaması %24, brüt katma değer olarak bu oranların ortalaması % 12, öz sermaye olarak yaklaşık % 20, dönem kârı olarak % 22 ve ihracat olarak ise yaklaşık % 30 gibi düşünülebilir. Ancak biz, belirli bir yıl için bu oranlardan birinin değeri veya tahmini ile ilgilenmekten çok genel eğilimlerle ilgilendiğimiz için oranları iki kat olarak almadık. Sonuçlardan görüldüğü gibi Bursa nın Türkiye geneli içindeki cirosu, brüt katma değeri, öz sermayesi, dönem kârı ve ihracatı oransal olarak belirlendiğinde, Bursa en büyük payı ihracat ile alıyor. Yine bu beş oran içinde en küçük değer ise brüt katma değerdeki yüzde 6 oranı. III. SONUÇ Elde ettiğimiz oranların kaba göstergeler olduklarını ve deyim yerindeyse, Bursa ve Türkiye açısından özel kesimin en üst tabakasına ilişkin bir şeyler anlattıklarını belirtmeliyiz. Örneğin, KOBĐ ler açısından durum farklı olabilir. Diğer yandan, gerek ISO nun gerekse BTSO nun çalışmalarının Türkiye ve Bursa için oldukça iyi birer gösterge olduklarını da vurgulamamız gerekir. Temel amacımız, ilgilendiğimiz oranların genel eğilimini açıklamaktır. Bu nedenle, yılının kriz yılı olması ve oranlarının çok aykırı olması nedeniyle yılı, analiz dışında bırakıldı. Beş önemli değişken için yapılan analiz sonucunda, Bursa nın Türkiye içindeki öneminin ilgili dönemde farklı oranlarda azaldığını görüyoruz. Bursa nın 250 büyük firmasının Türkiye nin 500 büyük firması içinde brüt katma değer olarak payının azalış hızı ise diğer oranlara göre en hızlı olanı. Belirlediğimiz bu azalmanın nedeni, Bursa da sanayileşmenin ülke geneline göre çok önceden başlaması ve bir noktadan sonra doygunluğa ulaşması olabilir. Ancak nedenler her ne olursa olsun, - döneminde Türkiye, Bursa ya göre ilgilendiğimiz değişkenler açısından daha hızlı büyümüştür. Şunu da eklemeliyiz ki, oranlardaki azalma hızı ciro ve öz sermaye açısından den sonra daha da hızlanmış durumdadır. Bu göstergelerin, kentin geleceğine yönelik planlamalarda göz önüne alınmalarının yararlı olacağını düşünüyoruz. Bunların, sanayileşmede doygunluğun işaretleri olarak ele alınmaları için ise daha ayrıntılı irdelemelere gerek vardır. 5