Kültürel Değişim ve Gelişim Bakış Açısıyla Geçmişten Günümüze Anadolu Türk Halk Edebiyatı
|
|
- Ata Akar
- 7 yıl önce
- İzleme sayısı:
Transkript
1 1 Kültürel Değişim ve Gelişim Bakış Açısıyla Geçmişten Günümüze Anadolu Türk Halk Edebiyatı Prof. Dr. Erman ARTUN Türk kültürü; Türklerin göçüp yerleştikleri devlet kurup egemen oldukları bütün ülkeleri kapsar. Dokuz yüz yıl önce Anadolu ya akıp gelen insan dalgaları Türk diliyle birlikte kendilerine özgü inanışlarını, törelerini, geleneklerini sanatlarını da beraberlerinde getirdiler. Bunlardan bazıları aynen saklanmış, bazıları da Anadolu kültüründe yeni bir oluşumla yeniden şekillenmiştir. Türk kültürü tarih sürecinde kendine miras kalan kültürleri sentez yaparak onlara kendi ulusal damgasını vurmuştur. Türkler konar göçer yaşamın gereği olarak Müslüman olmadan önce, çeşitli uygarlıklara sahip oldukları gibi değişik inanç sistemleri ve dinleri de benimsemişlerdir. Türkler sık sık yurt değiştirerek, dünyada geniş bir alana yayılmışlar, tarihsel süreç içinde pek çok kültür, inanç sistemi ve dinlerin etkisinde kalarak farklı uygarlıklar yaşamışlardır. Bu nedenle Orta Asya'dan günümüze değişen ve gelişen bir edebiyatları olmuştur (Günay,1992:1). Türk topluluklarının tarih boyunca değişik inanç sistemlerini benimsemeleri sosyal, siyasal ve kültürel yapılarında da çeşitli değişim, dönüşüm ve gelişimlere yol açmıştır. Çeşitli coğrafyalarda devlet kurup egemen olan Türklerin tarihlerinin önemli bir bölümü yazıya geçirilmediği ve elimize ulaşmadığı için İslâmiyet öncesi dönemle ilgili bilgilerimiz sınırlıdır Edebiyatımızın ilk ürünleri, göçebe bir kültürün belirleyici izlerini ve niteliklerini taşımaktadır. Türkler Anadolu yu yurt tutmadan önce Orta Asya da ayrı ayrı boylar halinde yaşıyordu. Yaşamlarını önceleri avcılık, hayvancılıkla sürdürüyorlardı. Bir bölümü daha sonra yerleşik, toprağa bağlı yaşama geçmişti. Onların konar-göçer ve yerleşik yaşamları yabancı etkilerden uzak olduğu için yerel bir özellik taşır. Öz ve biçim yönünden edebiyatları millîdir, sözlü ve yazılı olmak üzere iki koldan yürümüştür. Sözlü edebiyat, sözlü kültür ortamıyla yayılmış ve taşınmıştır. Yazılı edebiyat, yazının kullanılmasından sonra ortaya çıkmıştır. Sözlü ürünlerle yazılı ürünler arasında büyük farklar yoktur. Bu nedenle sözlü ve yazılı edebiyat geleneği hemen hemen aynıdır. Türk edebiyatı, çok eskilere dayanmaktadır. Kutadgu Bilig ile Divanü Lugati t-türk teki manzum parçalar, Budizm ve Maniheizm çevresinde yazılan eserler, İslâmiyet öncesi Türk edebiyatı hakkında bize bilgi vermektedir (Köprülü, 1981:20-26). Ayrıca çeşitli kaynaklarda birbirlerini tamamlayan bilgiler buluyoruz (Caferoğlu, 1958:179; Arat, 1965: XI; Gökalp, 1925: ). İslâmiyet öncesi Türk şiirinin günümüze gelen en eski örnekleri sözlü halk şiirleridir. Elimize geçen ilk örnekler 11. yüzyılda ve daha sonraki yıllarda yazıya geçirilmiş ürünler ve Doğu Türkistan da Maniheist ve Budist Uygur kültür çevresinde yaratılmış olanlardır (Tekin, 1986:7). Türk şiirinin en eski dönemi İslâmiyet Öncesi Türk Şiiri diye adlandırılabilir. Bu dönemin, teorik olarak, başlangıcından 11. yüzyıla kadar sürmüş olduğu düşünülebilir. Ancak Türk şiirinin bize kadar gelebilen en eski örneklerinin 8. yüzyıldan kalma olduğu göz önünde tutulursa, İslam öncesi Türk şiirinin yüzyıllar arasındaki dönemi kapsadığı söylenebilir. İslâm öncesi Türk şiir geleneğinin Doğu Türkistan daki Budist Uygurlar arasında 13. yüzyıl sonlarına kadar devam etmiş olduğu dikkate alınırsa, bu dönemi yüzyıllar arası kabul edebiliriz (Tekin, 1986:3). Sözlü gelenek ürünleri, dinî veya toplumsal amaçlı toplantılarda yer alırdı. Bozkır kökenli topluluklarda sevinç de acı da toplu tören ve yeme içme toplantılarıyla kutlanır, paylaşılırdı. Şölen, totemin yılda bir kurban edildiği dinî içerikli bir toplantıydı. Sığır töreni, boyun bütün erkeklerinin katıldığı sürgün avı sonrasında yapılırdı. Yuğ, sevilen sayılan bir kimsenin ölümü üzerine yapılan bir cenaze töreniydi. Bu tür toplantıları, kam, baksı, ozan, şaman vb. adı verilen yarı kutsal kişiler yönetir, kopuz eşliğinde törenin içeriğine uygun şiirler söylenirdi. Bunların yarı kutsal kişiler olarak tanınmasında hekimlik ve büyücülük yapmalarının da önemli rolü vardır.
2 2 Yazının kullanılmasıyla birlikte, sözlü edebiyatın arkasından yazılı edebiyat dönemi başlamıştır. Türk edebiyatının yazılı ilk örnekleri 6. yüzyıldan kalmadır. Orta Asya Türklerinden kalan bu yazılı ürünler bulundukları bölgelere göre Orhun Yazıtları, Yenisey Yazıtları ve Altay Yazıtları olarak adlandırılır. Orhun Yazıtları, Göktürklerden kalan hem Türk tarihinin hem de Türk dilinin ilk ürünleridir. Bu yazıtlar resmi ağızdan yazılmış tarih niteliği taşımaktadır. Uygur yazma ve basmalarının çoğunu Budizm e ilişkin çeviriler oluşturur. Orhun yazılarının siyasal içeriği, Uygur yazmalarında dinsel içeriğe dönüşmüştür. Türkler, İslamiyet kültür dairesine girdikten sonra yurt değiştirerek yeni yurtları Anadolu ya geldiler. Yeni yurtta, doğası gereği günlük yaşam ve değer yargıları da değişikliğe uğradı. Anadolu da yaşanan kültür sentezi Türk kültür potasında eriyerek yeni bir alaşım oluşturmuştur (Artun, 2001:27). Türk edebiyatı çok eskilere dayanmaktadır, Türkler İslâmiyet ten önce o günkü inanç sistemlerine kültür ve geleneklerine bağlı bir edebiyata sahiptiler. İslâmiyet öncesi Türk şiiri kültürleşme sürecinde İslâmî kültürün etkisiyle yeni edebiyatlarla, şekil ve türlerle tanıştılar. Mitlerle örülü ozan-baksı destan geleneğine bağlı şiirler, İslâmî ögelerle örülerek yeni bir biçime dönüşmüştür (Arat,1969:XI; İnan,1969:547; Dizdaroğlu,1994:4). İslamiyet Sonrası Anadolu Türk Edebiyatı Türklerin İslâmiyeti kabulünden sonra dünya görüşü ve yaşama biçimlerinde meydana gelen değişiklikler şiire de yansımıştır. 10. yüzyıldan başlayarak İslâmî kültür ve Arap Fars şiirinin etkisiyle Türk şiiri yeni konular ve anlatım biçimleri kazanarak yeniden şekillenmeğe başlamıştır. Aynı uygarlığa bağlı kültürler, aynı dünya görüşünde birleşirler. Bir uygarlığın dünya görüşü de o uygarlığa özgü bir edebiyat anlayışı doğurur. Edebî eserler de yaşayan bir kültür topluluğunun değerler sistemine göre şekillenir. İslamiyet sonrası ilk dönemde, İslamî kültüre rağmen İslamiyet öncesi yaşama biçimiyle olan bağlar korunmuştur. Şiirde de Türk kültür tarihi içinde zincirleme sürekliliği bulabiliriz. İslamiyet öncesi şiirler yerini dinî konulu şiirlere bırakmış ya da bünyesine yeni ögeler alarak İslamî yapıya bürünmüştür (Kaplan, 1981:1). Bunun yanı sıra dinî menkıbeleri, kıssa ve destanları anlatan meddah, kıssahan adlı sanatçılar edebiyatımıza İslamî kaynaklı konular taşımaktaydılar (Köprülü, 1981:41). Yeni coğrafyada bir yandan tercümelerle Arap ve İran edebiyatlarına uygun yeni bir edebiyat anlayışı oluşurken, diğer yandan Arap ve İslam edebiyatlarından gelen kahramanlık hikâyeleriyle dinî - destani edebiyat ve geniş halk kitlelerine seslenen Türk şiir geleneği sürüyordu (Çetin, 1997:30). Eserlerdeki İslamî ögeler Türk dünya görüşü ve kültürüyle yeniden şekillenmiştir. Anadolu da yeni bir kültür senteziyle oluşan Türk edebiyatı, divan edebiyatı, dinî-tasavvufi halk edebiyatı gibi disiplinlere ayrılmasına rağmen aynı kültür kaynaklarından besleniyordu. Bunlar; Kur an ve hadisler, peygamber ve evliya menkıbeleri, tasavvuf, şehnâme, Arap, Fars ve Hint edebiyatlarından aktarılan çeşitli eserler ve bunlara ek olarak yerli ve millî malzemelerdi. Bu ortak malzemenin edebiyata yansıyış biçimi Anadolu da farklı edebiyat disiplinlerinin doğmasına neden oldu; fakat sanatçıların hayatı algılayışları çok farklı değildi (Artun, 1996:11). Kültür kaynaklarının Orta Asya dan Anadolu ya çağlar boyu süren bir süreçte Türk şiirini şekillendirici etkisi vardır. Türklerin İslâmiyet i kabulünden sonra dünya görüşü ve yaşama biçimlerinde meydana gelen değişiklikler şiire de yansımıştır. 10.yüzyıldan başlayarak İslâmi kültür ve Arap Fars şiirinin etkisiyle Türk şiiri yeni konular ve anlatım biçimleri kazanarak yeniden şekillenmeğe başlamıştır. 13. yüzyılda, Türk şiiri, 1) nazım şekli ve vezin 2) tercüme 3) konu olmak üzere üç kolda gelişmiştir. Bu yüzyılda yazılı edebiyatın kültür malzemesi Farsça dan kurtulup Türk diline dönmeğe başlamıştır (Kut, 1994: 127). Anadolu da yeni bir kültür senteziyle oluşan Türk edebiyatı aynı kültür kaynaklarından beslenmelerine rağmen, bu ortak malzemenin çevrelere farklı yansıması nedeniyle divan edebiyatı, âşık tarzı Türk halk edebiyatı ve dinî tasavvufî halk edebiyatı adlarını alan üç disipline ayrıldı. Fakat sanatçıların hayatı algılayışları çok farklı değildir(artun, 1996:14). Ozan- baksı veya destan geleneği diye adlandırabileceğimiz İslamiyet öncesi Türk edebiyatı geleneği Anadolu da İslamiyet ve Osmanlı kültür potasında şekillenmiştir. Bu gelenek yeni coğrafyada, yeni bir hayat anlayışı ve beğenisine cevap verecek bir biçim ve öz kazanmıştır. Tasavvuf diğer
3 3 edebiyatları olduğu gibi âşık edebiyatını da şekillendiren bir yol, bir yaşama biçimi olmuştur. Şiiri Anadolu da şekillenirken yeniden yapılanmıştır. Büyük şehirlerin çevresinde oluşan üst kültür edebiyatta farklılıklar doğurmuştur. Anadolu da ise konar-göçer, köy, kasaba çevrelerinde İslâmî kültür etkisiyle, Orta Asya kültüründen farklı, fakat büyük şehirlerin çevresinde oluşan üst kültürü de yakalayamayan bir çevre oluşmuştur (Artun, 1996:11-25). Divan edebiyatı dil ve anlatımda halktan gittikçe uzaklaşmakla birlikte halk edebiyatını düşünce ve anlatım yoluyla sürekli beslemiştir. Divan şiiri millî ve yerli kaynaklardan uzaklaşıp dış kaynaklardan etkilenmiş, halk şiiri ise millî ve yerli kaynaklara belli ölçüde bağlı kalıp dış kaynaklardan daha az etkilenmiştir(artun, 1996:11-25) yüzyıllar Türk edebiyatının geçiş dönemidir, İslâmiyet öncesi edebiyatın yansıması kuvvetlidir, eski edebiyatın bir çok ögesi korunurken İslâmî ve millî ögeler yeni kültürde başarıyla birleştirilmiştir. Anonim halk edebiyatı, kimin tarafından söylendiği bilinmeyen, halkın ortak malı olan edebiyattır. En belirgin özelliği sözlü olmasıdır. Teknik yönden tam anlamıyla bir sanat eseri özelliği göstermemekle birlikte bu ürünler millî bir karaktere sahiptir. Anonim edebiyatımızda şiir ile musiki iç içe birbirini tamamlayarak tarihî süreçte yaşamıştır. Yaşayan âşık edebiyatında âşığın şiirlerini müzikle birlikte söylemesi halk edebiyatımızın geçmişten gelen hareketinin devamlılığını gösterir (Köprülü, 1981:12). Anonim edebiyat ürünleri, sözlü olduğu için halk arasında dilden dile geçerken değişikliğe uğrar. Aynı ürün çeşitli bölgelere yayıldığında bölgenin özelliklerini alır. Anadolu sahasındaki anonim edebiyat, İslâmiyet öncesi Türk edebiyatının İslâm kültürü içindeki devamıdır. İslâmiyet sonrası anonim halk edebiyatının temel ürünleri kabul edilen atasözü, destan, masal, bilmece, mani, türkü, ağıt vd. türlerinde büyük gelişme görülür. Halk edebiyatının dallarından biri olan anonim edebiyat sözlü edebiyat geleneğinde destan, halk hikâyesi, masal, fıkra, efsane, bilmece, atasözü, alkış, kargış, tekerleme, türkü, mani, karagöz, ortaoyunu gibi türlerdeki ürünleri kapsar. Bunların anonim olarak değerlendirilmesi, ya yaratıcılarının bilinmemesinden ya da ortaklaşa bir çaba ürünü olarak kabul edilmelerinden ileri gelmektedir (TL, C.6, 1994: 26). Anadolu sahasındaki halk edebiyatı İslâmiyetten önceki Türk edebiyatının İslâm kültürü içerisindeki devamıdır. Âşık Edebiyatının Anadoluda Oluşması Ozan-baksı geleneğinin Anadolu'daki örnekleri tespit edilememiştir. 16. yüzyılda yazıldığını sandığımız örnekler, âşık tarzı şiir geleneğinin ilk örnekleri olarak alamayacağımız olgunlaşmış örneklerdir. Anadolu'da bir sentezle şekillenerek bir yaşama biçimi ve değerler bütününe dönüşmüş dinî -tasavvufî halk edebiyatı âşıklık geleneğini derinden etkilemiştir. Anadolu'da oluşan yeni kültürel kimlikle oluşan âşık tipi Anadolu konar-göçer ve yerleşik düzeninin ürünüdür. Genelde göçer kültürün ürünü olan epik şiir kaybolmaya başlarken, toprağa bağlı insanın lirik şiiri ortaya çıkmıştır. Anadolu'da oluşan âşıklık geleneğinin şekillenip günümüzdeki biçimini almasında tarihîn, kültürel mirasın, sosyal çevrenin rolü önemlidir. Kültür kaynaklarının Orta Asya'dan Anadolu'ya çağlar boyu süren bir zaman sürecinde âşıklık geleneğini şekillendirici bir etkisi vardır. Orta Asya Türk kültürü, İslâmî kültür, yeni yurt Anadolu'da kültür sentezi. âşıklık geleneğinin şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. Âşıklık geleneği Osmanlı Türk kültür varlığının önemli bir bölümünü oluşturmuştur, kendine özgü icra töresi, geleneğe dayalı yapısı âşık olmak ve âşıklığı sürdürmek için gereken kuralları olan bir gelenektir (Artun,1996:19). Âşık, hem döneminde hem de sonraki dönemlerde sesini geniş kitlelere duyurmuş bir sanatçıdır. Her edebiyat akımı gibi, âşık şiiri de kendi döneminin zihinsel atmosferinin bir sonucu olarak oluşmuştur. Âşık yaşadığı kültürel ortamla iç içedir, âşık şiiri toplumun ihtiyacına bağlı olarak ortaya çıkmıştır (Çobanoğlu 2000:333). Efsaneyle tarihin kaynaştığı, sözlü gelenekte oluşmuş ozan-baksıların taşıdığı kültür, âşık şiirini beslemiştir. Âşık şiiri geleneği; İslâmiyet, Anadolu ve Osmanlı kültür potasında şekillenerek yeni coğrafyada yeni bir bakışla, yeni bir hayat anlayışına ve zevkine cevap verecek bir biçim ve öz
4 4 kazanmıştır (Artun,1996:14). Ozan-baksı geleneği her ne kadar âşık edebiyatını beslese de, ozan ve âşık iki ayrı kültür dairesine ait oldukları için millî öze bağlı ozan-baksı tipi âşık tipinin prototipi değildir. Âşık tipi Anadolu coğrafyasında yeni bir kültürle, İslâmî öze bağlı olarak oluşan yeni bir tiptir. Âşıklık geleneği ve âşık şiiri sözlü kültür ortamının ürünüdür. Bağımsız bir sosyo-kültürel kurum kimliğiyle 16. yüzyılda başladığı kabul edilen gelenek, günümüzde de sürmektedir. âşıklık geleneği Türk toplumunun bütün sosyo-kültürel katmanlarınca özümsenmiş, Osmanlı döneminden günümüze ortak kültürü oluşturan değerleri bünyesinde barındıran kurumlaşmış bir gelenektir (Çobanoğlu 2000: l) Âşık mistik birlik arayan dervişle, dans ve müzik eşliğinde İslâmiyet öncesi inanç sistemleriyle beslenen destan kültürünün taşıyıcısı ozandan işlevsel olarak ayrılır. Âşıklar halkın sesini, duygu ve düşüncelerini duyurma işlevini üstlenirler (Başgöz,1977:252). Anadolu'da, köy, kasaba ve konar-göçer çevrelerinde İslamî kültür etkisiyle Orta Asya Türklerinden farklı, fakat büyük şehirlerin etrafında oluşan üst kültürü de yakalayamayan bir kültür oluşmuştur. Âşık tarzı şiir bu kültürün ürünüdür. Âşık edebiyatı, ozan-baksı geleneğinin Anadolu'da yaşama biçiminin değişmesiyle ortadan kalkması üzerine 15. yy dan sonra Anadolu'da başlamıştı.. İslâmiyet sonrası Anadolu'da gelişen bütün edebiyatlara İslami dünya görüşü hakimdir. Bu nedenle din dışı kurallar taşımaz. 15. yüzyıldan sonra Anadolu'da âşık edebiyatı geleneği başlamış, ozanın yerini âşık, kopuzun yerini "karadüzen, bağlama, çöğür, tanbura, cura" vb. almıştır (Köprülü, 1989: 57). Milli öze bağlı epik şiirler söyleyen ozan-baksılar Anadolu'da yeni kültürel kimlikle yeniden şekillenen Türk edebiyatında yerini İslâmî öze bağlı lirik şiirler yazan divan edebiyatının şairlerine, tekke edebiyatının hak âşıklarına, âşık tarzı şiirin âşıklarına bıraktılar. Yeni nazım anlayışı ve aruz ölçüsüyle yeni ve klasik bir edebiyat oluşturmağa çalışan aydın kesimin yanında dörtlük esasına ve hece ölçüsüne dayanan edebiyat geleneği de âşıklarca sürdürüldü, iki ayrı yapı ve anlayış çerçevesinde gelişen Türk edebiyatı sosyal hayata bağlı olarak sürdü (Eraslan, 1994:114). Divan edebiyatı üst kültüre seslenmesine karşılık âşık tarzı edebiyat geniş halk kitlelerine seslenir. Her bölge ve yörenin kültür, dil ve beğenisiyle oluşan âşıkların şiir çevresinde az da olsa farklılıklarla âşıklık geleneği şekillenmiştir. Bireysel yaşantının toplumsal örnekleri olan anonim ürünler âşıklık geleneğini besler. Anadolu'da âşıklar toplumsal, tarihsel olgular karşında epik diye niteleyebileceğimiz bireysel olgu ve durumlar karşısında lirik bir söyleyiş geliştirmişlerdir. âşık aktarmacıdır, önce usta malı diye gelenekte adlandırılan usta âşıkların ürünlerini söyler ustalaştığında yaratıcı olarak gelenek çerçevesinde kendi şiirlerini söyler (Artun,1996:14). Âşık şiiri, genellikle doğaçlamayla yaratılır, yayılır. Divan şairleri ve âşıklar ortak yaşadıkları kültürü, aldıkları eğitime, bulundukları şiir çevresine, seslendikleri kültür çevrelerine, geleneklerine özgü edebî şekillerle ortaya koymuşlardır. Farklı şiir ve kültür çevrelerinde bulunmaları nedeniyle aralarında estetik fark vardır (Tatçı,1997:3). Âşığın şiirlerinde âşığın dünyası ve seslendiği toplum gizlidir. Âşıklar, divan şairlerinin aksine Türk, Arap, İran asıllı tarihî ve mitolojik kahramanları sembolik bir öge olarak anarlar (Tatçı,1957:427). Âşık, hem döneminde hem de sonraki dönemlerde sesini geniş kitlelere duyurmuş bir sanatçıdır. Her edebiyat akımı gibi, âşık şiiri de kendi döneminin zihinsel atmosferinin bir sonucu olarak oluşmuştur. Âşık yaşadığı kültürel ortamla iç içedir, âşık şiiri toplumun ihtiyacına bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Toplum bilinciyle âşık şiiri arasında bir bağ vardır. Âşık şiiri, halk arasında mayalanmış, halkın kültür yapısını belirleyen yaşadığı toplumun dokusudur. Âşıklar halkın ortak duygu ve düşüncelerini özellikle sosyal ve tarihî konulu şiirleriyle dile getirerek geniş kitlelere yayarak Türk kültürünün taşımacılığını, koruyuculuğunu yaparlar. Âşık tarzı şiir toplumun ihtiyacına bağlı olarak ortaya çıkmıştır. Toplum bilinciyle bu şiirler arasında bir bağ vardır. Bir tarihi olayın toplum üzerinde etkisinin bilinmesi onu temellendirmekte önemlidir. Bu yönüyle âşık şiirinin bir bölümü sosyal tarihe kaynaklık eder. Âşık şiiri eski Türk şiiri ögelerini bünyesinde barındırıp günümüze getirerek Türk kültürünün sürekliliğine katkı sağlamıştır. Âşıklar şiirlerinde tasavvuf düşüncesini halk dili ve kültürüyle
5 5 bütünleştirerek işlemişler ve Anadolu'da Moğol istilası sonrası maddî manevî yıkıma uğrayan insanlar ortak duygularda birleştirerek yeni bir yurt kurulmasında olumlu bir katkı sağlamışlardır. Âşık şiiri, divan şiiriyle, Tekke şiiriyle geçişlerle bağ kurarak zümreler arası alış verişin sağlanmasında köprü görevi yapmışlardır. Divan şairi aydınlar arasında Osmanlı kültürünü yayarken âşıklar da halk aydını olarak Osmanlı - Türk Kültürünü halk arasında yaymışlardır. Halkın Osmanlı Türk kültürü çevresinde toplanmalarına yardımcı olmuşlardır. Âşıklar, mutasavvıf olmasalar da, tekke âşıklarıyla aynı motifleri kullanarak mecazi aşkla, gerçek aşk arasında bir köprü, bir bağ kurmuşlardır. Bu yolla geniş anlamlı ve daha geniş çevreye hitap edecek bir şiir estetiğine ulaşmışlardır. Âşık edebiyatıyla, divan edebiyatı dil ve üslup yönünden farklı özellikler gösterir. Âşık edebiyatının beslendiği ve geldiği çevrelerin diliyle divan edebiyatının dili arasında büyük farklılıklar vardır. Âşıkların günlük konuşma dilini kullanmaları, şiirlerini saz eşliğinde söylemeleri, divan şiirinin üst kültürünü yakalamayan geniş halk kitleleriyle kolaylıkla bütünleşmesini sağlamıştır. Âşıklar Osmanlı-Türk kültürünün belirleyici dinamiklerinden olmalarının yanı sıra Türk dilinin doğal gelişimine ve Türk diliyle şaheserler yaratacak edebiyata zemin hazırlamışlardır. Dinî-Tasavvufi Halk Edebiyatının Oluşması Maveraünnehir bölgesini tamamen kendi atmosferine dahil eden İslamiyet, XI. yüzyılda Türk dünyasının büyük bir bölümünce kabul edilmiş ve yaşanmaya başlanmıştı. Yeni bir dinin medeniyet dairesine giren bütün toplumlar gibi Türkler de bir yandan İslam öncesi inançlarından kalan ve İslam'la çelişmeyen kültür unsurlarını bu yeni din ile harmanlıyor, bir yandan da büyük bir heyecanla İslam medeniyeti dairesinde kendilerine bir yer edinmeye çalışıyorlardı. Henüz Türklerin İslamlaşma süreci sırasında Maveraünnehir Bölgesini dolaşmış olan zühd cereyanı, çok geçmeden Türkistan'a girdi ve hicrî III. asırda bir ekol oluşturacak kadar zahid/mutasavvıf barındıran Nişabur, Herat ve Merv'de olduğu gibi, IV. asırda da Buhara, Semerkand ve Fergana'da, Ata ya da Bab yani Baba adıyla anılan Türk şeyhlerine rastlanmaya başlandı. Kısa bir süre sonra şehir merkezlerinden içerilere doğru hızla yayılan tasavvufi cereyan, kendilerine ilk ciddi din bilgilerini de getirdiği için göçebe Türkler arasında hararetle kabul gördü ve İslam öncesinin folklorik vaizleri kam ve bahşilerin yerini ata ve babalar almaya başladı. Nişabur ekolünün temel öğretisi olan ve Arap dünyasındaki zühdî ve ahlâkçı tasavvuf anlayışına bir tepki olarak cezbe faktörüne ağırlık veren melâmet ile ondan vücut bulan Kalenderîlik de, hoşgörülü ve samimî yapısıyla uzun süredir Budist ve Maniheist inançların etkisi altındaki Türk topluluklarının Müslüman olmasında önemli bir rol oynadı. XI. yüzyılda Yusuf Has Hacib'in yazdığı Kutadgu Bilig mesnevisi ile birlikte edebî ürünlerini de İslamiyet'in şekillendirmesine izin veren Türkler, XII. yüzyılda sahneye çıkacak olan ilk büyük Türk sufisi Ahmed Yesevî'yi beklerken, onu anlamaya yönelik gerekli hazırlığı yapmışlardı (Köprülü 1991: 12-20; Ocak 1992a: 13). İslâmiyet in farklı coğrafyalara yayılması, halk tarafından benimsenmesi, bir tür misyonerlik görevi yapan tarikatlar ve sûfîler aracılığıyla olmuştur. Türklerin İslâmiyet öncesinde atanın öldükten sonra üstün birtakım güçlerle donanması ve böylece yakınlarına yardım edebileceği inancından doğan atalar kültü, şeyhlerin adları çevresinde oluşan çeşitli kerametler ve menkıbelerin kolaylıkla kabul görmesine ve veli kültünün oluşmasına zemin hazırladı (Ocak, 1992:12) Coğrafi şartlar gereği Horasan la yakın ilişkilere giren Türkler arasında tasavvuf yayılma olanağı buldu. Buhara, Fergana, Isticap (Sayram) gibi bölgelerdeki mutasavvıflar göçebe Türklere tasavvufu yayıyorlardı. Ahmet Yesevî nin ortaya çıktığı coğrafya Müslümanlaşmış ve tasavvufî yaşama biçimiyle tanışmıştı. Ahmet Yesevî ortaya çıktığında göçebe Türkler arasında onların anladıkları dille halka seslenen, İslam kurallarını ve geleneklerini yayan dervişler vardı (Köprülü, 1981:18). Türk âlemi tasavvuf düşüncesine alışmış, mutasavvıfların menkıbe ve kerametleri yalnız şehirlerde değil, göçebe Türkler arasında da yayılmıştı. İlâhîler, şiirler okuyan, Allah rızası için halka birçok iyiliklerde bulunan onlara cennet ve mutluluk yollarını gösteren dervişleri, Türkler eskiden beri dinî kutsallık verdikleri ozanlara benzetip onlara inanıyorlardı. Bu şekilde eski ozanların yerini ata, bab adlı dervişler almıştı. Arslan Bab, Korkut Ata, Çoban Ata bunlardan bazılarıdır. Ahmet Yesevî kuvvetli bir şairdi; ama onun başarısı daha önce dervişlerin hazırladığı ortam üzerine kurulmuştur (Köprülü, 1984:19).
6 6 Türk kültürü tarihi açısından, Anadolu da dinsel inançlara farklı bakış açıları yeni tarikatları doğurmuştur. Anadolu sûfîliği, İslamiyet öncesi inanç sistemleri ve sosyal yaşamın etkisiyle karışmış, Anadolu ya özgü bir sentez oluşturmuştur (Artun, 2001:27). İslamiyet öncesi çeşitli inanç sistemlerinden etkilenen Türkler, her semavî dine geçişte olduğu gibi bunlardan bir kısmını yeni dine taşıyıp onun kalıplarına uydurmuşlardır. Her inanç sistemi topluma uygun yapı kazanır. İslamiyet dervişlerce yayıldı. Bu dervişlerin çoğu kamların ozanların ya da Şamanların devamıydı. Bunlar eski inançlarla İslamiyet i uzlaştırmışlardır. Kültür tarihi açısından temel süreç kültürleşmedir. Anadolu daki Türkler kültürel etkileşim içinde yeni kültürel kimlik kazanmışlardır (Güvenç, 1993:98). Hicretin ilk yüzyılından itibaren bir züht ve takva anlayışı içinde ortaya çıkmaya başlayan tasavvuf hareketi miladî 9. yüzyıldan sonra geniş ve renkli bir düşünce sistemi olmuştur. 11. yüzyılda tarikatların kurulmasıyla tasavvuf bütün İslâm âlemine yayılmıştır (Ocak,1984:1). Türk kültür tarihi açısından Anadolu'da dinsel inançlara değişik bakış açıları tarikatları doğurmuştur. Anadolu sufiliği İslâmiyet öncesi inanç sistemleri ve sosyal yaşamın etkisiyle karışmış Anadolu'ya özgü bir sentez oluşturmuştur (Güvenç,1993:138). Türkler arasında ilk olarak Orta Asya'da Ahmet Yesevî ile görülmeye başlayan tasavvuf akımı daha sonra Moğol istilasıyla Anadolu'ya gelen dervişlerce etkili olmuştur. Anadolu'da Yunus Emre'yle doruk noktasına ulaşan dinî-tasavvufî edebiyatın her dönemde her zümrede Osmanlı-Türk kültürünü oluşturmakta önemli rolü olmuştur yüzyıllar arasında Anadolu halk edebiyatı geleneğini bir yönüyle derviş âşıklar temsil etmişlerdir. Bunlar İslâmiyet öncesi inanç sistemlerinde varlığını sürdüren yarı kutsal âşıklık geleneğini sürdürmüşlerdir. Geniş bir bakış açısıyla değerlendirildiğinde, İslamiyet'ten önceki dönemlerde, zaman zaman bazı farklı inançlara yönelmiş olmakla birlikte "Gök Tanrı" merkezli bir dinî sistemin "bilgi" kaynağından beslenen Türkler, IX.-X. yüzyıllardan itibaren İslam kültür çevresine girmiş ve yeni sosyo-kültürel hayatını, İslam dini ve tasavvuf düşüncesi bağlamında oluşan "yeni bilgi" merkezinden beslenerek düzenlemeye başlamıştır. Göçebelikten yerleşik hayata geçiş; şehirleşme ve yeni kurumların oluşumu; sosyal, kültürel, siyasal ve ekonomik düzenlerdeki "yeni bilgi" birikimine göre gerçekleştirilmiştir. Bu yeniden yapılanma döneminde, daha sonraki yüzyıllarda muhtelif adlarla da anılacak olan "Tekke-Tasavvuf Edebiyatı" ürünleri, İslam bilgisinin ve tasavvuf anlayışlarının geliştirilmesi ve aktarılması amacıyla kurumlaşan "tekke"ler çevresinde oluşmaya başlamıştır (Akarpınar- Arslan, 2004: 228). X.-XI. yüzyıllarda Türkistan'da ilk örnekleri verilen tekke-tasavvuf edebiyatı, eski Türk dini ögelerini de barındırmış ve millî edebiyat geleneğini sürdürmüştür. Tarihî süreç içinde tekke-tasavvuf edebiyatı'nın geçirdiği devreler birbirinin devamı olmakla birlikte, yapı, işlev ve önem bakımından bazı farklılıklar da göstermektedir. Farklılıklar, toplumun yaşadığı sosyal, kültürel, siyasal, ekonomik gelişme ve değişmelerden kaynaklanmıştır. Devrelerin özellikleri dikkate alındığında tekke-tasavvuf edebiyatı'nın, X.-XII. yüzyıllarda "hazırlık ve oluşum", XIII.-XV. yüzyıllarda "gelişme ve yayılma", XVI.-XVII. yüzyıllarda ve sonrasında edebî anlamda özgün eser sayısının azalması; düşünce ve üslûp bakımından daha önce verilen eserlerin tekrarından öteye geçilmemesi; din-tasavvuf konulu metin üretiminin gerek divan edebiyatı gerekse halk edebiyatının âşıklık geleneğinde sürdürülmesi vb. nedenlerle "duraklama, gerileme ve dönüşüm" dönemlerini yaşadığı söylenebilir (Akarpınar-Arslan, 2004: ). Barkan, Orta Asya'dan gelen Türk dervişlerinin Anadolu'daki ıssız ve boş yerlere yerleştiklerini, buralarda bir çeşit "Türk manastırı" diyebileceğimiz tekkeler kurduklarını kaydetmektedir (Barkan: 1942:18). Devrinin sosyal, kültürel ve sanatsal çekim merkezlerini oluşturan bu kurumlar, başlangıçtan itibaren Anadolu'daki Türk devletinin kuruluşu ve ilerlemesi sırasında, toplum içinde birlik ve bütünlük işleviyle önemli bir yer edinmesine rağmen, daha sonraki dönemlerde belli oranlarda tersine bir işlev kazanarak huzursuzluk ve parçalanma âmili hâline gelmiştir (Güngör:1982: , Uludağ: 1990: 42-43).
7 7 Basit bir Müslümanlık sürdüren göçebe ve köylü bozkır Türklerinin eski inançları da Yesevîliğe karıştı. Yesevîlik ilk olarak Seyhan havalisinde, Taşkent civarında ve doğu Türkistan da yerleşmiştir. Yesevîlik Moğol İstilası sonucunda Horasan, İran, Azerbaycan bölgelerindeki Türkler arasında varlığını gösterdikten sonra 13.yüzyılda Anadolu ya girmiştir. Yesevî şeyhlerinin bazen dervişleriyle birlikte küçük zümreler hâlinde göçü 14. yüzyıla kadar devam etti. Hacı Bektaş ve Sarı Saltuk gibi en bilinen Anadolu sûfîlerinden başka, Azerbaycan ve Anadolu sahalarında Yesevî dervişleri geleneği yaşatmıştır. (Köprülü, 1976:213). Dinî-tasavvufi Türk edebiyatının başlangıcı Ahmet Yesevî ve Yesevîlikle olmuştur. 12. yüzyılda Türkistan da ortaya çıkmış ilk Türk tarikatı olan Yesevîlik ile İslamî bilgi, ahlak ve tasavvuf prensiplerini geniş halk kitlelerine öğretip telkin eden Ahmet Yesevî ve halifeleri olmuştur. Yesevîlik düşüncesine bağlı derviş ve ozanlar 11. yüzyıldan itibaren Anadolu ya geldiler. 13. yüzyılda Anadolu daki siyasî ve ekonomik çöküntü ortamında dinî-tasavvufi düşüncelerle beslenen bir zemin üzerinde Mevlâna ve Yunus Emre gibi iki büyük sanatçı yetişti. Klasik İslam kültürüne bağlı Mevlâna, Farsça yazdığı şiirlerle aydın çevrelerde, Yunus ise Türk diliyle yazdığı şiirlerle halk çevrelerinde büyük etki bıraktı. Bu dönemde dinî konular dışında şiir söyleyen ozanların yanı sıra dinî-tasavvufi düşüncelerini tekkeler çevresinde sistemli bir şekilde yaymaya çalışan birtakım dervişlerin yeni bir şiir yarattığını görüyoruz (Artun, 2001: 27). 14. yüzyılın başlarında Anadolu nun kuzeybatısındaki Bizans ucunda, büyük çoğunluğu itibariyle konar göçerlerden oluşan toplumsal yapıya dayanan bir uç beyliği olarak tarihte yerini almaya başlayan Osmanlı Devleti bu iki paralel İslam yorumunun varisiydi. Halkın bir kesimi mistik İslam ı yaşıyordu. Âşık Paşazade, Oruç Beg ve Neşrî tarihleri gibi erken Osmanlı kaynaklarında beyliğin kardeş dönemi Rum Abdalları yahut Abdalân-ı Rum diye tabir edilen Ahmed Yesevî sûfîlik geleneğinin temsilcileri olan dervişlerin menkıbeleriyle iç içe tasvir olunmaktadır. Başta Osman Gazi olmak üzere I. Murat gibi Osmanlı beylerinin etrafı Şeyh Edebâlî, Geyikli Baba, Kumral Baba, Abdal Musa, Abdal Murat, Abdal Mehmet ve Postinpuş Baba gibi Şeyh ve dervişlerle çevriliydi (Ocak, 1992:85). Osmanlı devleti büyüyüp genişleyince I. Murat devrinden başlayarak geleneksel halk İslam ı yerini Sünnî medreselerin güdümündeki kitabî İslam a bıraktı. 13. yüzyıldan itibaren halk arasında kendini göstermeye başlayan bu hareketlerin içinde bazı şairler öne çıkmıştır. Şeyyad Hamza Anadolu da ilk Türkçe şiirleri kaleme almasıyla bir yol açıcıdır. Onu gerek kullandığı Türkçe, gerek duygu zenginliği, gerek samimi inançları dile getirmesi ve mükemmel Türkçe deyişleriyle Yunus Emre izler. Yunus la birlikte aynı dönemin içinde tasavvuf dünyasına kaynaklık eden Mevlâna Celaleddin Rûmî ve Hacı Bektaş Veli bu çığırın açılmasında öncülük yapmışlardır. Bu çığır içinde Yunus un söz ustalığı günümüze kadar ulaşan berrak ve içten deyişleriyle kendini ortaya koymaktadır. Bu edebiyat, Yunus tan sonra en güçlü temsilcilerini 15. yüzyılda buldu. 16. yüzyıl Alevî-Bektaşî edebiyatının yanında Hacı Bayram Veli nin ölümünden sonra Bayramîye tarikatına bağlı olarak doğan, Melâmî-Hamzavî kolunun doğurduğu Melamî- Hamzavî edebiyat bir önceki yüzyılda doğmuş tekke şiirini sürdürmüştür. 14. yüzyılda Türkçe bilinçle kullanılmaya başlanmıştır. Bu yüzyıl geçiş dönemidir. Anadolu Müslüman Türk halkına tasavvuf öğretmek amacıyla kaleme aldığı 12 bin beyitlik didaktik mesnevî olan Garipnâme, doğrudan tasavvufu konu olan Fakrnâme, Vasfıhal gibi mesnevîlerle Âşık Paşa önde gelir. Başlangıçta efsaneye dayandığı için ve her ne kadar İran edebiyatı etkisinde kalınsa da Kesikbaş Hikâyesi, Ejderha Destanı, Güvercin Hikâyesi, Muhammed Destanı, İbrahim Destanı, İsmail Destanı, Muhammed Hanefi Cengi, İbrahim Edhem Destanı, Maktel-i Hüseyin vd. manzum dinî destanlardır. Bunlar Anadolu halkı için kaleme alınmış dinî içerikli eserlerdir (Uçman, 1985:12). Tekkeler, medreseler gibi Türk-İslam uygarlığının bir ürünü olarak ortaya çıkmış, yüzyıllar boyunca Türk kültür ve sosyal hayatına damgasını vuran kültür merkezleridir. Dinî-tasavvufi halk edebiyatı dünya görüşü bakımından İslamî esaslara ve tasavvuf anlayışına bağlıdır. Anadolu da Türk diliyle yazılı bir edebiyata varışta tasavvuf akımının önemi büyüktür. 13. yüzyılın başlarında Moğol istilasından kaçıp Anadolu ya gelen birçok sûfînin etkisiyle I. Alaeddin Keykubat döneminden başlayarak tasavvufi düşünce hız kazanır. Orta Asya özellikle Horasan sahasından Türkmen şeyh ve dervişleri de bu çağda akın akın Anadolu ya geldiler. Tasavvuf düşüncesini geniş halk kitlelerine
8 8 yaymak isteğiyle dinî-tasavvufi eserlerde Oğuz Türkçesi edebiyat ve yazı dili hüviyetiyle kendini göstermeye başlar. Böylelikle Türkçe bilen toplulukları aydınlatmak amacını güden Türkçe dinîtasavvufi bir edebiyat doğar. Bu edebiyat 13. yüzyılda dinî-tasavvufi ve didaktik bir mihver üzerinde döner (Akün, 1994:393). Tekke şairleri halka ulaşma yolunda hem divan şairlerinin hem de halk şairlerinin vezin, nazım birimi ve nazım şekillerini rahatlıkla kullanırlar. Şiirin dış özellikleri onlar için ayrıntıdan ibarettir. Asıl olan şiirin içeriğidir. Dinî şiirlerde didaktik üslûp hiç değişmez. Bütün bu şiirlerde kâinatın ve insanın yaradılışı, âdem-allah / âdem-âlem ilişkileri, insanın ruh derinlikleri ve ahlâkî olgunlaşma, aşk ekseninde şekillenen beşerî ve ilahî telakkiler, tarikat usul ve âdâbları gibi konular, tasavvufi terminoloji kullanılarak didaktik ve içten bir üslûpla anlatılır (Akarpınar-Arslan, 2004: 258). Anadolu da tasavvufun gelişmesi 13. yüzyıldadır. Moğol istilasından kaçan şeyhlerin Anadolu ya sığınmaları, halkın fakirlik ve zor günler yaşıyor olması, siyasî ve sosyal hayattaki bozukluklar 13. yüzyıl Anadolu halkını tasavvufa yöneltti. Gerek gezginci gerek yerleşik tasavvuf kuruluşları Anadolu yu kapladı. Anadolu nun İslamlaşmasından sonra bu tarikatlardan bazıları geniş ölçüde yayıldı. Bunların yanında Anadolu da geniş yayılma alanı bulan iki ayrı tarikat daha doğdu. Mevlevîlik ve Bektaşîlik. Osmanlı İmparatorluğunun kuruluşunda tarikatların yararı görüldü. Bu bakımdan padişahların tarikatlara karşı tutumları olumlu oldu. Özellikle Hacı Bektaş Veli nin Yeniçeri Ocağına manevî kurucu olarak kabul edilmesi, Bektaşîliğin bu ocakta nüfuzunu sürdürmesini sağladı. Mevlevîlik daha çok yüksek tabaka, Nakşibendîlik ulema sınıfı, Kadirîye, Halvetîlik ve kolları da halk arasında yayıldı (Erünsal, 1973:909). Anadolu da oluşan halk sûfîliği zümreleri şunlardır a-kalenderîler Kalenderîlik 10. yüzyılda Orta Asya ve İran da Horasan Melâmetîliğinden kaynaklanan bir sûfîlik akımı olarak ortaya çıktı. Kalenderî dervişleri diğer tarikat mensupları gibi Moğol istilasının önünden kaçarak kalabalık gruplar halinde Anadolu ya girdiler. Kalenderîler tarafından en çok kullanılan unvan Abdal kelimesidir. Bunlar bekar yaşarlar, zamanın ahlak ve şer î kurallarına uymazlardı. Bunlar tam İslamlaşmamış zümrelerdi (Gölpınarlı, 1963:146). b- Yesevîler Ahmed Yesevî tarafından Maveraünnehir de Horasan Melâmetîyye okulunun kolu olarak kurulan bu Türk tarikatı, kısa zamanda konar-göçer Türk boylarının sosyo-kültürel yapılarına uyarlanmış ve eski Türk inanç ve gelenekleriyle karışmış bir mahiyet kazandı. 12. yüzyılın ortalarından itibaren Türkmenler arasında yayıldı. Baba, dede veya ata unvanlı Yesevî dervişleri İslam inanışlarını yüzeysel bir biçimde yorumlayıp müritlerine sunuyorlardı. Yesevilik göçebe Türkmen çevrelerine adapte olarak sade ve içten bir halk tasavvufu hâline gelmiştir (Köprülü,1984:100). Yesevî babaları 13. yüzyılın başlarında Moğol istilası sonrası Anadolu ya sığınmışlardır. Kendileriyle birlikte Ahmet Yesevî yle ilgili bütün sözlü gelenekleri de getirmişlerdi. Onun ve hâlifelerinin tasavvufî düşüncelerini sadelik içinde öğrettiler. Bu sözlü gelenek aracılığıyla kuş donuna girmek, kayaları harekete geçirmek, ejderha öldürmek gibi motifler Anadolu ya taşındı. Daha sonraki dönemde Anadolu da yazılan Evliya menkıbelerinde de özellikle Hacı Bektaş Veli çevresinde toplanan menkıbelerde sık sık görülen inanç motifleri Orta Asya dan Anadolu ya taşındı. Anadolu daki Yesevî metinleri 15. yüzyılda şekillenmiştir. Hacı Bektaş Veli Menakıbnâmesinde (Vilayetnâme) kuvvetli izleri görülür. Eski ozanlara benzerlik gösteren bu babalar, dedeler ve atalar özellikle din adamı, büyücü, kabile şefi, hekim kimliği taşıyordu. Bunlar İslam öncesi eski efsaneleri İslâmî evliya menkıbeleri şekline dönüştürerek onları taşıyıp korumuştur. Ahmet Yesevî ile ilgili menkıbeleri halka yaymışlardır (Köprülü, 1984:400). c- Haydarîler 13. yüzyılda Anadolu da en etkin halk tarikatlardan biri de Haydarîliktir. Bu tarikat Yesevîliğin Kalenderîlikle karışımından doğmuştur. Kutbeddin Haydar adlı bir Türk şeyhi tarafından kurulan Haydarîlik Türkmen aşiretleri arasında hızla yayıldı. Haydarîler, Moğol istilasından sonra Anadolu ya
9 9 sığındılar. Haydarîler, Kalenderîlerle aynı inanç ve düşünceleri taşıyordu. Haydarîlik hem Anadolu Selçukları hem de Osmanlılar döneminde önemli roller oynamış bir tarikattır (Köprülü, 1927:200). d- Vefâiler Türk âlemi tasavvuf düşüncesine alışmış, mutasavvıfların menkıbe ve kerametleri yalnız şehirlerde değil, göçebe Türkler arasında da yayılmıştı. İlâhîler, şiirler okuyan, Allah rızası için halka birçok iyiliklerde bulunan onlara cennet ve mutluluk yollarını gösteren dervişleri, Türkler eskiden beri dinî kutsallık verdikleri ozanlara benzetip onlara inanıyorlardı. Bu şekilde eski ozanların yerini ata, bab adlı dervişler almıştı. Arslan Bab, Korkut Ata, Çoban Ata bunlardan bazılarıdır. Ahmet Yesevî kuvvetli bir şairdi; ama onun başarısı daha önce dervişlerin hazırladığı ortam üzerine kurulmuştur (Köprülü, 1984:19). Halk Sûfîliğinin Anadolu da Yeniden Yapılanması a-babaîlik Baba İlyas ın hayattayken kutsallaşan kişiliği dinî ve tasavvufî hareketin merkezi olur. Bu akım Türkmenler arasında doğduğu için onların sosyal, dinî ve kültürel yapılarına uygun bir mahiyet ortaya koymuştur. Türkmenler henüz Müslüman oldukları, yeni dini özümseyemedikleri için eski inanç ve geleneklerin etkisi büyük ölçüde devam etmiştir. Eski inançların yaşandığı, bir tür halk İslam ı olarak adlandırabileceğimiz İslâmiyet Sünnîliğe uymayan bir yapıyı yansıtıyordu. Babaîliğin inanç ve gelenekleri Kızılbaş zümrelere ve Bektaşîlik tarikatına miras kaldı. Bektaşîlikte çeşitli tabiat kültleri ve Gök Tanrı inancı gibi eski Türk inançlarıyla Şamanizm, Budizm, Zerdüştîlik, Manihaizm, Mazdaizm, Hristiyanlık gibi Türk zümreleri arasında yer bulmuş dinlerin ve Anadolu inançlarının kalıntılarıyla beslendi. Bu kalıntılar arasında atalar kültü, dağ, tepe, taş, kaya kültleri, ağaç, su ve ateş kültleri, tenasüh, hulûl, metamorfoz ile ilgili inançlar yer tutar (Ocak, 1991, 375). b-bektaşîlik Bektaşîlik, Babaî hareketinin bir araya topladığı heterodoks sûfî tarikatlarından biri olan Haydarîlik içerisinde, 14. yüzyıl Rum Abdalları'ndan Abdal Musa tarafından Hacı Bektaş-ı Veli kültü etrafında geliştirilmiş ve 16. yüzyıl başında Balım Sultan tarafından bağımsızlaştırılarak değişik bir organizasyonla, bir tarikat olarak tarih sahnesine çıkarılmıştır. Hacı Bektaş her ne kadar Bektaşîlerce öyle sayılsa da gerçekte bu tarikatın kurucusu değildir; ama onun şahsiyeti etrafında oluştuğu için "pîr"i sayılır. Bu sebeple Bektaşîler kendisini "Hazret-i Pir" olarak anarlar. Bektaşîlik, başlangıçtan beri Osmanlı yönetimi ile barışık olup (1826'ya kadar) onun tarafından gözetilip kollanmıştır. Bektaşîliğin sosyal tabanı, hepsi birer halk sûfîsi olan Türkmen babaları tarafından oluşturulmuştur (Ocak, 2000: 20). Bektaşîliğin oluşumu 13. yüzyılda Anadolu da ortaya çıkan sosyal, dinî ve siyasî hareketlerle Babaî isyanına kadar uzanır (Köprülü, 1984:207). Babaîlik hareketi, Anadolu daki Kalenderîye, Haydarîye, Yesevîye ve Vefaîye tarikatları tarafından benimsenerek 14. yüzyılın başlarından itibaren Abdâlan-ı Rum, yahut Rum Abdalları adı altında sürdürüldü. Aralarındaki ortak özellik Baba İlyas ın hâlifesi Haydarî şeyhi Hacı Bektaş Veli geleneğinin varlığıydı. 14. yüzyıldan itibaren Hacı Bektaş Veli geleneği ve kültü yayılmaya başladı. Hacı Bektaş Veli Zaviyesi hareketin merkezi oldu. Abdal Musa gibi kendilerine Baba İlyas müridi adını veren Rum Abdalları, Anadolu da çeşitli yerlerde zaviyeler açarak Hacı Bektaş Veli düşüncesini yaydılar. Bektaşî edebiyatının kurucusu Abdal Musa nın hâlifesi Kaygusuz Abdal dır. Bugünkü şekliyle bilinen Bektaşîlik, 1516 yılında öldüğü ileri sürülen Balım Sultan ın tarikatın başına geçmesiyle şekillenmiştir. Yeniçeri ocaklarıyla varlığını sürdüren Bektaşîlik, Cumhuriyet dönemine kadar devam etmiştir. Rumeli deki fetihlere paralel olarak Bektaşî dervişleri yeni topraklarda zaviyeler açtılar. 14. yüzyılda Bektaşîlik, Hurufî ve Şiî akımlardan etkilendi. Balım Sultan la Ulûhiyyet kavramı Hak-Muhammed-Ali ve 12 İmam İnanışı Bektaşîliğe girmiştir. Yesevîlikle başlayan ve Kalenderî inanışlarıyla gelişen Bektaşî tasavvufunun kendi yapısına uygun bir rengi vardır. Vahdet-i vücud sistemi Bektaşîliğin tasavvuf anlayışını etkilemiş fakat hulûl inanışlarıyla birleşmiştir. Bektaşîlikte eski kültür izlerini taşıyan ayin ve erkân geliştirilmiştir. Bektaşî ayin ve erkânı dört kapı-kırk makam şeklindeki tasavvuf anlayışına dayanır. Kul ancak şeriat, tarikat, mârifet ve hakikat kapılarını ve her kapıdan on makamı geçerek Hakk a ulaşır. Bütün âyin ve
10 10 erkân kulun bu yolculuğunu temsil eder. İkrar ayini olan tarikata giriş Manihaizm in dine kabul törenlerini hatırlatır. Ayrıca Manihaizm deki üç mühür prensibi Bektaşîlikte eline, diline, beline sahip olma düsturu olmuştur (Ocak, 1992:376). İslam öncesi dönemde kam-ozanların kopuz eşliğinde terennüm ettikleri manzum sözlerden Ahmet Yesevî nin hikmetlerine, Yunus Emre nin deyişlerine kadar uzanan bir gelişim zincirinin ürünü olan nefesler gerek nazım, gerekse musikî olarak zengin bir içeriğe sahiptir. Bunlar aynı zamanda Bektaşî inanç ve geleneklerini taşıyan yaşatan belgelerdir. c-alevîlik Alevîlik, Bektaşîlikten ayrı bir yapıda olsa da, birtakım ayrılıklar bulunsa da inanç ve ritüeller bakımından genelde aynı görüntüyü sergiler. Her ikisinin de dinî tabanı aynıdır. Her ikisi de büyük dinî-sosyal bir hareket olan Babaî hareketinden doğmuştur. Bektaşîlik bir tarikat yapılanması içinde oluşmuş Alevîlik ise kapalı bir toplum yapısı içinde bir çeşit kavmi mezhep olmuştur. Alevîliğin sosyal tabanı Türkmen babalarının hitap ettiği Türkmen zümreleridir (Ocak, 1996:19). Osmanlı-Safevî mücadelesi döneminden önce Osmanlı merkezî yönetimiyle, hele Sünnî halkla çok ciddi bir zıtlaşması olmayan Alevî zümreleri, bu dönemde, mevcut birtakım sosyal ve iktisadî problemleri Osmanlı yönetimi aleyhine kullanan ve onlara bir "yeryüzü cenneti" vâdeden Safevî devletinin yanına geçtiler. İşte böylece, Osmanlı yönetimiyle Bektaşîler değil, Alevîler karşı karşıya geldiler. Bunun üzerine iki taraf arasında zıtlaşma giderek şiddetli bir bölünme hâline dönüştü. Köylü veya konar-göçer Türkmen zümreleri bazen Safevîlerin tasvip hattâ organize ettikleri, bazen de karşı çıktıkları- birtakım isyanlara giriştiler. 1510'larda başlayan bu isyanlar, giderek gelişti. Osmanlı yönetimi bunları kanlı bir biçimde bastırdı. Bunun etkileri hiç beklenmedik bir sonuç yarattı: Alevî toplumu, devletten ve giderek Sünnî toplumdan kendini soyutlamaya yöneldi. Bu arada Alevîlik Doğu Anadolu da da yayıldı (Ocak, 2000: 20-21). Alevîlik ve Bektaşîliğin doğuşuyla, Hz. Ali ve hilâfet meselesi, Hz. Ali ve Muaviye kavgasının bir ilgisi yoktur. Ama 16. yüzyılda Hz. Ali, Sünnîliğin inançlarındaki Hz. Ali'den çok farklı bir biçimde, Şah İsmail tarafından Alevîliğin inanç merkezine oturtuldu. Böylece heterodoks göçebe Türk Müslümanlığı, Alevîlik oldu. Alevîlik'teki bugün mevcut mitolojik nitelikli Hz. Ali inancının, Sünnîlerin anladığı "Hz. Ali sevgisi ve onun gibi yaşamak" meselesiyle örtüşen en ufak bir yanı yoktur. Alevîlik'teki Hz. Ali inancı ve kültü, tamamiyle apayrı bir mahiyet arz eder ve başlı başına "mitolojik bir teoloji"dir (Ocak, 2000: 254). Alevilik, teolojik birtakım tartışmaların sonunda ortaya çıkan klasik İslâm mezhepleri türünden bir mezhep de değil, bir halk İslamıdır. Türkiye tarihi içinde iki form altında, belirmiştir: Bu formlardan birini bir tarikat olan Bektaşîlik, diğerini ise, belki bir mezhep diyebileceğimiz Alevîlik temsil eder (Ocak, 2000: 19). Alevîlik, Hz. Ali sevgisinin ve ona bağlılığının bir kurum şeklinde ortaya çıkışıdır. Alevîlik Anadolu Türkleri arasında özel bir şekilde yoğrulmuş, yalnızca Bâtinîliğin bir devamı değil, Yesevîlik, Haydarîlik ve Kalenderîlik gibi tarikatların ve Hurufîliğin teorilerinin Türk gelenek ve göreneklerinin karışımıdır. Anadolu Alevîliği, Balkanlarda Sarı Saltuk (13. yüzyıl) ve Otman Baba gibi Horasan çıkışlı alp erenler aracılığıyla yayılmıştır. Ayrıca Eskişehir, Seyitgazi ye yerleşen Baba Şüca da güç kazanarak tanınmıştır. Alevîlik bir mezhep niteliğindedir. Alevîlikte esas olan musahiplik tir. Bugünkü Alevîliğin temelini oluşturan, ritüellerini, âyinlerini, bunların usul ve erkânını, eski âyinlerle karıştırarak yeni bir yapıya kavuşturan, 16. yüzyılda Şah İsmail Hatâyî oldu. O bunu, müthiş bir mistik lirizm yansıtan nefesleriyle ve teşkilâtçılık kabiliyetiyle başardı. Eski Şamanist nitelikli ve soy süren dinî liderliği, seyyidlik kurumuyla birleştirerek, başta kendisi olmak üzere, bu dinî liderlerin Hz. Ali soyundan geldiğini gösteren icâzetnâmeler dağıtmak suretiyle bugünkü dedelik kurumunu yarattı. Alevîliğin Hz. Ali ile, Ehl-i Beyt ile ilgisi böyle başladı (Ocak, 2000: ). 5. Alevî-Bektaşî Zümre Edebiyatı Alevî-Bektaşî edebiyatı, gelenekleriyle, anlatım biçimiyle, terminolojisiyle, şuh ve müstehzi edasıyla, irfanı ve inancıyla orijinal bir edebiyattır. Bu özellikleriyle diğer edebiyatlardan kolaylıkla ayırt edilir. Alevî şairler tasavvufu kendi anlayışlarına göre yorumlarlar. Şiirlerinde neşve hakimdir (Levend, 1993:25).
11 yüzyıl başlarında Yunus Emre, 14. yüzyılda Abdal Musa, 15. yüzyıl başlarında Kaygusuz Abdal cezbeyle vahdet-i vücut düşüncesini şiirlerinde işliyorlardı. Vahdet-i vücut anlayışının aşırı cezbe ile sık sık hulûl inancına kaçan anlatımlarla bütünleştiği de görülür. Kaygusuz Abdal ın mensur eserlerinde veya Dilgûşa, Saraynâme, Vücudnâme gibi manzum terennümlerinde her iki tavrı da görebilmek mümkündür. Rum Abdallarının 16. yüzyılın başında bütün kültür ve düşünce mirasçısı olan Bektaşîlik, coşkucu vahdet-i vücut düşüncesindeydi. 16. yüzyıldan itibaren Bektaşî şairleri divanlarında, şiirlerinde, nefeslerinde coşkun bir tenasüh ve hulûl inancına dönüşmüş vahdet-i vücut anlayışını tek hakim renk hâline getirdiler. Viranî, Teslim Abdal, Yeminî, 17. yüzyılda Muhyiddin Abdal vd. bu akımı temsil ettiler (Ocak,1998:120). Bektaşi şiirinde Bektaşi inancına ait düşünceler özel terimlerle bu anlayışın adap ve erkânı geniş bir şekilde işlenir. Allah, Hz. Muhammet ve Hz. Ali sevgisi ile bu anlayışın büyükleri, Bektaşi şiirinde sık işlenir. Şairler söyleyişlerini tabiat güzellikleriyle süslemişler, insanı ve hayat sevgisini başarılı bir şekilde işlemişlerdir. Özellikle Ahmet Yesevi ve Hacı Bektaş Veli de görülen tasavvufi anlayışı düzenleyen dört kapı (şeriat, tarikat, hakikat, marifet), bunların içinde yer alan onar bölümden oluşan kırk makam şiirlerde sık işlenmiştir (Özcan, 2002: ). Bektaşi anlayışının en yaygın şekilde işlendiği edebi ürün şiirdir. Bektaşi tekkelerinde okunan nefesler de ilahi boyutu kazanmıştır. Bektaşi şiiri, birtakım görüşleri, İslâm öncesi inançlara dayanan, sonraları Ahmet Yesevi nin tasavvufi anlayışından etkilenerek Hacı Bektaş Veli ile pirini bulan ve bağımsız bir anlayışa dönüşen Alevi, Bektaşi, Hurûfi, Kalenderi, Kızılbaş, Tahtacı, Batınî vb. mezhep ve tarikatlar içinden çıkmış şairlerin çoğunlukla nefes, ilahi, deme, deyiş, taşlama, ağıt gibi Türklerin milli vezin şekli olan koşma tarzında meydana getirdikleri verimlerden oluşmaktadır. Bektaşi edebiyatı 14. yüzyılda Kaygusuz Abdal ile kurulmuş ve temsil edilmiştir. Nazım ve nesir alanında verdiği eserler ve didaktik tarzıyla dikkati çeken bu şair, sürrealist ifadeleri ile bu şiirin kuvvetli bir temsilcisidir. Şah İsmail Hataî, Pir Sultan Abdal, Kul Himmet, Seyrani, Nesimi, Kalender Abdal, Azbî, Muhyiddin Abdal, Yeminî (Özcan, 2002: ). Alevî Bektaşî edebiyatı bu zümrelerin geleneklerini, inançlarını, aralarında söylenen atasözlerini, deyimlerini de ifadelendirir, din ulularını över, onlara ait menkabeleri şiirleştirir, usulden, erkândan, ayinden bahseder. Alevî Bektaşî kültürünün kökleri Orta Asya İslâmiyet öncesi inanç sistemlerine kadar uzanır (Melikof, 1994:30). Hacı Bektaş Veli düşüncesi Alevî Bektaşî edebiyatının beslendiği en önemli kaynaklardandır. Onun Makalât ında aşk insanla Allah ın temas çizgisinde zuhur eder. Aşk insandaki gönül denen cevherin hakimiyeti olayıdır (Öztürk, 1992:21). Bu düşünce yaşama biçimi olmuş, Alevî Bektaşî şiirini şekillendirmiştir. Alevî-Bektaşî edebiyatının kökleri Yunus Emre ye kadar uzanmaktadır; fakat kuruluşu 14. yüzyılda Kaygusuz Abdal la olmuştur. Zamanla bazı önemli farklar kazanan bu edebiyat öncelikle Alevî-Bektaşî inançlarını yaymaya hizmet eder hale gelmiştir. Tarih boyunca dinî baskılar, tepkilerle karşılaşmışlar yani olumsuz toplumsal ve ekonomik uygulamalara uğramışlardır. Dirlikleri ellerinden alınmış, askerî hizmetlerden uzak tutulmuşlar, toprağa bağlı olmaya zorlanmışlardır. Bu nedenle zaman zaman ayaklanmışlardır. Alevî-Bektaşî şiiri de bir kavga şiiri hâline dönüşmeye başlamıştır. Bunun en güzel örneklerini Pir Sultan Abdal ın şiirlerinde görebiliriz. 14. yüzyılda Kaygusuz Abdal la kurulan Alevî- Bektaşî edebiyatı 15. yüzyılda Hataî mahlasıyla ve daha çok heceyle şiirler söyleyen Şah İsmail-i Safavi yi meydana çıkarmıştır. Hataî, Alevî-Bektaşî edebiyatının en didaktik şairidir. 16. yüzyılda Sivas ta asılan Pir Sultan Abdal ise bu edebiyatın en lirik şairidir. Pir Sultan Abdal ın mensuplarından Kul Himmet ve onun çağdaşı Hüseyin lirizm açısından Pir Sultan Abdal a yaklaşan şairlerdir. Alevî geleneği bugüne kadar yaşamış şairlerin yedisini çok usta ve kutsal sayar. Bu şairlere Yedi Kutuplar adı verilir. Bu şairler Pir Sultan Abdal, Kul Himmet, Hatayî, Yeminî, Viranî, Teslim Abdal ve Nesimî dir. Alevî-Bektaşî geleneğinde saz çok önemlidir. Saza büyük bir ilgi vardır. Özellikle ayin-i cemlerin semah bölümünde zâkirler saz çaldıkları için saz yüzyıllardır bu geleneğin vazgeçilmez bir parçası olmuştur. Alevî-Bektaşî edebiyatı Anadolu nun öz edebiyatıdır. Alevî- Bektaşî kültürü felsefesi, törenleri, ürünleri, dili, her şeyiyle Anadolu nundur, Anadolu dan doğmuştur (Atalay,1991:88). Kerbela faciası, Alevî ve Bektaşîlere yapılan haksızlıklar şiirlerde işlenir. Şairler
12 12 nefeslerinde Allah la içli dışlıdır. Allah a sitem şiirleri gerçekte sevgiye dayanan bir inancın ifadesidir (Gölpınarlı, 1992 :176). Alevî şairler bu tür deyişler için Allah, şairleri kusurlarından dolayı kınamaz anlamına gelen bir hadis olduğunu söylerler. Alevî-Bektaşî edebiyatında dikkati çeken en büyük özellik hoşgörüdür. Hoşgörü bu edebiyatın tadı tuzu niteliğindedir. Hoşgörünün bulunduğu şiirde hissedilebilir bir gülümseme vardır. Bu özellik bu şiiri ilginç kılar. Alevî- Bektaşî kültüründe hoşgörü dışa vurulan bir görünüş değil, yüreğin derinliklerinden gelen bir onaylama biçimidir. Alevî kültüründe hoşgörü uygun zemini bulunca gülmeceyle birleşir. Hoşgörünün arkasında iğneleyici bir dokundurma da kendini gösterir. Bu bir noktada onaylanmayacak bir girişimin sezdirilmesidir (Özdemir, 1995:213). Alevî-Bektaşî şairlerin nefes, deme ve deyişlerinde kullandıkları kelime terkip ve mazmunlar klişeleşmiş söz ve bilgilerdir. Onlar bu bilgileri geçmişte yaşamış şairlerden ve katıldıkları sohbetlerden öğrenmişlerdir. Şairler Allah ın birliğini anlatırlar, insanı iyiye doğruya götürme yolu olarak niteledikleri Hak yolu için şiirler yazmışlardır. Onlar yürekten bağlı bir sevgiyle Allah sevgisini şiirlerinde dile getirirler. Sonuç: 19. yüzyılda, Divan edebiyatında mahallileşme akımı artarken, divan şiirinin çevresine yakın âşıklar, divan şiirinin etkisine girmeye başlamışlardır. Âşık zümreleri oluşmaya; imparatorluğun parçalanması, politik ve sosyal değişimler, âşık tarzı şiiri etkilemeye başlamıştır. Âşık kollarında ustaçırak ilişkilerinin zayıflaması, yeniçeri ocaklarının kapatılması, geleneği besleyen tekkelerin işlevlerini yerine getirememesi ve kapatılması âşıkların yetişme kaynaklarının ortadan kalkmasına neden olmuştur (Köprülü,1961:29-30). Toplumun her kesiminde ve kurumlarında görülen köklü değişikliklerden biri 19. yüzyılda Tanzimat'la ortaya çıktı. Batı'da 18. yüzyılda ortaya çıkan Fransız ihtilali dünyayı sarstı. Fransız ihtilâli milliyetçilik, hürriyet, eşitlik, hak, adalet gibi yeni kavramları yeni değerleri simgeleştirmiştir. Batı uygarlığı etkisinde oluşan Tanzimat edebiyatı bireyi ve toplumu derinden etkileyen yeni bir sanat ve edebiyat anlayışıyla yüzü Batı'ya dönük ayrı bir yolda oluştu. Âşık tarzı edebiyat da gelişmelerden etkilenerek yüzünü insana çevirdi ve dışa dönük konulara yönelmeye başladı. 20. yüzyıldan itibaren âşıkların ordudaki görevlerine son verilmesi, tekkelerin kapatılmasıyla âşıklar koruyucularını kaybettiler. Âşık edebiyatı gerileme sürecine girdi. Tanzimat, Meşrutiyet, I. Dünya Savaşı Türk toplumunu ve günlük yaşamı hızlı bir değişmeye uğramıştır. Yeni kültürle önerilen yeni yaşama biçimi her geçiş döneminde olduğu gibi ikilemler yaratmıştır. Toplumsal sorunlar âşıklar tarafından sorgulanmaya başlar. Âşık eskiyen gelenek karşısında ne yapacağını bilemez. Değişim başlamış ve gelişime uyum gösteremez hale gelmiştir. 20. yüzyılda Batı kültürü etkisiyle yeni bir yaşama biçimi arayan Osmanlı toplumunda eski gelenekleri sürdüren toplumdaki gelişim ve değişimi yakalayıp izleyemeyen âşıkların eski biçimleriyle yaşayamayacakları bir gerçekti. Son elli yılda, çağlar boyu süren kültür ikiliği hızla ortadan kalkmaktadır. Bugün halkın yarısı artık aydınla aynı kültür çevresini paylaşmaktadır. Köyde kalanlar da kent kültürüne hızla bağlanmaktadırlar. Günümüz insanı düşte görülen soyut sevgiliye sevda şiirleri yerine somut, yeni toplumun yarattığı yeni insan tipinin özlemlerine cevap verecek yeni duyuşlarla örülü yeni şiirler istiyor. Âşıklık geleneği de belirgin özelliklerini kaybetmeye başlamıştır. Âşık şiiri sözle yaratılıp sözle yayılır olmaktan çıkmaya başlamıştır. Örnekleri azalmakla birlikte saz eşliğinde topluluk karşısında doğmaca şiirler söyleyen âşıklar vardır. Doğmaca şiirde geleneksel şiir malzemesini kullanan âşık, yazarak ürettiği şiirlerde kişisel yaratmayı öne çıkararak yeni âşık tarzı şiire imzasını atmaya başlamıştır. Köyden kente göçle büyük şehirlerde köy ve kent kültürü iç içe yaşamaya başlamıştır. Köyden şehre gelip büyük şehirlerde tutunma uğraşı veren insanların sıkıntıları, ikilemleri, âşığın şiirine konu olarak âşıklık geleneğinin konuları yeni bir boyut kazanmaya başladı. Ortaya kentte yaşayan, kent ortamında halkın kaynağından yararlanan, geleneğe yani açılımlar sağlayan yeni bir âşık tipi ortaya çıkmıştır. Günümüz âşıkları günümüzde gelenekten kopmaya başladılar.
OSMANLI- TÜRK KÜLTÜRÜNDE ÂŞIK ŞİİRİNİN BELİRLEYİCİ ROLÜ *
OSMANLI- TÜRK KÜLTÜRÜNDE ÂŞIK ŞİİRİNİN BELİRLEYİCİ ROLÜ * Prof. Dr. Erman Artun Kültür kaynaklarının Orta Asya dan Anadolu ya çağlar boyu süren bir süreçte Türk şiirini şekillendirici etkisi vardır. Türklerin
TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERİ
TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERİ İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Sözlü Dönem Yazılı Dönem İslamî Dönem Türk Edebiyatı Geçiş Dönemi Divan Edebiyatı Halk Edebiyatı Batı etkisinde Gelişen Türk Edebiyatı Tanzimat
İSLAM UYGARLIĞI ÇEVRESINDE GELIŞEN TÜRK EDEBIYATI. XIII - XIV yy. Olay Çevresinde Gelişen Metinler
İSLAM UYGARLIĞI ÇEVRESINDE GELIŞEN TÜRK EDEBIYATI XIII - XIV yy. Olay Çevresinde Gelişen Metinler OLAY ÇEVRESINDE GELIŞEN EDEBI METINLER Oğuz Türkçesinin Anadolu daki ilk ürünleri Anadolu Selçuklu Devleti
Zirve 9. Sınıf Dil ve Anlatım
Zirve 9. Sınıf Dil ve Anlatım İLETİŞİM, DİL VE KÜLTÜR 1. İletişim 2. İnsan, İletişim ve Dil 3. Dil Kültür İlişkisi DİLLERİN SINIFLANDIRILMASI VE TÜRKÇENİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ 1. Dillerin Sınıflandırılması
10.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ
EKİM AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI KAZANIMLAR TEST NO TEST ADI 1 EDEBİYAT TARİHİ / TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERE AYRILMASINDAKİ ÖLÇÜTLER 1.Edebiyat tarihinin uygarlık tarihi içindeki yerini.edebiyat tarihinin
EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI... ANADOLU LİSESİ 12. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ
AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI KAZANIMLAR TEST NO TEST ADI 1 2 EDEBİ BİLGİLER (ŞİİR BİLGİSİ) 1. İncelediği şiirden hareketle metnin oluşmasına imkân sağlayan zihniyeti 2. Şiirin yapısını çözümler. 3. Şiirin
İSLÂMİYET ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI İSLÂMİ İLK ESERLER SORU PROĞRAMI AHMET ARSLAN
İSLÂMİYET ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI İSLÂMİ İLK ESERLER SORU PROĞRAMI AHMET ARSLAN 1) XI. Yüzyıl dil ürünlerinden olan bu eserin değeri, yalnızca Türk dilinin sözcüklerini toplamak, kurallarını ve
EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI... ANADOLU LİSESİ 10. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ
AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI KAZANIMLAR 1. Edebiyat tarihinin incelediği konuları açıklar. 2. Edebî eserlerin yazıldığı dönemi temsil eden belge olma niteliğini sorgular 3. Uygarlık tarihiyle edebiyat
TÜRK EDEBİYATI 10. SINIFLAR 17 Nisan 2015
ADI : SOYADI:. SINIF : NU.:.. TÜRK EDEBİYATI 10. SINIFLAR 17 Nisan 2015 KAHTA FEN LİSESİ 2014 2015 EĞİTİM ÖĞRETİM YILI II. DÖNEM I. YAZILI. 1. SORU 2. SORU 3. SORU 4. SORU 5. SORU 6. SORU 7. SORU 8. SORU
BULDAN ÖRNEĞİNDE DENİZLİ YÖRESİ ALEVİ-BEKTAŞİ KÜLTÜRÜ
BULDAN ÖRNEĞİNDE DENİZLİ YÖRESİ ALEVİ-BEKTAŞİ KÜLTÜRÜ Prof. Dr. Filiz KILIÇ *, Araş. Gör. Tuncay BÜLBÜL**, Uzm. Coşkun KÖKEL*** *Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü,
İnci. Hoca GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ (İLK İSLAMİ ESERLER)
İnci GEÇİŞ DÖNEMİ ESERLERİ (İLK İSLAMİ ESERLER) Hoca ESERLERİN ORTAK ÖZELİKLERİ Hem İslâmiyet öncesi kültürü hem de İslâmî kültür iç içedir. Aruzla hece, beyitler dörtlük birlikte kullanılmıştır. Eserler
İÇİNDEKİLER. Birinci Bölüm ÖABT Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Konu Anlatımlı Soru Bankası ESKİ TÜRK DİLİ VE LEHÇELERİ...
İÇİNDEKİLER Birinci Bölüm... 7 ESKİ TÜRK DİLİ VE LEHÇELERİ... 8 Türk Dillerinin Sınıflandırılması... 14 Türk Dillerinin Ses Denklikleri Bakımından Sınıflandırılması... 16 Altay Dilleri Teorisini Kabul
03-05 Ekim / October Yrd. Doç. Dr. Mehmet YAZICI
03-05 Ekim / October 2013 Yrd. Doç. Dr. Mehmet YAZICI 2014 521 * Anadolu Hoca Ahmed Yesevî Anadolu Haydarî eyhi - Azerbaycan ve Anadolu On / t - -, de Pir olarak kabul ettiler. gelenek ve görenekleri ile
Kazak Hanlığı nın kuruluşunun 550. yılı dolayısıyla Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümümüzce düzenlenen Kazak
Kazak Hanlığı nın kuruluşunun 550. yılı dolayısıyla Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümümüzce düzenlenen Kazak Hanlığı ve Kazakistan konulu bu toplantıda Kısaca Kazak
İslam medeniyetinde Türk Edebiyatı
On5yirmi5.com İslam medeniyetinde Türk Edebiyatı İslam medeniyetinde Türk Edebiyatı'nın özellikleri... Yayın Tarihi : 1 Nisan 2014 Salı (oluşturma : 7/12/2017) KUTADGU BİLİG 11. yy.da (1069-1070) Yusuf
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...7
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...7 GİRİŞ / Bilal Kemikli...9 1. Din Edebiyat İlişkisi...9 2. Tasavvuf: İrfan ve Hikmet...12 3. Türk-İslâm Edebiyatı: Konu ve Kapsam...16 4. Türk-İslâm Edebiyatının Kaynakları...18 a.
Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli. Araştırma Merkezi TÜRK KÜLTÜRÜ. ve HACI BEKTAŞ VELi. Araştuma Dergisi. Research Quarterly
Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi TÜRK KÜLTÜRÜ ve HACI BEKTAŞ VELi Araştuma Dergisi Research Quarterly ~~Ho rasan'dan Anadolu'ya Alevilik--Bektaşilik. ve Denizli Oğuz
Kitap Değerlendirmeleri. Book Reviews
Kitap Değerlendirmeleri Book Reviews HAK ÂŞIĞI VE HALK OZANI ÂŞIK YOKSUL DERVİŞ Cem ERDEM * İlmin Medinesi Ahmed-i Muhtar Onun kapıcısı Haydarı Kerrar Hakka girer burdan ervah-ı ebrar Erişir onlara fazl-ı
11.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ
EKİM AY HAFTA DERS SAATİ KONU ADI YENİLEŞME DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI TANZİMAT DÖNEMİ EDEBİYATININ OLUŞUMU KAZANIMLAR.Osmanlı Devleti ni güçlü kılan sosyal, siyasi düzenin bozulma nedenlerini.batı düşüncesine,
Metin Edebi Metin nedir?
Metin Nedir? Metin, belirli bir iletişim bağlamında, bir ya da birden çok kişi tarafından sözlü ya da yazılı olarak üretilen anlamlı bir yapıdır. Metin çok farklı düzeylerde dille iletişimde bulunmak amacıyla
Divan Edebiyatının Önemli Şair ve Yazarları. HOCA DEHHANİ: 13. yüzyılda yaşamıştır. Din dışı konularda şiir yazan ilk divan şairidir. Divanı vardır.
Edebiyatı Sanatçıları Edebiyatının Önemli Şair ve Yazarları HOCA DEHHANİ: 13. yüzyılda yaşamıştır. Din dışı konularda şiir yazan ilk divan şairidir. ı vardır. MEVLANA: XIII.yüzyılda yaşamıştır. Birkaç
ORTA ASYA TÜRK TARİHİ-I 1.Ders. Dr. İsmail BAYTAK. Orta Asya Tarihine Giriş
ORTA ASYA TÜRK TARİHİ-I 1.Ders Dr. İsmail BAYTAK Orta Asya Tarihine Giriş Türk Adının Anlamı: Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışı Türk adından ilk olarak Çin Yıllıklarında bahsedilmektedir. Çin kaynaklarında
Yayın Değerlendirme / Book Reviews
343-347 Yayın Değerlendirme / Book Reviews Divan-ı Hikmet Sohbetleri (Editör: Prof. Dr. Zülfikar Güngör.) (2018). Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı Yayınları.* Bülent Kaya**
Türk Dili Anabilim Dalı- Tezli Yüksek Lisans (Sak.Üni.Ort) Programı Ders İçerikleri
Türk Dili Anabilim Dalı- Tezli Yüksek Lisans (Sak.Üni.Ort) Programı Ders İçerikleri 1. Yıl - Güz 1. Yarıyıl Ders Planı SOSYAL BİLİMLERDE ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ TDE729 1 3 + 0 6 Sosyal bilimlerle ilişkili
BEP Plan Hazırla T.C Ceyhan Kaymakamlığı ALTI OCAK MESLEKİ VE TEKNİK ANADOLU LİSESİ Müdürlüğü Edebiyat Dersi Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı
BEP Plan Hazırla T.C Ceyhan Kaymakamlığı ALTI OCAK MESLEKİ VE TEKNİK ANADOLU LİSESİ Müdürlüğü Edebiyat Dersi Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı Öğrenci : MEHMET ERKAN Eğitsel Performans Olay Çevresinde Oluşan
Pir Sultan ABDAL. Sana kıyanlar tarihin kara sayfalarında, sen ise milyonların kalbindesin Ey Ali Aşığı Pir Sultan
Pir Sultan ABDAL Sana kıyanlar tarihin kara sayfalarında, sen ise milyonların kalbindesin Ey Ali Aşığı Pir Sultan Yaşadığımız çağda da maalesef geçen on dört asırda olduğu gibi oklar, mızraklar yeniden
TÜRK İSLAM EDEBİYATI (İLH1010)
TÜRK İSLAM EDEBİYATI (İLH1010) KISA ÖZET http://kolayaof.com/ DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN
İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı
İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı Türk edebiyatı İslamiyet öncesi Türk edebiyatı ya da Destan dönemi Türk edebiyatı, Türklerin İslamiyet'i kabulünden önceki dönemlerde oluşturdukları edebiyata verilen isimdir.[1]
ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 14.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ
ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 14.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ a. 14.Yüzyıl Orta Asya Sahası Türk Edebiyatı ( Harezm Sahası ve Kıpçak Sahası ) b. 14.Yüzyılda Doğu Türkçesi ile Yazılmış Yazarı Bilinmeyen Eserler c.
EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 12. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ
EKİM 2017-2018 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 12. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ Ay Hafta Ders Saati Konu Adı Kazanımlar Test No Test Adı Hayat Amaçsız
Tefsir, Kıraat (İlahiyat ve İslâmî ilimler fakülteleri)
ARAŞTIRMA ALANLARI 1 Kur an İlimleri ve Tefsir Kur an ilimleri, Kur an tarihi, tefsir gibi Kur an araştırmalarının farklı alanlarına dair araştırmaları kapsar. 1. Kur an tarihi 2. Kıraat 3. Memlükler ve
Aruzla şiire başlayan sanatçılar, Ziya Gökalp in etkisiyle sonradan hece ölçüsüyle yazmaya başlamışlardır.
BEŞ HECECİLER Milli edebiyattan etkilenen Beş Hececiler, milli kaynaklara dönmeyi ilke edinmişlerdir. Şiire I. Dünya Savaşı Milli Mücadele yıllarında başlayıp Mütareke yıllarında şöhret kazanan edebi topluluktur.
Yüksek Lisans Öğretim Programı Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı
Yüksek Lisans Öğretim Programı Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Genel Bilgiler H.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı; a. Türk Dili, b. Eski Türk Edebiyatı, c. Yeni Türk
TÜRK EĞİTİM TARİHİ 3. Dr. Öğr. Ü. M. İsmail Bağdatlı.
TÜRK EĞİTİM TARİHİ 3 Dr. Öğr. Ü. M. İsmail Bağdatlı mismailbagdatli@yahoo.com TÜRKLERİN MÜSLÜMAN OLMALARINDAN SONRA EĞİTİMDE GELİŞMELER Çeşitli dinî inanışlara sahip olan Türk topluluklarının İslamiyet
Bacıyân-ı Rum. (Dünyanın İlk Kadın Teşkilatı: Anadolu Bacıları)
Bacıyân-ı Rum (Dünyanın İlk Kadın Teşkilatı: Anadolu Bacıları) Varlığı Neredeyse İmkânsız Görülen Kadın Örgütü Âşık Paşazade nin Hacıyan-ı Rum diye adlandırdığı bu topluluk üzerinde ilk defa Alman doğu
EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TARİH DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ YILLIK PLANI
KASIM EKİM 07-08 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 9. SINIF TARİH DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ YILLIK PLANI Ay Hafta Ders Saati Konu Adı Kazanımlar Test No Test Adı TARİH VE TARİH YAZICILIĞI
MİTOLOJİ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR
MİTOLOJİ İLE İLGİLİ TEMEL KAVRAMLAR Mit, Mitoloji, Ritüel DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 Kelime olarak Mit Yunanca myth, epos, logos Osmanlı Türkçesi esâtir, ustûre Türkiye Türkçesi: söylence DR. SÜHEYLA SARITAŞ
DESTAN DÖNEMI TÜRK EDEBIYATI. Destan Dönemi
DESTAN DÖNEMI TÜRK EDEBIYATI Destan Dönemi SÖZLÜ DÖNEM GENEL ÖZELLIKLERI Bu dönem ürünleri tamamıyla manzumdur. Nesir alanında eser yoktur. Dönemin yaşayış tarzını ve kültürünü yansıtan eserlerdir. Türk
MİLLİ EDEBİYAT DÖNEMİ TEMSİLCİLERİ - III
MİLLİ EDEBİYAT DÖNEMİ TEMSİLCİLERİ - III MİLLİ EDEBİYAT DÖNEMİNDEKİ BAĞIMSIZ SANATÇILAR YAHYA KEMAL BEYATLI (1884 1958) Şiirleri Milli edebiyat akımına uymaz, daha çok makale ve konferanslarında bu akımı
ŞANLIURFA İL KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜĞÜ YAYINLARI. Konusu: Urfa Üzerine Yazılmış Şiir Seçkisi
ŞANLIURFA İL KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜĞÜ YAYINLARI ŞEHİR TANITIM YAYINLARI 1 Yayın Adı: Şiir Şehir Urfa Konusu: Urfa Üzerine Yazılmış Şiir Seçkisi Hazırlayan: Mehmet KURTOĞLU Sayfa Sayısı: 160 Toplam Baskı
DERS PLANI DEĞİŞİKLİK SEBEBİNİ İLGİLİ SÜTUNDA İŞARETLEYİNİZ "X" 1.YARIYIL 1.YARIYIL 2.YARIYIL 2.YARIYIL. Kodu Adı Z/S T+U AKTS Birleşti
2011-2012 DERS PLANI DEĞİŞİKLİK SEBEBİNİ İLGİLİ SÜTUNDA İŞARETLEYİNİZ "X" YENİ DERS PLANI** 1.YARIYIL 1.YARIYIL Birleşti ATA 101 ATATÜRK İLKELERİ VE İNKILÂP TARİHİ I Z 2+0 2 X X X X ATA 101 ile ATA 102
HALK EDEBİYTI IV AŞIK EDEBİYATINDA ÜSLUP
HALK EDEBİYTI IV AŞIK EDEBİYATINDA ÜSLUP Türk halk şiirinde kullanılan dilin, yalın veya sadece olduğu yönünde yaygın bir kanaat vardır. Divan Şiiri'nde kaleme alınmış şiirler göz önüne alındığında bu
İSLAMİYETİN KABÜLÜNDEN SONRAKİ EĞİTİMİN TEMEL ÖZELLİKLERİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ / FIRAT ÜNİVERSİTESİ / ARDAHAN ÜNİVERSİTESİ SEFA SEZER / İNGİLİZCE
İSLAMİYETİN KABÜLÜNDEN SONRAKİ EĞİTİMİN TEMEL ÖZELLİKLERİ İNÖNÜ ÜNİVERSİTESİ / FIRAT ÜNİVERSİTESİ / ARDAHAN ÜNİVERSİTESİ SEFA SEZER / İNGİLİZCE ÖĞRETMENİ Türk toplumlarında ilk kez medrese denen eğitim
ÂŞIK NEJDET KUYUMCU VE ESERLERİ
T.C. SAKARYA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ ÂŞIK NEJDET KUYUMCU VE ESERLERİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Alper KANDEMİR Enstitü Anabilim Dalı : Türk Dili ve Edebiyatı Enstitü Bilim Dalı : Halk Bilimi Tez
MİLLİ EDEBİYAT DÖNEMİ TEMSİLCİLERİ - I
MİLLİ EDEBİYAT DÖNEMİ TEMSİLCİLERİ - I ÖMER SEYFETTİN ( 1884 1920 ) Milli Edebiyat akımının ve çağdaş Türk öykücülüğünün öncülerindendir. Küçük hikâyeyi tamamen bağımsız bir hale getirmiştir. Türk edebiyatında
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ KLASİK ALEVİLİK NEDİR? Halk Mezhebi... 18
İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ... 13 KLASİK ALEVİLİK NEDİR?... 15 Halk Mezhebi... 18 ALEVİ SÖZCÜĞÜNÜN ETİMOLOJİSİ... 21 Alevi Kavramı... 22 Caferilik...26 Aleviliğin Dört Direği... 28 Alevi Fikrini Yaratan Okullar...30
T.C. NEVŞEHİR HACI BEKTAŞ VELİ ÜNİVERSİTESİ. Fen Edebiyat Fakültesi Dekanlığı İLGİLİ MAKAMA
Sayı : 10476336-100-E.531 29/01/2019 Konu : Ders İçerikleri-Çağdaş Türk Lehçerleri ve Edebiyatları Bölümü İLGİLİ MAKAMA Bu belge 5070 Elektronik İmza Kanununa uygun olarak imzalanmış olup, Fakültemiz Çağdaş
EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 11. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ PLANI
EKİM 2017-2018 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 11. SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ PLANI Ay Hafta Ders Saati Konu Adı YENİLEŞME DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI Kazanımlar Osmanlı
ŞAMANİZM DR. SÜHEYLA SARITAŞ 2
DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 ŞAMANİZM Şamanizmin tanımında bilim adamlarının farklı görüşlere sahip olduğu görülmektedir. Kimi bilim adamı şamanizmi bir din olarak kabul etse de, kimisi bir kült olarak kabul
TÜRK MİTOLOJİSİ DR.SÜHEYLA SARITAŞ 1
TÜRK MİTOLOJİSİ DR.SÜHEYLA SARITAŞ 1 Çeşitli Türk topluluklarının mitolojileriyle ilgili malzemelerin bir çoğunu bilim adamları, misyonerler, seyyahlar ya da bazı yabancı araştırmacılar tarafından derlenmiştir.
Prof. Dr. Erman Artun, Dinî-Tasavvufî Halk Edebiyatı (Genişletilmiş 2. Baskı)
Prof. Dr. Erman Artun, Dinî-Tasavvufî Halk Edebiyatı (Genişletilmiş 2. Baskı) Prof. Dr. Erman ARTUN 1948'de Tekirdağ'da doğdu. İlk ve orta öğrenimini 1966 yılında Tekirdağ Namık Kemal Lisesi'nde tamamladı.
AYP 2017 ÜÇÜNCÜ DÖNEM ALIMLARI
ALANLAR ve ÖNCELİKLER AYP 2017 ÜÇÜNCÜ DÖNEM ALIMLARI 1- Kur an İlimleri ve Tefsir Kur an ilimleri, Kur an tarihi, tefsir gibi Kur an araştırmalarının farklı na dair araştırmaları 1. Kur an tarihi 2. Kıraat
-Anadolu Türkleri arasında efsane; menkabe, esatir ve mitoloji terimleri yaygınlık kazanmıştır.
İçindekiler 1 Efsane Nedir? 2 Efsanenin Genel Özellikleri 3 Efsanelerin Oluşumu 4 Oluşumuyla İlgili Kuramlar 5 Efsanelerin Sınıflandırılması 6 Efsanelerde Konu ve Amaç 7 Efsanelerde Yapı, Dil ve Anlatım
Günümüzde Yaşayan Âşıklık Geleneği Üzerine Düşünceler Prof. Dr. Erman ARTUN
Günümüzde Yaşayan Âşıklık Geleneği Üzerine Düşünceler Prof. Dr. Erman ARTUN 1 Âşıklık geleneği, kültür varlığının önemli bir bölümünü oluşturmaktadır. Âşıklık çağlar süren deneyimlerden geçerek biçimlenmiş,
Tarih İçinde Türk Edebiyatı
1.Ünite Tarih İçinde Türk Edebiyatı Edebiyat Tarihi ve Türk Edebiyatının Dönemlere Ayrılmasındaki Ölçütler 1. Aşağıdakilerden hangisi toplumları, milletleri, kuruluşları etkileyen hareketlerden doğan,
Fen - Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü
http://ogr.kocaeli.edu.tr/koubs/bologna/genel/listesi_prn.cfm?ed... 1 / 7 22.05.2018 15:55 Fen - Edebiyat Fakültesi Türk ve Edebiyatı Bölümü Adı 2017/2018 Listesi 1. YARIYIL TLU Atatürk İlkeleri ve İnkılap
DERSLER VE AKTS KREDİLERİ
DERSLER VE AKTS KREDİLERİ 1. Yarıyıl Ders Listesi TDP-101 TOPLUMSAL DUYARLILIK PROJESİ I Zorunlu 1+0 1 1 YDBI-101 İNGİLİZCE Zorunlu 2+0 2 2 TDE-155 KLASİK TÜRK EDEBİYATI TEMEL BİLGİLER-I Zorunlu 2+0 2
Mitlerin Sınıflandırılması DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1
Mitlerin Sınıflandırılması DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 Mitlerin Sınıflandırılması Mitler ele aldıkları konular bakımından kendi içlerinde çeşitli şekillerde sınıflandırılırlar. Örneğin, İnsanın ve dünyanın geleceğini
HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1
HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 Sözlü Kompozisyon Teorisi DR. SÜHEYLA SARITAŞ 2 KONULAR Sözlü Kompozisyon Teorisi Teorinin ortaya çıkışı ve kavramsal yapının oluşumu Milman Parry ve Sözlü Kompozisyon
İnci Hoca YEDİ MEŞALECİLER
YEDİ MEŞALECİLER Cumhuriyet döneminde ortaya çıkan ilk edebi topluluktur. 1928 de Yedi Meşale adıyla ortaklaşa bir kitap çıkarıp bu kitabın ön sözünde şiirle ilgili görüşlerini açıklamışlardır. Beş Hececiler
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DOKTORA PROGRAMI DERSLER VE KUR TANIMLARI
TÜRKİYAT ARAŞTIRMALARI DOKTORA PROGRAMI DERSLER VE KUR TANIMLARI GÜZ DÖNEMİ DERSLERİ Kodu Dersin Adı Statüsü T P K AKTS TAE 700 Özel Konular Z 5 0 0 30 TAE 701 Kültür Kuramları ve Türkiyat Araştırmaları
1. HAYATI ESERLERİ Divan Vâridât Ankâ-yı Meşrık Devriyye-i Ferşiyye...17
İÇİNDEKİLER KISALTMALAR...9 ÖNSÖZ...11 GİRİŞ...13 BİRİNCİ BÖLÜM BANDIRMALIZÂDE HÂŞİM BABA HAYATI VE ESERLERİ 1. HAYATI...15 2. ESERLERİ...17 2.1. Divan...17 2.2. Vâridât...17 2.3. Ankâ-yı Meşrık...17 2.4.
TÜRKİYE CUMHURİYETİ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI
TÜRKİYE CUMHURİYETİ ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI ÇUKUROVA ANONİM HALK EDEBİYATI VE ÂŞIK EDEBİYATINDA SÖZLÜ TARİH Esra ÖZKAYA YÜKSEK LİSANS TEZİ ADANA
ÖZGEÇMİŞ. 4. Öğrenim Durumu :Üniversite Derece Alan Üniversite Yıl Türk Lisans. Halk Atatürk Üniversitesi 1970. Türk Halk Hacettepe Üniversitesi 1971
Resim ÖZGEÇMİŞ 1. Adı Soyadı : Prof. Dr. Ensar ASLAN İletişim Bilgileri :Ahi Evran Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Adres Dili ve Edebiyatı Bölümü Başkanlığı Telefon : Mail : 2. Doğum Tarihi : 3. Unvanı
içindekiler Önsöz 7 Motif ve Metin Merkezli Anlama - Açıklama Üzerine Düşünceler 9 Günümüz Adana Aşıklık GeleneğindeMizah 31
içindekiler Önsöz 7 Aşık Şiiri Geleneğinde Dil, Üslup, Motif ve Metin Merkezli Anlama - Açıklama Üzerine Düşünceler 9 Aşık Edebiyatı Metinlerinin Tahlili Üzerine Düşünceler 19 Günümüz Adana Aşıklık GeleneğindeMizah
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ Eğitim Öğretim Yılı 1.ve 2.Öğretim (2010 ve Sonrası) Eğitim Planları HAZIRLIK SINIFI (YILLIK)
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ 01-014 Eğitim Öğretim Yılı 1.ve.Öğretim (010 ve Sonrası) Eğitim Planları HAZIRLIK SINIFI (YILLIK) KODU DERSİN ADI İLH001 ARAPÇA 0 Konu Başlıkları (Yıllık) T Sözlü
DİNİ-TASAVVUFİ HALK EDEBİYATI BİBLİYOGRAFYASI
DİNİ-TASAVVUFİ HALK EDEBİYATI BİBLİYOGRAFYASI Abdullah Aydınlı, Doğuş Devrinde Tasavvuf ve Hadis, İstanbul 1986. Abdullah Uçman, Rıza Tevfik'in Tekke ve Halk Edebiyatı İle İlgili Makaleleri, Ankara 1982.
İktisat Tarihi I Ekim II. Hafta
İktisat Tarihi I 13-14 Ekim II. Hafta Osmanlı Kurumlarının Kökenleri 19. yy da Osmanlı ve Bizans hakkındaki araştırmalar ilerledikçe benzerlikler dikkat çekmeye başladı. Gibbons a göre Osm. Hukuk sahasında
TÜRK HALK ŞİİRİ EDB305U KISA ÖZET
TÜRK HALK ŞİİRİ EDB305U KISA ÖZET DİKKAT Burada ilk 4 sahife gösterilmektedir. Özetin tamamı için sipariş veriniz www.kolayaof.com 1 1. ÜNİTE Türk Halk Şiirinin Kökeni, Gelişimi ve Genel Özellikleri HALK
2.SINIF (2013 Müfredatlar) 3. YARIYIL 4. YARIYIL
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ 2014-2015 Eğitim Öğretim Yılı 1.ve 2.Öğretim (2010 ve Sonrası) Eğitim Planları HAZIRLIK SINIFI (YILLIK) KODU DERSİN ADI T U Kredi AKTS İLH001 ARAPÇA 26 0 26 26 Konu
İÇİNDEKİLER GİRİŞ...III
İÇİNDEKİLER GİRİŞ...III Bölüm I Çocuk Edebiyatı ve Gelişimle İlgili Temel Kavramlar 15 Fiziksel (Bedensel)Gelişim 20 İlk Çocukluk Döneminde(2-6)Fiziksel Gelişim 21 6-12 Yaş Arası Fiziksel Gelişim 23 12-18
Öğrenim Kazanımları Bu programı başarı ile tamamlayan öğrenci;
Image not found http://bologna.konya.edu.tr/panel/images/pdflogo.png Ders Adı : TÜRK KÜLTÜRÜNDE HADİS (SEÇMELİ) Ders No : 0070040192 Teorik : 2 Pratik : 0 Kredi : 2 ECTS : 2 Ders Bilgileri Ders Türü Öğretim
DİNLER TARİHİ DERSİ ÖĞRETİM ROGRAMI
DİNLER TARİHİ DERSİ ÖĞRETİM ROGRAMI 4. DİNLER TARİHİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMININ UYGULANMASI 4.1. DİNLER TARİHİ DERSİ ÖĞRETİM PROGRAMININ TEMEL FELSEFESİ VE GENEL AMAÇLARI Kültürler arası etkileşimin hızlandığı
T.C. BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ İSLAMİ İLİMLER BÖLÜMÜ EĞİTİM-ÖĞRETİM PROGRAMI
Z/S K/ Z/S K/ EK-1 T.C. BİLECİK ŞEYH EDEBALİ ÜNİVERSİTESİ İSLAMİ İLİMLER FAKÜLTESİ İSLAMİ İLİMLER BÖLÜMÜ EĞİTİM-ÖĞRETİM PROGRAMI ARAPÇA HAZIRLIK SINIFI PROGRAMI Hazırlık 1. Yarıyıl İİH001 Arapça Dilbilgisi
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ Eğitim-Öğretim Yılı 1.ve 2. Öğretim Eğitim Planları
ERCİYES ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ 2018-2019 Eğitim-Öğretim Yılı 1.ve 2. Öğretim Eğitim Planları HAZIRLIK SINIFI (YILLIK) KODU DERSİN ADI Kredi İLH001 ARAPÇA 26 0 26 26 Konu Başlıkları (Yıllık) T
EDEBİYAT 9. SINIF 10. SINIF
EDEBİYAT EDEBİYAT NEDİR? EDEBİYATIN BİLİMLE VE GÜZEL SANATLARLA İLİŞKİSİ METİNLERİN SINIFLANDIRILMASI DİLİN KULLANIMINDAN DOĞAN TÜRLERİ: DİL, AĞIZ, ŞİVE, LEHÇE, ARGO, JARGON. İLETİŞİM ÖGELERİ DİLİN İŞLEVLERİ
tamamı çözümlü tarih serkan aksoy
kpss soru bankası tamamı çözümlü tarih serkan aksoy ÖN SÖZ Bu kitap, Kamu Personeli Seçme Sınavı (KPSS) Genel Kültür Testinde önemli bir yeri olan Tarih bölümündeki 30 soruyu uygun bir süre zarfında ve
EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 7. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ
KASIM EKİM 2017-2018 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 7. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ Ay Hafta Ders Saati Varlıklar Âlemi Meleklere İman Meleklerin
ORTA DOĞU VE KAFKASYA UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ
Merkez Müdürünün Mesajı Orta Doğu ve Kafkasya Uygulama ve Araştırma Merkezi bağlı bulunduğu İstanbul Aydın Üniversitesi ve içinde bulunduğu ülke olan Türkiye Cumhuriyeti ile Orta Doğu ve Kafkasya ülkeleri
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ İSLÂMÎ İLİMLER FAKÜLTESİ LİSANS PROGRAMI 1. Yıl / I. Dönem Ders. Kur'an Okuma ve Tecvid I
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ İSLÂMÎ İLİMLER FAKÜLTESİ LİSANS PROGRAMI 1. Yıl / I. Dönem 3801101 3802101 Kur'an Okuma ve Tecvid I 3801111 3802111 Arapça Dil Bilgisi I 2 2 3 3 3801112 3802112 Arapça Okuma-Anlama
İktisat Tarihi I. 18 Ekim 2017
İktisat Tarihi I 18 Ekim 2017 Kuruluş döneminin muhafazakar-milliyetçi bir yorumuna göre, İslam ı yaymak Osmanlı toplumunun en önemli esin kaynağını oluşturuyordu. Anadolu'ya göçler İran daki Büyük Selçuklu
FOLKLOR (ÖRNEK: 2000: 15)
FOLKLOR Folklor, bir ülke ya da belirli bir bölge halkına ilişkin maddi ve manevi alandaki kültürel ürünleri konu edinen, bunları kendine özgü yöntemleriyle derleyen, sınıflandıran, çözümleyen, yorumlayan
EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI... ANADOLU LİSESİ 11. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ
AY EKİM HAFTA DERS SAATİ KONU ADI YENİLEŞME DÖNEMİ TÜRK EDEBİYATI EDEBİYATININ OLUŞUMU ÖĞRETİCİ METİNLER 2 KAZANIMLAR 1. Osmanlı Devleti ni güçlü kılan sosyal, siyasi düzenin bozulma nedenlerini belirler.
İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ
DİKKATİNİZE: BURADA SADECE ÖZETİN İLK ÜNİTESİ SİZE ÖRNEK OLARAK GÖSTERİLMİŞTİR. ÖZETİN TAMAMININ KAÇ SAYFA OLDUĞUNU ÜNİTELERİ İÇİNDEKİLER BÖLÜMÜNDEN GÖREBİLİRSİNİZ. İSLAM KURUMLARI VE MEDENİYETİ KISA ÖZET
HAKK MUHAMMED ALİ AŞKI ADIYAMAN ALEVİLERİ Fevzi Rençber Gece Kitaplığı, Ankara, 2016, 2. Basım, 304 sayfa ISBN Muhammed Cihat ORUÇ
e-makâlât www.emakalat.com ISSN 1309-5803 Mezhep Araştırmaları Dergisi 10, sy. 2 (Güz 2017): 679-686 Journal of Islamic Sects Research 10, no. 2 (Fall 2017): 679-686 Kitap Tanıtımı Book-Review HAKK MUHAMMED
AHMET YAŞAR OCAK IN TÜRK SUFÎLİĞİNE BAKIŞLAR I ÜZERİNE
AHMET YAŞAR OCAK IN TÜRK SUFÎLİĞİNE BAKIŞLAR I ÜZERİNE Bu makalede Ahmet Yaşar Ocak ın bir kısım araştırma ve değerlendirmelerini bir araya getirerek oluşturduğu Türk Sufîliğine Bakışları isimli kitabını
ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 13.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Yunus Emre Hacı Bektaş-ı Velî Sultan Veled
ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- 13.YÜZYIL TEMSİLCİLERİ Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Yunus Emre Hacı Bektaş-ı Velî Sultan Veled ESKİ TÜRK EDEBİYATI TARİHİ- Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî/ Eserleri Mesnevi Dîvân-ı Kebir
EN ESKİ İNANÇLARDAN BİRİ OLAN ZERDÜŞTLÜK VE ZERDÜŞT HAKKINDA 9 BİLGİ
EN ESKİ İNANÇLARDAN BİRİ OLAN ZERDÜŞTLÜK VE ZERDÜŞT HAKKINDA 9 BİLGİ Kültürü sanatı ve gelenekleriyle çok köklü bir geçmişi olan İran Zerdüşt ve onun öğretisi Zerdüştlük e de ev sahipliği yapmıştır. Zerdüşt
Doç. Dr. Mustafa Alkan
Doç. Dr. Mustafa Alkan, Manisa nın Kula ilçesinde doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini Manisa da tamamladı. 1988 yılında Karadeniz Teknik Üniversitesi, Fatih Eğitim Fakültesi, Tarih Bölümü nden mezun oldu.
5. SINIF DİN KÜLTÜRÜ ve AHLAK BİLGİSİ
5. SINIF DİN KÜLTÜRÜ ve AHLAK BİLGİSİ Allah İnancı Ünite/Öğrenme Konu Kazanım Adı KOD Hafta Tarih KD1 KD2 KD3 KD4 KD5 KD6 Allah Vardır ve Birdir Evrendeki mükemmel düzen ile Allahın (c.c.) varlığı ve birliği
Ortaçağ Anadolusu nda İki Büyük Yerleşimci/Kolonizatör Derviş Dede Garkın ve Emirci Sultan Vefaiyye ve Yeseviyye Gerçeği. Editör: Ahmet Yaşar Ocak
Ortaçağ Anadolusu nda İki Büyük Yerleşimci/Kolonizatör Derviş Dede Garkın ve Emirci Sultan Vefaiyye ve Yeseviyye Gerçeği.. İstanbul: Dergâh Yayınları, Temmuz 2014, 325 sayfa, ISBN: 978-975-99-5518-2. Irmak
HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1
HALKBİLİMİNE GİRİŞ I DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1 KONULAR Halkbiliminin İçeriği Halkbiliminin diğer bilimlerle ilişkisi Halkbiliminin sınıflandırılması DR. SÜHEYLA SARITAŞ 2 Halkbiliminin İçeriği Prof. Dr. Dursun
DİNÎ-TASAVVUFÎ TÜRK EDEBİYATI ÜZERİNE KISA BİR DEĞERLENDİRME
Abdurrahman GÜZEL * GÜZEL, Abdurrahman (2014). Dini-Tasavvufi Türk Edebiyatı Üzerine Kısa Bir Değerlendirme. Türk Dünyası Bilgeler Zirvesi: Gönül Sultanları Buluşması. 26-28 Mayıs 2014. Eskişehir 2013
EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 11. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ
EKİM 2017-2018 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 11. SINIF DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ Ay Hafta Ders Saati Konu Adı Kazanımlar Test No Test Adı Kader ve
Türklerin Anayurdu ve Göçler Video Ders Anlatımı
Türklerin Anayurdu ve Göçler Video Ders Anlatımı III. ÜNİTE TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI VE İLK TÜRK DEVLETLERİ ( BAŞLANGIÇTAN X. YÜZYILA KADAR ) A- TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI I-Türk Adının Anlamı
Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS
DERS BİLGİLERİ Ders Adı Kodu Yarıyılı T+U Saati Ulusal Kredisi AKTS KURÂN A ÇAĞDAŞ YAKLAŞIMLAR ILH333 5 2+0 2 3 Ön Koşul Dersleri Dersin Dili Dersin Seviyesi Dersin Türü Türkçe Lisans Yüz Yüze / Seçmeli
Tablo 2: Doktora Programı Ortak Zorunlu-Seçmeli Dersler TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI DOKTORA PROGRAMI GÜZ YARIYILI
Tablo 2: Doktora Programı Ortak Zorunlu-Seçmeli Dersler TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI DOKTORA PROGRAMI GÜZ YARIYILI Ortak Zorunlu-Seçmeli Dersler Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı TDE 601 Divan Şiiri
T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
T.C. ERCİYES ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü *BEL5BEH3M* Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Başkanlığı Sayı :70677404/105.04/E.80966 13/09/2017 Konu :2017-2018 Güz Dönemi
Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Vell. Araştırma Merkezi. ~ TAŞ VELi. Araşllrma Dergisi. Research Quarterly.
Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Vell Araştırma Merkezi Araşllrma Dergisi Research Quarterly ~ TAŞ VELi Win~~~ 2 00413 2 ALEVİLİK (BEKTAŞİLiK, KIZILBAŞLIK) VE ONLARA YAKIN İNANÇLAR İlhan ERDEM*
Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali, Haz. Ahmet Yaşar Ocak, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2005, XXI+303 sayfa.
e-makâlât Mezhep Araştırmaları, I/1 (Bahar 2008), ss. 55-59. Kitap Tanıtım ve Tenkit Tarihten Teolojiye İslam İnançlarında Hz. Ali, Haz. Ahmet Yaşar Ocak, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2005, XXI+303