ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H

Transkript

1 T.C. ANADOLU ÜN VERS TES YAYINI NO: 2280 AÇIKÖ RET M FAKÜLTES YAYINI NO: 1277 ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H Yazarlar Yrd.Doç.Dr. Savafl HARMANKAYA (Ünite 1) Prof.Dr. Kemalettin KÖRO LU (Ünite 2-6) Doç.Dr. Hakan S VAS (Ünite 7, 8) Editör Prof.Dr. Kemalettin KÖRO LU ANADOLU ÜN VERS TES

2 Bu kitab n bas m, yay m ve sat fl haklar Anadolu Üniversitesine aittir. Uzaktan Ö retim tekni ine uygun olarak haz rlanan bu kitab n bütün haklar sakl d r. lgili kurulufltan izin almadan kitab n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay t veya baflka flekillerde ço alt lamaz, bas lamaz ve da t lamaz. Copyright 2011 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN Ö RET M TASARIM B R M Genel Koordinatör Prof.Dr. Levend K l ç Genel Koordinatör Yard mc s Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Ö retim Tasar mc s Yrd.Doç.Dr. Alper Tolga Kumtepe Grafik Tasar m Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Ö r.gör. Cemalettin Y ld z Ö r.gör. Nilgün Salur Ölçme De erlendirme Sorumlusu Ö r.gör. Gülcan Ergün Grafiker Ayflegül Dibek Kitap Koordinasyon Birimi Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Dizgi Aç kö retim Fakültesi Dizgi Ekibi Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi ISBN Bask Bu kitap ANADOLU ÜN VERS TES Web-Ofset Tesislerinde adet bas lm flt r. ESK fieh R, Ocak 2013

3 çindekiler iii çindekiler Önsöz... vii Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri... 2 G R fi... 3 ESK TAfi ÇA I / PALEOL T K (MÖ )... 4 ORTA TAfi ÇA I / EP PALEOL T K (MÖ )... 5 YEN TAfi ÇA I / NEOL T K (MÖ )... 6 Proto-Hassuna Pre-Hassuna Dönemi (MÖ )... 9 Hassuna Dönemi (MÖ ) Samarra Dönemi (MÖ ) BAKIR-TAfi ÇA I / KALKOL T K Halaf Dönemi (MÖ ) Obeyd/Ubaid Dönemi (MÖ ) Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler G R fi Sümer Ülkesi URUK DÖNEM VE YAZININ GEL fi M Uruk Dönemi (MÖ ) Çiviyaz s n n Geliflimi SÜMER HANEDANLARI VE KENT DEVLETLER UYGARLIK Devlet Yönetimi Mitoloji ve Din Sanat Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad - Sümer liflkileri G R fi Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü AKKAD MPARATORLU U Kurucu Kral Sargon Tanr laflt r lm fl Kral: Naram-Sin III. UR SÜLALES (YEN SÜMER DEVLET ) Siyasal Geliflmeler UYGARLIK ÜN TE 2. ÜN TE 3. ÜN TE

4 iv çindekiler Akkad Devlet Anlay fl Sanat III. Ur Sülalesi Dönemi Reformlar nfla Faaliyetleri Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar ÜN TE 5. ÜN TE MÖ kinci Biny lda Mezopotamya G R fi Göçler ve Yeniden fiekillenen Siyasal Yap Amurrular Hurriler Kent Devletleri ESK ASSUR VE ESK BAB L KRALLIKLARI Eski Assur Krall Eski Babil Krall M TANN DEVLET VE KASS TLER Mitanni Devleti Kassitler ORTA ASSUR KRALLI I UYGARLIK Ticaret Tarihleme Devlet Yönetimi ve Kanunlar Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih G R fi YEN ASSUR KRALLI I Krall ktan mparatorlu a Yeni Assur mparatorlu u nun Y k l fl YEN BAB L KRALLI I Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar... 87

5 çindekiler v Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar G R fi: KAYNAKLAR Yaz l Kaynaklar Kral Y ll klar (Annallar) Limmu listeleri Arflivler Arkeolojik Veriler DEVLET YÖNET M Eyaletler Ordu KENTLEfiME VE SANAT Sanat Din Mezopotamya da Siyasal De iflim - Kültürel Devaml l k Özet Kendimizi S nayal m Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Eski M s r Tarihi G R fi Co rafi Koflullar Sülaleler Öncesi Dönemde M s r ERKEN DEV R (1-2. SÜLALELER) (YAKL. OL. MÖ ) ESK KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) B R NC ARA DÖNEM (MÖ ) ORTA KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) K NC ARA DÖNEM (MÖ ) YEN KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) ÜÇÜNCÜ ARA DÖNEM (MÖ ) GEÇ DÖNEM ( SÜLALELER) (MÖ ) Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar Eski M s r Uygarl G R fi: KAYNAKLAR Yaz l Kaynaklar ve Edebiyat DEVLET YÖNET M VE TOPLUMSAL YAPI Ekonomi Ev Yaflam Din Ölü Gömme Gelenekleri Mumyalama ÜN TE 7. ÜN TE 8. ÜN TE

6 vi çindekiler B L M, M MAR VE SANAT Bilim Mimari Güzel Sanatlar Özet Kendimizi S nayal m Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar

7 çindekiler vii Önsöz F rat ve Dicle nehirlerinin hayat verdi i co rafyan n ad olan Mezopotamya, Sümer, Akkad, Babil ve Assur gibi uygarl klardan günümüze ulaflan geliflmifl kültürel birikimi de ifade etmektedir. nsan n uygarlaflma süreci içindeki en temel ad mlar Mezopotamya da at lm flt r. Yerleflik yaflam, tar m, hayvanlar n evcillefltirilmesi, çanak çömlek üretimi, obsidiyen alet yap m, an tsal tap naklar n inflas gibi önemli geliflmeler Kuzey Mezopotamya da Toroslar n eteklerinde yaflanm flt r. Kentleflme, uluslararas ticaret, devletin ortaya ç k fl ve yaz n n gelifltirilmesi gibi etkileri günümüze kadar ulaflan ad mlar ise Güney Mezopotamya da MÖ dördüncü biny lda at lm flt r. Mezopotamya da ortaya ç kan yenilikler Eskiça da Anadolu, ran ve Akdeniz dünyas baflta olmak üzere çevresindeki bütün toplumlar etkilemifl ve geliflmelerine katk da bulunmufltur. M s r ise Nil Nehri vadisinde do mufl ve geliflmifl bir uygarl ifade etmektedir. Burada MÖ dördüncü biny ldan itibaren yönetim biçimi, din, mimari ve ölü gömme gelenekleri konusunda yaflanan geliflmeler dikkat çekicidir. Çevresi çöllerle çevrili bir vadide bulunan M s r, kapal bir uygarl k görünümündedir. Nil in Akdeniz e ulaflt delta bölgesi uygarl n d fl dünya ile adeta tek ba lant s n oluflturmaktayd. Mezopotamya ve M s r n uzun tarihini ana hatlar yla ele alan elinizdeki kitap, sekiz üniteden oluflmaktad r. lk ünitede insan n ilk tafl aletleri yapmaya bafllad dönemden yaz n n ortaya ç k fl na kadar geçen tarih öncesi dönem anlat lmaktad r. Daha sonra s ras yla Sümer, Akkad, Assur ve Babil gibi uygarl klar ile bu bölgeye göç ederek Mezopotamyal olan di er toplumlar n tarihi ele al nmaktad r. Son iki ünite M s r tarihi ve uygarl na ayr lm flt r. Ünitelerin seçiminde tarihe yön veren siyasal geliflmeler yan nda yönetim biçimi, din, mimari ve sanat gibi konular da de erlendirilmifltir. Baflar dileklerimle Prof. Dr. Kemalettin Köro lu Editör

8 1ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; nsan n günümüz yaflam flartlar na ulaflana kadar geçirdi i bafllang ç evreleri hakk nda de erlendirme yapabilecek, Tarih öncesinin mimarisi, ölü gömme gelenekleri, çanak çömle i, günlük eflyalar ve di er kültür ö elerini aç klayabilecek, Mezopotamya da Sumer kültürünün kökenini, kentleflme ve ilk devletlerin kurulufl sürecini tart flabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Neolitik (Yenitafl Ça ) Halaf Kültürü Hassuna - Samarra Kültürleri Obeyd Kültürü çindekiler Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri G R fi ESK TAfi ÇA I / PALEOL T K ORTATAfi ÇA I / EP PALEOL T K YEN TAfi ÇA I / NEOL T K BAKIR-TAfi ÇA I / KALKOL T K

9 Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri G R fi ki nehir aras ndaki ülke anlam na gelen Mezopotamya terimi, F rat ve Dicle nehirleri ile bu nehirlerin kollar aras ndaki bölgeyi kapsayan co rafya için kullan lmaktad r. Bu terim Eski Yunanca daki orta anlam ndaki mesos ve rmak manas na gelen potamos kelimesinden türetilmifltir. Kuzey s n r yaklafl k olarak Anadolu da Güneydo u Toros Da lar, do u s n r ran daki Zagros Da lar, bat s n r yaklafl k Amanos Da lar, güney s n r ise F rat ve Dicle nehirlerinin birleflip beraber döküldü ü Basra Körfezi dir. Mezopotamya kuzeyde da l k bölge ve da eteklerinde step ortam, ortada ovalar, güneyi ve bat s çöllerden meydana gelmifltir. Mezopotamya n n co rafi yap s genel özellikleri bak m ndan, Yukar /Kuzey, Orta ve Afla /Güney Mezopotamya olarak üçe ayr lmaktad r. Yukar Mezopotamya siyasi harita aç s ndan Türkiye nin Güneydo u Anadolu Bölgesi, Kuzey Suriye, Kuzey Irak, Afla Mezopotamya da Güney Irak ve k smen Güneybat ran bölgesidir. Mezopotamya n n kuzeyi, Zagros Da lar, Güneydo u Toroslar ve Amanoslar taraf ndan çizilen yar m daire biçimindeki hat nedeniyle Bereketli Hilal olarak adland r - l r. Bölgenin en büyük akarsuyu F rat t r. Karasu ve Murat çaylar n n oluflturdu u F rat Nehri Toros Da lar n n kuzeyinden kar sular ile beslenerek güneye do ru Gaziantep ve fianl urfa platolar n ay r p Türkiye-Suriye s n r n aflarak Suriye ye ulafl r. Burada Bal k/ Balih Nehri ve do uda Habur Çay ile birleflir. Bu yan kollarla daha güçlenen F rat Nehri Mezopotamya düzlüklerini geçerek fiattülarap da Dicle ile birleflir. Mezopotamya n n ikinci büyük nehri olan Dicle ise Güneydo u Toroslar n orta kesiminde iki kaynaktan do ar. Diyarbak r dan sonra Ambar, Batman, Garzan ve Botan çaylar ile birleflir. Raman Da n n güney ete indeki dar bo azlar geçerek s n r - m z d fl na ç kar. Kuzey Irak ta Küçük Zap, Büyük Zap, Adhem ve Diyala sular ile beslenir. Güney Mezopotamya da F rat Nehri ile birleflip Basra Körfezi ne dökülür. Mezopotamya n n do u s n r n teflkil eden Zagros Da lar üç silsile fleklinde kuzey-güney istikametinde uzanarak Mezopotamya ile ran Platosu aras ndaki s n r çizer. Baz co rafyac lar Toroslarda oldu u gibi do uda da lar n aras ndaki ovalar ve platolar, geçitleri de Mezopotamya uzant s olarak yorumlamaktad r. Kuzey Mezopotamya n n Suriye Ovas haricindeki Toros, Hakkâri, Abdülaziz, Sincar da eteklerindeki eflik k sm k fl n ya fll ancak yüksekli i yüzünden sert iklime sahiptir. Afla Mezopotamya ise yaz n kurak ve çok s cakt r. S cakl k yaz aylar nda dereceyi bulmaktad r. K fllar ise so uk geçer.

10 4 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 1.1 Mezopotamya n n tarihöncesine ait yerleflmeleri gösteren harita (Köro lu 2010). Mezopotamya n n uzak geçmiflinin çeflitli aflamalar, ilk kez saptand yerin ad yla an lan kültür isimleri alt nda incelenir. Günümüze ulaflan eski yerleflme yerlerinde saptanan kal nt lar n tarihlenmelerinde buluntular n teknik özellikleri, baflka yerlerde bulunanlarla benzerlikleri, geliflim sürecinin izleri gibi k staslar yan nda C14 (karbon 14) analizleri gibi kimyasal yöntemlerden de yararlan l r. Alt bafll klar halinde tarihleri de verilerek s ralanan dönem isimleri tamamen ham madde yap m tekniklerine göre ayr lm flt r. Birçok kültür tarihçisi pek çok nedenle bu s - n fland rmaya karfl ç km fllarsa da terim ve tan mlamalar Türkiye deki Orta E itim kurumlar nda kullan lmaya devam etmektedir. Afla da sunulan Halaf, Hassuna, Samarra, Obeyd (Ubayd) gibi tarihöncesi kültür isimleri herhangi yaz l bir kaynaktan de il, ilk defa bulundu u höyük (tafl, kerpiç, hayvan kemi i, kül gibi kullan m ö elerinin y k lan yerleflme yerlerinde birikmesinden oluflan tepe) isminden esinlenerek verilmifltir. Daha sonra bu isimlendirme tüm dünya kültür tarihçileri taraf ndan kabul görmüfltür. ESK TAfi ÇA I / PALEOL T K (MÖ ) Kültür tarihçileri insanl k tarihinin çok uzun süren bu dönemini Alt, Orta ve Üst olmak üzere üçe bölmektedir. Günümüze kadar gerçekleflen araflt rmalarla insan n Afrika da ortaya ç kt kesinleflmifltir. Homo Erectus ad verilen eski atam z n buradan da l p yaklafl k y l önce dünyan n de iflik yerlerinde farkl ortamlarda yaflad saptanm flt r. nsan n kültürel evrimi içinde bu insan türünün gerçeklefltirdi i ilkler çok önemlidir. Mezopotamya n n bat s ndan Güney Asya ya oradan Uzakdo u ya hatta Avustralya k tas na kadar yay ld bilinen ve olas l kla be-

11 1. Ünite - Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri lirgin bir dili olan bu insanlar n bilinçli avc l k yapt, atefli kontrollü kullanmay ö rendi i, ilk standart tafl aletleri üretti i anlafl lmaktad r. Afrika dan Asya ya geçifllerinde o zamanlar olas l kla yaflan lmas zor olan Orta Mezopotamya yerine daha bat kesimi, k y bölgesini tercih ettikleri Filistin deki Ubeidia buluntu yerinde ele geçen ikili yüzey (el baltas ) endüstri örnekleriyle belgelenmektedir. Uzun y llar el baltas olarak tan mlanan, ço unlukla kaba ve armut biçiminde olan aletler kaz mak, kesmek, k ymak, vurmak gibi ifllerde kullan l yordu. Ayn tip endüstrilere Kuzey Mezopotamya da Ad yaman, Gaziantep, fianl urfa, Batman ve Kuzey Suriye de rastlan lmaktad r. Homo Erectus insanlar n n ma ara, kaya s na-, a aç kovu u, çad r ve kulübe tipindeki bar naklarda yaflad klar, fundal klar tutuflturmak suretiyle hayvan sürülerini ürküttükleri, yanan veya yaralanan hayvanlar büyük tafllarla öldürdükleri, çakmaktafl ndan yapt klar sat r gibi aletlerle bunlar parçalay p yedikleri anlafl lmaktad r. Atefl yakmay da bilen bu tür insanlar n geçici kamp yerleri de yüzey araflt rmalar sonucunda saptanm flt r. çlerinde Ad - yaman daki fiehremuz S rt kamp yeri kaz larla incelenmifltir. Özellikle Türkiye Gaziantep düzlüklerinde, Il su Baraj göl alan nda, Kuzey Suriye de yine bu dönemdeki insan taraf ndan ifllevi bitti i için at lm fl veya unutulmufl çok say da iki yüzeyli (el baltas ) alet günümüzde gerçekleflen yüzey araflt rmalar nda ele geçmifltir. Günümüzden y l önce olas l kla Homo Erectus dan geliflen yeni bir insan türü Homo Neanderthal insan ortaya ç kar. Bu tür, teknolojik olarak geliflmifl tafl aletler yapmay baflarm flt r. Neanderthaller ölülerini ilk gömen insanlard r. Ölü gömme geleneklerinde belki ruh ya da baflka dünya inan fl n n varl Mezopotamya da Kuzey Irak-fianidar Ma ara s ndaki önemli (?) bir kiflinin özellikle flifal ot ve çiçeklerle beraber törenle gömülmesi ile belgelenmifltir. Günlük yaflant t pk Homo Erectuslar n yaflant s gibi toplay c l k ve avc l n oldu u karma ekonomi fleklindedir. Yaklafl k y llar nda günümüz insan n n atas olan Homo Sapiens insan tarih sahnesine ç kar. Bu tarihlerde Neanderthal türü de yaflamaya devam etmifltir. Hatta iki türün uzun bir süre en az y l beraber yaflad, sonra Neanderthallerin tümüyle yok oldu u kabul edilmektedir. Klasik s n flamada bu dönem ÜstEski Tafl Ça olarak tan mlanmaktad r. Bu dönem insanlar Kuzey Mezopotamya da tahminen kiflilik topluluklar halinde genellikle hayvanlar n mevsime ba l göç yollar yla ilgili akarsu vadilerinde yaflam fllard r. Ma ara, kaya s na d fl nda aç k havada a aç dallar ve postlarla yapt klar çad r tipinde basit bar naklarda oturmufllard r. Çok bilinçli yo un avc l k ve toplay c l kla yaflamlar n devam ettirdikleri anlafl lmaktad r. Çakmaktafl ve obsidiyenden (do al cam) ustaca yapt klar dilgi türü aletlerle birlikte kemikten bizler deri giysilerin kabaca dikilmesi için kullan lm flt r. Sapienslerin dinsel düflünce sistemi d fl nda sanat ile ilgilendikleri bilinmektedir. Cinsel organlar abart larak yap lan ve kültür tarihçileri taraf ndan Venüs ad verilen kad n heykelcikleri (ana tanr ça) hem bolluk hem de üreme ile ilgili olmal d r. Homo Sapiensler de ölülerini gömmüfllerdir. 5 Homo Erectus, Homo Neanderthal, Homo Sapiens: nsan n ortaya ç k fl sürecinden itibaren biyolojik ve kültürel geliflimini gösteren aflamalar için kullan lan terimler. Homo sapiens, ak ll insan anlam na gelir. ORTA TAfi ÇA I / EP PALEOL T K (MÖ ) Yaklafl k olarak MÖ y llar nda Son Buzul Ça n n sona ermesi ile Mezopotamya daki iklimin yumuflad tahmin edilmektedir. Bölgedeki nüfusun artt ve ilk defa köpe in evcillefltirildi i saptanm flt r. klimin de iflmesi ile besin kaynaklar da de iflmifltir. Yabani domuz, geyik, koyun, keçi gibi da n k yaflayan hayvanlar n ço almas ile avlanman n daha zorlaflt yorumlanmaktad r. Çilek, f nd k gibi çeflitli yemifller ile yenebilecek kökler toplanmaya devam etmifltir.

12 6 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Zagros Da lar n n bat yamaçlar, Kuzey Mezopotamya n n Türkiye s n rlar içindeki da l k bölgesi ve Akdeniz k y lar nda yaflayan, ekonomileri hâlâ yo un besin toplay c l na dayanan Homo Sapiens türü insanlar n kulland alet tipleri bir önceki dönemin aletlerinden genelde farks zd r. Olas l kla hayvan çeflitlerinin farkl laflmas ndan dolay av sistemi de iflmifl ve mikrolit ad verilen minik tafl aletler ortaya ç km flt r. Çakmaktafl ve obsidiyenden üretilmifl geometrik biçimde olan bu minik tafllar, boynuz veya ahflap bir sap üzerine insan difli gibi yan yana saplanarak bileflik alet yap m nda kullan lm flt r. Olas l kla ok ve yay kullan m daha geliflmifltir. Bu insanlar olas l kla büyük topluluk halinde yaflamaktayd lar. Bu dönemde, Kuzeybat Zagroslarda, siyah volkanik cam olan obsidiyenin ticaretini yapan bir kültür olarak bilinen Zarzi kültürü görülür. Rusya steplerinden gelmifl olabilecek bu kültürün en iyi tan mland yer fianidar Ma aras d r. YEN TAfi ÇA I / NEOL T K (MÖ ) nsan n do aya hâkimiyetinin bafllad, avc l k-toplay c l a dayanan geçim ekonomisinden besin üretimine geçiflin oldu u bu dönem, dünyada baflta G. Childe olmak üzere pek çok kültür tarihçisi taraf ndan devrim olarak kabul edilmektedir. Ayn süreçte toplumun sosyal yap s ndaki farkl laflma da devam etmifltir. Büyük olas l kla tar m n yayg nlaflmas yla tah llar da biyolojik bir de ifliklik geçirmifl ve do ada yaban l olan özellikleri farkl laflm flt r. Böylece daha verimli ve daha dayan kl türler ortaya ç km flt r. Neolitik Dönem Kuzey Mezopotamya da çanak çömleksiz ve çanak çömlekli olmak üzere iki dönemde incelenmektedir. Bu ayr lmada sanki çanak çömlek yap m önemli bir ayraç olarak gözükse de esas ayr m toplum yaflam nda meydana gelen büyük de iflimlerdir. Killi topra n bitki art ve su ile kar flt r l p flekillendirilmesi, kuruduktan sonra piflirilmesi bu dönemden çok daha önceleri bilinmektedir. Yeni Tafl (Neolitik) tan m sadece tafl yap m gelene inde yontma tafl n yan nda sürtme tafl tekni i ile yap lan aletlerin ço ald bir dönem olarak tan mlanamaz. Bu dönemin bafllang c nda Orta ve Afla /Güney Mezopotamya ya olas l kla çevresel flartlar n zorlu u yüzünden henüz tam yerleflilmedi i anlafl lmaktad r. Neolitik teriminin kullan m 1866 y l nda A. Candolle ile bafllar. Candolle bilinçli ekip biçmenin esas n oluflturan yaban l tah llar n Yeni Tafl Ça ile birlikte evrim geçirdi ini belirtmifltir. Daha sonra R. Pumpelly Yak ndo u da tar m ve hayvanc - l n vaha olarak tan mlanabilecek sulak, verimli ancak küçük yörelerde, insan, bitki ve hayvanlar n n beraberce yaflamak zorunda kalmas ndan do du unu iddia etmifltir. Günümüzden y l öncesi iklimin çok kötü oldu u bilinmektedir. Yak ndo u da yaflayan gruplar belki su kaynaklar n n var oldu u yerlerde yapt klar gözlemler sonucunda hayvanlar evcillefltirip bitkileri ziraata alm fllard r. G. Childe de ilk evcillefltirme ve ziraat n F rat, Dicle ve Nil gibi büyük rmaklar n kenarlar ndaki taflk nlarla meydana gelen verimli ve nemli topraklarda oldu unu ileri sürmüfltür. J.H. Breasted bu fikre karfl ç karak Zagros Da lar ndan Toros Da lar, Akdeniz ve M s r a kadar yar may biçiminde bir bölgeyi kapsad için Verimli Hilal ad verilen bölgede bu olay n bafllad n kabul etmifltir. Bu konuda en önemli çal flma ise R.J. Braidwood un baflkanl nda çeflitli bilim dallar ndan oluflan ekibin yürüttü ü araflt rmad r. Irak ta Jarmo, Türkiye de Çayönü kaz lar ve di- er araflt rmalar sonucunda Verimli Hilal bölgesinin hemen kuzeyinde do al yaflam bölgesi ad verilen alanda ilk kültüre alma ve evcillefltirmenin oldu u öne sürülmüfltür. Evcillefltirilecek hayvan cinslerinin ve yaban l bitkilerin do ada bulunabilecekleri ortamda evcillefltirilebilece ine dayanan bu kuram günümüzde de geçerlili ini korumaktad r.

13 1. Ünite - Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri 7 Yeni Tafl veya tarih kitaplar nda Cilal Tafl Devri (Neolitik) olarak geçen bu sürecin ilk evresi olan Çanak Çömleksiz Neolitik (MÖ ) Ürdün- Jeriho da yap lan arkeolojik kaz lar sonucunda kendi içinde bir dizi geliflmeyi aç klamak amac yla alt evrelere ayr lm flt r. Çanak Çömleksiz Yeni Tafl Ça n n bafllang ç evresinde (MÖ ) Kuzey/Yukar Mezopotamya da Filistin/Natuf kültüründen farkl olarak göreceli daha büyük yerleflimler kurulmufltur. Bu yerleflmeler tafl temelli dal örgülü veya tafl temelli y ma kerpiç duvarl (kerpiç çamurunun duvar fleklinde y - lmas ) oval veya yuvarlak planl yap lardan oluflmaktad r. Mekânlar n içinde ocak ve ifllik yerleri, mekân d fl nda avlu ve meydanlar n varl Türkiye de Hallan Çemi, Çayönü, Körtik Tepe, Demirköy gibi yerleflme yerlerinde saptanm flt r. lk defa bu dönemde tap nak gibi büyük iflgücü gerektiren an tsal özel yap lar infla edilmifl, uzman bir zanaatkâr s n f ortaya ç km fl, uzak bölgeler aras ndaki ticaret yap lmaya bafllanm flt r. Son zamanlarda kaz lan Göbekli Tepe de ise çaplar 10 ile 30 metre aras nda de iflen boyutlarda, tafl duvarl, yuvarlak veya oval biçimli tap naklar bulunmufltur. Tap na n içinde ortada hem çat lentolar na direk vazifesi gören hem de menhir ya da tanr sureti (put) olan 10 ton a rl nda, uzunlu- u 3-5 metre aras nda de iflen iki adet tafl stel (dikilitafl) yer almaktad r. Bu merkezi dikilitafllar n etraf nda tafl sekiler aras nda duvara yap fl k on iki adet daha küçük boyutlu dikilitafl s ral d r. Kaz baflkan flimdilik bu tafllar menhir olarak tan mlamaktad r. Dikilitafllar n üst yatay bölümü bafl, dikey bölümü gövdeyi temsil etmektedir. Baz lar nda yan yüzeye kol, ön yüzeye parmaklar n ifllenmesi bunlar n stilize insan tasviri oldu unu kesinlefltirmektedir. Üzerinde bir giysi varm fl gibi çizgiler ve kabartmalar oluflturulmufltur. Baz lar nda H biçimli semboller baz lar nda belki günefl ve ay temsil eden iflaretler bulunmaktad r. Dikilitafllar n Sumer ve Yunan dinlerindeki tanr ailesine ait heykellerin flimdilik ilk örnekleri oldu u düflünülebilir. Tap na n merkezindeki T bafll iki tanr suretinin belki gök tanr ile günefl tanr ças n betimledi i önerilebilir. Henüz yaz keflfedilmedi i için bu konuda kesin yorum yap lamamaktad r. Kesin olan çok büyük bir iflgücü gerektiren bu yap - lar n seçkin ve uzman insanlar taraf ndan infla edildi i ya da ettirildi idir. Henüz maden keflfedilmedi i için zanaatkârlar Göbekli Tepe nin oldu u kayal kta, sahip olduklar yass tafl balta ve keskilerin yard m yla tek parça halinde ç kard klar büyük tafllar önce düzgün yüzeyli hale getirmifllerdi. kinci aflamada stellerin üzerine y lan, yaban domuzu, tilki, yaban efle i, turna, yabani bo a, gazel, koç, akrep ve örümcek gibi figürleri kabartma olarak ifllemifllerdir. nsan biçiminde ifllenen figürlerin tanr olabilece i anlafl lmaktad r. Figürlerin tümünün erkek olmas da ilginçtir. Bundan toplumda baba tanr n n a rl oldu u anlafl lmaktad r. Tap na n içine duvarlara korkutucu hayvan figürleri de konularak rahiplerin burada gerçeklefltirdikleri dinsel törenlerin avc ve toplay c toplum üzerinde daha etkileyici olmas sa lanm flt r. Bir tap nak yap s ömrünü tamamlad nda, nedenini bilemedi imiz bir sebepten dolay d flar dan getirilen toprakla doldurularak gömülmekteydi. Olas l kla rahip görevi de üstlenen seçkinler, yeniden dikilitafllar haz rlay p ayn alana ayn planda ancak daha küçük boyutta yeni bir tap nak infla etmekteydiler. Bu yüzden gün fl na ç kan tap nak kal nt lar iç içe geçmifl daireler fleklindedir. lk tap na n oldu u yerde yeni bir tap nak yapacak yer kalmad nda baflka tarafa geçilmifltir. Bu gömülüp yeniden yapma süreci y llarca sürmüfltür. Göbekli Tepe de yirminin üzerinde tap nak oldu u saptanm flt r. Yine ilginç hususlardan biri baz tap naklarda özellikle merkezdeki iki dikilitafl n bafl k s mlar n n zaman nda bilinçli olarak k r lmas d r.

14 8 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Göbekli Tepe de henüz ayd nlat lmayan hususlardan biri tap nak alan n n d - fl nda sivil mimari yani ruhban s n f ve halk n yaflad yap lar n olup olmamas d r. Göbekli Tepe deki tap naklardaki T bafll dikilitafllara fianl urfa yöresinde Nevali Çori, Hamzan Tepe, Sefer Tepe ve Karahan Tepe gibi yerleflmelerde de rastlanm flt r. Bu kültürü yaratan uzman topluluklar n kuzeyden Rusya dan geldikleri iddia edilmektedir. Neolitik Ça n bafllar nda yaflayan köy topluluklar ölülerini, içinde yaflad klar kulübe tipi yap lar n taban alt na açt klar çukura, cenin pozisyonunda büzülmüfl olarak gömmekteydiler. Bir anlamda atalar ile ayn mekânda yaflmaya devam ediyorlard. Çanak Çömleksiz Yeni Tafl Ça n n ikinci evresi, MÖ y llar na tarihlenir. Bu süreçte tar m modeline henüz tam bir geçifl yoktur. Bu döneme ait yerleflmelerde baflta domuz olmak üzere az say da keçi, koyun, s r gibi yabani hayvanlar n evcillefltirildi i anlafl lmaktad r. Hangi hayvan n ilk olarak evcillefltirildi i kesin olarak bilinmemektedir. Bu evrede yine Kuzey Mezopotamya da yerleflik düzen daha geliflmifltir. Her yerleflme kendi içinde merkezi sistemle yönetilmektedir. Yap lar n da l m belirgin bir plan çerçevesinde merkezi sistemin önerisi ile infla edilmektedir. Köylerde baz yap lar n hatta bazen tüm köyün ifllevi bittikten sonra tap naklar gibi bilinçli gömülmeleri bu dönemde de devam etmektedir. Köyün tümü gömülünce yap sahibi aileler ayn yere eski duvarlar n temel gibi kullan p evlerini yeniden infla ederek köyü yeniden kurmufllard r. Neolitik Dönem in bu evresinde yuvarlak - oval ev ve tap naklar dörtgen hale dönüflmüfltür. Hemen hemen tüm yerleflmelerde sivil mimarinin yan s ra özel yap lar/kült yap lar n n oluflu yayg n bir inanç sistemi oldu unu göstermektedir. nan lmaz boyutta tap nak yap lar n n ve tanr heykellerinin yap lmas ndan dinsel ö elerin tüm toplumu yönlendirdi i ve etkin bir ruhban s n f n n varl anlafl lmaktad r. Gömüt gelenekleriyle ilgili oldukça ilginç uygulamalar saptanm flt r. Gömütlerin yerleflim içine yap ld n belirtmifltik. Baz durumlarda iskeletin ilk gömüldü ü yerden baflka yere tafl nd belgelenmifltir. Baz bireylerin bafllar n n kesilip tören ve flölenlerde bir flekilde kullan ld tahmin edilmektedir. Olas l kla çok önemli bireylerin kafataslar n n kille kaplan p gerçek bafl biçimine getirilme denemelerinin yap ld (etlendirilmesi) görülür. Ayr ca kutsal stel ve küçük tanr figürleri (idol) bu dönemin çeflitli ritüel ö eleri olarak karfl m za ç kar. Diyarbak r/ Çayönü yerleflmesinde bu döneme ait, baflka yerleflmelerde saptanamayan ilginç bir yap ortaya ç kar lm flt r. Bafllang çta tap nak olarak infla edildi- i anlafl lan dörtgen yap daha sonra köyde yaflayan yaklafl k dört yüz elli kiflinin bedenlerinin sakland bir yer haline dönüflmüfltür. Önce çürütülüp daha sonra da lm fl vücut kemikleri yap içindeki mahzenlere yerlefltirilmifl, kafataslar ise yap daki raflara konmufltur. Yap n n di er taraf nda ise duvar dibinde oturma sekileri ortada ise özenle parlat lm fl pembe renkte büyük yass tafl levha bulunmufltur. Tafl levhan n çatlaklar nda insan ve hayvan kan kal nt lar n n oluflu bu tafl n buraya ne amaçla yerlefltirildi i konusunda ipucu vermektedir. Bu verilerden yola ç karak toplumda bir birey öldü ünde cesedinin belki bu yass tafl n üzerine yat r ld -, bafl n n kesilerek gövdeden ayr ld veya olas l kla köyün d fl nda vahfli hayvanlar n ulaflamayaca bir yerde k smen çürütüldükten sonra kafatas n n daha sonra yap lacak törenlere kat lmas için yap n n içindeki rafa yerlefltirildi i yorumlanmaktad r. Köyün içinde çok say da basit toprak mezar da ortaya ç kar lm flt r.

15 1. Ünite - Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri 9 Çayönü yerleflmesinde o zamanki teknolojik imkânlarla nas l yap ld hâlâ tart flma konusu olan ilginç yap lar vard r. Bunlardan biri kireç + k rm z taflc k kar - fl m (terrazzo) tabana sahip tap nak yap s d r. Yap n n taban nda, günümüzdeki havuzlar n taban ndaki gibi beyaz renkli tafllarla yap lan çizgili bir döfleme vard r. Bunlar n yap m nda olas l kla önce k rm z renkte taban harc, çizgi oluflmas için düzgün bir a aç yard m yla uzun boflluk b rak larak dökülmüfl sonra bu boflluklar beyaz tafl taflç k ve kireç harçla doldurulmufltur. Son aflamada tüm taban parlat lm flt r. Yine Çayönü nde altta ifllik ve k fl n bar nma yeri olarak kullan lan mahzenlerin oldu u iki katl yap lar n keflfedilmesi Çanak Çömleksiz Yeni Tafl Ça nda yaflayan insanlar n inflaat aç s ndan ne kadar geliflmifl oldu unun bir göstergesidir. Baflka yerlerde de benzer yap lar n varl ticaret ile teknolojik bilgilerin tüm co rafyaya nas l yay ld n da belgelemektedir. Binalar n özenli iflçili i, özellikle tap nak tabanlar n n kireç tafl n n önce yak l p sonra söndürülmesi ile oluflturulan kireç ve kum kar fl m harç tabakas (çimentolaflm fl kireç taban) ile kaplanmas bu evredeki teknolojik geliflimi ortaya koymaktad r. Bu döneme ait günlük yaflamda kullan lan aletler aras nda ince kenarl d fl çizgi bezemeli tafl kaplar, tafltan bilezikler, çeflitli tipte yontma tafltan ok uçlar, kemik aletler say labilir. Mezarlara cesetlerin yan na arma an olarak konan boncuklar n bireyin özel tak s oldu u anlafl lmaktad r. Çanak Çömleksiz Yeni Tafl Ça n n en son evresinde (MÖ ) bir önceki evreden devam eden geliflmifl yaflam biçimi devam eder. Ancak bilinmeyen bir nedenle bu evrenin sonunda bu kültür çökmüfltür. Yaklafl k bin y l süren büyük kar fl kl klar n yaflad bu evrede genelde büyük yerleflmelerin terk edildi i izlenmektedir. Olas l kla nüfusun de iflmesi ve belki iklimdeki farkl laflma, avlanacak hayvan say s n n ve yaban l tah llar n azalmas büyük yerleflmelerin boflalt lmas na, insanlar n küçük topluluklar halinde daha göçer flartlarda yaflamas na sebep olmufltur. Bu kar fl k dönemle ilgili bilgiler s n rl d r. Mezopotamya da köy yaflam n n bafllang c yla, yaz l belgelerin ortaya ç k fl aras ndaki geliflmeler, tafl alet ya da madencilikte kat edilen aflamay gösteren adlar yerine, yerleflim karakteri, ev plan tipi, üretim teknolojisi ve moda olan çanak çömlek tipleri gibi ortak kültürel unsurlar tan mlayan adlarla an l r. Bu kültürler genellikle ilk belirlendikleri yerin ad n alm fllard r. Afla da de inece imiz üzere, Hassuna, Samarra, Halaf ve Obeyd gibi isimler, hem bir kenti, hem de genifl bölgelerde, farkl zaman dilimlerinde kabul gören kültürel unsurlar simgeler. Proto-Hassuna Pre-Hassuna Dönemi (MÖ ) Hassuna, Kuzey Irak ta Musul yak n nda, Dicle Nehri üzerinde kurulmufl bir yerleflim birimidir. Son araflt rmalarla Proto-Hassuna Dönemi (Hassuna öncesi dönem) genel anlamda Kuzey Mezopotamya da Çanak Çömlekli Yeni Tafl Ça n n bafllang c veya Erken Yeni Tafl Ça olarak kabul edilir. Bu dönemde kültürel anlamda bölgesel farkl l klar fazla gözükmez. Bölgede hayatlar hayvanc l k ve tar m ekonomisine dayanan köy topluluklar yayg nd r. Bölgede Çanak Çömlekli Neolitik Dönem in bafllang c nda bir önceki dönem yerleflme ve yap düzeni devam etmektedir. Ancak eski dönemdeki merkezi ve güçlü inanç sistemi bu dönemde görülmez. Kült yap lar da bulunmamaktad r. Yerleflmelerde g da depolamaya yönelik birimler fazlad r. Yerleflme yerleri aras nda bu dönemi temsil eden mimari Hassuna Höyü ü nde, Yar m Tepe ve Telul Eth-Thalatlat adl merkezlerde belirgindir.

16 10 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Bu dönem yerleflmelerinde çad r ve kulübe tipi yap lardan oluflan kamp izleri saptanm flt r. Umm Dabagiyeh gibi yerleflmelerde de küçük birkaç odadan oluflan dikdörtgen yap lar infla edilmifltir. Duvar yap m nda s k flt r lm fl çamur topaklar kullan lmaktayd. Ambar olarak yap ld düflünülen iki metrekareden küçük odalar zgara fleklindedir. Baz evlere damdan girildi ini gösteren merdiven izleri belirlenmifltir. Yap lar n içinde yemek piflirmek ve s nmak için yap lm fl ocak ve f r nlar vard r. Bu dönemi temsil eden yerlerden biri olan Tel Sotto da küçük çocuklar çömlek içinde evlerin tabanlar alt na gömülmüfltür. Yar m Tepe de cesetler dikdörtgen ve yuvarlak yap lara yerlefltirilerek saklanm flt r. Çanak çömle in Kuzey Mezopotamya da ne zaman ve nerede ortaya ç kt tart - fl lmakta bu konuda çeflitli modellemeler yap lmaktad r. lk çanaklar belli bir merkezde yap l p bu bilgi de ifl tokufl yöntemi ile tüm bölgeye mi yay lm flt r? Yoksa farkl bölgelerde mi geliflmifltir? Çanak çömlek kullan m n n geliflmifl tar mla birlikte bafllad kesindir. Tar m bu çanak çömlek üretim teknolojisini do urmufltur. Kil kap yap m ndan önce genelde kille s vanm fl sepetlerin, deriden yap lm fl nesnelerin, alç ve tafl kaplar n kullan ld bilinir. Tar m ürünlerin artmas ile bu tür kaplar ihtiyac karfl lamam fl ve bu yüzden kilden kap yap m bafllam fl olmal d r. Gerçekten ilk yap lan kil kaplar yemek piflirmeden çok depolamaya yöneliktir. Hassuna ve Yar m Tepe de ele geçen büyük ve kaba çömlekler buna örnek gösterebilir. Kuzey Mezopotamya n n tarihöncesi toplumlar sepet yapmay çok iyi bilmekteydiler. Sepet ancak y l n belli zamanlar nda, tafl veya tahta kaplar ise uzun zaman harcanarak üretilebilmekteydi. Buna karfl l k kil kaplar n yap m, her yerde su, kil ve saman oldu u için maliyeti olmayan bir ifllemdi. Mezopotamya ve çevresinde toplumun geliflimine paralel olarak önce sepet, sonra piflirilmeden kullan lan kil kap, en son da f r nlanarak tamamen piflirilen kaplar kullan lm flt r. Bu flekilde bir ilerlemenin normal bir teknolojik geliflim oldu u kabul edilmektedir. Genel olarak sepet daha hafif oldu u için göçerler, çanak çömlek ise yerleflik topluluklar taraf ndan tercih edilmekteydi. Proto-Hassuna Dönemi nin çanak çömlekleri, kilin su ve samanla kar flt r lmas yla elde edilen hamurdan flekillendirilmifltir. lk yap lan örnekler yayvan ve derin kâseler, yuvarlak ya da oval çanaklar, k sa silindir boyunlu, yuvarlak gövdeli kaba kaplard r. Hepsi elde flekillendirilmifltir. Tell Sotto ve Umm Dabaghiyah yerleflmelerinde daha sonraki Hassuna kültürünün yay ld bölgede yayg n olan ekmek piflirme kaplar da yap lmaktayd. Kâselerin baz lar geometrik baz lar hayvan motifleri ile süslenmifltir. Bu dönemde günlük yaflamda çok önemli rol oynayan yontma tafl alet endüstrisi üretim aç s ndan düflük kalitededir. Buna karfl l k tafl kap, ok ucu gibi nesnelerin üretimi devam ettirilmiflse de eski örnekler kadar özenli de ildir. Bu dönemde tar m yayg nlaflm flt r. Ürünlerin bereketli olup olmamas tamam yla ya mura ba l d r. Yerleflmelerde birçok bu day türünün tar ma al nd belgelenmifltir. Bunlar aras nda tek s ral emmer, k z l, ekmeklik ve kapl ca bu day say labilir. Ayr ca alt s ral arpa, mercimek ve bezelye de ekilip biçilmekteydi. Evlerin içinde ve çevresinde bulunan kemik kal nt lar ndan evcil s r, koyun ve keçi yedikleri anlafl lmaktad r. Büyükbafl hayvanlar n etiyle birlikte post ve sütünden de yararlanmaktayd lar. Avc l n daha az oldu u saptanm flt r. Umm Dabaghiyah höyü ünün bu döneme tarihlenen küçük köyünde yaflayanlar tar m n yan s ra avc l da devam ettirmekteydiler. Avlad klar hayvanlar aras nda yabani eflek ve ceylan baflta gelmekteydi. Olas l kla bu hayvanlar n derilerinden faydalan p ayakkab ve giysi yapmaktayd lar.

17 1. Ünite - Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri 11 Hassuna Dönemi ( MÖ ) Mezopotamya da Hassuna ve Samarra kültürleri birbirleriyle iliflkilidir. Hassuna kültürünün görüldü ü yerlerde Samarra kültürüne ait çanak çömlek örnekleri de bulunmaktad r. Hassuna kültürünün kökeni kendinden önceki lk Neolitik Ça n bafllang c ndad r. Kültür daha çok Kuzey Irak bölgesinde yo unlaflm flt r. Bu kültürün merkezi, en az 80 adet yerleflime sahip Sincar ve Habur vadileridir. Hassuna Kültürü erken ve geç olmak kayd yla iki evreli olarak tan mlanmaktad r. Bu dönemde duvar yap m nda kerpiç kullan lmaya bafllam flt r. Evler bir avlu etraf nda yer alan çok say da odadan oluflur. Duvarlara s va yap ld belirlenmifltir. Duvarlarda tafl temel Güneydo u Anadolu da Mezraa-Teleilat ve Akarçay Tepe yerleflmelerinde görülmektedir. Yap içlerinde de iflik tipte f r n ve ocaklar yer almaktad r. Avlu ve sokak olarak nitelenen baz birimlerin taban tafl döflelidir. Avlularda ve mekânlar n içinde silo ve büyük depolama çömlekleri bulunmufltur. Bu dönem, yukarda anlat lan mimari özellikleri ile köy yaflam ndan kasaba yaflam na geçifli göstermektedir. Hassuna Dönemi nde de bir önceki dönem gibi bebek ve çocuklar, bir çömlek içinde daha çok yerleflim alan nda gömülmektedir. Hassuna kültürü, bu dönemde yayg n olarak kullan lan belli form ve bezemeye sahip çanak çömlek türleri ile tan n r. Genel olarak iki grup alt nda s n fland r - labilecek çanak çömlek üretilmifltir. Birinci gruptakiler olas l kta mutfakta kullanmak üzere yap lan kaba, kahverengi, gri veya k rm z renkte olan çanak çömleklerdir. kinci grup ise daha özenli bir biçimde flekillendirilmifltir. Bunlar k rm z boya astarl, çizi ya da boya bezemelidir. En çok omurgal kâseler ile boyunlu çömlekler yap lm flt r. Hassuna çanak çömle inin çizi bezemeli gelene i bat ya do ru gittikçe azal r. Rendeleme tepsisi olarak isimlendirilen ve ekmek piflirmede kullan ld iddia edilen kaplar n her çeflidi bulunmaktad r. Hassuna Dönemi yerleflmelerinde çok say da piflmifl topraktan sapan tanesi, yün veya keten iplik elde etmek için kullan lan a rflak, mühür, tafl boncuk, kemik i ne, kemik spatül ve kemik biz gibi günlük yaflamda farkl amaçlar için üretilmifl aletler bulunmufltur. Sürtme tafl endüstrisinde en ilginç bulgular bu day ö ütmek için kullan lan havanelleri ve yass tafl baltalard r. Yontma tafl alet endüstrisinde orak-b çaklar say ca di erlerinden fazlad r. Buluntular n ço u anlafl laca üzere tar mla ilgilidir. Bu dönemde tar m ve hayvanc l k toplumlar n esas geçim kayna hüviyetini kazanm flt r. Arpa, bu day çeflitleri ana g da maddesidir. Baklagiller de ekilmektedir. Koyun, keçi ve s r ve domuz beslenmektedir. Nüfusun ve dolay s yla köylerin say s artm flt r. Kent hüviyetini tafl yabilecek yerleflmeler yoktur. Tap nak olabilecek büyük ve özel yap bulunmad gibi dinsel inan fllar hakk ndaki bilgilerimiz azd r. Hassuna Dönemi nde do ada bulunan ham bak rdan dövülerek tak gibi çeflitli nesneler yapm fllard r. Ergitilmifl bak r n en eski örne i de bu dönemde ortaya ç kar. Samarra Dönemi (MÖ ) Samarra Kültürü, Hassuna kültürünün geliflti i bölgenin daha güneyinde, Orta Mezopotamya da Zagros Da lar n n otlaklarla kapl eteklerinde ortaya ç km flt r. Kendine özgü boyal bir tür çanak çömlek grubu ile temsil edilen Samarra Kültürü yerleflmelerinden en ünlüleri Tel ül Savvan, Co a Mami ve Samarra d r. Samarra Dönemi basit de olsa Mezopotamya da sulama kanallar n n aç ld ilk dönemdir. Coga Mami de saptanan kanallar bu döneme tarihlenmektedir. Bitki kal nt lar aras nda evcillefltirilmifl tah llar d fl nda iri keten tohumlar n n bulunuflu gerçekte düzgün sulama yap ld n n belirtisidir. Ne yaz k ki bu toplumlardan keten ve yünlü kumafl örnekleri günümüze gelememifltir. Ya mura dayanan kuru ta-

18 12 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 1.2 Samarra Dönemi ev tipleri Kaynak: Braidwood 1995:176. r m yerine kanallar aç lmas yla gelifltirilen sulu tar m yerleflmelerindeki nüfusun atmas na neden olmufltur. Bu dönemdeki dörtgen planl yap larda yaklafl k 60 cm boyutunda kaliteli kerpiç kullan lmaya bafllar. Konutlar n içine ve d fl na duvar ortalar na ve köflelere konan payandalar daha sonraki kültürlerdeki tap nak mimarisinin öncüsü olarak de- erlendirilir. Tel ül Savvan da on befl odal büyük yap lar gün fl na ç kar lm flt r. Etraf hendekle ve duvarla korunan Coga Mami gibi küçük köy yerleflmeleri bulunmaktad r. Samarra Dönemi nde de bu daya ek olarak mercimek ve bakla yetifltirilmekte, koyun, keçi ve domuz beslenmektedir. Samarra çömlekçi ustalar koyu kahverengi boya ile güzel desenlerle süslenmifl ve iyi piflirilmifl kaplar üretmifllerdir. Ayr ca su mermerinden oyularak yap lm fl kaplar ve kad n heykelcikleri de bu dönem sanatkârlar n n ustal klar n göstermektedir. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU 1 Mezopotamya da SIRA tarihöncesi S ZDE dönemde birçok kültür ad geçmektedir. Bu kültürlerin isimlendirilmesi çanak çömlek yap m ve süslenmeleri rol oynam flt r. Bu do ru bir yaklafl m m d r? BAKIR-TAfi DÜfiÜNEL M ÇA I / KALKOL T K Anadolu da Kalkolitik Dönem bafll alt nda incelenen geliflmeler, Mezopotamya da Halaf ve SORU Obeyd bafll klar alt nda incelenir. Halaf Dönemi (MÖ ) D KKAT D KKAT Halaf kültürü, do uda Zagros Da lar, bat da F rat Nehri, kuzeyde Toros Da lar taraf ndan çevrelenen Kuzey Suriye, Kuzey Irak ile Türkiye nin Güneydo u Anadolu Bölgesi nde SIRA S ZDE yayg nd. En belirgin özelli i günlük yaflamda boya ve çizi beze- SIRA S ZDE meli ola anüstü güzel çanak çömleklerdir. Bu kültür, ilk defa 1911 y l nda s n r - m za çok yak n konumdaki Halaf Höyü ü nde gerçekleflen kaz larda saptand AMAÇLARIMIZ için Halaf AMAÇLARIMIZ kültürü ad verilmifltir. Halaf Dönemi nde moda olan günlük kullan m eflyalar, Güneydo u Anadolu ve Kuzey Irak d fl nda bat da Çukurova ve Amik Ovas na, kuzeydo uda Van Gölü çevresine, do uda Kuzeybat ran a kadar ulaflm flt r. Halaf kültür ürünlerinin bu K T A P K T A P kadar genifl alana yay lmas ancak yayg n bir ticaret ile mümkündü. Kültürün kökeni konusunda pek çok teori ortaya at lm flt r. Son y llarda Kuzey Suriye de Tell TELEV ZYON TELEV ZYON Sabi Abyad Höyü ü nde gerçekleflen arkeolojik kaz lar, söz konusu kültürün Hassuna-Samarra gibi Çanak Çömlekli Neolitik dönem toplumlar n n etkisiyle ortaya ç kt n göstermektedir. Bunun en iyi örne i Samarra ad verilen boya bezemeli NTERNET kap örneklerinin NTERNET Halaf kültürünün bafllang c nda da görülmesidir. Halaf Dönemi nde, ovalarda yaklafl k 2 ile 12 hektar aras nda de iflen boyutta bir büyük yerleflme ve çevresinde 1-2 hektar geniflli inde küçük uydu yerleflme-

19 1. Ünite - Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri ler kurulmufltu. Büyük yerleflmeler, etraf tahkimat duvar ile çevrili, tar m n ve ticaretin yayg n oldu u yönetim merkezidir. Küçük olanlar ise hayvanc l k ve süt ürünlerinin a rl kl oldu u günümüzdeki çiftliklere benzeyen yerleflmelerdir. Büyük yerleflmelerde de irmen tafllar, ezgi tafllar, orak b çaklar gibi tah l üretiminin yap ld n gösteren aletler vard r. Küçük yerleflmelerde ise bitki ve hayvan kal nt lar daha yüksek oranda ele geçmifltir. Temel geçim kayna hayvanc l k olan bu yerleflmelerde avc l k da önemlidir. Her iki yerleflim tipinde mal de ifl tokuflu yap larak günlük hayat n devam ettirildi i anlafl lmaktad r. Yerleflim alanlar genellikle su kaynaklar na yak nd r. Halaf kültürünü en iyi flekilde tan tan Musul yak nlar ndaki Tell Arpaciya höyü üdür. Bu dönemde bak r n kullan m daha önceki dönemlere göre yayg nlaflm flt r. Halaf Dönemi nde toplumlar, avlu ve sokaklarla birbirinden ayr lan, yuvarlak ve dörtgen yap lar infla etmifllerdir. Halaf mimarisinin belirleyici ö elerinden biri olan yuvarlak yap lar arkeoloji yaz n na Tholos ad ile girmifltir. Tholos, dikdörtgen planl girifli ve yuvarlak planl ana odas olan yap tipidir. Hem yuvarlak yap lar hem de dörtgen yap lar tafl temelli, y ma duvarl ve s val d r. Tabanlar kil s va ile düzletilmifltir. Çok say da yuvarlak yap da duvarlar n içe do ru daralt larak yükseltildi i saptand ndan üst örtünün kubbe biçiminde oldu u düflünülmektedir. Çaplar 4 ile 10 metre aras nda olan yuvarlak yap lar n daha çok depolama mekânlar oldu u iddia edilmektedir. Baz bilim adamlar Yar m Tepe de ortaya ç kan dik duvarl lardan dolay bu tip yap lar n üstünün ahflap, kam fl ve sazla düz dam fleklinde kapat lm fl olabilece ini de önermektedirler. Yerleflmelerde özellikle ev, depolama veya ah r olarak kullan lan dörtgen planl yap lar daha çok Halaf Dönemi nin sonlar nda yayg nlaflm flt r. Mekân içlerinde ocaklar yer almaktad r. Yap lar aras ndaki boflluklarda ekmek ve çanak çömlek piflirim f r nlar ortaya ç kar lm flt r. Çap 1 ile 2 metre kadar olan bu oval veya yuvarlak biçimli kubbeli f r nlar iki katl infla edilmifltir. Alt kat nda atefl yak lmakta, üst kat na ise piflirilecek kaplar dizilmekteydi. Çok odal ve payandal yap lar azd r. Halaf toplumunun tap nak gibi dinsel yap lar saptanamam flt r. Ölüler, yerleflim içinde, yap taban alt na aç lan basit toprak mezara, büzülmüfl pozisyonda (cenin pozisyonu) gömülmekteydi. Yar mtepe ve Tell Arpaciya yerleflmelerindeki kaz larda kafataslar n n ayr gömüldü ü saptanm flsa da bu bir gelenek de ildir. Yukar Mezopotamya da Kahramanmarafl/ Domuztepe yerleflmesinde yaklafl k 3 metre çap nda bir çukura ölülerin kafataslar beden kemiklerinin ayr b - rak ld saptanm flt r. Bu kült çukuruna ölülerin yerlefltirilmesi, ayn yerde bulunan bir kap üzerine boya ile yap lm fl bir resimde tasvir edilmifltir. Tümü bulunamayan bu resimde, üzerine kufllar konmufl bafls z bedenler yerde yatmaktad r. Yanlar nda kolunu yukar kald rm fl ayakta duran bir birey tasvir edilmifltir. Halaf kültürünün özgün ürünü boya bezemeli kaplar, olas l kla mutfakta kullan lmak için de il prestij ürünü olarak üretilmifltir. Birçok yerleflmede ele geçen birbirinin benzeri olan kaplar, tek elden üretilmifl ve de ifl tokufl yöntemi ile genifl bir bölgeye da lm fl olabileceklerini düflündürmektedir. Resim Halaf Dönemi ne ait yap tiplerinden birinin tamamlanma biçimleri Kaynak: Lloyd 1978; Res. 36).

20 14 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 1.4 Halaf Dönemi ne ait bir kap parças üzerinde hayvan bezemeleri. Erken Halaf Dönemi nde üretilen kap biçimleri s n rl d r. Çanak çömle in üzerine farkl renk ve ton sa lamak amac yla bilinçli olarak yo unlu u azalt lan k rm z veya siyah renkte boyalarla motifler ifllenmifltir. Yayg n olan motifler aras nda bo a, koyun bafl, yaban efle i, yaban domuzu, tavflan, geyik ve kufl gibi yabani hayvanlar; y lan ve akrep gibi sürüngenler; flematik bitki ve a açlar, dans eden insanlar say labilir. Ayr ca dikey veya yatay gösterilmifl düz ve dalgal zikzak çizgiler, noktalarla oluflturulan daireler, içi taranm fl eflkenar dörtgenlerle panolar haz rlanm flt r. fiematik bo a bafllar na göre geometrik motifler say ca daha fazlad r. Halaf Dönemi çömlekçi ustalar bu kaplar geliflmifl kubbeli f r nlarda f r nlamakta yani piflirmekteydiler. Halaf Dönemi nin ortalar nda ise çok renkli bezeme görülmektedir. Kaplar n f r nlanmalar n n daha iyi kalitede oldu u gözlenir. Tanr simgesi olan stilize bo a bafl figürü çok kullan lm fl, do a betimlemeleri ortadan kalkm flt r. Süslemede krem astar üzerine yine k rm z ve siyah n çeflitli tonlar nda boya kullan ld görülmektedir. En çok kullan lan motifler günefl, nokta, e ri çizgilerden oluflan geometrik bezeklerdir. Karelerin birlefltirilmesiyle meydana getirilen dama motifi, üçgenlerin birlefltirilmesi ile oluflturulan kelebek motifi gibi bezemeler kaplar n tüm yüzeyine çizilmifltir. Halaf Dönemi nin geç evresinde çömlekçi ustalar, kaplar n yüzeyine yapt klar renk cümbüflü izlenimi veren uygulamalarla çanak çömlek üretimini oldukça ileri düzeye tafl m flt r. Kaplar üzerine hem boya ile hem de kaz ma yöntemiyle bezemeler yap lmaktayd. Ayr ca beyaz boya da kullan lmaya bafllam flt r. Çanak çömlek piflirme f - r nlar bu evrede çok geliflmifltir. Malta hac ve bal k pulu biçiminde bezemenin çok kullan ld tabak formunda kaplar ortaya ç km flt r. Kâse ve çömlekler de kullan lmaktad r. Kaplar n iç yüzeyleri etraf doldurulmufl rozetlerle bezenmifltir. Eski evrelerde var olan do al yaflam sahneleri bütünüyle ortadan kalkm fl hatta bo a bafllar bir düz iki e ri çizgi ile tamamen stilize hale sokulmufltur. Halaf Dönemi nde toplum günlük yaflamda b çak, kalem ve kaz y c gibi aletleri yapmak için çakmaktafl ve obsidiyeni (do al cam) kullanm flt r. Obsidiyen Do u Anadolu daki yataklardan elde edilmifltir. Baz yerleflmeler obsidiyeni ham madde olarak sa lam flt r. Bir tür statü göstergesi olan tafl kaplar n da kullan ld görülür. Kumtafl, kireçtafl, serpantin, mermer gibi malzemelerden genelde düz ya da yuvarlak dipli derin veya s kâse biçimde kaplar üretmifllerdir. Tafl kap yap m uzun bir u rafl gerektirmektedir. Bu dönemde hayvan kemikleri de daha önceki kültürlerde olu u gibi alet yap m nda malzeme olmufltur. Halaf Dönemi nde çeflitli tafllardan yap lan, kaz ma bezemeli mühürlerin kullan m artm flt r. nanç sistemiyle ilgili olabilecek en yayg n buluntular, idol olarak da adland r lan küçük heykellerdir. Kad n biçimindeki bu heykelcikler ana tanr ça olarak nitelendiril-

21 1. Ünite - Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri 15 mifllerdir. Bunlar genelde bacaklar bitiflik, kollar iri ve abart l gö üsleri üzerinde birlefltirilmifl olarak tasvir edilmifltir. Erkek tanr tasviri yoktur. dollerin ço u boya ile yap lm fl haç ve çizgilerle süslenmifltir. Çanaklar n üzerine resmedilmifl bo a bafl ve koçbafl figürleri erkeklik ve bereketin simgesidir. Bir baflka simge erkeklik organ d r. Halaf Dönemi yerleflmelerinde tar m n yayg n oldu unu gösteren birçok alet bulunmufltur. En çok ele geçen tah llar n biçilmesinde kullan lm fl oraklard r. Y lda ortalama mm ya fl alan Halaf kültür bölgesi kuru tar m için oldukça müsaittir. Bu dönemde emmer bu day, iki s ral arpa, einkorn bu day, nohut, mercimek, badem ve f st k yetifltirildi i saptanm flt r. Ayr ca dokumada kullan lmak ve tohumundan ya ç karmak için keten ekilmekteydi. Evcil olarak koyun, keçi, domuz ve büyükbafl hayvanlar beslenmekteydi. Evcil s - r n tarla sürülmesinde kullan lmaya baflland iddia edilmektedir. Bu kullan m n çok önemli oldu una iflaret eden baz bilim adamlar kaplar üzerindeki bo a bafl bezemesinin bu kadar çok olmas n buna ba lamaktad r. Beslenmede tah l üretimi ve hayvanc l k kadar olmasa da avc l k önemi bir yere sahipti. En çok avlanan hayvanlar k z l geyik, kaplumba a, kufl ve bal kt r. Leopar, ay ve k z l tilki gibi hayvanlar da avlanm fllard r. Çok say da a rflak ve kaplar üzerindeki motifler dokumac n önemli yer tuttu unu göstermektedir. Olas l kla yün ve keten dokumac l yap l yordu. Halaf Dönemi nde de kam fl ve sazdan has r ve sepet yap ld belgelenmifltir. Mezopotamya daki dinsel ö eler nas l do mufl, nas l geliflmifltir? Tart fl n z. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU D KKAT SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M Resim 1.5 Obeyd Dönemi kaplar üzerindeki SORU bezemelerden örnekler D KKAT Kaynak: Lloyd 1978: Res. Obeyd/Ubaid Dönemi (MÖ ) Kuzey Mezopotamya da Halaf Kültürü devam ederken Güney Mezopotamya n n verimli topraklar nda yeni bir kültürün do du u görülmektedir. Kültüre ilk kez, Sümer yerleflmesi olarak bilinen Ur Höyü ü nün yak n nda Tel El Ubaid adl höyükteki araflt rmada rastlanm fl ve bu höyü ün ad verilmifltir. Obeyd kültürünü, kuzey ve do udaki da lardan güneye gelen, kanallar açarak kuru tar mdan sulu tar ma geçen topluluklar n oluflturdu u san lmaktad r. Obeyd kültürü bütün ayr nt lar yla Eridu SIRA S ZDE kentinde ortaya ç kar lm flt r. Ayr ca Hac Muhammed, Te l ul Savvan ve Tell Aveyli gibi birçok höyükte bu döneme ait yerleflmelerin kal nt s incelenmifltir. AMAÇLARIMIZ Eridu kentinde Obeyd Dönemi nin ikinci evresinde tap naklar infla edilmifltir. Sulu tar m olanaklar yla geliflen yerleflmelerde ortaya ç kan refah seviyesi yüksek toplumun yaflam biçimini tan mlayan Obeyd, üçüncü evrede kuzeye do ru yay lmaya bafl- K T A P lam flt r. Dördüncü evrede kültür tüm Mezopotamya ya yay lm flt r. Do u ve Güneydo u Anadolu da, Do u Akdeniz de hat-telev ZYOta Çukurova da çok say da yerleflme yerinde Geç Obeyd kültürünün etkileri belgelenmifltir ). SIRA S ZDE K T A P TELEV ZYON Bu dönemin yaflam biçimi hemen hemen tümüyle ziraat ve hayvanc l a dayanmaktad r. Güney Mezopotamya da sulama kanallar vas tas yla tar m gelifltirilmifl, elde NTERNET NTERNET edilen ürün art r lm flt r. Ancak Mezopotamya a aç, maden tafl gibi hammadde kaynaklar ndan yoksundur. Bu yüzden Obeyd kasabalar nda yaflayan seçkinler kurduklar ticaret kolonileri ile ihtiyaçlar olan hammaddeleri çok uzak bölgelerden temin etmekteydiler. 2

22 16 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 6.1 Organize iflleri yöneten, ticaret ve tar m yönlendiren yönetici s n f, büyük tap naklar infla ederek etkinli ini art rm flt r. En iyi örnekler Mezopotamya da Eridu, Uruk, Tepe Gawra ve Malatya/Arslantepe de ortaya ç kar lm flt r. Genelde dörtgen olarak infla edilen tap na n merkez odas nda sunak ve podyum bulunmaktad r. Ortadaki podyumun kurban masas ifllevi oldu u anlafl lmaktad r. Kanatlardaki küçük odalar tap na a sunulan arma anlar n depolanma ve rahiplerin yaflam alanlar d r. Tepe Gawra da yan yana üç tap na n varl tanr ailesine iflaret etmektedir. Kuzeydeki tap nakta çok say da mühür bask l kil (bulla) ele geçmifltir. Hububat doldurulan kaplar n a zlar, bir bezle örtülmüfl ve ip dolanarak ba lanm flt r. pin iki ucu bir çamur topak içine s k flt r lm fl, topa n üzerine de mühür bas lm flt r. Bulla olarak adland r lan bu mühür bask s, ürünlerin belli merkezden gelen emirlerle depolan p sonra da t ld n göstermektedir. Bu dönemde Basra Körfezi çevresinde yaflayanlar, sazdan yap lm fl evlerde oturmakta, bal kç l k ve has r yap m yla geçinmekteydiler. Orta Mezopotamya daki Tell Madhhur da Khait Kas m ve Abade, Kuzey Mezopotamya da Malatya/ De irmentepe gibi yerleflmelerde çok say da odadan oluflan kerpiç ev temelleri ortaya ç km flt r. Ortadaki büyük salondan yan mekânlara küçük kap larla geçilmektedir. Obeyd Dönemi yap lar n n büyük bölümü çift kanatl, ortada salonlu ve iki katl infla edilmekteydi. Obeyd tap nak planlar Kaynak: Braidwood 1995:212). Bir kuzey tap na Obeyd toplumlar nda yerleflme içine gömü yap lma gelene i devam etmifltir. Eriflkin ölülerin yerleflme d fl na oluflturulmaya bafllayan mezarl klara gömüldü ü saptanm flt r. Eridu da kenarlar kerpiçle çevrelenmifl, üstü de kerpiçle kapat lm fl sand k biçiminde çok say da mezar bulunmufltur. Bu erken mezarl n yaklafl k bin kadar mezardan olufltu u anlafl lm flt r. Ancak bunlardan iki yüz adedi kaz larla incelenebilmifltir. Ölüler bükülmüfl/büzülmüfl (cenin) pozisyonunda mezara konmufltur. Baz durumlarda iki kiflinin ayn mezara kondu u ortaya ç kar lm flt r. Obeyd toplumlar n n öteki dünyaya inand klar cesedin yan na konan arma anlardan anlafl lmaktad r. Genellikle mezara hediye olarak tak lar konulmufltur. Ayr ca tabak, çanak, çömlek gibi çeflitli kap da hediye olarak sunulmufltur. Olas l kla bu kaplar n içinde g da ve içecekler de bulunuyordu. Mezarlara çok nadir de olsa piflmifl topraktan küçük heykelcikler de konmufltur. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU D KKAT SIRA S ZDE 3 Mezopotamya daki SIRA S ZDE ölü gömme adetleri nas l geliflim göstermifltir? Mezarl k fikri ilk ne zaman ortaya ç km flt r? Çanak çömlek DÜfiÜNEL M yap m nda ortaya ç kan yeniliklerden biri yavafl dönen el çark n n kullan lmaya bafllamas d r. Bu yöntemle çömlek üreticileri daha fazla say da üretim yapma imkân na SORU kavuflmufllard r. Seri üretim, standart ve bezemesiz kaplar n yayg nlaflmas na neden olmufltur. Elde çanak çömlek yap m da devam etmifltir. Obeyd Dönemi ne özgü olan ve üzerinde kare, zikzak, baklava, daire ve üçgen gibi motifler bulunan kaplar bu kültürün s n rlar n aflarak çevre kültür bölgelerine ulaflm flt r. D KKAT SIRA S ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

23 1. Ünite - Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri 17 Özet A MAÇ 1 nsan n günümüz yaflam flartlar na ulaflana kadar geçirdi i bafllang ç evreleri hakk nda de erlendirme yapma Toros ve Zagros da lar ndan gelen kar ve ya mur sular ile beslenen F rat ve Dicle Nehirleri nin oluflturdu u bereketli topraklar yaln z tarihi ça larda de il tarihöncesi dönemlerde de çeflitli kültürlere befliklik etmifltir. nsan n do aya hâkimiyeti artt kça toplumlar n geliflimi h zlanmaya ve daha önce yaflanmayan bölgelerde yaflanmaya bafllad. nsan n iki buçuk milyon y l öncesine kadar giden geçmifli, genel olarak yapt alet, gelifltirdi i maden veya üretim sürecini tan mlayan isimler alt nda incelenir. Paleolitik en uzun süreçtir. nsan n Afrika da ortaya ç k fl ve dünyaya da lma sürecini kapsar. Mezolitik, Kuzey Yar mküre de iklim de iflimiyle insan n yaflam na yans yan yenilikleri tan mlar. Neolitik ise tarihöncesinin önemli ad mlar n n at ld, k r lma noktalar ndan biridir. Tar m, hayvanc l k ve kerpiçten ev yap m bu dönemde bafllam fl ve günümüze kadar ulaflan köylü yaflam biçiminin temelleri at lm flt r. Kalkolitik bu sürecin devam nda ileri tar m toplumlar n n yaflad, baz madenlerin gündelik yaflama girdi i dönemi tan mlar. A MAÇ 3 Mezopotamya da Sumer kültürünün kökeni, kentleflme ve ilk devletlerin kurulufl sürecini tart flma nsan n uygarlaflma sürecindeki en önemli aflamalardan biri yerleflik yaflama geçifli, ikincisi ise maden ça lar n n bafllang c d r. Kentleflme, yaz - n n gelifltirilmesi ve teknolojik alanda ortaya ç - kan birçok yenilikle tan d m z dönemin alt yap s Obeyd döneminde oluflmufltur. Susuz tar m yap lamayacak kadar kurak olan Güney Mezopotamya ya, Basra ve çevresine yerleflen toplumlar, kereste, tafl ve madenin olmad bu bölgede uygarl a önemli katk lar yapacak geliflmelere öncü oldular. Organize olarak yapt klar sulama kanallar tar m verimli hale getirmifl, uluslar aras ticaret de günlük yaflamda ihtiyaç duyduklar hammaddeleri elde etmelerini sa lam flt r. A MAÇ 2 Tarih öncesinin yap düzeni, mimari, ölü gömme gelenekleri, çanak çömlek, küçük buluntular ve di er kültür ö elerini aç klama nsan, ortaya ç k fl ndan itibaren uzun süre üretim yapmam fl, do ada bulduklar yla beslenmifl, ma ara ve kaya s naklar nda bar nm flt r. Kuzey Mezopotamya y oluflturan Zagroslar ve Toroslar n güney etekleri ile Do u Akdeniz k y lar nda ilk defa üretim aflamas bafllam flt r. Günümüzden yaklafl k olarak on bin y l kadar önce bafllayan süreçte köyler kurulmufl, birçok bitki ekilip biçilmeye bafllam fl, domuz, koyun, keçi ve s r evcillefltirilmifltir. Yeni ihtiyaçlar do rultusunda tafl alet teknolojisi de gelifltirilmifltir. Ölüler yerleflik düzene geçildi i dönemde daha çok evlerin tabanlar n n alt na gömülmüfltür. Kentlerin geliflmeye bafllamas yla mezarl k fikri oluflmufltur.

24 18 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Kendimizi S nayal m 1. Uzun y llar Halaf Dönemi ile özdeflleflen yap biçimi afla dakilerden hangisidir? a. Kare mekânl yap lar b. Dörtgen planl yap lar c. Çok odal yap lar d. Girifl eklentisi dörtgen biçimli olan yuvarlak yap lar e. ki katl yap lar 2. Yuvarlak planl an tsal tap naklar Yukar Mezopotamya da ilk defa ne zaman görülür? a. Samarra Dönemi nde b. Obeyd Dönemi nde c. Çanak Çömleksiz Neolitik Ça da d. Eski Tafl Dönemi nde e. Epipaleolitik Ça da 3. Obeyd Dönemi nin klasik ev plan nas ld r? a. Tek odal b. Çift odal, tek katl c. Çift kanatl, ortada salonlu, iki katl d. Birbirine yap fl k çok odal e. Üç katl an tsal planl 4. Afla dakilerden hangisi Çanak Çömleksiz Neolitik (Yenitafl) Ça daki inanç sistemiyle ilgili de ildir? a. Bu evrede inanç yoktu b. Yuvarlak tap naklar c. T biçimli dikili tafllar d. Heykeller e. Yabani hayvan bezemeleri 5. K rm z taflç k ve kireç kar fl ml (terrazzo) tabanl tap - nak afla daki yerleflmelerden hangisinde bulunmufltur? a. Tell Hassuna b. Tepe Asiab c. Körtik Tepe d. Çayönü e. Tell Halaf 6. Mezopotamya n n tarih öncesi yerleflmelerinden an tsal tap naklar n ve 3-5 metre yüksekli inde dikilitafllar n oldu u yerleflme afla dakilerden hangisindedir? a. Demirköy b. Umm Dabagiyeh c. Hac Muhammed d. Arslantepe e. Göbekli Tepe 7. Mezopotamya da ilk defa basit de olsa sulama kanallar yaparak tarlalar n bilinçli sulanmas n sa layan kültür afla dakilerden hangisidir? a. Hassuna öncesi b. Samarra c. Natuf d. Halaf e. Hassuna 8. Eski Tafl (Paleolitik) Ça nda Mezopotamya n n hangi yöresinde insanlara ait yontma tafl aletlere yo un olarak rastlanm flt r? a. Kuzey Mezopotamya da Güneydo u Anadolu ve Kuzey Suriye b. Suriye Çölü c. Orta Mezopotamya d. Güney Mezopotamya n n batakl k alanlar e. Güneydo u Mezopotamya 9. Olas l kla ekmek piflirmeye yarayan yayvan genifl kap tipi hangi dönemde yap lmaya bafllam flt r? a. Halaf b. Obeyd c. Hassuna d. Samarra e. Zarzi 10. Hangi kültürde iyi piflirilmifl topraktan çok sert orak ve sap delikli balta yap lm flt r? a. Samarra b. Obeyd c. Halaf d. Proto-Hassuna e. Hassuna

25 1. Ünite - Mezopotamya n n Tarih (Yaz ) Öncesi Dönemleri 19 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. d Yan t n z yanl flsa Halaf Dönemi bölümünü inceleyiniz. 2. c Yan t n z yanl flsa Neolitik Ça bölümünü inceleyiniz. 3. c Yan t n z yanl flsa Obeyd Dönemi bölümünü inceleyiniz. 4. c Yan t n z yanl flsa Neolitik Ça bölümünü inceleyiniz. 5. d Yan t n z yanl flsa Neolitik Ça bölümünü inceleyiniz. 6. e Yan t n z yanl flsa Neolitik Ça bölümünü inceleyiniz. 7. b Yan t n z yanl flsa Samarra Dönemi bölümünü inceleyiniz. 8. a Yan t n z yanl flsa Paleolitik Ça bölümünü inceleyiniz. 9. c Yan t n z yanl flsa Hassuna Dönemi bölümünü inceleyiniz. 10. b Yan t n z yanl flsa Obeyd Dönemi bölümünü inceleyiniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Mezopotamya da yap lan arkeolojik kaz larda, kaz boyutu ne olursa olsun en çok elde edilen çanak çömlek k r klar d r. Günlük yaflamda ihtiyaç duyulan kaplar n parçalar zaman içinde yerleflmenin çevresine da lmakta ve günümüze ulaflmaktad r. Bu kaplar n üretim teknolojisi, üzerlerindeki bezemeler ve biçimleri, s ras yla dönemi, toplumun kültürel kimli i ve kullan m amac gibi konularda bilgi verir. Arkeolojinin bafllang - c nda Karbon 14 gibi laboratuar yöntemleriyle tarihleme yap lmamaktayd. Bu nedenle bir yerleflme yerinde toplanan çanak çömlek parçalar, benzer örneklerle karfl laflt r lmakta ve bir gelene in yay l m alan n belirlemeye çal flmaktad r. Yeni bir çanak çömlek türü bulundu unda tan mlamak için nerede bulunmuflsa o yerin ad verilmektedir. Bir kültür yaln zca çanak çömlek özelliklerine bakarak de erlendirilmez. Kültürün saptanabilen bütün ö eleri de dikkate al n r. S ra Sizde 2 Mezopotamya da dinsel ö eler MÖ 9700 lerde Çanak Çömleksiz Yeni Tafl Ça nda ortaya ç kmaktad r. Bu dönemde olas l kla biri baba tanr olmak üzere iki büyük tanr l inanç sistemi oldu u Güneydo u Anadolu da-nevali Çori, Göbeklitepe Çayönü gibi yerlerde saptanmaktad r. Tanr lar temsil eden dikilitafllara bazen el ve kollar da ifllenmifltir. Yukarda isimleri geçen yerlerden Göbeklitepe de dikilitafllar tap na n içindedir. Çayönü nde ikisi bir tap na n içinde, yaklafl k on adet dikilitafl ise s ra halinde meydana dizilmifltir. Daha sonraki dönemlerde ise tap naklar n içindeki tanr suretleri olas l kla ahflaptan yap lm flt r. Tanr fikrinin ortaya nas l ç kt ise bilinmemektedir. S ra Sizde 3 Mezopotamya da büzülerek (cenin) duruma getirilen cesetler genelde basit toprak mezara yan na arma an b rak larak gömülmüfltür. Çanak Çömleksiz Neolitik Ça da bireyin cesedi yaflad yap n n içine taban alt - na gömülürken ça n sonundan itibaren yerleflim d fl mezarl klara gömülmeye bafllam flt r. Daha sonraki dönemlerde yeni do mufl, bebek ve çocuk cesetlerinin yerleflim içine gömülmesine devam etmifltir. Yerleflim d fl mezarl k fikrinin geliflmifl bir örne i, Güney Mezopotamya da Eridu da saptanm flt r. Mezarl k Obeyd Dönemi ne tarihlenmifltir. Yararlan lan Kaynaklar Arsebük, G. (1990). nsan ve Evrim, Ankara. Braidwood, R.J. (1995). Tarih Öncesi nsan, stanbul. Lloyd, S. (1978). The Archaeology of Mesopotamia From the Old Stone Age to the Persian Conquest, London. Köro lu, K. (2010). Eski Mezopotamya Tarihi. Bafllang c ndan Pers Dönemine Kadar, stanbul. Roaf, M. (1996). Mezopotamya ve Eski Yak ndo u (Çev. Z. K l ç), stanbul. Mellaart, J. (1998). Yak ndo u nun En Eski Uygarl klar, stanbul. Özdo an, M.- Baflgelen, N. (Ed.), (2007). Türkiye de Neolitik Dönem Yeni Kaz lar, Yeni Bulgular, stanbul.

26 2ESK MEZEPOTAMYA VE MISIR TAR H Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; lk uluslararas ticaretin hangi gerekçeler ve koflullarda bafllad n tart flabilecek, Kentleflmenin ortaya ç k fl yla birlikte toplum hayat na giren yenilikleri tan mlayabilecek, Yaz n n geliflim sürecini aç klayabilecek, Sümerlerden günümüze ulaflan kültürel etkileri de erlendirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar Kentleflme Ziggurat Devlet Çivi yaz s çindekiler Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler G R fi URUK DÖNEM VE YAZININ GEL fi M SÜMER HANEDANLARI VE KENT DEVLETLER UYGARLIK

27 Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler G R fi Sümer Ülkesi Mezopotamya, genel olarak F rat ve Dicle nehirlerinin aras nda kalan alan n ad olarak kullan lmaktad r. Antik yazarlar n iki nehir aras n tan mlamak için Grekçe mesos (orta) ve potamos ( rmak) sözcüklerinden türettikleri bu isim, zaman içerisinde bu bölgede oluflan uygarl klar ve bunlar n yay l m alan n tan mlamak için kullan lmaya bafllanm flt r. Mezopotamya bir co rafi terim olmakla birlikte, burada geliflen Sümer, Akkad, Babil ve Assur gibi uygarl klardan günümüze ulaflan geliflmifl kültürel birikimi de ifade etmektedir. fiekil 2.1 Mezopotamya ve çevresi Kaynak: Köro lu 2010

28 22 Eski Mezepotamya ve M s r Tarihi fiekil 2.2 Toroslar n eteklerinde bu day tarlalar Eskiça da oldu u gibi günümüzde de oldukça verimlidir. Günümüzde Mezopotamya denince do uda Zagros Da lar, kuzeyde Güneydo u Toroslar, bat da Amanos Da lar ve Suriye çölü, güneyde de Basra Körfezi ile çevrelenen alan akla gelmektedir. nsano lunun uygarlaflma süreci içindeki en temel ad mlar bu genifl s n rlar içinde at lm flt r. Yerleflik yaflam, tar m, hayvanlar n evcillefltirilmesi, çanak çömlek üretimi, obsidiyen alet yap m, içinde steller ve heykeller bulunan an tsal tap naklar n inflas gibi önemli geliflmeler, Kuzey Mezopotamya da Toroslar n eteklerinde yaflanm flt r. Verimli Hilal in kuzey uç kesimini oluflturan bu bölgenin öne ç kmas nda, susuz tar m yap labilecek kadar ya mur almas önemli bir etkendir. Kentleflme, uluslararas ticaret, toplumda sosyal s n flar n oluflmas, devletin oluflumu ve yaz n n gelifltirilmesi gibi etkileri günümüze ulaflan ikinci önemli geliflim ça ise Güney Mezopotamya da MÖ dördüncü biny lda yaflanm flt r. Ortado- u ve çevresindeki toplumlar yönlendiren ve biçimlendirilmelerinde büyük rol oynayan birçok temel geliflme bu sürecin ürünüdür. Sümerlerin 3200 y llar nda gelifltirdi i çiviyaz s, Önasya da üç bin y la yak n bir süre boyunca Akkad, Assur, Babil, Pers, Hitit ve Urartu gibi birçok toplum taraf ndan kullan lm fl; Fenike k y lar nda gelifltirilen alfabe yaz s na da öncülük etmifltir. Yarat l fl ve Tufan gibi tek tanr l dinlerle günümüze tafl nan dinsel anlat lar ilk kez Sümerler taraf ndan yaz lm fl, sonras nda di er Mezopotamya toplumlar taraf ndan tekrar tekrar kopyalanm flt r. Yaz l kanunlar, matematik, t p, fal, büyü ve benzeri konularda önce bu co rafyada ad mlar at lm flt r. Teknolojik aflamay gösteren çömlekçi çark, araba tekerle i, saban, yelkenli tekne, yap kemeri ve tonoz da Mezopotamyal toplumlar n uygarl a yapt klar katk lardand r. Dördüncü biny lda h z kazanan örgütlü sosyal yaflam n getirdi i sulu tar m, an tsal yap lar n inflas, uzak bölgelerle ticaret, kentleflme ve devletin kurulufluna zemin haz rlam flt r. Sümerlerin yaflad Güney Mezopotamya, F rat ve Dicle nin birbirine en çok yaklaflt Ba dat yak nlar ile Basra Körfezi aras nda kalan aland r. Buras F rat ve Dicle rmaklar n n on binlerce y ld r tafl d klar alüvyonlarla dolmufl, oldukça bereketli bir aland r. Nil in M s r a verdi i hayat, Dicle ve F rat burada Mezopotamya ya vermifl ve kent yaflam n n geliflmesi için uygun bir ortam yaratm flt r. Erken Sümer

29 2. Ünite - Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler Hanedanlar taraf ndan kurulan birçok kentin bulundu u bu verimli topraklar, Sami toplumlar n n Mezopotamya ya geliflinden sonra Akkad ve Babil Krall n n gelifliminde de önemli rol oynam flt r. Nehir yataklar bu bölgede oldukça de iflkendir. Bu nedenle bafllang çta nehir vadisi kenar nda kurulmufl olan sin, Nippur, Umma ve Larsa gibi kentler zaman içerisinde nehirlerden kilometrelerce uzakta kalm fllard r. Basra Körfezi nin a z bölgesi tümüyle batakl k ve sazl klarla kapl, farkl bir ekolojik ortamd r. Basra Körfezi nin günümüzdeki fleklini almas bu bölgede yerleflik yaflam n sürdü ü dönemde gerçekleflmifltir. Kuzey yar m küredeki Buzul Ça sonlar na do ru, günümüzden yaklafl k y l kadar önce, körfezde deniz suyu seviyesinin bugünkünden 110 m kadar daha derinde idi. Bu dönemde F rat ile Dicle nin sular n n Umman Körfezi nde denizle bulufltu u anlafl lmaktad r. Buzul Ça n n sona ermesi, yüksek bölgelerde birikmifl kar ve buzullar n erimesiyle deniz seviyesi yükselmifltir. Zamanla F rat ve Dicle nehirlerinin tafl d alüvyonlarla doldurulan k y fleridinin günümüzdeki biçimini almas uzun y llar içinde olmufltur. Bütün bu önemli geliflmelerin yafland bölge, birçok bak mdan elveriflli yaflam koflullar na sahip de ildir. Örne in, buras nehir alanlar d fl nda çöldür. Susuz tar ma uygun olmayan bölgede tar m yap labilecek tarlalar da s n rl d r. Hayvanc - l k için elveriflli ve zengin bitki örtüsüne sahip otlaklar bulunmamaktad r. Yap malzemesi için gerekli tafl ve kereste yoktur. Maden kaynaklar da bölgeden oldukça uzaktad r. Bu kadar olumsuz koflullara sahip bir bölgede, insano lunun yaflam ndaki en önemli geliflme süreçlerinden birinin yaflanm fl olmas oldukça dikkat çekicidir. Burada mimaride, sanatta, sosyal alanda, teknolojide, kentleflmede ve devlet organizasyonunda at lan ileri ad mlar n temeli, bu zor koflullar olmal d r. Bu bölgede yaflamak için toplumun organize olmas bir zorunluluk idi. Nehir k y - lar ndaki dar alanlar d fl ndaki kurak bölgelerde tar m yapabilmek ancak geliflmifl sulama ile mümkündü. Bunun için toplumun organize olarak F rat ve Dicle nehirlerinden kanallar açt klar ve bölgenin tar m potansiyelini art rd klar anlafl lmaktad r. Di er temel ihtiyaçlar da düzenli ticaret ile uzak bölgelerden sa lanmaktayd. Bunun için güvenli bir ortam n oluflturulmas, istikrarl bir ticaret a n n kurulmas gerekliydi. Güney Mezopotamya da yaflayan toplumlar bunu baflarm fllard r. Sulu tar mdan elde ettikleri fazla ürün yan nda tekstil önemli bir art de er oluflturmufltur. Ayr ca do udan gelen kalay ve de erli tafllar Do u Akdeniz ve Anadolu ya ulaflt rarak bu yolla da önemli gelir elde etmekteydiler. Mezopotamya da uygarl klar n ayakta kalmas n ve geliflmesini sa layan ticari iliflkiler, nehirler, nehir vadilerindeki yollar, da lar aflan belli geçitler ve denizler üzerinden yap labilmekteydi. Bölgenin bat s n kuflatan çöl ancak belli mevsimlerde ve yeterli donan ma sahip olundu unda afl labilmifltir. Kereste, maden ve tafl gibi ihtiyaç duyulan çeflitli hammaddeler de Mezopotamya ya bu iki nehir üzerinden ulaflt r labilmifltir. F rat Vadisi nin son bölümü, Güney ve Orta Mezopotamya dan Akdeniz k y lar na ulaflmak için kullan l yordu. Ba dat n güneyindeki Sippar dan bafllayan yol, F rat k y s n izleyerek Mari ye (Tel Hariri), daha sonra da çölü Tadmor (Palmira) üzerinden vahalar arac l yla aflarak Homs üzerinden Fenike limanlar, fiam veya Filistin e ulafl yordu. Ancak ikinci biny lda devenin kervanlarda kullan lmaya bafllanmas na kadar, tek tafl ma arac olan eflek ile geniflli i 500 km yi bulan çölleri geçmek oldukça güçtü. Saray ve tap naklarda kullan lan kaliteli ahflap malzemelerden sedir, servi ve ard ç a açlar Lübnan ya da Amanoslardan F rat yoluyla getiriliyordu. Daha yak n olan Zagroslardaki ormanlar ucuz kereste ihtiyac - n karfl l yordu. Do udaki ran n kaliteli tafl yataklar na sahip oldu u bilinmekteydi. 23 Buzul Ça : nsano lu nun Kuzey Yar m Küre ye geldi i bir milyon y l öncesinden günümüze kadar dört kez buzul ve buzul aras dönem yaflanm flt r. Buzul dönemlerinde Kuzey Yar m Küre nin yüksek kesimleri erimeyen buzul kütleleriyle kaplanm fl, göllerin hacmi genifllemifltir. Buzul dönemlerinde deniz seviyesi günümüzdekinden daha afla da idi. Buzul aras dönemlerde ise iklim normalden daha s cak hale gelmifl, karlar eriyerek deniz seviyesini yükseltmifltir.

30 24 Eski Mezepotamya ve M s r Tarihi Mezopotamya da gelifltirilen sallar ve yelkenli tekneler d fl dünyaya aç lmada güneydeki Basra Körfezi nin de kullan lmas n sa lam flt r. S z nt lardan elde edilen ve inflaatlarda da kullan lan bitümen (zift) yard m yla izolasyonu yap labilen teknelerle üçüncü biny l n sonlar ndan bafllayarak, Ur ile Dilmun (Bahreyn) ve Umman gibi uzak ülkeler aras nda deniz ulafl m yap labilmekteydi. Üçüncü ve ikinci biny lda bir pazaryeri konumunda bulunan Dilmun kanal yla Uzakdo u veya M - s r dan gelen mallar Mezopotamya ya ulaflt r labiliyordu. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M 1 Uluslar aras SIRA ticaretin S ZDEve farkl kültürlerle kurulan iliflkinin uygarlaflma sürecine katk lar konusunda bir de erlendirme yap n z. URUK DÖNEM DÜfiÜNEL M VE YAZININ GEL fi M Uruk Dönemi (MÖ ) SORU SORU Uruk, Basra Körfezi yak n nda, F rat Nehri nin sol k y s nda yer alan, Mezopotamya n n en önemli kentlerinden biridir. Burada yap lan arkeolojik araflt rmalarda, D KKAT D KKAT uygarlaflma sürecinin önemli ad mlar n n at ld bir sürecin bulgular saptanm flt r. MÖ dördüncü biny l n bafllar ndan itibaren Güney Mezopotamya daki kentler çekim merkezi SIRA olmufl S ZDEve nüfuslar h zla artm flt r. Yukar da belirtti imiz gibi, büyü- SIRA S ZDE yen kentlerde tar m ve hayvanc l ktan elde edilen ürünlerin d fl nda kalan ürünler, De ifl-tokufl: Ticareti; uzak bölgelerle, de ifl-tokufl esas na dayanan ticaret arac l yla sa lanmaktayd. AMAÇLARIMIZ yap lan ürünler, paran n Uruklu tüccarlar AMAÇLARIMIZ bu amaçla Mezopotamya n n bilinen s n rlar na ulaflarak bir ticaret a oluflturdular. Kent yaflam n n zorunlu hale getirdi i iflbölümü, tüccarlar n gelifltirilmesinden önce belli bir de er takdir edilerek mal veya maden ile al n p yan s ra de iflik ifl kollar n n oluflmas n da sa lad. Böylece inflaatç lar, tekstilciler sat lmaktayd. K T A P Her ürünün K T A P ve çömlekçiler gibi mesaisini belli bir uzmanl k alan nda çal flarak dolduran ve geliriyle di er ihtiyaçlar n karfl layan meslek gruplar olufltu. Örne in, çömlekçi çar- karfl l belli a rl kta gümüfl olarak belirlenmiflti. De ifltirilecek ürünlerin k n n gelifltirilmesiyle seri üretime geçildi i, bu ürünlerin uzak bölgelere pazarland anlafl lmaktad r. Kal pta yap lmaya bafllanan devrik a zl çanaklar, Mezopo- TELEV ZYON gümüfl karfl l denk TELEV ZYON getirilerek al m-sat m gerçeklefltirilirdi. tamya n n bilinen bütün s n rlar na ulaflacak kadar yayg nd. Bu dönemdeki geliflmeleri en iyi yans tan kent Uruk tur (Günümüzde Tel el- NTERNET Varka). Bu NTERNET kentin geçmifli, Geç Obeyd dönemine kadar gitmekle birlikte, en görkemli ça n Uruk ve sonras nda yaflam flt r. Uruk, gök tanr s An a (veya Anu) adanan bat daki Kullaba ve aflk tanr ças nanna ya (Akkadca fltar) adanan do udaki Eanna adl iki yerleflim yerinin birleflmesinden oluflmufltu. Alman arkeologlar n yapt klar kaz lar, kentin büyük bölümünün an tsal boyutlardaki tap nak ve resmi yap lardan meydana geldi ini ortaya ç kartm flt r. Bu ba lamda kentlerin oluflumundan sonra an tsal mimarinin geliflimine de bu kent öncülük etmifltir. Kentteki tap naklar yap lmadan önce inflaat alan doldurularak yükseltilmifl ve genifl teraslar oluflturulmufltu. Baz durumlarda da eski tap naklar n y k nt s düzeltilerek teras olarak kullan lm flt. Zigguratlar, gittikçe geliflen mimarl k bilgisi ve artan iflgücü sayesinde daha yüksek teraslara an tsal boyutlarda yap lm fllard. Uruk kentinde, do u bölümde tanr Anu ad na yap lan tap nak bu tür bir teras üzerinde yer almaktayd. Güney Mezopotamya da Eridu ve Tel Ukair gibi kentlerde de benzer an tsal mimari kal nt lar saptanm flt r. Güney Mezopotamya n n birçok kentinde sosyal yaflamda gözlenen farkl laflma, mimari alanda at lan ileri ad mlar ve yayg n ticaret k sa zamanda çevre kültürleri de etkilemifltir. Özellikle Anadolu dan karfl lanan temel ihtiyaç maddeleri nedeniyle Uruk kültürü, F rat üzerinden Orta ve Yukar F rat bölgesindeki birçok merkeze tafl nm flt r. Mekânlar süslemek için kullan lan konik çiviler, kal pta yap l-

31 2. Ünite - Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler 25 m fl devrik a zl kâseler ve silindir mühürler gibi dönemi karakterize eden buluntulara birçok yerde rastlanm flt r. Orta F rat bölgesindeki Habuba Kabira, Tel Kannas ve Tel Brak gibi merkezler arac l yla kuzeye tafl nan kültür Karakaya ve Atatürk Baraj gölleri alt nda kalan Hassek Höyük, Samsat, Malatya-Arslantepe gibi merkezden oldukça uzak bölgelere ulaflm flt r. Hassek Höyük Geç Uruk döneminde Mezopotamya dan gelen tüccarlar taraf ndan kurulan, çevresi surlarla kuflat lm fl merkezlerden biridir. Malatya/Arslantepe ise Toroslar n kuzeyinde, güneyli etkilerle geliflmifl bir kenttir. Burada ortaya ç kar lan an tsal mimari ve depolar ve bu depolarda kullan lm fl yüzlerce farkl betimlemeye sahip mühür bask s, seri olarak üretilmifl çanak çömlekler bölgede, yönetici bir s n f n ve kent devleti modelinin varl n göstermektedir. Çiviyaz s n n Geliflimi Yaz, nüfuslar oldukça artan kentlerde, ortaya ç kan yönetici s n f n iflleri düzene koymak, yayg n ticari iliflkilerde kar fl kl klar önleme çabalar n n bir ürünüdür. Güney Mezopotamya n n nüfuslar h zla artan kentlerinde, merkezi idarenin yürüttü ü infla projeleri ço ald kça, tap naklar n depolar nda biriktirilen ve buradan da- t lan ürünlerin miktar artt kça basit iflaretler, say lar ve listeler ihtiyac karfl layamaz hale gelmiflti. Uruk döneminin sonlar na do ru, MÖ 3200 y llar nda flimdiye kadar bilinen en erken yaz l belgeler ortaya ç kar. Bunlar daha sonraki çiviyaz s n n öncüleri olarak görülebilecek, resim karakterindeki iflaretlerden oluflur. Yaz c, temiz bir kil topa n kil tablet biçimine getirdikten sonra üzerini kam fl ucuyla çizerek karelere ay r r ve sonra her bir kare içine anlat lmak istenen nesne ya da ifli tan mlayan resmi çizerdi. Karfl s na da miktar belirtilirdi. Bafllang çta çizilen karakterlerin ço u mal miktar n belirten say iflaretleriydi. Anlat lmak istenen her nesne ayr bir iflaretle betimleniyordu. Bu nedenle Uruk taki dördüncü tabakada bulunmufl henüz tam okunamayan yaz da 1500 ün üzerinde ayr iflaret kullan lm flt. Yaz yayg nlaflt kça yavafl yavafl küçüldü ve resim özelli ini kaybetti. Tabletlere çizilen yatay hatlar üzerine resim karakterinden dönüfltürülen çivi biçimli iflaret kümeleri art arda yap lmaya baflland. Yatay, dikey, e ik ve köfle çengeli biçimindeki çivi iflaretleri, bir kam fl n kesilmifl ucuyla slak kile bast r larak yap l yordu. Sözcükler, çiviyaz s nda ço unlukla tek bir iflaretle de il, her biri bir heceyi gösteren çivi iflaretleriyle yaz l yordu. Ayr ca eski sistemin devam olan, yani bir nesneyi gösteren iflaretler de kullan l yordu. Yaz gelene inin kesintisiz bir biçimde sürdürülebilmesi için kurumsal yap yani okul flartt r. En eski kentlerde özellikle tap nak ve resmi binalarda, kay t tutma konusunda ihtiyaç duyulan bir yaz c s n f için e itim verilmifltir. Ö renciler çiviyaz s ö renmek için uzun y llar bu okullara devam etmifllerdir. Ancak okuryazarl k yayg nlaflmam flt r. Bu nedenle yaz c s n f ayr cal kl hale gelmifltir. Tap - naklarda kutsal metinler, saraylarda da resmi ifller, ticarette mal listeleri ve senetler bu s n ftan yaz c lara yapt r lmaktayd. Çivi yaz s n n Mezopotamya da üç bin y la yak n devam etmesi, Sümer dini ve kültürüne iliflkin metinlerin çok uzun y llar varl n korumas, kentlerdeki bu okul gelene inin korunmufl olmas yla mümkün olmufltur. Sümerlerden sonra bu bölgeye gelen Akkad, Babil ve Assur gibi uygarl klar bu köklü kültürü kurumlar yla benimsemifl ve devam ettirmifltir. Sümerler zaman ndan günümüze kalan çok say da çivi yaz l tablet oldu u gibi, onlar n daha sonraki dönemlerde yap lm fl kopyalar da vard r.

32 26 Eski Mezepotamya ve M s r Tarihi fiekil 2.3 lk yaz lan belgelerin Sümerce oldu u anlafl lmaktad r. Sümerlerden sonra çiviyaz s gelene i baflta Akkad, Babil, Assur olmak üzere Mezopotamya n n bütün uygarl klar, Anadolu da ise Hitit ve Urartular taraf ndan al nm fl ve kullan lm flt r. Do- u Akdeniz k y lar nda geliflen ve Fenikeliler taraf ndan yayg nlaflt r lan alfabe yaz s ise Aramiler, Anadolu da Frigler, Lidyal lar ve di er Eski Bat uygarl klar taraf ndan kullan lm flt r. Eskiça da M s r da kesintisiz biçimde kullan lan hiyeroglif (resim) yaz s, Anadolu da Luwiler, Hititler ve Geç Hititlerde yayg nd r. Bafllang çta resim karakteri tafl yan yaz zaman içinde stilize olarak çivi yaz s biçimine dönüflmüfltür (Postgate 1992). SAG bafl NINDA ekmek GU 7 yemek AB 2 bo a MÖ 3100 MÖ 3000 MÖ 2500 MÖ 2100 MÖ 700 APIN saban Sümerce okunuflu ve anlam Çiviyaz s yaklafl k üç bin y la yak n süre kullan lm fl, sonra yerini yayg nlaflm fl olan alfabe yaz s na b rakm flt r. Bu gelene in kesintiye u ramas, dilin ve bu dili kullanan toplumlar n da zamanla belleklerden silinmesine neden olmufltur. Sümerler ve Akkadlar gibi eski toplumlar, tarihin haf zas ndan silinmifltir. Assur ve Babil gibi di er Mezopotamya uygarl klar ndan bir bölümü kutsal kitap Eski Ahit te geçti i için adlar günümüze ulaflm flt r. Eskiça da kullan lan çivi yaz s n n yeniden okunup anlafl lmaya bafllanmas, geçmiflin daha iyi anlafl lmas bak m ndan oldukça önemlidir. Ancak binlerce y l önce terk edilen bu yaz sistemin çözümü kolay de ildir. lk ad mlar n at labilmesi için bir anahtar gerekliydi. On dokuzuncu yüzy lda baflta ngiltere olmak üzere Fransa ve Almanya ad na, Osmanl egemenli indeki Irak ta bulunan diplomatlar bu iflin öncüsü oldular. Ülkelerindeki büyük müzeler ad na çal flmalar yürütürken bir yandan da çiviyaz l yüzlerce tablet toplad lar. Bu bilinmeyen yaz sisteminin çözümü için gerekli anahtar ran da bulundu. Kirmanflah yak nlar ndaki Bisutun yaz tlar, ayn metni yan yana üç dilde kaydetmiflti. Bunlardan ikisi Eskiça da kullan lan Elamca ve Babilce üçüncüsü ise Farsça n n atas olan Eski Persçe idi y l nda Alman dilbilimci G. F. Grotefend, bu üç yaz tlardan yap lan kopyalar üzerinde çal flmaya bafllayarak ilk baflar lar n elde etti. Grotefend daha geç Pehlevi yaz tlar nda Pers krallar n n Büyük Kral ve Krallar Kral unvanlar n kulland klar n ö renmiflti. Yaz tlar yeniden gözden geçirerek araflt rmas n ve yorumlar n sürdürdü. Sonuçta önce söz konusu unvanlar ve filan filan n o lu tan mlamas n ç kard. Bu çözümleme tarihin babas Herodot un adlar n günümüze tafl d, Pers krallar Hystaspes o lu Darius ve Darius o lu Kserkses e uyuyordu. Bu ad mlardan habersiz olan baflka araflt rmac lar da benzer sonuçlara varm fllard de te men Rawlinson flah n kardefline askeri dan flman

33 2. Ünite - Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler 27 olarak Kirmanflah a gitmifl; Bisutun yaz tlar n yeniden kopya etmifl ve Persçe versiyonu üzerindeki çal flmalarda Grotefend ile ayn sonuçlara ulaflm flt. Eski Persçe yaz t n çözümünde at lan bu ad mlar, ayn metnin çevirisinin yaz ld di er dillerin de anlafl lmas nda ve çiviyaz s n n çözümlenmesinde anahtar rolü oynam flt r. Hitit ve Urartu dillerinin anlafl lmas da yine çift dilli yaz tlar sayesinde mümkün olmufltur. Günümüzde kullan lan trafik iflaretleriyle hiyeroglif yaz s aras nda SIRA kullan m S ZDEamac bak - m ndan bir benzerlik kurulabilir mi? Tart fl n z. SÜMER HANEDANLARI VE KENT DEVLETLER SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Sümerler, Önasya da tarihsel süreci bafllatan toplum olarak bilinmektedir. Gerçekten de MÖ dördüncü biny l n sonlar ndan itibaren en eski yerleflmelerin, SORU nehirlerin, da lar n, krallar n, tanr ve tanr çalar n isimleri yaz l belgelere kay t edilmeye SORU bafllanm fl ve unutulmamak üzere tarihin belle ine aktar lm flt r. Bunlar n yan nda D KKAT D KKAT sosyal yaflama iliflkin pek çok ayr nt da bu sayede günümüze ulaflm flt r. Bu anlamda tarih Sümerlere çok fley borçludur. Sümerlerin konufltu u dil, günümüzde bilinen di er dil aileleri SIRA ile S ZDE do rudan akrabal k ba kurulamayacak farkl özelliklere sahipti. Mezopotamya daki en yayg n SIRA S ZDE dillerden biri olan Akkadca, Assurca ve Babilce gibi Sami kökenli dillere akraba AMAÇLARIMIZ de ildir. ran da yayg n olan Hint-Avrupa kökenli dillerden de oldukça farkl yd. AMAÇLARIMIZ Sümerce ile baz Ural-Altay dilleri aras nda birtak m benzer özellikler gözlenmekte, bu benzerliklerin ne tür bir akrabal k gösterdi i araflt r lmaktad r. K T A P K T A P Sümerce, Mezopotamya çevresinde konuflulan ve yaz ya geçirilen bütün dilleri etkilemifl ve bu dillere çok say da kelime vermifltir. Bunun nedeni, Sümerce nin din dili olarak benimsenmesi, binlerce y l boyunca dualar n Sümerce okunmas d r. TELEV ZYON TELEV ZYON Sümerler tarih sahnesinden tümüyle çekildikten sonra bile Sümerce dini metinlerin kopyalar n n yap ld bilinmektedir. Mezopotamya d fl nda çivi yaz s kullanan Hitit ve Urartu gibi uygarl klar n yaz l belgelerinde de Sümerce kelimeler özgün biçimleriyle kullan lmaktayd. Yarat l fl ve Tufan gibi tek tanr l NTERNET dinlerde de karfl lafl lan temel dinsel anlat lar n kökeni Sümerlere dayan r. Yaz l kanunlar, mate- NTERNET matik, t p, fal, büyü gibi konularda at lan ilk ad mlarda onlar n pay vard r. Sümerlerin Mezopotamya n n yerli halk m yoksa d flar dan göçle mi geldikleri konusu aç k de ildir. Güney Mezopotamya n n geleneksel yaflam biçimi ile Sümerlerin yaflam biçimi aras nda belirgin bir fark olmamas, bu toplumun yerli bir halk olabilece ini düflündürür. Ancak Sümerce belgelerde adlar geçen F rat (Buranun/Purattu), Dicle (Idiglat/Diglat) gibi nehir adlar ile Eridu, Ur, Larsa, Lagafl ve Nippur gibi önemli kent isimlerinin Sümerce olmamas, bu adlar n bölgede daha önce yaflayan bir toplumdan de ifltirilmeden al nd n gösterebilir. Sümerlerden günümüze kalan çiviyaz l belgeler siyasal geliflmelere yer vermezler. Bu dönemin tarihi ve devlet yönetimini anlamam za katk yapabilecek olanlar kral ad ile flehir devleti ad n veren tabletlerdir. Yaz tlara zamanla krallar n gerçeklefltirdikleri baz seferler ve infla faaliyetleri de eklenmifltir. Böylece kent devletleri ile buradaki krallar n isimlerini ve baz faaliyetlerini bu belgelerden derleme f rsat do maktad r. Sümerlerden sonra yazd r lm fl olmas na ra men, Erken Hanedanlar döneminden söz etti i anlafl lan Sümer Kral Listeleri, mitolojiyle harmanlanm fl tarihi olaylar, birçok kahramanl k öyküsünü ve hanedan anlat r. Bu listelerde en eski zamanlardan MÖ 1900 y llar nda hüküm sürmüfl olan sin Hanedan na kadar Sümer 2

34 28 Eski Mezepotamya ve M s r Tarihi Mit/os, mitoloji: Tarih, inanç, kahramanl k ve ola anüstü motiflerle örülmüfl geçmifle iliflkin yaz l metinler. kent devletlerini yöneten krallar n adlar ve hükümdarl k süreleri alt alta s ralan r. Her bir kent ayr bir sülale taraf ndan yönetilmektedir. Ayr ca Sümer ülkesindeki kentlerden baz lar n n siyasal ve dinsel bak mdan önem kazand, zaman zaman di erleri üzerinde bask kurdu u anlafl lmaktad r. Kral listelerinin bafl taraf daha çok mitoloji ile iç içedir. Bu listelere göre Sümer ülkesinde Tufan dan önce hüküm sürmüfl, adlar bilinen efsanevi sekiz yönetici ve kentleri vard. Tanr lar yeryüzündeki ilk krall kurma görevini Eridu kentine vermifltir. Tufan öncesine ait sekiz kral n her biri binlerce y l iktidarda kalm flt r. Tufan sonucunda krall k y k lm fl ancak yeniden kuruldu unda egemenlik zaman zaman bir kentten di erine geçerek el de ifltirmifltir. Tufan dan sonraki ilk üç Sümer Hanedan, s ras yla Kifl, Uruk ve Ur hanedanlar d r. Listelere göre krallar n iktidar süreleri Tufan dan sonra azalmaya bafllar. Bu üç kentin dönemin siyasal ve sosyal geliflmelerini yönlendiren geliflmifl devletlerin merkezi oldu u anlafl lmaktad r. Kifl kral Etana, üçüncü biny l bafllar nda egemen olan ilk krallardan biridir. Onun döneminde bütün ülke istikrara kavuflmufltur. Bu dönemde Sümer kent devletlerinin kuzeyine, Sami kökenli toplumlar n göç etmekte, Sümer kültürünü benimseyerek kent yaflam na uyum sa lamaktayd lar. Bu nedenle Kifl te, Etana dan sonra bafla geçen krallardan baz lar Sami kökenli adlar tafl maktayd. Güney Mezopotamya da Kifl Kral unvan tafl mak ayr cal k olarak kabul edilmekteydi ve bu yüzden birçok kral kendini bu unvanla tan tm flt r. Erken hanedanlar döneminde kent devletleri aras nda birtak m çekiflmelerin yafland görülmektedir. Kral listelerinde sekizinci s rada ad verilen Enmebaraggesi döneminde ilk kez Sümerler ile ran daki Elam aras ndaki bir savafl da kay tlara geçmifltir. Uruk Hanedan n n kurucusu, kral Meskiaggafler dir. Onu izleyen kral Enmerkar hem Uruk kentinin kurucusu ve hem de Hazar Denizi yak n nda oldu u düflünülen Aratta ya sefer yapan ilk kral olarak an l r. Sümer döneminde Hazar bölgesiyle ilgili olarak anlat lan öyküler ve sefer kay tlar, onlar n bu bölgeden gelmifl olabileceklerinin göstergesi olarak da de erlendirilmektedir. Listelerde Uruk Hanedan içinde Lugalbanda, Dumuzi ve G lgam fl gibi mitolojik kahramanlar da s ralan r. Bunlardan G lgam fl bütün Önasya da bilinen Tufan, Yarat l fl ve Ölümsüzlük Aray fl gibi mitlerin en ünlü kahramanlar ndan biridir. Ur Hanedan n n kurucusu ise Mesannepadda adl krald. Üçüncü biny l n ortalar nda Kifl kral olarak tan t lan Mesilim in yaz tlar ndan bir bölümü Lagafl ve Kifl gibi ayr flehirlerde ele geçmifltir. Bu dönemde güneydeki kentlerden biri olan Lagafl ile kuzeyindeki Umma aras nda, tar m arazileri üzerindeki egemenlik yüzünden yaflanan s n r anlaflmazl uzun süreli savafllara neden olmufltu. Kent devletleri aras nda yaln zca savafllar olmamakta, baz durumlarda yap lan antlaflmalar sonucunda birlikler kurulmaktayd. Zaman zaman da bir kentin çevresindeki birkaç kenti ele geçirmesiyle güç dengeleri de iflmekteydi. Mesilim in bu anlaflmazl klardan birinde arabulucu görevi üstlenmifl oldu u anlafl lmaktad r. Yaz tlarda ve tap nak duvarlar na as lan baz kabartmalarda, Lagafl ta iktidar eline geçiren kral Ur-Nanfle, yapt inflaatlar, kanallar ve kazand baflar larla ölümsüzlefltirilir. Kral Urukagina ise ilk yaz l reformlar ile an l r. Birçok kentte kenti yöneten kral, tap na a hediye olarak yap lm fl heykellerinden bilinmektedir. Örne in Adab (Bismaya) kral Lugaldalu, tap na a hediye olarak yapt rd heykelin sa omuzu üzerindeki yaz t ndan tan nmaktad r. Kutsal kent Nippur da tanr Enlil e hizmet etmekle övünç duyan Lugalzagesi adl güçlü bir kral daha vard.

35 2. Ünite - Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler 29 UYGARLIK Devlet Yönetimi Sümerlerin yaflad Güney Mezopotamya da, 18 i büyük, 35 kadar flehir ve kasaban n bulundu u bilinmektedir. Her büyük kent bir krall k olarak örgütlenmifl veya belli bir dönemde krall k iddias yla ortaya ç km flt r. En önemli krall klar aras nda, kuzeyden güneye do ru Sippar, Kifl, sin, Nippur, Adab, Zabalam, fiuruppak, Umma, Girsu, Lagafl, Badtibira, Uruk, Larsa, Ur ve Eridu say labilir. Kuzeyde F rat üzerindeki Mari ve eski ad n bilmedi imiz güneydeki Obeyd höyü ünde de birer krall k vard. Her kent surlarla çevrilmiflti. Çevresinde ise köyler bulunmaktayd. Kent içinde, merkezde yüksekçe bir tepe üzerine yerlefltirilmifl bir tap nak yer almaktayd. Yüksek yerlere kurulan tap naklar n son biçimi olan ziggurat Sümerlerin mimariye kazand rd bir yap tipidir. Toplum soylular, s radan vatandafllar, yanaflmalar ve kölelerden oluflmaktayd. Halk n ço unlu u tar m ve hayvanc l kla u raflan çiftçilerdi. Ayr ca yaz c lar, gemiciler, bal kç lar, mimarlar, duvarc lar, marangozlar ve çömlekçiler de kent yaflam - n n vazgeçilmez unsurlar yd. Her kentte zengin tüccarlar ve güçlü aileler de vard. Tap nak sosyal yaflam n merkeziydi. Kentlerin büyümesi, devletin kurulmas ve artan savunma endiflesi yüzünden ilk düzenli askeri birlikler kurulmufltur. Bunlar benzer k yafetler giymekte ve ayn türde silahlar tafl maktayd lar. Sümer askerleri, ok, yay, uzun m zrak, savafl baltas, kalkan ve mi fer ile savaflmaktayd. Devlet kurumlar n n da olufltu u bu dönemde, yönetimin ve bürokrasinin tam olarak nas l iflledi i bilinmemektedir. Yönetimde en büyük otorite olarak an lan unvanlar aras nda EN, ENS ve LUGAL bulunmaktad r. Bunlar s ras yla bey, vali ve kral anlam tafl maktayd. Sümer kentleri, merkezlerindeki an tsal tap naklar ile ayn zamanda bir kült merkezi idi. Her bir kentte Sümerlerin sayg duydu u tanr lardan birine adanm fl tap nak vard. Bu tap naklar yöneten rahip s n f n n kentin yöneticileri üzerinde etkilerinin oldu u, kral n da tap nak ve görevlilere yak n oldu- u anlafl lmaktad r. Sümer yaz l belgeleri, UNKEN ad nda sivil bir meclisin kentlerin yönetimiyle ilgili belli kararlar n al nmas nda rol oynad n belirtmektedir. Ur kentinin mezarl nda, arkeolojik kaz larla ortaya ç kar lan on alt kral mezar, kral n konumu ve çevresindekiler için tafl d anlam konusunda ilginç bilgiler verir. Mezarlardan birinde kral n bedeni ve ona sunulan hediyeler yan nda onu mezar odas na tafl yan toplam yetmifl dört kifli ile alt öküz taraf ndan çekilen iki araba bulunmufltur. Kral ölünce yak n ndaki görevliler de kurban edilmifl ve birlikte gömülmüfllerdi. Kral mezarlar nda ele geçen etkileyici buluntular aras nda Sümer sanat n n en gözde örnekleri olan öküz kafal lir kutusu, Ur Standard olarak adland r lan ve üzerinde savafla gidifl ve dönüfl sahneleri ifllenmifl pano, alt n mi fer, çok say da alt n kap, de erli tafllarla ifllenmifl mücevherler, müzik aletleri, mobilya parçalar ve silahlar say labilir. Mitoloji ve Din Bütün Sümer toplumu taraf ndan kutsanan ve ad yaz l belgelere geçen yüzlerce tanr, tanr ça ve kutsal varl k vard. Tanr lar n insan, tanr lar aleminin de yönetici s n f gibi oldu una inan lmaktayd. Tanr lar n eflleri, çocuklar ve yard mc lar vard. Önem s ras na göre bu tanr lara yap lan tap naklar n boyutlar da de iflmekteydi. Mezopotamya da her kentin bir bafltanr için infla edildi i ve tanr n n evi oldu-

36 30 Eski Mezepotamya ve M s r Tarihi u kabul edilmekteydi. Gök tanr s An bafllang çta Sümerlerin bafltanr s yken sonra yerini hava tanr s Enlil e b rakm flt r. Ekur ad ndaki tap na Nippur kentinde bulunan Enlil, ayn zamanda tanr lar n babas olarak bilinirdi. Nippur, Sümerlerin dini baflkentiydi ve orada hizmet etmek, inflaat yapmak veya yap m na katk da bulunmak büyük bir onur olarak kabul edilirdi. Enki bilgelik tanr s ; Ninmah (Ninhursag) ulu han m, ana-tanr ça; Nanna ay tanr s ; o lu Utu günefl tanr s ; nanna aflk tanr ças yd. Sümer dini ve mitolojisi, Mezopotamya ya gelen di er toplumlar da etkilemifltir. Sümer tanr lar, isimleri de ifltirilerek aynen kabul edilmifl, Sümer ilahileri ve mitolojik anlat lar ortak bellekte günümüze kadar ulaflm flt r. Yarat l fl ve Tufan gibi Sümer mitoslar, tek tanr l dinlerde de varl n korumufltur. Önasya daki birçok toplumun örnek ald kahramanl k öykülerinin fliirsel bir biçimde anlat lmas modeli ilk kez Sümerlerde karfl m za ç kar. Ço u kahramanl k öykülerinden oluflan destan biçimindeki bu öyküler olas l kla arp ve lir eflli inde okunmakta, yeni kuflak bunlar müzi iyle birlikte ezberlemekteydi. Sümer destanlar ndaki bafll ca kahramanlar aras nda, Enmerkar, Lugalbanda ve G lgam fl gibi krall k yapm fl olabilecek adlar da bulunur. Uruk Hanedan n n krallar aras nda da adlar geçen bu üç kahramandan G lgam fl, hem bir kral, hem de koruyucu bir ilah olarak kabul edilirdi. G lgam fl destan hem yaz l ve hem de sözlü bir biçimde Sümerlerden sonra, Akkad, Babil, Assur gibi Mezopotamya toplumlar na ve sonras nda Anadolu uygarl klar na aktar lm flt r. Sümerlere ait Tufan Mitosu, Önasya n n en iyi bilinen ve tek tanr l dinlerde benzer biçimde tekrarlanan olay n anlat r. Bitkilerin, hayvanlar n ve insanlar n yarat l fl, krall n gökten indirilifli ile bafllayan destan, tanr lar n insanlar cezaland rmak için Tufan karar almalar ile sürer. Bu karardan hofllanmayan baz tanr lar, kutsal kitaplarda ad an lan Nuh un karfl l olan dindar Ziusudra ya durumu anlat rlar. Dev bir geminin yap lmas ndan, her hayvan türünden bir çiftin ve kendisine inanan iyi insanlar n gemiye bindirilmesinden sonra Tufan bafllar. Yeryüzü yedi gün yedi gece boyunca sular n alt na gömülür. Sonra günefl tanr s Utu (Akkadca fiamafl) görünür ve yeryüzünü ayd nlat r. Ziusudra onun önünde e ilir ve kurbanlar sunar. Ziusudra bundan sonra ölümsüz olarak, ilahi cennet Dilmun a götürülür. Sümer kentlerinde büyük tanr lar n evi olarak yap lan iki tür tap nak bulunmaktad r. Bunlardan ilki ziggurat olarak adland r lan an tsal yap lard r. Günümüze ulaflan çok say da ziggurattan en sa lam olan Ur kentindedir. Tu la veya kerpiçten basamaklar halinde infla edilen yap n n tepesinde küçük bir tap nak yer al rd. Daha yayg n olan ikinci tür tap nak ise hemen bütün Sümer kentlerinde infla edilmiflti. Dikdörtgen bir kutsal odas bulunan tap na n çevresinde depolar ve görevlilerin ikameti için ayr lm fl mekânlar bulunmaktayd. Sanat Sümer sanat n n en etkileyici ürünleri, ortas ndaki bir delikle tap nak duvarlar na çivilendi i anlafl lan bezemeli kabartmalard r. Bunlar n üzerinde genellikle tanr sembolleri, tap nak inflas veya kutsal varl klar n betimlemeleri bulunur. Bu belgeler arac l yla Sümer krallar, tanr lar ve dini törenler konusunda bilgi edinmekteyiz. Krallar taraf ndan tap na a hediye olarak sunuldu u anlafl lan kabartmalar n birço unda çivi yaz l metinler de vard r. Ur kentinde bulunmufl bir kabartmada kral Ur-Nammu kendisini bafl ndaki sepet içinde tap nak inflas için tu la tafl yan, tanr lar n hizmetinde bir kifli olarak betimletmifltir. Yan nda kar s ve çocuklar da vard r. Birçok kabartmada boynuzlu bafll klar ile Sümer tanr lar da gözükür. Baz

37 2. Ünite - Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler 31 kabartmalarda ise insan biçimindeki tanr kabartmas yerine günefl, ay, f rt na, su gibi tanr lar temsil eden semboller ifllenmifltir. Sümerlerde heykeller de yine kutsal amaçl olarak yap lm fl ve tap naklara hediye edilmifltir. Sümer heykelleri genellikle eller kar n üzerinde ba l, ibadet pozisyonunda yap lm flt r. Üzerlerinde sa omuzu aç kta b rakan bir elbise vard r. Sümer heykellerinde tanr lar boynuzlu bafll klar yla ifllenmifltir. Kabartma ve heykellerde erkekler yan nda kad nlar da ifllenmifltir. Bu gelenek Sami kökenli toplumlar n Mezopotamya ya gelifliyle, istisnalar d fl nda ortadan kalkacakt r. fiekil 2.4 Ur Standard olarak bilinen panodan ayr nt. Sümerlerin savafl arabas kulland n, arabalar efleklerin çekti ini, düzenli askeri birliklerin oluflturuldu unu göstermektedir Kaynak: (Woolley 1934). Sümer dönemi mezarlar nda bulunan zengin arma anlar, özellikle SIRA S ZDEkral mezarlar nda ele geçenler Sümer sanat n n seçkin örneklerini oluflturur. Alt n baflta ol- SIRA S ZDE mak üzere, Uzakdo u dan gelen de erli tafllardan yap lm fl tak lar, süs eflyalar ve DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M prestij ürünü müzik aletleri bunlardan bir bölümünü oluflturur. Kabartmalarda kutlama törenlerinde çal nd gözüken lir, kral mezar na arma an olarak da konmufltur. Örne in Ur Standard olarak bilinen müzik aleti, gövdesinin SORU (47 X 20 cm boyutlar nda) bir yüzünde savafla gidifl, di er yüzünde ise savafltan dönüfl ve baflar - SORU n n kutlanmas ifllenmifltir. Sahneler, deniz kabuklar n n ve lapis D KKAT lazuli gibi tafllar n D KKAT ziftle tutturulmas tekni iyle yap lm flt r. Savafla gidifl sahnesinde, ayn tür k yafet giymifl, benzer silahlar olan Sümer askerlerinin varl düzenli ordular n oluflturuldu unu göstermektedir. Savafl arabas kullan lmakta, ancak henüz at evcillefltiril- SIRA S ZDE SIRA S ZDE medi i için eflekler taraf ndan çekilmektedir. At MÖ ikinci biny ldan itibaren efleklerin yerine arabaya koflulmaya bafllanm fl, ancak MÖ birinci AMAÇLARIMIZ biny lda üzerine binilerek süvari s n f oluflturulmufltur. AMAÇLARIMIZ Bu bölüm, Köro lu, K., Eski Mezopotamya Tarihi. Bafllang c ndan Pers K TDönemine A P Kadar, stanbul 2010 ve Roaf, M., Eski Mezopotamya ve Yak ndo u (Çev. Z. K l ç), stanbul 1996 adl yay nlardan kurgulanm flt r. TELEV ZYON Sümerlerin uygarl a kazand rd en önemli yenilikleri maddeler halinde SIRA S ZDE s ralay n z. DÜfiÜNEL M NTERNET 3 K T A P TELEV ZYON SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M NTERNET SORU SORU D KKAT D KKAT SIRA S ZDE SIRA S ZDE

38 32 Eski Mezepotamya ve M s r Tarihi Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 lk uluslararas ticaret hangi gerekçeler ve koflullarda bafllad n tart flabilme Mezopotamya, insano lunun yerleflik yaflama geçiflini izleyen süreçte önemli ad mlar n at ld ve tarihi de ifltiren geliflmelerin yafland bir co rafyad r. Güney Mezopotamya da, kabaca Ba dat ile Basra aras ndaki bölgede MÖ dördüncü biny ldan itibaren yerleflim yerlerinin nüfusu artm fl, geleneksel yaflam biçimi de iflmifl ve ilk kentler ortaya ç km flt r. Kentlerde artan ihtiyaçlar do rultusunda yeni ifl kollar oluflmufl, ticaret geliflmifl ve daha karmafl k toplum yap s oluflmufltur. Kereste, tafl ve maden gibi hammadde kaynaklar ndan yoksun olan bu bölgede yaflamak ancak geliflmifl bir ticaret ile mümkündü. Kentleflmenin ortaya ç k fl yla birlikte toplum hayat na giren yenilikleri tan mlayabilme Kentler, ilk krall klar n, an tsal yap lar n, sanat n, yaz n n ve teknolojinin ortaya ç kt ve birçok alanda ileri ad mlar n at ld yerler olmufltur. Güney Mezopotamya da MÖ 3200 y llar nda çivi yaz s n gelifltiren Sümerlerin kentleflme ile bafllayan sürecin en önemli aktörleri oldu u anlafl lmaktad r. A MAÇ 3 A MAÇ 4 Yaz n n geliflim sürecini aç klayabilme Yaz, Güney Mezopotamya da organize yaflam biçimi, uluslar aras ticaret, kentleflme ve merkezi devletin kuruluflu gibi birbirini izleyen bir dizi geliflmenin sonucunda ortaya ç kan problemleri çözmek için gelifltirilmifl gözükmektedir. Yaz n n kesintisiz bir biçimde devam etmesi, tap nak ve krall klar n yaz c yetifltirmek için kurduklar okullar n devam etmesi ile mümkün olmufltur. Mezopotamya da Sümerlerden sonra Akkad, Babil ve Assur ülkesinde binlerce y l çivi yaz s kesintisiz bir biçimde devam etmifltir. Anadolu da ise Hititlerin y k lmas yla çivi yaz s kesintiye u ram flt r. Do u Anadolu da ilk devleti kuran Urartularda da durum benzerdir. Çivi yaz s devletin y k lmas ve kentlerin boflalt lmas yla son bulmufltur. Sümerlerden günümüze ulaflan kültürel etkileri de erlendirebilme Güney Mezopotamya da Sümerler ba ms z kent devletlerinde yaflad lar. Her kent kutsal bir kült merkezi olarak kabul edilmifl, bafltanr için yap - lan bir tap na n etraf nda geliflmifltir. Sümerler, çivi yaz s n n üç bin y la yak n kullan lmas nedeniyle kültürlerini kendilerinden sonra Mezopotamya ya gelen bütün toplumlara aktarm fllard r. Ayr ca din ve inanç sisteminde de onlar n çerçevesini belirledi i esaslar kabul edilmifltir. Özellikle yarad l fl ve tufan gibi Sümer mitoslar, günümüze kadar benzer biçimde ulaflm flt r.

39 2. Ünite - Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler 33 Kendimizi S nayal m 1. Afla daki ülkelerden hangisinin topraklar n n bir bölümü Eskiça da Mezopotamya olarak adland r lan bölgede bulunmaz? a. Türkiye b. Suriye c. Irak d. srail e. ran 2. Mezopotamya da sulama olmadan tar m yap lamayacak bölge neresidir? a. Kuzey Mezopotamya b. Ba dat çevresi c. Güney Mezopotamya d. Çöl alanlar e. Yukar Dicle bölgesi 3. Mezopotamya dan Do u Akdeniz k y lar na ba lanan en uygun yol güzergâh hangisidir? a. Assur - Harran- Kargam fl hatt n izleyen kuzey yolu b. Mari üzerinden geçen F rat yolu c. Diyala geçidini aflan do u yolu d. Basra körfezi üzerinden giden deniz yolu e. Dicle yolu 4. Afla dakilerden hangisi bir yerleflmenin kent olarak tan mlanmas için kriter olamaz? a. Yo un nüfusun varl b. Farkl sosyal s n flar n bir arada yaflamas c. Yönetici kesimin olmas d. An tsal mimari e. Geliflmifl tar m 5. Afla dakilerden hangisi Güney Mezopotamya kentlerinden biri de ildir? a. Ur b. Uruk c. Eridu d. Kifl e. Assur 6. Afla dakilerden hangisi yaz n n gelifltirilmesinin nedenlerinden biri olamaz? a. Kent nüfusunun artmas b. Yeni ifl kollar n n oluflmas c. Yayg n ticaret d. Organize yaflam biçimi e. Hayvanc l n geliflmesi 7. Ziggurat nedir? a. Tap nak b. Gözetleme kulesi c. Haberleflme kulesi d. Mezar an t e. S nak 8. Afla dakilerden hangisi Sümer dini ile ilgili de ildir? a. Bafltanr fikri b. Tek tanr anlay fl c. Günefl tanr s d. Tufan e. G lgam fl 9. Afla dakilerden hangisi yaz gelene inin kesintisiz sürdürülebilmesinin nedenlerinden biri de ildir? a. Okullar n varl b. Tap naklar n ihtiyac c. Devletin ihtiyac d. Yerleflik yaflam n sürmesi e. Haberleflme ihtiyac 10. Hangisi Sümer ordusunda kullan lan silahlardan biri de ildir? a. M zrak b. Topuz c. Kalkan d. Ok e. Balta

40 34 Eski Mezepotamya ve M s r Tarihi Okuma Parças Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar Yak ndo u da en eski ça dan itibaren birçok farkl kökenden gelen dilleri konuflan toplum iç içe veya yan yana yaflam flt r. Bunlardan baz lar çiviyaz s kulland için dilleri ve kökenleri hakk nda daha fazla bilgi edinebilmekteyiz. Bir bölümü yerleflik olmayan yaflam biçimleri nedeniyle yaz kullanmam flt r. Konufltuklar diller hakk nda ancak komflular n n yaz l belgelerine yans yan bilgiler çerçevesinde fikir sahibi olmaktay z. Mezopotamya da Sümerlerden sonra en çok yaz l belge üretilmifl dil Akkadca d r. Sümerce MÖ dördüncü biny l n sonlar ve üçüncü biny lda yayg n olarak konuflulmufl ve yaz lm flt r. kinci biny lda resmi ifller ve tap - naklar d fl nda fazla bir kullan m alan olmad anlafl lmaktad r. badet dili olarak tap naklarda uzun süre Sümerce metinler okunmakla birlikte günlük yaflamda etkisi giderek azalm fl ve ortadan kalkm flt r. Mezopotamya da ikinci biny ldan itibaren art k nüfusun büyük bölümünü oluflturan Sami toplumlar n n dili Akkadca konuflulmaktayd. Akkadca, Sami kökenli dillerin ilk yaz - ya geçirilenidir. Sami kökenli diller iki gruba ayr lmaktad r. Mezopotamya da Akkadca n n lehçeleri olan Do- u Sami kökenli Babilce ve Assurca yayg nd r. Do u Akdeniz k y lar nda ve Suriye de ise Bat Sami kökenli branice, Aramice, Fenikece konuflulmaktayd. Bu diller daha çok alfabe yaz yla MÖ birinci biny lda yaz ya geçirilmifltir. Suriye ve daha sonra Mezopotamya da konuflulan Amurru dili Bat Sami dillerinin öncüsü olarak kabul edilir. Bütünüyle bu dilde yaz lm fl herhangi bir belge günümüze ulaflmam flt r. Ebla dili de MÖ üçüncü biny lda yaz ya geçirilmeye bafllayan Sami kökenli bir dildir ve Suriye çevresinde konuflulmufltur. Hurrice bu dillerle akraba olmayan, Kafkasya dan Anadolu ya gelmifl Hurri toplumu taraf ndan MÖ üçüncü biny l ile birinci biny l aras nda konuflulmufltur. Do u Anadolu çevresinde birinci biny lda konuflulan Urartuca n n akrabas d r. Mitanni dili ise Hint Avrupa kökenli bir dildir ve MÖ ikinci biny lda Kuzey Suriye çevresinde konuflulmufltur. Mezopotamya n n do usunda ran dan ise MÖ üçüncü biny l ile birinci biny l aras nda Elamca adl dil yaz ya geçirilmifltir. Elamca da Sümerce gibi kendine özgü yanlar ile di erlerinden ayr lan ve bölgede konuflulan hiçbir dille akraba olmayan bir dildi (van de Mieroop 2006: 54-55). 1. d Yan t n z yanl flsa Girifl bölümünü yeniden inceleyiniz. 2. c Yan t n z yanl flsa Girifl bölümünü yeniden inceleyiniz. 3. b Yan t n z yanl flsa Girifl bölümünü yeniden inceleyiniz. 4. e Yan t n z yanl flsa Sümer Ülkesi bölümünü yeniden inceleyiniz. 5. e Yan t n z yanl flsa haritay yeniden inceleyiniz. 6. e Yan t n z yanl flsa Girifl bölümünü yeniden inceleyiniz. 7. a Yan t n z yanl flsa Mitoloji ve Din bölümünü yeniden inceleyiniz. 8. b Yan t n z yanl flsa Mitoloji ve Din bölümünü yeniden inceleyiniz. 9. e Yan t n z yanl flsa Çiviyaz s n n Geliflimi bölümünü yeniden inceleyiniz. 10. b Yan t n z yanl flsa Devlet Yönetimi bölümünü yeniden inceleyiniz.

41 2. Ünite - Yaz l (Tarihi) Sürecin Bafllang c ve Sümerler 35 S ra Sizde Yan t Anahtar Yararlan lan Kaynaklar S ra Sizde 1 Temel ihtiyaç maddeleri yan nda, az bulunan ve prestij sa layan ürünlerin ihtiyaç sahiplerine ulaflt r lmas Eskiça koflullar nda oldukça zordu. Bunun için gerekli temel koflullardan biri kervanlar n geçti i yol güzergâhlar n n güvenli olmas idi. Uluslar aras ticaret daha büyük ön haz rl klar gerektirmekteydi. Güvenli ortam yan nda ürünlerin fiyatlar n n belirlenmesi, vergi, konaklama gibi birçok problemin afl lmas gerekliydi. Ancak bütün bu zorluklar n afl ld dönemlerde, ticaret sayesinde farkl kültürler tan flma imkân bulmufl, elde edilen zenginlik ile seri üretim ve teknolojide ileri ad mlar at lm flt r. S ra Sizde 2 Hiyeroglif yaz s, anlat lmak istenen konunun, vurgulanmak istenen nesnenin resim karakterinde çizilmesiyle yaz lmaktayd. Toplumun ortak belle inde bu resimler bir anlam tafl maktayd. Günümüzde kullan lan trafik iflaretleri de hiyeroglif yaz da kullan lan mant kla haz rlanmaktad r. Örne in otoyol levhas üzerindeki bir at arabas üzerinde k rm z çizgi varsa biz bunu otoyola araba giremez biçiminde alg lar ve öyle aktar r z. Bir levhada bina ve ö renci resimleri görürsek orada okul oldu unu anlar z. Bottero, J.- Stève, M - J. (2002). Evvel Zaman çinde Mezopotamya (Çev. A. Tatl er), stanbul. Chiera, E. (1997). Kilden Kitaplar Çivi Yaz l Belgelerin Anlatt klar (Çev. Ali M. Dinçol), stanbul. Frangipane, M. (2002). Yak ndo u da Devletin Do uflu (Çev. Z. Z. lkgelen), stanbul. Gates, C. (2003). Ancient Cities, London. Köro lu, K. (2010). Eski Mezopotamya Tarihi. Bafllang c ndan Pers Dönemine Kadar, stanbul. Kramer, S. N. (1999). Tarih Sümer de Bafllar (Çev. H. Koyukan), stanbul. Kramer, S. N. (2002). Sümerler (Çev. Ö. Buze), stanbul. Kuhrt, A. (2007), Eskiça da Yak ndo u I-II, stanbul. Postgate, N. (1992). Early Mesopotamia, Society and Economy at the dawn of history, London. Roaf, M. (1996). Mezopotamya ve Eski Yak ndo u (Çev. Z. K l ç), stanbul. Van de Mieroop, M. (2006). Antik Yak ndo u nun Tarihi (Çev. S. Gül), Ankara. Woolley, C. L. (1934). Ur Excavations II, The Royal Cemetery, London. S ra Sizde 3 Kentleflme Yaz Ortak din anlay fl Geliflmifl sanat Araba tekerle i Ziggurat yap lar

42 3ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; mparatorluk fikrinin ortaya ç k fl n aç klayabilecek, Sami kökenli toplumlar ve Sümerlerden farklar n tan mlayabilecek, An tsal yap lar n inflas n aç klayabileceksiniz, Anahtar Kavramlar mparatorluk Tanr -kral Reform çindekiler Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad-Sümer liflkileri G R fi AKKAD MPARATORLU U III. UR SÜLALES (YEN SÜMER DEVLET ) UYGARLIK

43 Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad - Sümer liflkileri G R fi Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü Yaz l sürecin bafllamas yla birlikte Güney Mezopotamya da Sümerlerin adlar ön plana ç km flt. Akkadlar Sümer ülkesine göç ederek gelen ve uzun y llar boyunca kentlere yerleflerek buradaki yaflam biçimini benimseyen Sami kökenli en eski topluluktur. Güney Mezopotamya da farkl etnik kökenden gelen yeni bir grubun siyasal olarak öne ç kmas uzun bir sürecin ürünü olmal d r. Akkad göçü MÖ üçüncü biny l boyunca yavafl yavafl yaflanm flt r. Gelenler buradaki uygarl n tarihsel seyrinde bir kesintiye yol açmam fl; tersine Akkadlar, egemen bir güç haline gelinceye kadar Sümer kent kültürünü özümsemifl ve kendi katk lar yla birlikte bu kültürün sonraki toplumlara aktar lmas nda önemli rol oynam fllard r. Bunun anahtar kent yaflam n n devam etmesinde, oluflturulan kurumlar n geliflerek varl n korumas nda aranmal d r. Akkadlar n siyasal olarak egemen güç haline gelmesinden sonra günlük yaflamda Akkadca konuflulmakla birlikte, resmi devlet iflleri ve dini ayinlerde Sümerce kullan lmaya devam etmifltir. Sümer ülkesindeki köklü kurumlar varl - n korumufl, geleneksel kültür kesintiye u ramam flt r. Okuma yazman n ö retildi i dini okullar bunlar n bafl nda gelir. Mezopotamya da Sümerler döneminde oluflan kültürün binlerce y l sonra bile toplumlar etkilemeye devam etmesi, köklü kurumlar n kent yaflam yla birlikte devam etmesi ise mümkün olmufltur. Akkad ad n n nereden geldi i bilinmemektedir. Bu ad n kral Sargon un baflkenti Akkad/Agade ad ndan gelmifl olabilece i önerilmektedir. Akkadlar n anavatan ve Mezopotamya ya göçlerinin bafllang c konusunda da yeterince bilgi yoktur. Göçlerinin yüzy llarca sürdü ü anlafl lmaktad r. Sümer ülkesine Suriye den F rat Nehri ni izleyerek gelmifllerdir. Göçler yaln zca güneye do ru olmam fl, Kuzey Mezopotamya da bu yeni gelen gruplarca vatan olarak benimsenmifltir. Akkad kökenli toplumlar, F rat üzerindeki Mari kentinde oldu u gibi kuzeyde Dicle nehri k y - s ndaki Assur kentinde de k sa zamanda nüfusun ço unlu unu oluflturmufllard r. MÖ üçüncü biny l n sonlar nda Basra körfezi ile Nippur aras ndaki alan Sümer olarak adland r lmaya devam ederken kuzeyi Akkad olarak adland r lmaktad r. Sümer ad n n yerini MÖ ikinci biny ldan itibaren öne ç kan Babil alacakt r. Akkadlar n baflkenti Agade nin Babil veya Kifl kenti yak nlar nda oldu u varsay lmaktad r. Ancak günümüze kadar bu kentin yeri kesin olarak keflfedilememifltir. Agade kentinin nehirlerin tafl d kumullar alt nda oldu u anlafl lmaktad r. Kent kültürü: Uygarlaflma sürecinin ilk önemli ad m Neolitik ça da at lm fl, tar m ve yerleflik köylü yaflam bafllam flt. kinci önemli ad m MÖ dördüncü biny lda, kentleflme, sanat, geliflmifl mimari, teknoloji, yayg n ticaret ve kay t sistemi gibi yeniliklerle birlikte oluflmufltur. Bütün bu birikimi tan mlayan kent kültürünün sonraki nesillere aktar labilmesi, kazan mlar n kaybedilmeden daha ileri götürülebilmesi bak m ndan önemli olmufltur.

44 38 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 3.1 Sümer ve Akkad ülkesi. Dur Kurigalzu Eflnunna Haface Sippar Babil B A B L Cemdet Nasr Kifl AKKAD Nippur sin fiuruppak Umma Lagafl Uruk Larsa Obeyd Ur Eridu Basra ELAM Susa Karun BASRA KÖRFEZ Akkad mparatorlu u nun kurucusu kral Sargon dur. Onu izleyen ve yaklafl k iki yüzy l devam eden egemenlik boyunca iktidara geçen krallar n birço unun yaln zca adlar bilinmektedir. ktidarda kal fl süreleri de afla yukar tahmin edilerek hesaplanmaktad r. Akkad krallar hakk ndaki bilgilerin ço u, ikinci biny l n bafllar na aittir. Nippur da tanr Enlil için infla edilmifl en önemli Sümer tap na na arma- an olarak sunulmufl heykel ve kabartmalarda bulunan yaz tlar, mühürler, ülkenin de iflik yerlerine yap lm fl seferlerin an s na dikilmifl steller Akkad krallar hakk nda bilgi verir. Ayr ca MÖ sekizinci yüzy lda Assur yaz tlar nda ve Hellenistik dönemde Antik kay tlarda karfl m za ç kan krall n kurucusu Sargon ve torunu Naram-Sin e ait mitolojik öyküler, bu krall n Mezopotamya toplumunda b rakt derin izleri göstermesi bak m ndan önemlidir. Akkad ordular iki yüzy la yak n bir süre boyunca Orta Anadolu dan ran a, Toroslardan Basra Körfezi ne kadar neredeyse bilinen dünyan n bütün s n rlar na ulaflm fllard r. Ancak Akkadlar n bu kadar genifl alanda sürekli denetim kurduklar n düflünmek mümkün de ildir. Bu seferler daha çok ganimet elde etmeye ve haraç almaya yönelikti. Akkad Sülalesi Sargon Rimufl Manifltuflu Naram-Sin fiar-kali-flarri gigi Nanum mi Elulu Dudu fiu-t/durul

45 3. Ünite - Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad-Sümer liflkileri 39 Sami kökenli Akkadlar n Sümer kentlerine yerleflmesinden sonra toplumlar SIRA S ZDEaras iliflkilerde hangi dil daha yayg n kullan lm fl olabilir? 1 SIRA S ZDE AKKAD MPARATORLU U DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Kurucu Kral Sargon S ORU SORU Akkad Krall n n kurucusu Sargon un (Akkadca fiarru-kin) geçmifli, sonradan ona yak flt r lan mitolojik öyküler nedeniyle oldukça belirsizdir. Ortado u da D KKAT yayg n D KKAT olarak bilinen sepet içinde nehre b rak lan çocuk motifli hikâyelerden biri onun yaflam öyküsünü anlat r. Bu hikâye kendi döneminden de il, Yeni Assur Krall - SIRA S ZDE SIRA S ZDE n n son baflkentinde MÖ sekizinci yüzy la ait arflivden gelmektedir. Hikâyenin bir bölümü flöyledir: AMAÇLARIMIZ Annem bana gebe kalm fl, beni gizlice do urmufl AMAÇLARIMIZ Beni kam fl bir sepete koymufl, kapa n ziftle yap flt rm fl Sular yükselmeyen rma a b rakm fl K T A P K T A P Irmak yard m etti bana, su çekici Akki ye götürdü. Su çekici Akki ibri ini dald r rken ç kard beni sudan Su çekici Akki o lu bildi beni, büyüttü. TELEV ZYON TELEV ZYON Su çekici Akki bahçesine bahç van yapt beni. Bahç vanken (Aflk ve savafl tanr ças ) fltar bana afl k oldu (56) Y l krall k yapt m (Kaynak: Kuhrt 2007). NTERNET NTERNET Bir baflka hikâyede öksüz bir çocu un krall a giden yolu hayranl k motifleriyle örülmüfltür. Fakir bir aileden gelen Sargon, Kifl Kral Ur-Zababa n n saray nda ifl bulmufl ve k sa zamanda yükselerek vezir olmufltur. Belirgin olmamakla birlikte bir saray ayaklanmas yla taht ele geçirdi i anlafl lmaktad r. Kifl Kral unvan n alan Sargon bununla yetinmemifl, kendisi için yeni bir baflkent kurmufl ve k sa zamanda ad n ölümsüzlefltirecek bir dizi eyleme giriflmifltir. Yaz l belgelere göre yeni baflkenti Agade de kendisi için bir saray ve tanr lar için de büyük tap naklar infla ettirmifltir. Sargon un taht n ele geçirdi i Kifl kral Ur-Zababa d fl nda, güneyde Sümer kent devleti Uruk u yöneten Lugalzagesi adl kral da yerinden etmifltir. Sargon krall n ilan edip baflkentini kurduktan sonra, 56 y ll k uzun saltanat boyunca kay tlara geçen en az 34 savafl yapm flt r. Savafllar n n s ras bilinmemektedir. Sargon un Kifl kentinden sonra güneydeki Sümer kent devletlerini de ele geçirmeye bafllad anlafl lmaktad r. Lugalzagesi nin yönetimindeki Uruk un zapt bu sürecin en önemli geliflmelerinden biridir. Ço u gösterifl ve övünme amac yla kaydedilen yaz l belgeler, onun Afla Deniz e (Basra Körfezi) kadar tüm Sümer ülkesini kontrol alt na ald n belirtir. Sargon, Sümer kent devletlerinde gelifltirilmifl birçok yenili i kendi amaçlar do rultusunda biçimlendirmifltir. Sümerlerin kent devletleri aras ndaki çat flmalar için haz rlad klar düzenli ordular, uzak bölgelere sefer yapabilecek flekilde düzenlendi. Bir yaz t nda her gün 5400 insan önünde yemek yerdi biçiminde anlat lan olay, onun düzenli ordusuna iflaret ediyor olabilir. Sargon do uda ran üzerine ilerdi. Bu bölge, Uzakdo u dan gelen ticaret yollar n n Mezopotamya ya ulaflan son bölümünün güvenli i aç s ndan çok önemliydi. Ayr ca burada güçlenecek bir krall k güvenlik aç s ndan Sargon un denetimindeki Sümer kentleri için her zaman

46 40 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi tehdit oluflturmaktayd. En önemlisi de geçmifli binlerce y l öncesine giden Elam, zengin ganimet elde edilecek birikime sahipti. ran da birçok kent zapt edildikten sonra, bölge en az ndan bir süre Akkad ülkesinin ba l hale getirildi. Susa ise bir eyalet haline dönüfltürüldü. Akkad ordular kuzeye do ru F rat boyunca ilerleyerek Mari (Tel Hariri) ve Halep in güneyindeki Ebla (Tel Mardih) gibi iki krall denetim alt na ald. Güney Mezopotamya da kurulmufl kentlerin hammadde ihtiyac n n bir bölümü yüzlerce y ldan beri bu bölgeden karfl lanmaktayd. Uruk döneminden itibaren tüccarlar bu yolu kullanarak Toroslar n kuzeyine, Anadolu yaylas na kadar ulaflan bir ticaret a kurmufllard. Yaz l belgeler Sargon un bu seferleriyle Sedir Ormanlar ve Gümüfl Da lar na ulaflt n belirtir. Bu seferi Sargon a, hem Toroslardaki gümüfl madenlerine ve hem de Amanoslar n de erli sedir ormanlar na ulaflma olana sa lam flt r. Sargon hakk ndaki mitolojik öyküler gibi, tümüyle kurgusal olabilecek birçok belge onun seferlerinin ulaflt noktalar da abart l bir biçimde oldukça uzak bölgelere kadar geniflletir. Bunlardan bir bölümü, krall n s n rlar d fl nda bulunmufl ve sonraki dönemlerde yap lm fl kopyalard r. Savafl n Kral (fiar tamhari) olarak adland r lan ve M s r da el-amarna da, Orta Anadolu da Kültepe ve Bo azköy de (Hattufla) ele geçen bu tür belgeler, Sargon un Orta Anadolu ya, Akdeniz de K br s (Alaflia) ve Girit e kadar ulaflt n belirtir. Sargon, bu öykülerde anlat lanlara inan - lacak olursa, Tuz Gölü nün güneyindeki Puruflhanda (Acemhöyük) adl kentte oturan Akkadl tüccarlar n yard m istemesi üzerine, Orta Anadolu ya ordusuyla sefer yapan ilk krald r. Bu hikâye Anadolu toplumlar n n belle inde çok uzun süre yaflam fl olmal d r. lginç bir biçimde Anadolu nun ilk büyük devleti olan Hitit Krall - n n kurucu krallar ndan Murflili de Güney Mezopotamya ya Babil e sefer yapm fl (MÖ 1595) ve bu kenti ya malam flt r. Sargon un uzak bölgelerden tafl d ganimetler, baflkentin ve yak n çevresindeki di er önemli kentlerin zenginleflmesine katk da bulunmufl, an tsal binalar n ve surlar n yap m nda kullan lm flt r. Akkad ordular n n merkezden oldukça uzak bölgelere sefer yapabilme becerisine sahip oldu u kabul edilmekle birlikte, buralar uzun süre kontrol alt nda tutabildi i düflünülmemektedir. Nitekim Sargon un yafll - l na iliflkin kay tlar yaln zca uzak bölgelerin de il, Agade/Akkad çevresindeki kentlerin bile isyan etti ini anlat r. Sargon un yerine geçen o lu Rimufl döneminde, kazan mlar n önemli bir bölümünün korundu u anlafl lmaktad r. Kuzey Suriye deki Tel Brak ta bir yaz tta ad n n geçmesi, ayr ca Yukar ve Afla Deniz e (Akdeniz den Basra Körfezi ne) kadar tüm ülkeyi bir arada tuttu unu iddia etmesi bu çabalar n n bir sonucudur. Rimufl un k sa saltanat, kardefli Manifltuflu nun da kat ld bir saray entrikas yla son bulmufltur. Manifltuflu nun iktidar süresinde, ülkedeki istikrar tam olarak sa lanamamakla birlikte, Akkad ordular Elam ve kuzeydeki Assur üzerine baflar l seferler düzenlemifltir. Manifltuflu bir yaz t nda Ninive de tanr ça fltar için bir tap nak yapt rd n, bir di erinde ise Afla Denizi gemilerle geçtikten sonra kendisine karfl koyan 32 kral yendi ini bildirir. Tanr laflt r lm fl Kral: Naram-Sin Manifltuflu dan sonra kral olan Naram-Sin, Akkad ülkesi ve çevresinde en az dedesi Sargon kadar belirgin izler b rakm flt r. Onun döneminden günümüze kalan ve üzerinde Naram-Sin i gösteren kabartmalar, boynuzlu bafll k gibi Mezopotamya sanat nda yaln zca tanr lara atfedilen semboller tafl r. Akkadl bir memurun Tello (Girsu) kentinde bulunan bir mühründe Naram-Sin in unvanlar aras nda Ak-

47 3. Ünite - Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad-Sümer liflkileri kad n tanr s, evrenin fatihi gibi ona yüklenen ola anüstü gücü gösteren tan mlar vard r. Bu durum onun bir tür tanr -kral olarak ölümsüzlefltirildi ini ve mitolojik öykülere konu edildi ini göstermektedir. Akkad ordular onun döneminde ya ma seferlerinin s n rlar n geniflletmifltir. Naram-Sin, Sargon döneminde ya malanarak vergiye ba lanm fl genifl bölgeyi denetlemek için projeler gelifltirmifltir. F rat üzerinden Kuzey Suriye bölgesine girmifl ve Halep yak n ndaki Ebla da kurulmufl olan Sami kökenli güçlü bir krall y km flt r. Arkeolojik kaz lar da kentin Akkad döneminde tahrip edildi ine iliflkin bulgular vermifltir. Akkad ordular, Kuzey Mezopotamya bölgesinin denetimi için de seferler yapm flt r. Bu yönde Güneydo u Anadolu bölgesine sefer yapm fl ve Toroslara kadar ulaflm flt r. Diyarbak r n do usunda, Pir Hüseyin adl eski yerleflmede, buraya yap - lan seferin baflar s n kutlamak için dikilen Naram-Sin steli bu seferin kan t olarak günümüze ulaflm flt r. Stel, stanbul Eski fiark Eserleri Müzesi nde sergilenmektedir. Akkad ordular, Sargon zaman nda oldu u gibi Naram-Sin in krall nda da Toroslar aflarak Anadolu içlerine girmifltir. Uzak bölgelere yap lan seferlerin yukar - da belirtti imiz gibi ganimet elde etmek amac yla yap ld belirgindir. Ayn bölgelerin hem Sargon ve hem de Naram-Sin taraf ndan tekrar tekrar fethedilmesine iliflkin kay tlar bu de erlendirmeyi do rular. Naram-Sin döneminde Akkad mparatorlu u nun yap s, kent devleti modelinden oldukça farkl yeni bir biçim alm flt. S n rlar genifllemifl, resmi dil olan Akkadca yayg nlaflm fl, yeni bir yönetim modeli oluflturulmufl ve dönemi temsil eden sanat eserleri uzak bölgelerde benzer biçimde yap lmaya bafllanm flt r. Kuzey Irak ta Ninive ve çevresinde ele geçen Akkad dönemi sanat eserleri ve baz yaz l belgeler buradaki egemenli in kal c oldu una iflaret eder. Nuzi tabletleri aras nda Akkadca yaz l olanlar n da bulunmas bu olguyu destekler. Tel Brak kentinde bulunan, çevresi surlarla kuflat lm fl bir yönetim binas, bölgede kal c infla faaliyetlerinin yürütüldü ünü gösterir. Buradaki saray n tu lalar üzerinde Naram-Sin damgalar bulunmaktad r. Benzer biçimde ran da da bu dönemde Akkadca resmi ifllerde kullan lmaya bafllanm flt r. Naram-Sin in son y llar ve onun yerine tahta geçen o lu fiar-kali-flarri nin egemenlik dönemi Akkadlar için sonun bafllang c anlam na gelen kar fl kl klara tan k olmufltur. Kuzey bölgelerinde sa lanan istikrar ve denetim bozulmufl, seferlerle sindirilen Lullubilerin komflular Gutiler güneye do ru hareketlenmifllerdir. Kuzey Suriye ve Güneydo u Anadolu da Kafkasya dan göç ederek gelen Hurriler yeni bir güç olarak sahneye ç km fllard r. fiarkali-flarri dönemi yaz tlar, bir Bat Sami grubu olan Amurrular n da ilk kez bu dönemde Kuzey Suriye de etkin bir konuma geldiklerini aç klar. Akkad dönemi sonras na ait baz fliirsel anlat larda, devletin sonu ve baflkent Agade nin düflüflü, kutsal mekânlara ve tanr lara karfl tak nd tavra ba lan r. Naram-Sin in kutsal kent Nippur u ve Enlil in tap na Ekur u ya malayarak, ganime- Resim Naram-Sin stelinden ayr nt. Akkad kral kendisini Mezopotamya da tanr lara özgü olan boynuzlu bir bafll k ile betimlettirmifltir. Uzun saçlar ve sakal bu dönemden sonra bütün Mezopotamya tarihi boyunca yönetme erki olanlar n erkeklik sembolü ve belirleyicisi olmufltur.

48 42 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi SIRA S ZDE 2 ti gemilerle baflkentine tafl mas bunlar aras nda en belirgini olarak öne ç kar l r. Anlat ya göre tanr lar bu olaydan sonra Akkadlar cezaland rmak için üzerlerine Gutileri göndermifltir. Anlafl ld kadar yla Naram-Sin sonras nda iktidara gelen krallar zaman nda, ülkenin farkl yerlerinde ç kan isyanlar ekonomik dengeleri bozmufltu. Gutilerinki de dâhil olmak üzere gerçekleflen göç hareketleri sonras nda ise Agade y k lm fl, Akkad Devleti tarih sahnesinden silinmifltir. Mezopotamya ya gelen ve buradaki köklü kültürü benimseyen birçok toplum gibi Gutiler de bu yap içinde erimifltir. Gutiler hakk nda isimleri ve da l bir kabile olufllar yla ilgili s n rl bilgiler d fl nda fazla bir fley bilinmemektedir. Akkad mparatorlu u nun zay flamas yla birlikte Sümer kent devletlerinden birkaç hemen ba ms zl n ilan etmifltir. Bunlardan en önemlileri Lagafl, Kifl ve Uruk tur. Yaz l belgelerin yoklu u nedeniyle karanl kta kalan bu dönemde, Lagafl (Al Hiba) kenti ba ms zl n korumay baflarm fl, tap naklar n ve sulama sistemlerini onarm flt r. Ur Baba, ard l Gudea ve o lu Ur-Ningirsu bu sürecin baflar l krallar d r. Gudea bir saray ve heykel okulunda, güneyden Magan dan getirilen oldukça sert diyorit tafllardan yapt rd heykelleriyle ölümsüzleflmifltir. Lagafl kral - n n Elam üzerine bir sefer yapt na iliflkin kay tlara da rastlan lm flt r. Yar m yüzy l aflk n bir süreyi kapsayan bu dönem, MÖ y l nda Ur kentinin tarih sahnesinde öne ç kmas yla sona ermifltir. Ur kenti liderli inde yaflanan süreç, Sümerlerin son parlak dönemidir. Kent devleti SIRA ve mparatorluk S ZDE aras nda ne tür farklar vard r? Tart fl n z. III. UR SÜLALES (YEN SÜMER DEVLET ) DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Ur, Mezopotamya tarihine yön veren geliflmelere öncülük eden önemli kentlerden biridir. Basra Körfezi ne yak n oluflu, F rat n güney k y s ndaki stratejik konumu, SORU do uya aç lan SORU yollara yak nl ve köklü bir kent kültürüne sahip oluflu önemini art rmaktayd. Akkad mparatorlu u nun çöküfl süreci, Güney Mezopotamya daki Sümer kent D KKAT D KKAT devletleri için yeniden do uflun bafllang c olmufltur. Birçok kentin yeniden kendi yönetici sülalesinin denetiminde geliflti i bu dönemde en güneydeki kentlerden SIRA S ZDE SIRA S ZDE Lagafl, Gudea adl kral yla, Ur kenti ise kral Utu-hegal liderli inde ad n duyurmufltur. Yeni Sümer Devleti olarak da adland r lan ve bir yüzy ldan biraz uzun olan bu AMAÇLARIMIZ döneme ad n veren III. Ur Sülalesi, Utu-hegal in Ur kentine yönetici (ensi) olarak tayin etti i AMAÇLARIMIZ Ur-Nammu taraf ndan kurulmufltur. Ur-Nammu, Sümer ve Akkad ülkelerinin kral unvan n kullanarak egemenlik alan n n kentle s n rl olmad n vurgulam flt r. K Bu do rultuda T A P bölgenin tek egemeni olmak için Akkadlara boyun e - K T A P diren Gutilere karfl mücadeleye girifltir. Ur-Nammu dan sonra tahta ç kan fiulgi zaman nda bu unvanlara Dört Bir Yan n Kral (Evrenin Kral ) da eklenmifltir. Bu da TELEV ZYON III. Ur Sülalesi TELEV ZYON döneminde, Akkad yönetim anlay fl n n bir ideoloji olarak benimsendi ini gösterir. Sümer kral listelerine göre Ur-Nammu ile birlikte Ur kenti üçüncü kez krall devral yordu. Bu nedenle bu döneme üçüncü Ur Sülalesi ad verilir. III. Ur Sülalesi nin yönetiminde NTERNETGüney Mezopotamya ve çevresinde yaflanan geliflmelerin bü- NTERNET yük bölümü kay t alt na al nm fl, çok say da yaz l belge düzenlenmifltir. Yap lan inflaatlar, seferler, depolarda saklanan hububat, kazan lan savafllar kaydedilmifl; reformlar gerçeklefltirilmifl, ülke bu dönemde yeniden do uflun izlerini tafl yan baflar lara sahne olmufltur. Bu nedenle modern tarihçiler üçüncü Ur sülalesi dönemini Sümer Rönesanss olarak da adland r rlar.

49 3. Ünite - Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad-Sümer liflkileri 43 III. Ur Sülalesi Ur-Nammu fiulgi Amar-Sin fiu-sin bbi-sin Siyasal Geliflmeler Ur Sülalesi k sa zamanda Sümer ve Akkad ülkelerinin egemen gücü haline gelmifltir. Bu dönemde uygulanan Akkad modeli fetih politikas yla k sa zamanda s n rlar genifllemifl ve devlet bir imparatorlu a dönüflmüfltür. Sümer kökenli krallar, yaln zca Sümerce konuflan halk n yaflad ülkenin devleti de il, Sümercenin hiç konuflulmad, ço unlukla Sami kökenli toplumlar n yaflad kuzey bölgelerinin de egemeni haline gelmifllerdi. Ülkenin yönetiminde yeni düzenlemeler yap larak eyalet sistemi oluflturulmufltu. Kurucu kral Ur-Nammu do uda Elam ülkesi ve Susa kentini egemenlik alt na ald ktan sonra kuzeyde Assur kenti üzerine sefer yapm flt r. Dicle boyunca Kuzey Irak a ilerleyen Sümerlilerin ilk kez bu kadar uzak bölgeleri denetledikleri görülür. Bütün bu bölgelerden al nan ganimetler ve vergiler Ur a tafl nmakta, sa lanan iflgücü ile kanallar yan nda an tsal yap lar ve saraylar yap lmaktayd. F rat Nehri üzerindeki önemli ticaret merkezleriyle siyasal iliflkiler kurulmufltu. Bu kentler aras nda Mari, Tuttul, Ebla ve Akdeniz k y s na yak n Biblos gibilerinin adlar an lmaktad r. Ur-Nammu dan sonra tahta geçen fiulgi Sümer edebiyat nda ve mitolojisinde iz b rakan krallardan biridir. Kral fiulgi ad na tap nak yap lm fl, ilahiler yaz lm fl, tanr -kral anlay fl yla kutsanm flt r. Siyasal yay lma politikas onun döneminde de benzer biçimde sürdürülmüfltür. Eyaletlerden al nan vergiler ve sefer yap lan bölgelerden al nan ganimetlerle infla faaliyetlerine h z verilmifltir. fiulgi den sonra III. Ur Sülalesi bir süre daha gücünü korumuflsa da bu uzun sürmemifltir. Mezopotamya büyük bölümü Suriye den gelen yeni toplumlar n göçüne sahne olmufltur. Do udan da Elam ak nlar buna eklenince kurulan devlet varl n koruyamam fl, Ur kenti y k lm flt r. Kentin sembolü ve koruyucusu olarak kabul edilen tap naklar talan edilmifl, tanr heykelleri ran a götürülmüfltür. III. Ur Sülalesi nin son bulmas Güney Mezopotamya da Sümerlerin siyasal anlamdaki üstünlü ünü de bitirmifltir. Ancak Sümer kültürü, yaz, edebiyat, din ve mimaride belirgin bir biçimde sonraki toplumlar etkilemeye devam etmifltir. UYGARLIK Akkad Devlet Anlay fl Akkad döneminde yönetici sülale ve kral daha güçlü konuma gelmifl, devletin toplum üzerindeki egemenli i daha belirginleflmifltir. Sargon ile bafllayan süreçte yeni bir devlet modeli ve yeni bir kral tipi gelifltirmifltir. Akkad krallar n n yeni yönetim anlay fl na koflut olarak, Agade nin Kral unvan n n yan s ra, Dört Bir Yan n Hükümdar ve Evrenin Kral gibi unvanlar kullanmas bu yeni anlay fl n yans mas - d r. Naram-Sin bu unvanlara ek olarak, yukar da belirtildi i gibi Akkad n tanr s olarak tan mlanmaya bafllam fl, isminin bafl na tanr isimlerini belirtmek için konu-

50 44 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi lan bir iflaret ekletmifl ve stelinde kendisini, yaln zca ilahi varl klara özgü bir simge olan çift boynuzlu bir bafll kla betimletmifltir. Bu yaklafl m, bir yan yla Erken Hanedanlar döneminden tan d m z Lugalbanda ve G lgam fl gibi yar tanr krallar, bir yan yla da sonraki krallar n benimsedi i, tanr ad na bütün dünyay yönetmek gibi yeni bir anlay fl yans t r. Kral n konumuna koflut olarak devletin yap s n n da belirgin bir biçimde de iflti i görülür. Belirli s n rlar olan kent devleti yerine bütün dünyay yönetmeye aday bir imparatorluk düflüncesine geçildi ini veya bu düflüncenin temellerinin at ld n söyleyebiliriz. Ancak Yeni Assur veya Pers döneminde oldu u gibi, imparatorluk topraklar na kat ld iddia edilen bölgelerin düzenli ve organize olmufl eyaletler biçiminde yönetildi ine iflaret eden veriler zay ft r. Yaln zca Elam bölgesine gösterilen yo un ilgi ve burada Akkadca n n resmi ifllerde kullan lmaya bafllanmas bu yöndeki yaklafl m n izlerini tafl r. Ayr ca Kuzey Mezopotamya da yap - lan infla faaliyetleri bu bölgenin de merkezden yönetildi ini gösterebilir. Ancak geleneksel olan Kifl kral unvan n n kullan m ndan beklenen ayr cal k terk edilmedi. Bir anlamda Sümer kent devleti anlay fl n n izlerini tafl yan, bir kentin di erlerini denetledi i alg s n n sürdü ü anlafl lmaktad r. Akkad döneminde uzak bölgelerle ticaret yap lmas n n teflvik edildi i görülür. Hindistan, Umman ve Bahreyn den gelen gemilerin limanlara yanaflt, baflkentteki yönetici ve soylu s n f n ihtiyac olan baz lüks ürünlerin bu yolla sa land bilinmektedir. Büyüyen kentlerin ihtiyac ticarete ek olarak Akkad döneminde s k s k yap lan seferlerle, al nan vergi ve ganimetlerle sa lanmaktayd. Hemen her y l sefer yapma anlay fl, Mezopotamya da güçlü kral anlay fl n n göstergesi ve kentlerdeki ihtiyaçlar n karfl lanmas n n yöntemlerinden biriydi. S n rlar n genifllemesi, Akkadlar n farkl kültürlerle tan flmas, baflkente gelen ürünlerin artmas ve yo un ticaret, günlük yaflamda kullan lan ölçü birimlerinde zorunlu olarak standartlaflmay getirmifltir. Akkadlar n getirdi i yeniliklerden biri de yaz l belgelerde kullan lan tarihleme sistemidir. Bu yeni sistemde her bir y l, bir önceki y l meydana gelen önemli bir olay n ad yla an l yordu. Örne in, Sargon un Mari kentini y kmas bir sonraki y l n ad olmufltur. Bu sistem Babil ve çevresinde MÖ 1500 y llar na kadar geçerlili ini korudu. Bu listeler sayesinde siyasal veya sosyal alanda meydana gelen ve bütün toplumu ilgilendiren önemli olaylar y l ad olarak kay t alt na al nm flt r. III. Ur Sülalesi döneminden itibaren de her y la yüksek dereceli bir memurun ad verilmifl ve bunlar n listesi tutulmufltur (Eponym listeleri). Ancak bu listelerde büyük eksiklikler vard r. Kült: Tanr veya tanr lar n özelliklerini, tap na n, ibadet fleklini kapsayan tap nma ile ilgili eylemlerin tümü. Sanat Akkad sanat, saray n ve kral n yüceltilmesi kurgusuyla flekillenmifl propaganda amaçl kabartma ve stel örneklerinden oluflur. Daha önceki dönemde krallar öldüklerinde tanr laflt r l rken Naram-Sin yaflarken tanr laflt r lm fl ve kült sahibi olmufltu. Onun tanr sal özellikleri, alçak kabartma tekni inde kaya yüzeyine veya kayadan kopar lm fl yass, uzun düzgün stellere oyulan betimlemelerinde vurgulanm flt r. Naram-Sin in iki metre yüksekli indeki ünlü steli/ dikili tafl (Resim 3. 2) ran s n r ndaki Lullubi adl bir kabileye karfl kazan lan bir zaferin an s na Babil yak n ndaki Sippar da dikilmifltir. Bu tafl üzerinde tanr -kral düflman askerlerine basarak ordusunun önünde da lara t rmanmaktad r. Bafl nda boynuzlu bafll k, üzerinde kraliyet niflanlar olan ok, yay ve savafl baltas, ayaklar nda Mezopotamya ya özgü sandaletleri vard r.

51 Bu stel Naram-Sin den bin y l kadar sonra savafl ganimeti olarak Elam kral taraf ndan ran daki Susa kentine götürülmüfltür. Mezopotamya araflt rmalar n n bafllang ç döneminde Frans z arkeologlar taraf ndan bulunan stel, Paris teki Louvre Müzesi ne nakledilmifltir. Naram-Sin in Diyarbak r yak n ndaki Pir Hüseyin de bulunan stelinin bafl k sm ise stanbul Eski fiark Eserleri Müzesi nde sergilenmektedir. Bu dönemden kalan birkaç kaya kabartmas benzer özellikler tafl maktad r. Kuzey Irak ta Ninive de bulunmufl, son derece güzel iflçilikli, döküm tekni inde yap lm fl tunçtan bir bafl ve tunç bir heykelin yaz tl kaidesi bu dönem sanat n n ulaflt seviyeyi göstermesi bak m ndan dikkat çekicidir. 3. Ünite - Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad-Sümer liflkileri Resim 3.3 Tunçtan döküm tekni inde yap lm fl Naram-Sin bafl (Saggs 1962). 45 III. Ur Sülalesi Dönemi Reformlar Uygarl n geliflimindeki önemli ad mlar n at ld Güney Mezopotamya da dördüncü biny l n sonlar ndan itibaren tutulmaya bafllayan yaz l belgeler tarihsel ve mitolojik kurgu içinde bilgi edinmemize katk yapar. Yukar da belirtti imiz gibi III. Ur Sülalesi döneminden oldukça çok say da belge günümüze ulaflm flt r. Bu durum tap naklarda ve önemli merkezlerde kurulan okullarda devletin ihtiyac olan yaz - c s n f n n yetifltirildi ini ve okul sisteminin gelifltirildi ini göstermektedir. III. Ur Sülalesi döneminde resmi belgelerde yayg n olarak Sümerce kullan lm flt r. Ancak Akkad döneminde yayg nlaflm fl olan Akkadcadan da vazgeçilmemifltir. Girsu (Tello), Umma ve Nippur yak n ndaki Puzrifl-Dagan (Drehem) gibi kentlerde tutulmufl belgeler oldukça ayr nt l bir içeri e sahiptir. Devletin bütün faaliyetleri yaz ya geçirilmekteydi. Gelir ve giderler kay t alt na al nm flt. Gelirlerin büyük bölümünü canl hayvan al m ve da t m oluflturmaktayd. Tarlalarda ve de irmenlerde çal flan, hasat toplayan, dokuma yapan, kam fl kesen, kanal kazan, teknelere mal yükleyen ve tekneleri çeken insanlar n say s titizlikle tutulmufl ve bunlara yap lan ödemeler belirtilmifltir. Ödemeler genellikle, bira, ekmek, ya, so an ve bal k gibi yiyecek maddeleriyle yap l yordu. Denizafl - r ülkelerle veya nehir yoluyla ulafl lan uzak bölgelerle yap lan ticaret de devletin kontrolü ve izniyle, kay tlara geçirilmesi kofluluyla gerçekleflmekteydi. Bütün bu karmafl k ifllerin yap lmas yaln zca kay tlar n tutulmas ile mümkün de ildi. Bunlar n belirli kurallara ba lanmas, aksakl klar n ve olas problemlerin çözümü için düzenlemeler de gerekliydi. Önce kent devletlerinde bafllayan toplumsal hayat düzenleme çal flmalar iki yönlü olarak geliflmekteydi. Bunlardan biri tap nak öncülü ünde flekilleniyordu. Ancak zaman içinde güçlenen siyasal otorite ve krallar öncülü ü alm fl ve günlük yaflamda ortaya ç kan problemleri çözmek ad na ad mlar atm fllard r. Geleneksel kabuller yan nda yaz l kurallar ve baz reform çabalar kent yaflam n n getirdi i yeni sorunlara çözüm bulma kayg lar tafl r. Lagafl kral Entemena ve Urukagina ilk reformistler olarak bilinirler. Yap lan bu ilk düzenlemelerde daha çok borç aff gibi konular ifllenmifltir. Gerçek anlamda ilk yasa koyucu kral Ur-Nammu dur. Karmafl k hale gelen kent yaflam içinde miras, ticaret, bireysel iliflkiler gibi konularda ortaya ç kan anlaflmazl klar n yayg n oldu u

52 46 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi anlafl lmaktad r. Bu tür davalara Lagafl ta bulunan bir grup belgeden anlafl ld na göre, kral, ensi veya hâkimler taraf ndan bak l yordu. Sümer yasalar daha çok taraflar n zararlar n önleyecek maddi karfl l olan cezalar vermekteydi. Rvsim 3.4 nfla Faaliyetleri Eski Mezopotamya uygarl klar ndan günümüze kalan ve uzak geçmiflin izlerini en belirgin biçimde yans tan an tlar n bafl nda III. Ur Sülalesi döneminde yap lan ziggurat gelmektedir. Bu dönemin büyük krallar ndan Ur-Nammu ve fiulgi, kentlere büyük yat r mlar yapm fllard r. Yapt klar seferlerden elde ettikleri ganimetler ve zenginlik, kentlerin çehresinin de ifltirilmesine katk da bulunmufltur. Ur Ziggurat n n kentteki kaz lar yürüten Woolley taraf ndan yap lan rekonstrüksiyonu. Kademeli bir biçimde yükselen ziggurat n tepesinde bir tap nak yer almaktad r (Kaynak: Wooley 1939) Zigguratlar, masif bir kütle halinde, piramit biçiminde yükseltilerek infla edilmifl tap nak binalar d r. Kentin bafltanr s na adanan tap nak ziggurat n tepesinde, en yüksek noktas nda bulunmaktad r. Ziggurat d fl nda kentlerdeki resmi binalar yeniden yap lm fl, altyap oluflturulmufl, kanallar aç lm fl, ayr ca bütün bu an tsal binalar ayr bir duvar içine al nm flt r. Ur kentinde Ay tanr s na adanm fl, duvarlarla çevrili alanda ziggurat, tap nak ambar, konutlar ve dini saray gibi yap lar bulunmaktayd. Mezopotamya n n di er kutsal kentlerinden biri olan ve taç giyme törenlerinin yap ld Nippur ve di er birçok kentte de benzer inflaatlar yap lm flt r. Bu türde büyük infla projelerinin yap m, büyük bir ekonomik kaynak ve iflgücü gerektirdi- i için uzun sürmekteydi. Örne in Ur Ziggurat n n inflas birkaç kral n iktidar boyunca devam etmiflti. III. Ur sülalesi döneminde kentler d fl nda ülkenin kuzeyinde de büyük bir sur yap lm flt r. fiulgi nin o ullar ndan fiu-sin döneminde, kuzeyden göç eden Bat Sami kökenli Amurrulara karfl, F rat ve Dicle nehirleri aras na büyük bir duvar infla edilmifltir. Bu inflaat kral n dördüncü y l n n da ad olarak takvim sisteminde yer alm flt r. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M 3 Bir kral n tanr laflt r lmas SIRA S ZDE ne demektir? DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT SIRA S ZDE SIRA S ZDE

53 3. Ünite - Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad-Sümer liflkileri 47 Özet A MAÇ 1 mparatorluk fikrinin ortaya ç k fl n aç klayabilme Güney Mezopotamya da MÖ 2350 y llar ndan sonra Akkad hâkimiyetinin kuruluflu, Sümer kültürünün devam etmesinde bir kesintiye yol açmamakla birlikte siyasal anlamda birçok yenilik meydana getirmifltir. Önce Akkadl Sargon ve Naram-Sin gibi efsanevi krallar yönetiminde Mezopotamya tek bir devletin egemenli ine al nm fl, arkas ndan da bilinen dünyan n s n rlar na seferler yap lm flt r. Bu seferler Orta Anadolu, Do u Akdeniz k y lar, Kuzey Irak ve Toroslar ile Elam ülkesine kadar uzanm flt r. Bu bölgelerden al - nan ganimetler ve vergiler ile merkezi devlet yap s güçlendirilmifl, tap naklar, saraylar ve surlar infla edilmifltir. Farkl bölgelerden getirilen insanlar kentlerdeki bu büyük inflaatlarda ifl gücü olarak kullan lm flt r. Kentlerin nüfusu artm flt r. Bu durum, belirli s n rlar olan kent devleti anlay - fl ndan, s n r tan mayan ve farkl kültürleri yönetiminde birlefltiren imparatorluk modeline geçiflin bafllang c d r. A MAÇ 3 An tsal yap lar n inflas n aç klayabilme Akkadlardan sonra Mezopotamya da güçlenen II- I. Ur Sülalesi döneminde benzer anlay flla, Güney Mezopotamya, ran ve Kuzey Irak ile çevresine sefer yap lm flt r. Sümer kent devleti olan Ur böylece farkl etnik kökenlerden toplumlara hükmeden bir imparatorluk haline gelmifltir. Eyalet sistemi oluflturulmufl, düzenli vergi toplanmaya bafllanm flt r. Bu fetihler kentlerin zenginleflmesine katk yapm fl ve günümüze kadar ulaflan zigguratlar gibi an tsal ölçekte yap lar infla edilmifltir. Akkad döneminden itibaren Naram-Sin gibi krallar baflar lar na paralel olarak yüceltilmifl ve hayattayken yar tanr olarak kabul edilmifltir. III. Ur Sülalesi döneminde de tanr -kral anlay fl devam etmifltir. A MAÇ 2 Sami kökenli toplumlar n Sümerlerden farklar n tan mlayabilme Akkadlar, Mezopotamya ya gelen Sami kökenli toplumlar n öncüsüdür. Göçleri uzun y llar boyunca devam etmifl, gelen Akkadl göçmenler Sümer kentlerine yerleflmifller ve buradaki köklü kültürü benimsemifllerdir. Ancak kendi geleneksel yap lar na ait temel özelliklerini korumufllard r. Bu durum Akkadlar n egemenli inden sonra yasalarda ortaya ç kan göze göz, difle difl esas - na dayal a r kanunlarda kendini gösterir. Kad n ile erke i birbirinden belirgin çizgilerle ay ran bir toplumsal yap Sümerlerden farkl l k gösterir.

54 48 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Kendimizi S nayal m 1. Akkadlar Mezopotamya ya hangi bölgeden gelmifltir? a. Anadolu b. Suriye c. ran d. Hazar e. Zagroslar 2. Akkadlar n baflkenti neresidir? a. Akkad b. Babil c. Ur d. Uruk e. Kifl 3. Akkad kral Sargon hangi bölgeye sefer yapmam flt r? a. Elam b. Suriye c. Orta Anadolu d. Do u Anadolu e. Kuzey Irak 4. Yaflarken tanr laflt r lm fl Akkad kral hangisidir? a. Sargon b. Rimufl c. Manifltuflu d. Dudu e. Naram-Sin 5. Ziggurat nedir? a. Ev b. Yol c. Sur d. Tap nak e. Mezar an t 6. Afla dakilerden hangisi III. Ur Sülalesi döneminin önemli geliflmelerinden biri de ildir? a. Uzak bölgelere sefer yap lmas b. Kay t sisteminin gelifltirilmesi c. Sümerce yan nda Akkadcan n da kullan lmas d. Büyük infla faaliyetlerinin yürütülmesi e. Aramilerin göçü 7. III. Ur Sülalesinin kurucusu hangi krald r? a. bbi-sin b. fiu-sin c. Amar-Sin d. Ur-Nammu e. fiulgi 8. III. Ur Sülalesinin egemenli i hangi olayla ba lant l olarak son bulmufltur? a. Amurru göçü b. Hurri göçü c. Akkad iflgali d. K tl k e. Deprem 9. Afla dakilerden hangisi Akkad krallar n n kulland klar unvanlardan biri de ildir? a. Kifl kral b. Sümer kral c. Evrenin kral d. Agade nin kral e. Assur un kral 10. III. Ur Sülalesi döneminde toplumsal reform yapan kral hangisidir? a. Naram-Sin b. Sargon c. Ur-Nammu d. fiulgi e. Amar-Sin

55 3. Ünite - Akkadlar n Mezopotamya ya Göçü, Akkad-Sümer liflkileri 49 Okuma Parças Akkad mparatorlu u nun sonunu haz rlayan Guti sald r s, Mezopotamya da edebi metinlere konu oluflturmufltur. Da l bir kabilenin, köklü gelenekleri, tap naklar ve saraylar olan kentlere gelip ya ma ve talan yapmas, daha önce bu merkezlerdeki büyük tanr lara yeterince sayg gösterilmemesinin cezas olarak yorumlanm flt r. Akkad ülkesinin bu talandan gördü ü zarar ve çekti i ac lar zamanla a t olarak dilden dile aktar lm flt r. Afla da verdi imiz metin tanr lar n bafl olarak kabul edilen Enlil in bir tür ceza olarak gönderdi i Guti sald r s n anlatmaktad r. Anlafl ld kadar yla Enlil bu cezay Nippur kentinde bulunan ve Ekur ad yla an lan tap na y k ld için vermiflti: Talan edilmifl bir kentin mallar de illerdi ama Koca gemiler yanaflt tap na a Koca gemiler yanaflt Enlil in tap na na Kentteki mallar talan edildi Kentteki mallar talan edilirken Akkad n sa duyusu da kayboluyordu Gemiler limandan hareket ederken Akkad n akl bafl ndan gidiyordu Kas p kavuran f rt na bütün ülkeyi sarar Yükselen sel sular na karfl konulamaz Kutsal Ekur y k ld için (Tanr ) Enlil (ceza alarak) neleri y kacak acaba? Guti da lar na do ru bakt, Uçsuz bucaks z da s ralar n gözlemledi, nsan s n f ndan say lmayan, topraktan pay almayan, Engel tan maz Guti, Güdüleri insana, ak llar köpe e, hatlar maymuna benzer. Onlar ça rd Enlil da lardan Çekirge sürüleri gibi yay ld lar topraklara, Döktükleri kanla ovalar kaplad lar, Enlil için hayvan avlarlar sanki Hiçbir fley kurtulamaz ellerinden Hiç kimse kaçamaz önlerinden. Elçiler ç kamaz art k da yollar na, Ulaklar n gemisi geçemez rmaklardan. Görüldü ü gibi Gutilerin bölgeye yapt göçün sonucu oldukça y k c olmufltur. Kanl savafllar n izlerini tafl yan dizeler bu süreçte kentlerde büyük insan kay plar oldu una iflaret etmektedir. Bu y k m dönemi sonras nda bir süre di er kentlerle olan iliflkilerin zay flad, güvenli bir biçimde ticaret yapma imkân n n ortadan kalkt anlafl lmaktad r (Kaynak: Kuhrt 2007: 73-74). Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. b Yan t n z yanl flsa Girifl bölümünü yeniden gözden geçiriniz 2. a Yan t n z yanl flsa Akkad mparatorlu u bölümünü yeniden gözden geçiriniz 3. d Yan t n z yanl flsa Kurucu Kral Sargon bölümünü yeniden gözden geçiriniz 4. e Yan t n z yanl flsa Tanr laflt r lm fl Kral: Naram- Sin bölümünü yeniden gözden geçiriniz 5. d Yan t n z yanl flsa nfla Faaliyetleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz 6. e Yan t n z yanl flsa III. Ur Sülalesi bölümünü yeniden gözden geçiriniz 7. d Yan t n z yanl flsa III. Ur Sülalesi bölümünü yeniden gözden geçiriniz 8. a Yan t n z yanl flsa III. Ur Sülalesi bölümünü yeniden gözden geçiriniz 9. e Yan t n z yanl flsa Akkad Devlet Anlay fl bölümünü yeniden gözden geçiriniz 10. c Yan t n z yanl flsa III. Ur Sülalesi Dönemi Reformlar bölümünü yeniden gözden geçiriniz

56 50 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Akkadca konuflan toplumun Sümer kentlerine yerleflmesi uzun bir dönemde yavafl yavafl gerçekleflmifltir. Akkad kökenli aileler önce Sümerce ö renmifl ve iki dilli olarak kentlerde yaflamlar n sürdürmüfllerdir. Bu nedenle uzun süre kentlerde yayg n dil Sümercedir. S ra Sizde 2 Kent devleti, egemenlik alan bir yerleflim yeri ve çevresiyle s n rl, ço unlukla ayn kökenden insanlar n yaflad kent ve buraya ba l köylere egemen siyasal bir gücü tan mlar. mparatorluk ise farkl etnik kökenden gelen ve farkl dinlere inanan toplumlar n yaflad, genifl bölgelere egemen olan, eyalet sistemi ile yönetilen bir yönetim biçimidir. S ra Sizde 3 Tanr -kral kavram Sümerler döneminde ortaya ç km flt r. Bir krala, tanr sal özellikler atfedilmesi, ad na tap - nak yapt r lmas, heykel ve kabartmalar n n tanr lara benzer flekilde yap lmas, ad na ilahiler yaz lmas kral n tanr laflt r lmas demektir. Akkad kral Naram-Sin bu anlay fl n en belirgin örne idir. Yararlan lan Kaynaklar Bottero, J.- Stève, M - J. (2002). Evvel Zaman çinde Mezopotamya (Çev. A. Tatl er), stanbul. Köro lu, K. (2010). Eski Mezopotamya Tarihi. Bafllang c ndan Pers Dönemine Kadar, stanbul. Kramer, S. N. (2002). Sümerler (Çev. Ö. Buze), stanbul. Kramer, S. N. (1999). Tarih Sümer de Bafllar (Çev. H. Koyukan), stanbul. Kuhrt, A. (2007), Eskiça da Yak ndo u I-II, (Çev. D. fiendil), stanbul. Roaf, M. (1996). Mezopotamya ve Eski Yak ndo u (Çev. Z. K l ç), stanbul. Saggs, H. W. F. (1962). The Greatness that was Babylon, London. Van de Mieroop, M (2006). Antik Yak ndo u nun Tarihi (Çev. S. Gül), Ankara. Woolley, C. L. (1939). Ur Excavations V, The Ziggurat and its Surroundings, London.

57

58 4ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Yaz y kullanmayan toplumlar aç klayabilecek, En eski uluslar aras serbest ticareti tan mlayabilecek, kinci biny ldaki kanunlar de erlendirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar K sasa k sas Uluslar aras ticaret Hammurabi yasalar çindekiler Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi MÖ kinci Biny lda Mezopotamya G R fi ESK ASSUR VE ESK BAB L KRALLIKLARI M TANN DEVLET VE KASS TLER ORTA ASSUR KRALLI I UYGARLIK

59 MÖ kinci Biny lda Mezopotamya G R fi Göçler ve Yeniden fiekillenen Siyasal Yap Akkadlar n Mezopotamya ya gelifli, Sami kökenli toplumlar n bölgede yavafl yavafl ço unlu u oluflturmalar sürecini bafllatm flt. III. Ur Sülalesi ile kesintiye u rayan bu süreç ikinci biny lda yeni göç dalgalar ile h zlanarak devam etmifltir. MÖ ikinci biny l n ilk yar s nda Mezopotamya ya bat dan Suriye yönünden gelen Amurrular da Sami kökenlidir. Mezopotamya n n hemen hemen bütün kentlerine yay lan bu göç dalgas, kentlerin demografik yap s n de ifltirmifltir. Bu dönemde geleneksel kent devleti anlay fl devam etmifltir. Mezopotamya da sin, Larsa, Uruk, Kifl, Sippar, Mari, Eflnunna, Babil ve Assur kentleri birer krall k olarak ortaya ç km flt r. Bunlardan bir k sm n n egemenlik süresi ve krallar n faaliyetleri hakk nda çok az bilgi olsa da yaz l belgelerde adlar geçmektedir. ran da Elam Krall, Anadolu da ise MÖ ikinci biny l n ortalar ndan önce Hitit Krall Mezopotamya siyasetinde etkili olmufltur. Kuzey Mezopotamya da Hurri- Mitanni Devleti ve arkas ndan Orta Assur Krall dönemin siyasal geliflmelerinde belirleyici olmufltur. kinci biny lda birçok kent devleti göç dalgalar sonucu Amurru kökenli yöneticilerin idaresine geçmifltir.

60 54 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 4.1 kinci biny lda Mezopotamya Kaynak: Köro lu 2010 Amurrular Akkadlardan sonraki en büyük Sami grubunu oluflturan Amurrular III. Ur Sülalesi döneminde F rat üzerinden yavafl yavafl önce Güney Mezopotamya ya yerleflmeye bafllam fllard. Amurrular (Amoritler), Aramiler ve braniler gibi Bat Sami kökenli toplumlardan biridir. Akkadca ile akraba olan dilleri nedeniyle toplumla kaynaflmalar zor olmam flt r. Mezopotamya ya gelen yar göçebe ve göçebe birçok toplum gibi Amurrular da buradaki kentlerde geleneksel kültürü benimsemifl Mezopotamyal olmufllard r. Kent devletlerine yerleflen ve ço unlu u oluflturduklar birçok kenti idare eden Amurrular, resmi yaz flmalarda Akkadca kullanm fllard r. Çivi yaz s n kendi dillerine uyarlamad klar için varl klar ancak yaz l belgelerdeki adlar arac l yla izlenebilmektedir. Din ve mitoloji alan nda kesintisiz devam eden Sümer geleneklerini benimsemifllerdir. Daha sonra Mezopotamya kökenli baz kültürel ve mitolojik unsurlar n tek tanr l dinlere aktar lmas nda arac l k etmifllerdir. Hurriler Hurriler, Mezopotamya ve çevresine MÖ üçüncü biny l sonlar nda kuzeyden gelmifllerdir. Akkad kral Naram-Sin dönemi yaz tlar nda adlar ndan söz edilmektedir. Büyük bir göç dalgas ile gelen bu toplumun Amurrulardan farkl olarak yerleflik bir kültürü vard. Do u Anadolu, Orta F rat Havzas ve güneyde Filistin e kadar genifl bir alana yay lm fllard r. Hurrilerin konufltu u dil Sami veya Hint-Avrupa kökenli dillerle akraba de ildir. Hurrice, MÖ birinci biny lda Do u Anadolu da bir devlet kuran Urartular n diliyle akrabayd. Bu diller günümüzde Kuzeydo u Kafkasya da konuflulan baz dillerle benzerlik gösterir.

61 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya 55 Hurriler ikinci biny l n bafllar nda Zagroslarla Do u Akdeniz k y lar aras ndaki bölgede küçük krall klar halinde organize olmufllard r. Bu kentlerden biri modern Kerkük yak nlar nda bulunan Gasur du. Ad bilinen en erken yöneticilerinden biri Nagarl (Tel Brak) Talpufl-atili dir. Üçüncü biny l sonlar nda yaflayan di er krallar ise Urkefl (Tel Mozan) ve Nagar kral Atal-flen di. Yaz tlarda Hurri adlar tafl yan krallar hakk nda fazla bilgi yoktur. kinci biny l n bafllar nda do uda Assur Krall - n n baflkenti olacak Ninive yi Tifl-atal adl Hurri kökenli bir kral yönetmekteydi. Do u Anadolu, Çukurova bölgesi gibi birçok bölgede nüfusun önemli bölümü Hurri kökenli idi. Kuzey Mezopotamya da Eski Assur Krall döneminde de (MÖ yüzy llar) varl n koruyan Hurri toplumu, Assur un zay flamas yla yeniden küçük krall klar halinde organize olmufltur. Bat da ise Hurri nüfuzu F rat havzas - n aflarak Anadolu içlerine kadar yayg nlaflm flt r. Kuzey Suriye bölgesinde, MÖ on sekizinci yüzy l sonu ile on alt nc yüzy l aras na tarihlenen Mari ve Alalah arflivlerindeki baz yaz tlar onlar n bu bölgelerdeki varl n n kan tlar n sergiler. Hurriler ilk kez merkezi büyük bir devlet haline ikinci biny l n ortalar nda Mitanni kökenli yöneticilerin önderli inde gelmifllerdir. Afla da ele alaca m z üzere bu dönemde Anadolu da Hititler, Mezopotamya da Orta Assur ve M s r aras nda tampon bir devlet olarak gelifltiler. Mitanniler gibi Hititler ile de birçok bölgede iç içe geçen bu toplum, Mezopotamya kültürünün kendi kültürleriyle birlikte Anadolu ya tafl nmas nda arac rol oynam flt r. Kent Devletleri Kuzey Mezopotamya da Hurri kökenli devletlerin egemen oldu u MÖ ikinci biny l bafllar nda Güney Mezopotamya da Amurru kökenli birtak m kent devletleri bölgenin denetimi için mücadele etmektedir. Bunlardan biri Ba dat n güneydo usunda yer alan sin (Bahriyat) kentidir. sin kentinin bölgede yaklafl k yüz y l kadar süren bask n pozisyonu Eski Assur kral flme-dagan döneminde de sürmüfltür. sin krallar kendilerini yaln zca sin in de il Ur, Sümer ve Akkad n kral olarak da ilan etmifllerdi. Sami kökenli bu krallar n Sümer kültürüne sahip ç kt klar anlafl lmaktad r. Birçok sin kral, Ur krallar fiulgi ve Amar-Sin gibi kutsanm fllard r. sin kentinde resmi ifllerde Sümerce kullan lmaya devam etmifltir. Bu dönemde kutsal kent Nippur daki kütüphanede büyük bir Sümer edebi yaz t koleksiyonu oluflturulmufltur. MÖ ikinci biny l n bafllar nda öne ç kan bir di er kent ise Larsa (Tel Senkereh) idi. Larsa, Basra Körfezi ne yak n bölgede Ur ile Uruk aras nda yer almaktad r. Bu dönemde kent Amurru kökenli krallar n idaresindedir. Larsa, Sümer ve Akkad miras yan nda ran üzerinde de hak iddia etmifltir. Bu durum bölgede öne ç km fl olan sin ile çat flmaya yol açm flt r. Uzun süre devam etti i anlafl lan çat flma nedeniyle Mezopotamya tarihinde ikinci biny l n bafllar sin-larsa Dönemi olarak adland r lm flt r. Orta Mezopotamya da öne ç kan ve siyasal arenada rol oynayan iki kent bulunmaktad r. Bunlardan biri Ba dat n kuzeydo usunda, Dicle nin kollar ndan Diyala Nehri vadisinde yer alan Eflnunna (Tel Asmar), di eri de F rat üzerindeki Mari dir. Eflnunna, Mezopotamya dan Elam a ulaflan anayolu denetleyen stratejik bir noktad r. ran ve do u dünyas yla ba lant l yol üzerinde oluflu, özellikle kalay ticaretinin yo- unlaflt ikinci biny lda kentin önemini art rm flt r. Anadolu ve Mezopotamya da bulunmayan kalay, bak r ile kar flt r l p tunç yap m nda kullan lan en temel malzeme idi. Bütün Tunç Ça boyunca Afganistan ve Pakistan dan gelen bu de erli madde, tar m aletleri ve silahlar n yap m nda kullan lmaktayd. Eflnunna söz konusu dönemde büyümüfl ve geliflmifltir. Yaz l belgelerde, III. Ur Sülalesi ile Babil kral Hammu-

62 56 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi rabi nin kenti ele geçirdi i tarih (MÖ 1763) aras nda kenti yöneten 16 kral n n ad geçmektedir. Sami veya Elam kökenli adlar tafl yan bu krallar n iktidarda kal fl tarihleri ve eylemleri konusunda fazla bir bilgi yoktur. Kent devletlerinin mücadelesi içerisinde zaman zaman ba ms zl n kazanan Eflnunna krallar, Diyala Vadisi ni ve Assur ülkesine kadar Kuzey Mezopotamya y fethetme girifliminde bulunmufllard r. Mari (Tel Hariri) ise Güney Mezopotamya dan Do u Akdeniz yönünde F rat boyunca ilerleyen ana ticaret yolu üzerinde, Suriye topraklar nda yer al r. Akkad döneminde Naram-Sin in seferleri sonucunda tahrip olan kent, önce yerel yöneticilerin/ krallar n önderli inde güçlenmifl, arkas ndan MÖ on sekizinci yüzy lda bir krall k merkezi haline dönüflmüfltür. K sa bir süre kuzeydeki Assur denetimine giren kent Zimri-Lim adl kral döneminde en parlak sürecini yaflam flt r. Mari, F rat üzerinden sallarla yap lan hammadde ticaretinden büyük miktarlarda bir gelir elde etmekteydi. Ayr ca karayolu ticaretinin önemli duraklar ndan biriydi ve buraya Orta Anadolu daki Kanifl (Kültepe) ile güneyde, körfez üzerindeki Dilmun dan bile mal geliyordu. Mezopotamya da ikinci biny l bafllar nda birçok kent kendi krallar n n idaresinde belli bir dönem istikrar içinde yaflam flt r. Ancak bu kentlerden Güney Mezopotamya daki Babil ile Kuzey Mezopotamya daki Assur bu süreci de ifltirecek yay lma politikas izlemifltir. kinci biny l n ilk yar s n n siyasi tarihi daha çok Eski Babil ve Eski Assur krall klar taraf ndan oluflturulmufltur. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M 1 MÖ kinci biny l n SIRA S ZDE bafl ndan sonuna kadar Mezopotamya da kültürel olarak varl n koruyan toplumlar siyasal yap y nas l etkilemifltir? ESK ASSUR DÜfiÜNEL MVE ESK BAB L KRALLIKLARI Eski Assur Krall SORU SORU Akkadlar n ve arkas ndan da Amurrular n geliflinden itibaren yavafl yavafl Mezopotamya n n tümüne yay lan Sami kökenli toplumlar iki bölgede uzun süre devam D KKAT D KKAT edecek siyasal ve kültürel merkezler oluflturmufltur. Bunlardan kuzeydeki modern Kerkük, Musul civar nda yer alan Assur dur. Güneyde eski Sümer ülkesinde ise Babil öne ç km flt r. SIRA S ZDE Bu iki merkez Mezopotamya uygarl klar n n temsilcisi olarak sa- SIRA S ZDE hip olduklar köklü gelenekleri neredeyse kesintisiz bir biçimde MÖ yedinci ve alt nc yüzy llara kadar sürdürmüfllerdir. AMAÇLARIMIZ MÖ ikinci AMAÇLARIMIZ biny l n bafllar ndan MÖ 612 y l nda son baflkent Ninive nin y k l fl - na kadar oldukça uzun süre varl n koruyan Assur tarihi üç bafll k halinde incelenir: 1) Eski Assur (ikinci biny l n ilk yar s, 2) Orta Assur (ikinci biny l n ikinci yar s ) ve 3) Yeni Assur Krall (MÖ ). Yaklafl k olarak bin befl yüz y l de- K T A P K T A P vam eden Assur kültürü birçok bak mdan Sümerler döneminde oluflan köklü geleneklerin devam idi. TELEV ZYON Assur Krall TELEV ZYON ve baflkenti ad n bafltanr Assur dan alm flt r. Kent, Eski Assur Krall döneminde önemli bir ticaret ve kült merkezi olmufltur. Kökü Sümerlere kadar giden tanr lar yan nda, burada kurulan krall n bafltanr s için infla edilen tap naklar toplum NTERNET NTERNET üzerinde birlefltirici rol oynamaktayd. Assur Krall n n kent devletleri aras ndaki siyasal mücadelelerden baflar l olarak öne ç kmas n n en önemli nedeni bu dönemde ticarette oynad rol idi. Afganistan ve Pakistan dan gelen kalay n bir bölümü ve Babil ülkesinden sa lanan tekstil ürünleri, baflta Orta Anadolu olmak üzere ihtiyaç duyulan bölgelere Assurlu tüccarlar taraf ndan bu merkezden pazarlan yordu. Assur Devleti bu dönemden sonra, Mezopotamya uygarl klar aras nda kuzeyin güçlü temsilcisi olarak öne ç km flt r.

63 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya 57 Kral listelerine göre, ikinci biny l n ilk yar s nda Assur da k rk n üzerinde kral hüküm sürmüfltür. Bunlardan yaln zca birkaç n n iktidarda kal fl tarihleri ve etkinlikleri konusunda do ru bilgilere sahibiz. Eski Assur Krallar I. Eriflum kunum I. Sargon (fiarru-kin) II. Puzur-Assur Naram-Sin II. Eriflum I. fiamfli-adad I. flme-dagan Yaz l belgeler, Eski Assur krallar ndan birkaç hakk nda biraz daha ayr nt l bilgi verirler. Bunlardan biri I. fiamfli-adad d r. Kuzey Mezopotamya da Eski Assur Krall n n siyasal olarak söz sahibi olmas, I. fiamfli-adad döneminde, bölgenin Eflnunna Krall n n bask s ndan kurtulmas yla bafllar. Önceki krallar hakk nda adlar d fl nda ayr nt l bilgilere sahip de iliz. Ancak kurulan uluslar aras yayg n ticaret a, bu krallardan bir bölümünün Anadolu daki yerel beylerle iliflki içinde oldu unu gösterir. Eski Assur döneminin en önemli geliflmesi, 1950 y llar nda bafllayarak 1750 y llar na kadar süren Anadolu kervan ticareti ve bunun her iki bölgede neden oldu u de iflimlerdir. Anadolu, Mezopotamya kültürü, burada üretilen lüks tüketim mallar ve yaz ile tan flm fl, Assur ve ticarete kat lan di er kentler ise ticaret sayesinde ihtiyaç duyduklar alt n, gümüfl ve di er hammadde kaynaklar n sa lam fllard r. fiamfli-adad döneminde Assur bölgede tek büyük güç konumuna gelmifltir. Bat ya do ru yapt seferlerle Yukar Habur bölgesini denetim alt na alm flt r. F rat üzerinde, stratejik noktadaki Mari yi ele geçirmifl ve o lunu buraya yönetici tayin etmifltir. Böylece bat da F rat n kollar ndan Balih Irma, do uda Zagroslar, güneyde de Babil taraf ndan çevrelenen genifl bir alana egemen olmufltur. fiamfli-adad kendisine Assur un kuzeybat s nda, Yukar Habur bölgesinde fiubat Enlil (Tel Leilan) adl yeni bir kent kurarak buraya yerleflmifltir. Yaz tlara geçen önemli faaliyetlerinden biri de kuzeydeki Ninive kentinde befl yüzy l önce yap lm fl olan fltar Tap na n onarmas d r. Yayg n uluslar aras ticaretin kesintiye u ramas sonras nda Assur un siyasal etki alan n n darald ve yeniden bir kent devleti biçimine dönüfltü ü görülmektedir. Kral Listeleri: Mezopotamya da ba ms zl n kazanan her kent, kenti yöneten krallar n adlar n bir liste halinde kaydetmifltir. Baz belgelerde iktidar zorla ele geçiren krallar n da kendilerini geçmiflte yaflam fl ünlü krallara dayand rd saptanm flt r. Bu listeler kentlerin geçmiflini ve krallar n flecerelerini vermesi bak m ndan oldukça önemlidirler. Eski Babil Krall Babil, Güney Mezopotamya da hem bir kentin ad ve hem de burada MÖ ikinci biny l bafllar nda kurulan krall ktan sonra bölgenin ad olarak an lmaktad r. Babil ülkesinde Sümerlerden sonra, Akkad ve Amurru kökenli toplumlar yerleflmifltir. Eski Babil krallar Amurru kökenlidir. Babil tarihi de üç döneme ayr lmaktad r: 1) Eski Babil Krall, 2) Kassit Egemenli i (ikinci biny l n ikinci yar s ) ve 3) Yeni Babil Krall (MÖ ).

64 D KKAT D KKAT 58 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Eski Babil Krallar Sumuabum Sumulael Sabium Apil-Sin Sin-muballit Hammurabi Samsuiluna Abi-efluh Ammiditana Ammisaduka Samsuditana Eski Babil Krall n n kuruldu u dönemde, yukar da belirtti imiz gibi, Mezopotamya da birçok kent devleti bulunmaktayd. Babil bu kentler aras nda Sümer ve Akkad uygarl klar n n prestijli geçmifline ve Güney Mezopotamya n n tümüne sahip olmak iddias yla verilen mücadelede belli bir süre öne ç km flt r. Eski Babil kral listesinde bulunan krallar n birço u hakk nda, Assur da oldu u gibi yeterince bilgi yoktur. Hammurabi ye dek, daha çok kenti korumak amac yla surlar infla edilmifl, ekonomik canlanmay sa lamak için kanallar aç lm flt r. Bu dönemde yaln zca Sumulael adl kral n Babil yak n nda olan Kifl kentine sald rd na iliflkin kay tlar mevcuttur. Babil Krall bu döneme damgas n vuran alt nc kral Hammurabi döneminde geliflerek bölgenin egemeni olmufltur. Hammurabi nin ilk y llar nda, fiamfli-adad önderli indeki Assur ve Zimri-Lim önderli indeki Mari etkin devletler aras ndad r. Ancak uzun süre di er kentlerin varl klar n tehdit edecek bir giriflim bulunmamaktad r. Hammurabi ilk otuz y l boyunca Eflnunna Krall na ba l baz kentlere sald rmak d fl nda önemli bir icraat yapmam flt r. Hammurabi, krall n n otuzuncu y l nda, k rk bin kifli taraf ndan savunuldu u belirtilen eski Sümer ülkesindeki Larsa y ele geçirmifl ve eyalet haline dönüfltürmüfltür. Do udan gelen Elam ordusunu yenmifl arkas ndan da Eflnunnna ya malanarak y k lm flt r. Kuzeydeki Assur üzerine de yürümüfltür. Hammurabi, uzun süre karfl l kla anlaflmalarla dost olarak kald Mari kentini, otuz beflinci y - l nda yak p y km fl ve harabeye çevirmifltir. Fetihlerle birlikte, kulland unvanlara Dünyan n Dört Bir Yan n n Kral ile Sümer ve Akkad Kral n da eklemifltir. Hammurabi nin iktidar k rk üç y l kadar sürmüfltür. Bütün hayat boyunca yapt iflleri ve toplumsal hayat düzenlemek için koydu u kanunlar tafl bir stel üzerine yazd rm flt r. Hammurabi den sonra Babil yakalad bu geniflleme sürecini devam ettirememifltir. Bu dönemde Mezopotamya ya do udan Kassitler olarak adland r lan yeni bir halk gelmifl ve bölgenin istikrars zlaflmas nda önemli bir rol oynam flt r. Basra Körfezi k y lar n ise Deniz Ülkesi Hanedan olarak adland r lan bir kabile denetimi alt na alm fl ve deniz ticaretini önemli ölçüde etkilemifltir. Ancak Babil Krall n n y k l fl bölgeyi etkileyen bu göçler veya kent devletlerinden birinin öne ç kmas yla olmam flt r. Babil yaklafl k bin kilometre uzakta Orta Anadolu da kurulmufl olan Eski Hitit Krall n n ikinci kral I. Murflili nin 1595 y l nda yapt bir seferle ele geçirilmifl ve ya malanm flt r. Bu olay Eski Babil sülalesinin de sonu olmufltur. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M 2 MÖ ikinci biny l n SIRA S ZDE bafl nda Mezopotamya daki kentlerin ve kent devletlerinin güçlenmesi konusunda bir de erlendirme yap n z. DÜfiÜNEL M SORU SORU

65 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya 59 M TANN DEVLET VE KASS TLER kinci biny l n ikinci yar s nda genel olarak Mezopotamya n n kuzeyinde Mitanni Devleti nin, güneyinde ise Kassit kökenli krallar n egemenli i görülür. Mitanniler bu dönemde daha çok Hurri kökenli toplumun yayg n olarak yaflad bölgede bir devlet kurmufl, Kassitler ise Babil ve çevresine yerleflerek Eski Mezopotamya kültürünü benimsemifllerdir. Mitanni Devleti Kuzey Mezopotamya ya, Zagroslar ile Amanoslar aras ndaki bölgeye ikinci biny lda gelen Mitanniler, Hurri toplumu ile kaynaflarak bir devlet kurmufllard r. Devletin baflkenti, Habur Nehri nin kaynak bölgesi civar nda oldu u anlafl lan, ancak yeri henüz bulunamam fl olan Waflflukani adl kentti. Devletin ad Mitanni olarak an - l r. Assur, Babil ve Nuzi belgelerinde daha çok Hanigalbat; M s r da ise Naharina veya Nahrima olarak adland r l r. Hititler ise Hurrilerin ülkesi deyimini de kullanmaktayd lar. Mitanni ve Hanigalbat politik bir yap y, Hurri bölgenin etnik yap s - n, Naharina (Nhr: Nehir) ise F rat ve Dicle üzerindeki co rafi konumunu ifade eden adlard. Devletin yönetici sülalesi ve krallar Hint-Avrupa kökenli Mitanni toplumundand. Mitra, Varuna, ndra, Nasatya ve Veda gibi Hint kökenli tanr adlar ve atç l kla ilgili teknik terimler, bölgeye Mitanniler ile birlikte gelmifltir. Mitanniler hakk ndaki bilgilerin ço u kendi kaynaklar ndan de il, komflu krall klar n arflivlerindeki yaz l belgelerden gelir. Hitit yaz tlar, M s r da el-amarna arflivinde bulunan mektuplar ve Orta Assur belgeleri bunlardan en önemlileridir. Bu nedenle krallar n n s ras, tarihleri ve siyasal geliflmeler hakk nda yeterince bilgi yoktur. Mitanni ülkesindeki en önemli merkezler aras nda, Yukar Habur bölgesindeki Tel Brak, krall n en do u ucunda bulunan Nuzi (Gasur), Arrapha (Kerkük yak n nda) ve en bat s nda yer alan Alalah (Tel Açana) say labilir. Mitanni Devleti, MÖ 1500 y llar nda belli bir güce eriflmiflti. Anadolu daki Hitit mparatorlu u ile M s r aras nda bulunan tampon bir bölgede kurulmas siyasi tarihinin de bu devletlere ba l olarak geliflmesine neden olmufltur. Dönemin bu iki süper gücüne MÖ on üçüncü yüzy lda Orta Assur Krall da eklenmifltir. Mitanni Devleti, 1500 y llar ndan on dördüncü yüzy l ortalar na kadar ba ms z; on üçüncü yüzy l ortalar na kadar da s ras yla Hitit ve Orta Assur krall klar na ba l olarak varl n sürdürmüfltür. Mitanni Devleti nin nüfus ço unlu unu Hurriler oluflturmakla birlikte, birçok yerde Sami ve Hint-Avrupa kökenli toplumlar da yo un biçimde varl klar n korumaktayd. Örne in ülkenin do usunda Assurlular n ve Amurrular n devam olan halklar, bat da Alalah, Ebla, Halep, Emar ve Katna gibi önemli baz merkezlerde ise Bat Sami grubundan toplumlar ço unluktayd.

66 60 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Mitanni Krallar (yaklafl k MÖ ) Kirta I. fiuttarna Parratarna Parsatatar Saufltatar I. Artatama II. fiuttarna Tuflratta, Artaflummara, II. Artatama, III. fiattuara fiattivaza I. fiattuara Wasaflatta II. fiattuara Mitanni Devleti nin bulundu u bölge hakk nda bilgi veren M s r kay tlar MÖ on sekizinci yüzy la kadar ç kmakla birlikte, krall n kurulufluna iliflkin olanlar daha geç tarihlidir. Mitanni nin ilk iki kral olarak kabul edilen Kirta ve o lu I. fiuttarna, Alalah da bulunan iki yaz t üzerindeki mühür bask lar ndan bilinirler. En do- udaki Nuzi ve en bat daki Halep te bulunan yaz tlarda ad geçen Parratarna, anlafl ld kadar yla ülkede siyasal birli i sa layan ve s n rlar Zagroslarla Toroslar aras ndaki bölgenin tümünü kapsayacak flekilde geniflleten ilk krald r. Eski yerel krall klar, vergi ve destek vermek kofluluyla, Mitanni egemenli i alt nda varl klar - n korumufllard r. Mitanni Devleti nin Do u Akdeniz k y lar na egemen olmas, do udan gelen ticaret yollar n denetlemesi, hem M s r ve hem de Hititlerin bu yönde geniflleme politikas n n hedefi olmas na neden olmufltur. M s r, MÖ on befl ve on dördüncü yüzy llarda s k s k Suriye içlerine do ru seferler yapm flt r. M s r n 18. Sülale firavunlar ndan II. Amenophis, Mitanni kral Saufltatar ile savaflm flt r. M s r firavunlar III. ve IV. Tutmosis, Mitanni ülkesiyle ilgilenmifltir. Ancak bu dönemde M s r- Mitanni çekiflmesi, bir dizi evlilikle güçlendirilen diplomatik antlaflmalarla sonuçland r lm flt r. Örne in Mitannili I. Artatama k z n IV. Tutmosis le, Tuflratta ise k - z Tadu-Hepa y III. Amenophis le evlendirmifltir. M s r ile Mitanni aras ndaki bu yak nlaflma bölgeyle ilgilenen Hititlere karfl güç birli i oluflturma çabas olarak de erlendirilebilir. Amarna da bulunan bir mektupta Tuflratta, M s r firavunu III. Amenophis i Hititlere karfl kazand bir baflar dan haberdar etmektedir. Ayr ca Mitanni kral Tuflratta Hititlerden elde etti i baz ganimetleri M s r a hediye olarak göndermifltir. Hitit kral Kuzey Suriye bölgesinde egemen olan Mitanni üzerindeki bask y art rmak için önce Çukurova çevresindeki Kizzuwatna ile anlaflarak onu kendi saf - na çekmifltir. Ard ndan da Tuflratta n n üzerine giderek onu yenmifltir. Ancak bölgeyi bütünüyle ele geçiremedi i ve kendi yandafl bir yönetim oluflturmakla yetindi i görülür. Tuflratta bir saray entrikas sonucu öldürülmüfl, yerine ise Hitit yanl - s o lu fiattivaza tahta geçirilmifltir. Mitanni Krall n n Hitit bask s yla zay flamas, Assur un yeniden güçlenmesine zemin haz rlam flt r. Mitanni egemenli inde oldu u dönemde bile kendi yöneticileri bulunan Assur kenti, bu süreçte çevresini kontrol alt na alm fl ve yeniden siyasal arenada öne ç km flt r. Nitekim bu süreç k sa süre sonra Mitanni nin Orta Assur taraf ndan tarih sahnesinden silinmesiyle sonuçlanm flt r. Assur un ikinci biny l n

67 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya 61 ikinci yar s ndaki bu dönemi Orta Assur olarak an l r. Orta Assur krallar ndan I. fialmaneser ( ) krall n n bafllar nda Mitanni kral II. fiattuara y yenerek Mitanni egemenli ine son vermifl ve topraklar n Assur a katm flt r. Hurri ve Mitanni kökenli toplumlar n bu bölgede oluflturduklar kültür uzun süre varl n korumufl ve geniflleyen Assur Krall n n geliflimine katk da bulunmufltur. Kassitler Kral Hammurabi nin ad ile ölümsüzleflen Eski Babil Sülalesi nin 1595 y l nda Hitit kral I. Murflili taraf ndan y k lmas, Güney Mezopotamya da yeni bir sürecin bafllamas na neden olmufltur. Basra Körfezi ve çevresine Deniz Sülalesi, Babil çevresine ise Kassitler yerleflmifltir. Kassit ad MÖ on sekizinci yüzy lda Babil kay tlar nda geçmeye bafllar. Mezopotamya ya do udaki da lardan geldikleri anlafl lmaktad r. Daha önce bölgeye gelen Amurrular gibi uzun süren göç dalgas sonunda nüfuslar Mezopotamya daki kentlerde ço alm fl ve birçok yerde yönetimi ele geçirmifllerdir. Kassitler yaln zca Güney Mezopotamya ya göç etmemifl, Suriye ve Kuzey Mezopotamya ya da yerleflmifllerdir. Ancak en etkili olduklar bölge Babil çevresi idi. Güney Mezopotamya ya yerleflen Kassitler köklü kültürü benimseyerek asimile olmufllard r. Egemenlikleri süresince resmi yaz flmalarda Babilceyi kullanm fllar, bu nedenle de dilleri ve kökenleri konusunda do rudan bilgi verecek kay tlar b rakmam fllard r. Kral listelerine göre, Babil ve çevresinde Kassit sülalesinden, Gandafl, Agum, Kafltiliafl ve Karaindafl gibi adlar tafl yan 36 kral hüküm sürmüfltür. Ancak bunlar n geleneksel Babil krallar ndan farkl oldu unu gösteren çok az veri vard r. Babil in sembolü haline gelmifl olan bafltanr s Marduk a bu dönemde de büyük sayg duyulmufl ve onun en üst s radaki yeri korunmufltur. Ancak Kassitlerin kendi tanr ve tanr çalar da bu süreçte kutsanmaya devam etmifltir. Babil, Kassitler döneminde de uluslar aras ticarette sahip oldu u önemli stratejik konumunu korumufltur. M s r da ele geçen el-amarna Mektuplar, Babil ile M s r aras nda diplomatik ve ticari iliflkilerin geliflti ine iflaret eder. Ayn dönemde Do u dan gelen mallar F rat üzerinden Bat dünyas na ve M s r a aktar lmaktayd. Ticaretin getirileriyle zenginleflen Karaindafl ve ard l Kurigalzu zaman nda Ur, Eridu ve Uruk gibi Sümer kentlerinde, tap naklar yenilenmifl ve önemli yap lar infla edilmifltir. Uruk ta, nanna ya adanan yeni bir tap nak yapt r lm flt r. Kurigalzu Ba dat yak nlar nda surlarla çevrili Dur-Kurigalzu (Akar Kuf) kentini infla ettirmifltir. Dur-Kurigalzu, baflkent Babil i kuzeyden ve bat dan gelebilecek Assur ve Elam sald r lar na karfl korumak amac yla infla edilmiflti ve içinde yönetim binalar, saray ve ziggurat gibi yap lar yer almaktayd. Kassitler Mezopotamya kent kültürünün devam etmesine, edebi ve dini metinlerin ço alt larak sonraki nesillere aktar lmas na da katk yapm fllard r.

68 62 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Kassit Krallar Gandafl Agum I. Kafltiliafl II. Agum ? I. Burnaburiafl Karaindafl ? I. Kurigalzu I. Kadaflman-Enlil II. Burnaburiafl Kassit sülalesi döneminde bütün Güney Mezopotamya tek bir siyasal yönetimin alt nda toplanm flt r. Kassitlerin Güney Mezopotamya da güçlenmeleri sonras nda egemenlik alanlar n kuzeye do ru geniflletme çabas, bu bölgenin egemeni olan Orta Assur krallar taraf ndan durdurulmufltur. Kassit-Assur çat flmas, Mitanni Krall n n I. fialmaneser taraf ndan y k lmas ndan sonra Assur un lehine geliflmifltir. Assur kral I. Tukulti-Ninurta Babil e sald r p kenti ele geçirmifl ve kentin bafltanr - s Marduk un heykelini, kutsal metinlerin yaz ld tabletleri Assur a tafl m flt r. Marduk, bu süreçten sonra Assur da da büyük sayg görmüfl, onunla birlikte Babil inanç sistemi de yayg nlaflm flt r. Mezopotamya daki Kassit egemenli i, Assur un k sa süreli denetimi sonras nda do udan MÖ 1155 y l nda gelen Elam kral fiutruk-nahhunte nin sald r s ile son bulmufltur. Babil i ya malayan Elam ordular, ünlü Akkad kral Naram-Sin ve Eski Babil kral Hammurabi nin stellerini ülkelerine götürmüfltür. Kassitlerin tarih sahnesinden çekildi i dönemde Anadolu ve Akdeniz k y lar büyük bir kriz yaflamaktayd. Hitit Krall y k lm fl, MÖ ikinci biny l boyunca varl n koruyan birçok önemli kent yak lm fl ve ss zlaflm flt. Yar göçebe toplumlar n göçü bu krizi art rm flt r. Kuzeydeki Orta Assur Krall da birkaç yüzy l boyunca siyasal, sosyal ve bay nd rl k alan nda önemli bir etkinlik gösterememifltir. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU D KKAT SIRA S ZDE 3 Geçmiflte kendi SIRA dillerinde S ZDE yaz t b rakmayan toplumlar n tarihi ve kökenini araflt rma konusunda örneklerle bir de erlendirme yap n z. ORTA ASSUR DÜfiÜNEL M KRALLI I Kuzey Mezopotamya da ikinci biny l n bafllar nda kent devleti olarak öne ç kan, Anadolu ile SORU yap lan ticarette öncü rolü oynayan Assur, Mitanni Krall döneminde ad ndan fazlaca söz edilmeyen bir kent idi. Ancak bu dönemde de kenti yönetenler kendilerini listelere kral olarak kaydettirmifllerdi. Mitanni Krall n n zay flama D KKAT sürecinde yeniden güçlenen Assur, k sa sürede bölgesel bir güç haline gelmifltir. MÖ on dördüncü yüzy lda bafllayan bu süreç yaklafl k olarak bin y llar na kadar devam etmifltir. SIRA S ZDE Bu dönemde Güney Mezopotamya da Babil ve çevresinde Kassit kökenli krallar n yönetimi devam etmektedir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

69 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya 63 Orta Assur Krallar Assur-uballit Enlil-nirari Arik-den-ili I. Adad-nirari I. fialmaneser (fiulmanu-aflared) I. Tukulti-Ninurta I. Assur-refl-ifli I. Tiglat-pileser (Tukulti-apil-Eflarra) Aflared-apil-Ekur Assur-bel-kala II. Eriba-Adad IV. fiamfli-adad Assur u yeniden ad ndan söz ettiren bir güç haline getiren ilk kral Assuruballit tir. Assur-uballit, do uda Zagroslara kadar olan alan kuzeyde Toroslara kadar olan bölgeyi denetim alt na almay baflarm flt r. Bu dönemde Assur un M - s r ile diplomatik iliflki kurma çabas na girdi i de görülür. Orta Assur Krall MÖ on üçüncü yüzy lda h zl bir biçimde güçlenmifl I. Adad-nirari den itibaren bölgenin en güçlü devleti olmufltur. Yukar da belirtti imiz gibi Mitanni Krall - n n Hitit mparatorlu u taraf ndan zay flat lmas n n arkas ndan Assur kral I. fialmaneser bu devleti tarih sahnesinden kald rarak topraklar n n büyük bölümünü ülkesine katm flt r. fialmaneser, zengin hammadde kaynaklar na sahip Do u Anadolu ya sefer yapan ilk Assur kral d r. Bu bölgede yaflayan yar göçebe toplumlar, k fl aylar nda Toroslar n güneyine inmekte ve Assur için tehlike oluflturmaktayd lar. fialmaneser in sefer kay tlar, birkaç yüzy l sonra devlet haline gelecek olan Uruatri/ Urartu adl afliretlerden ilk kez bu dönemde söz eder. Orta Assur döneminde bat da F rat, kuzeyde de Toroslara kadar genifl bir alan merkezi idarenin denetimine sokulmufltur. Baflkentten uzak bölgelerde kurulan eyalet merkezleri, yerel halk üzerinde denetimin sa lanmas, tar msal faaliyetlerin organizasyonu ve vergilerin toplanmas gibi görevleri üstlenmiflti. Diyarbak r il s - n rlar içerisinde Dicle Nehri üzerinde yeni garnizonlar bu amaçla kurulmufltu. I. fialmaneser, baflkent yak n nda da, daha sonra Yeni Assur döneminde ülkenin baflkenti olacak Kalhu (Nimrud) kentini infla etmifltir. Bat da F rat Nehri ne kadar alanda bulunan eski önemli kentler, vergi vermek kofluluyla varl klar n korumufllard r. fialmaneser den sonra Assur kral olan I. Tukulti-Ninurta da kuzeydeki da l k bölgeyle ilgilenmifltir. Bu dönemde Assur kay tlar nda Yukar Dicle ve kuzeydeki Do- u Anadolu yaylas n n ad Nairi olarak geçmektedir. Nairi bölgesine yap lan seferlerin kay tlar, Do u Anadolu dan al nan büyükbafl ve küçükbafl hayvan ve maden gibi ganimetler yan nda büyük gruplar halinde tehcirden de söz eder. Tehcir bu dönemden sonra artarak devam eden bir politika haline getirildi. Orta Assur döneminde güneydeki Babil e egemen olmak için de seferler düzenlenmifltir. Tukulti-Ninurta, Babil seferi sonras nda elde etti i ganimetler yay nda Marduk un heykelini de Assur a getirmifltir. Tukulti-Ninurta döneminin en büyük infla program, Assur kentinin karfl s nda, Dicle nin do u k y s nda kurulan ve Kar-Tukulti-Ninurta ad verilen yeni bir baflkenttir. Ancak buras kral n ölümünden sonra terk edilmifltir. Tehcir: Eski Mezopotamya da MÖ üçüncü biny l n sonlar ndan itibaren birçok krall k taraf ndan uygulanan nüfus nakli uygulamas. En yayg n biçimde birinci biny lda Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar taraf ndan uygulanm flt r. Bu yolla getirilen insanlar, kentlerin inflas nda iflgücü, tar m alanlar nda iflçi veya orduda asker olarak de erlendiriliyordu.

70 64 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 4.2 Diyarbak r n kuzeyinde, Lice- Genç Geçidi üzerinde, Dicle nin kayna ndaki I. Tiglat-pileser kabartmas Kaynak: Köro lu 2010 Mezopotamya da k sa zamanda en güçlü devlet haline gelen Orta Assur Krall, I. Tukulti-Ninurta dan sonra, bölgede ortaya ç kan göç dalgalar yüzünden yeniden küçülmeye bafllad. MÖ on üçüncü yüzy l sonlar nda meydana gelen ve Ege k y lar yla Do u Akdeniz havzas n etkileyen kar fl kl klar sürerken, Mezopotamya da büyük göç dalgalar yaflanmaktayd. Bu dönemde Do u Akdeniz k y lar ndaki önemli ticaret kentleri tek tek büyük yang nlarla tahrip olmufltur. Do u Anadolu üzerinden güneye Muflki adl bir toplumun göçü bafllam flt r. Suriye den ise Arami adl Sami kökenli göçebe bir toplum Güneydo u Anadolu ve Assur ülkesine do ru ilerlemeye bafllam flt r. Bu bölgedeki bütün kentler, Assur eyalet merkezleri bu göç dalgas ndan etkilenmifltir. Ayn yüzy lda Babil deki Kassit egemenli i son bulmufltur. Bu süreçte Assur u en çok etkileyen Aramilerin göçü idi. Amurrular gibi Bat Sami kökenli bir dil konuflan Aramiler kabileler halinde bölgeye gelmekteydiler. Orta Assur döneminin son güçlü kral I. Tiglat-pileser, öncelikli hedefi olarak Aramileri seçmifl olmas na ra men sonuç alamam flt r. Krall boyunca yirmi sekiz sefer yapmakla birlikte, Aramiler Kuzey Suriye ve Güneydo u Anadolu daki nüfus dengesini bozacak kadar ço ald lar. Tiglat-pileser kuzeyden gelen Muflkilere karfl da savaflm flt r. I. Tiglat-pileser, ülkenin s n rlar içerisinde Assur un gücünü göstermek için y ll k sefer yapma gelene ini devam ettirmifltir. Bu seferlerden birinin günümüze ulaflan kan t, Dicle nin kayna na yapt rd kabartmas ve kazd rd yaz t d r. I. Tiglat-pileser den sonra küçülen devlet k sa zamanda baflkent çevresini denetleyebilen kent devleti haline dönüflmüfltür. Yaz l belgelerde baz seferlerden söz edilse de, yaklafl k MÖ bin y llar nda Yeni Assur Devleti nin kurulufluna kadar büyük infla projeleri yürütülememifl, kabartma ve heykel yap m azalm flt r. UYGARLIK Ticaret Mezopotamya da kentlerin geliflmesi ve güçlü siyasal bir yap ya sahip olmalar ticaretten pay almalar yla mümkündü. Mezopotamya da Uruk döneminden itibaren uluslararas bir ticaret a n n kuruldu unu belirtmifltik. Yayg n ticaret Sümerler döneminde de geliflerek devam etmifltir. Tunç yap m için gerekli olan kalay ve tak yap m nda kullan lan de erli tafllara duyulan ihtiyaç Do u dünyas ile kesintisiz bir ba n kurulmas n zorunlu hale getirmiflti. Afganistan ve Pakistan dan gelen de erli tafllar, Mezopotamya daki kentlerde kurulmufl atölyelerde iflleniyor ve elit s n f n be enisi için de erli tak lar yap l yordu. Mavi bir tafl cinsi olan lapis-lazuli gibi ya-

71 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya 65 r de erli tafllar prestijli tak larda kullan l yordu. Kereste, bak r ve di er hammaddelere duyulan ihtiyaç ise büyük oranda Anadolu dan karfl lan yordu. Mezopotamya daki ticari faaliyetler MÖ ikinci biny l n bafllar nda daha organize bir biçimde Assur un kontrolünde geliflmifltir. Eski Assur krallar, Anadolu daki yerli beylerle anlaflarak güvenli ticaret için uygun ortam oluflturmufllard r. MÖ y llar aras nda gerçekleflen örgütlü ticaret iki bölgeyi kültürel olarak daha da yak nlaflt rm flt r. Anadolu daki en önemli ticaret merkezi yerel bir beyin denetimindeki Kayseri/ Kültepe (Kanifl/Nefla) idi. Burada, Assurlu tüccarlar n evleri ve dükkânlar n da içine alan büyük bir pazar yeri (karum) oluflturulmufltu. Kültepe de ço u Assurlu tüccarlar n ticari yaz flmalar - n n belgeleri olan yirmi binin üzerinde çivi yaz l tablet günümüze ulaflm flt r. Bunlar Anadolu da tarihi sürecin bafllang c na iflaret eden en eski yaz l belgelerdir. Bu ticarete ikinci biny l boyunca Mezopotamya da varl n koruyan bütün kentlerin bir flekilde kat ld anlafl lmaktad r. Ana yollar üzerindekiler ise kervanlara sunduklar hizmetlerden ald klar pay nedeniyle oldukça zenginleflmifllerdir. Tarihleme MÖ ikinci biny lda özellikle Babil ve Assur ülkesinde kay t sisteminin geliflerek devam etti i görülür. Bu devletlerin özellikle baflkentlerindeki tap naklarda ve saraylarda ihtiyaç duyduklar yaz c s n f n yetifltirmek için geleneksel e itim sistemi devam etmektedir. Devlet bürokrasisinde yaz c l k ayr cal kl bir s n f oluflturmufltur. Yaz c lar n bir bölümü bu dönemde tap nak ve saray d fl ndaki alanlarda hizmet vermekte ve bu yolla geçimlerini sa lamaktayd lar. Özellikle ticari yaz flmalar n belli kâtipler kiralanarak yapt r ld anlafl lmaktad r. Eski Assur Krall n n ekonomik ve siyasal anlamda güçlenmesi, kay t sistemindeki geliflmeler belli standartlar n oluflturulmas na zemin haz rlam flt r. Tutulan kay tlara tarih koyulmaya bafllanmas bu sürecin ürünüdür. Bu dönemde uygulanmaya bafllayan sistemde, her y l seçilen bir yüksek devlet görevlisi limmu olarak tayin edilir ve y la onun ad verilirdi. Görevli limmular bir listede alt alta yaz larak kay t alt na al n rd. Geçmifl y llardan söz edilirken filan n limmu senesinde biçiminde tarih düflülüyordu. Bu sistem Mezopotamya da III. Ur Sülalesi döneminde de uygulanm flt. Orta Assur döneminde bafllat lan y ll k (annal) yazma gelene inde de tarihler limular esas al narak verilmifltir. Y ll klar, krallar n hayatlar boyunca yapt klar iflleri bir tablet veya stel üzerinde arka arkaya anlatan yaz tlard r. Burada limular yan nda ikinci bir tarihleme sistemi daha uygulanm flt r. Her y l n olaylar krall m n flu y l nda filan n limu oldu u zaman diye bafllamaktad r. Bu yaz tlar Assur krallar n n yapt klar seferleri izledikleri yollar, konaklad klar yerleri, ele geçirdikleri ganimetleri, tasarlad klar büyük projeleri kronolojik bir biçimde izleme olana verir. Anallar bütünüyle kral yüceltmek amac yla yaz lm fllard r ve yaln zca baflar - lardan söz eder. Hiçbir anal baflar s zl ktan ve yenilgiden söz etmez. Güney Mezopotamya da Babil ülkesinde ise, y l n en önemli olay tarihlemelerde kullan l yordu. Belgelerde bir olaydan söz edilirken örne in Mari nin y k ld y l gibi tarih düflülüyordu. Yaz l belgelerde geçen bu türde tarihlemeler, bölgenin tarihi aç s ndan önemli olaylar n birçok belgeye not edilmesini sa lam flt r. Devlet Yönetimi ve Kanunlar Mezopotamya da MÖ ikinci biny lda birçok krall kta geleneksel örfi uygulamalar n ve kanunlar n yaz l hale getirilmesi devam etmifltir. Bunlardan baz lar bu dönem-

72 66 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 4.3 de ortaya ç kan toplumsal problemlere çözüm bulmak amac yla yap lan ve geleneksel uygulamalar aflan reform niteli inde düzenlemelerdir. Geliflen kentlerde karmafl k hale gelen iliflkiler bu tür düzenlemeleri zorunlu hale getirmekteydi. MÖ ikinci biny l n bafllar nda, Babil in güneyinde öne ç kan sin kenti krallar ndan Lipit- fltar n (MÖ ) yazd rd kanunlar bu dönemde yap lanlar ve reform olarak de erlendirilen maddeler içerir. Bu kanunlar genellikle miras, kiralama ve köle edinme gibi konular kapsamaktad r. Mezopotamya da özellikle Sami kökenli toplumlarda düzenin nas l sa land, toplumsal s n flar n kimlerden olufltu u, hangi suça ne tür cezalar verildi i konusunda en ayr nt l bilgiler ise Eski Babil kral Hammurabi nin yazd rd kanunlardan ö renmekteyiz. Hammurabi yi tanr fiamafl n huzurunda gösteren stel Sippar kentine dikmifltir. Kanunlar n yaz ile tespiti halk n kendi haklar ndan haberdar olmas anlam na gelmemektedir. Çünkü Eskiça da okuma yazma, oldukça s n rl say da üyesi olan yaz c s n f ile s n rl yd. Bu tür steller, krallar n kendilerini yüceltmek için, tanr ad na ülkeyi yönettikleri mesaj n halka ulaflt rmak için oldukça s k baflvurulan bir yöntem idi. Hammurabi stelinin üst bölümü. Solda kral Hammurabi, sa da ise Günefl Tanr s fiamafl, alt bölümde ise kanunlar da kapsayan uzun bir yaz t yer al r. Kaynak: Köro lu 2010 Tanr huzurunda, ona sayg lar n sunarken gösterilen Hammurabi, yaln zca bir kral de il, toplumu ilgilendiren bütün problemlere müdahale eden davalara bakan bir yöneticiydi. Stelinde kendisini tanr ad na ülkesini yöneten, adil ve insanc l bir hükümdar olarak tan t r. Zay flar n ve öksüzlerin koruyucusudur. Eski Babil döneminde kral ayn zamanda tap na n ve tanr n n baflrahibi olarak tan mlan r. Bu dönemde geliflen ticaret, zengin bir tüccar s n f n n oluflmas na da zemin haz rlam flt r. Ticarette yayg n ödeme arac gümüfltü. Kredi al flverifli ve tefecilik de yap ld bilinmektedir. Ancak bu uygulamalar, a r olan faizleri ödeyeme-

73 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya yenleri köle konumuna düflürürdü. Sümer krallar gibi, Hammurabi de bu duruma düflen yurttafllar n kurtarmak için yasal önlemler alm fl ve borç yüzünden köle olanlar affetmekle övünmüfltür. Hammurabi ve Tanr fiamafl n kabartmas n n alt nda 282 maddeden oluflan yasalar s ralanm flt r. Babil de en çok karfl lafl lan suçlar ve bunlar n karfl l nda hangi cezan n verilece ini belirten maddeler genel olarak ticaret, tar m, aile, kölelik, ahlak d - fl davran fllarla ilgilidir. Yaz l fl biçimi, e er flu yap l rsa flu ceza verilir biçimindedir. Hammurabi Yasalar n n birkaç flu biçimdedir: E er bir kifli bir baflkas n ölüm cezas gerektirecek bir suçla itham eder ancak kan tlamazsa suçlayan kifli ölüm cezas na çarpt r l r. E er bir kifli h rs zl k yapar ve yakalan rsa o kifli ölüme mahkûm edilir. E er bir avilum bir muflkenumun gözünü ç kar r veya kemi ini k rarsa bir gümüfl mina öder. E er bir inflaatç bir avilum için yapt evi dayan kl yapmaz ve ev çöküp sahibi ölürse, inflaatç ya ölüm cezas verilir. E er ev sahibinin o lunun ölümüne neden olmuflsa inflaatç n n o lu öldürülür (Tosun-Yalvaç 1975). Bu yasalar, Ortado u da günümüze kadar varl n koruyan difle difl, göze göz olarak de erlendirilen ve suçu iflleyene, ayn a rl kta ceza öngören a r düzenlemelerdir. Ancak ayr cal kl s n flar n oldu u, a r cezalar n daha çok alt s n ftan insanlara verildi i görülür. Örne in özgür yurttafl olarak tan mlanan avilum daha alt s n ftan birine, yani bir muflkenuma zarar verirse ceza olarak belli miktarda gümüfl ödeyerek kurtulabilirdi. Ancak alt s n ftan biri üst s n ftan birine karfl suç ifllerse göze göz esas na göre karfl l k bulurdu. Eski Mezopotamya da toplum birçok s n ftan oluflmaktayd. Devlet görevlileri, tap naklarda çal flan rahipler ve yard mc lar, tüccarlar, yaz c lar, kentin yerlileri, d - flar dan gelenler ve köleler gibi. Özgür yurttafllar avilum, kentte yaflayan ancak belli dereceye kadar haklar olanlar muflkenum, köleler ise vardum olarak adland r l yordu. Eski Mezopotamya da köle, bütün haklar elinden al nm fl kifli demek de ildi. Borçlar n n karfl l n ödemek için geçici bir süre köle olarak çal flt - r lanlar, savafl esirleri bu s n ftand. Babil ve çevresinde Kassit egemenli inden sonra da bu düzenlemelerin genel olarak devam etti i anlafl lmaktad r. MÖ ikinci biny l n ikinci yar s nda Kassitlere özgü olan ve kudurru ad verilen s n r tafllar ülke yönetimi konusunda bilgi verir. Anlafl ld kadar yla eyaletlerde, flaknu (yönetici) olarak adland r lan valiler bulunmaktayd. Mezopotamya da Sami kökenli krall klar n uygulad yasalar, köklü gelenekleri yans tmakta ve birçok ortak yönleri bulunmaktayd. Bunlardan bir bölümü krallar n fermanlar olarak düzenlenmifl, bir bölümü ise steller ve kil tabletler üzerine çivi yaz s ile yaz lm flt r. Kuzey Mezopotamya da egemen olan Orta Assur Krall - ndan günümüze ulaflan yasa metinleri de bu kapsamdad r. Burada Sami kökenli toplumlarda kad n n durumu konusuna fl k tutacak düzenlemeler vard r. Kad n sosyal yaflamda önce babas, evlendikten sonra da kocas n n gözetimi alt ndayd. Orta Assur kanunlar na göre koca e er savaflta esir al nm flsa kad n en az iki y l onu beklemek durumundayd. Evlendikten sonra bile eski kocas gelirse ona dönmek zorundayd. Kad na verilen cezalar da oldukça a rd : E er bir kad n h rs zl k yaparken yakalan rsa ya kocas taraf ndan kulaklar, ya da ma dur taraf ndan burnu kesilirdi. Evli bir kad n yaln z bafl na d flar ya ancak bafl n örterek ç kabilirdi. Evli olmayan kad n, köle ve fahifleler bafllar n ba layamaz, ba larlarsa dayakla cezaland r l rd. 67 Kudurru: Güney Mezopotamya da Babil ve çevresinde MÖ ikinci biny l n ikinci yar s nda Kassit döneminin sonlar nda s n r bölgelerinde dikilen steller. Üzerlerinde kutsal semboller ve yaz t bulunan kudurrular yayg nlaflm fl ve birinci biny lda da yap mlar sürdürülmüfltür. Akkad, Babil, Assur ve Amurru gibi toplumlarda cezaland rma yöntemi SIRA ve S ZDE kad n n toplumdaki yeri nas ld r? Bir de erlendirme yap n z. DÜfiÜNEL M 4 SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU SORU

74 68 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Yaz y kullanmayan toplumlar aç klayabilme Yaz n n gelifltirildi i dönemden sonra Mezopotamya ya gelen toplumlardan bir bölümü kendi dillerinde yaz l belge b rakmam fllard r. Amurru, Guti ve Kassit gibi toplumlar bunlar aras nda say labilir. Bu toplumlar yönetimi ele geçirdiklerinde resmi ifllerde yerleflik olan eski dili kullanmaya devam etmifllerdir. Bu nedenle kendi dilleri yan nda kökenlerini ayd nlatacak veriler oldukça s n rl d r. En eski uluslararas serbest ticareti tan mlayabilme Kuzey Mezopotamya da ikinci biny l bafllar nda ticarette oynad rol nedeniyle Assur, hem kendi siyasal pozisyonunu, hem de Anadolu nun geliflim çizgisini köklü bir biçimde de ifltirmifltir. MÖ y llar aras nda 200 y la yak n bir süre boyunca serbest ticaret arac l yla Mezopotamya ve Anadolu aras nda güçlü kültürel etkileflim yaflanm flt r. Bu ticaret Mezopotamya kentlerinin ihtiyaç duydu u hammaddeyi Anadolu dan güvenli bir biçimde elde etmesini sa lam flt r. Anadolu, tekstil, lüks eflyalar, tak lar ve teknolojik ürünlerde kendisinden daha ileri üretim yapan Mezopotamya dan bu konuda etkilenmifltir. Özellikle yaz n n bu dönemde Anadolu ya gelmesi tarihi (yaz l ) ça lar n bafllamas n sa lam flt r. A MAÇ 3 kinci biny ldaki kanunlar de erlendirebilme Mezopotamya da ikinci biny l n bafllar ndan itibaren güneyde, din ve kültür merkezi olarak Babil, kuzeyde de güçlü bir devlet merkezi konumu kazanan Assur ön plana ç km flt r. Mezopotamya da toplumsal düzen büyük oranda yaz ya geçirilmemifl geleneksel/ örfi uygulamalarla sa lanmaktayd. Sümer dönemindeki yaz l kanunlardan sonra, Babil kral Hammurabi ikinci biny lda kanun yap c s olarak ad n duyurmufltur. Babil, Güney Mezopotamya n n önemli krall k merkezlerinden biridir. Hammurabi yasalar ise k sasa k sas/ göze göz, difle difl olarak tan mlanan ve oldukça sert cezalar öngören yasalard. Birçok bak mdan benzer olan Orta Assur kanunlar ise özellikle erke in kad n üzerindeki denetim hakk na iflaret eden uygulamalar ile dikkat çekicidir.

75 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya 69 Kendimizi S nayal m 1. MÖ ikinci biny lda Mezopotamya ya kuzeyden gelen toplum hangisidir? a. Mitanniler b. Kassitler c. Hurriler d. Amurrular e. Deniz Halklar 2. Amurrular, afla daki toplumlardan hangisiyle ayn kökenden de ildir? a. Akkad b. Assur c. Arami d. Mitanni e. Babil 3. Afla dakilerden hangisi ikinci biny ldaki önemli kent devletlerinden biri de ildir? a. Mari b. Eflnunna c. sin d. Larsa e. Ninive 4. Eski Assur Krall n n siyasal olarak öne ç kmas n sa layan en önemli faktör hangisidir? a. Güçlü krallar b. Din c. Stratejik konum d. Babil in zay f olmas e. Ticaret 5. Göze göz difle difl olarak tan mlanan yasalar ilk kez yaz ya geçiren kimdir? a. Hammurabi b. fiamfli-adad c. Lipit- fltar d. Naram-Sin e. Sargon 6. Eski Babil Devleti ni kim y km flt r? a. Assur kral fiamfli-adad b. Mari kral Zimri-lim c. sin kral Lipit- fltar d. Hitit kral I. Murflili e. Elam 7. Mitanniler hangi kökenden gelen bir dil konuflmaktayd lar? a. Sami b. Ural Altay c. Hint-Avrupa d. Kendilerine özgü e. Kafkas 8. Mitanni Krall döneminde Anadolu da hangi devlet vard? a. Hitit b. Urartu c. Frig d. Lidya e. Pers 9. Do u Anadolu ya sefer yapan ilk Assur kral hangisidir? a. Sargon b. I. Tukulti-Ninurta c. I. fialmaneser d. I. Tiglat-pileser e. Sanherib 10. Orta Assur Krall döneminde Do u Anadolu da hangi toplum vard? a. Kassit b. Arami c. Mitanni d. Uruatri e. Frig

76 70 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Okuma Parças Orta Assur dönemindeki annal/ y ll k yazma gelene i, bir anlamda tek yanl resmi tarih yaz c l olarak de erlendirilebilir. I. fialmaneser den itibaren Assur krallar yapt klar seferleri, infla ettikleri yeni kentleri ve tap naklar bu y ll klar nda anlatm fllard r. Y ll klara kral n unvanlar say larak bafllan r. Kral n gücünü bafltanr Assur dan ald özellikle vurgulan r. Arkas ndan o döneme kadar yap lan en önemli faaliyetlere vurgu yap l r. Seferlerinde ulafl lan en uzak noktalar, bazen abart larak s ralan r. Ço u kez savafl lan düflman n gücünün abart ld görülür. Örne in Assur kral I. Tukulti-Ninurta ( ) afla da verdi imiz yaz t nda Do u Anadolu da Nairi ülkelerinde 40 krala boyun e dirdi inden söz etmektedir. Oysa bu dönemde bu bölgede yar göçebe afliretler oldu unu ve bunlar n merkezi bir devlet kurmad klar n biliyoruz. Assur kral her bir aflireti bir devlet olarak abartmaktad r. Y ll n bir bölümü flöyledir: Tukulti-Ninurta, evrenin kral, güçlü kral, Assur un kral, tanr Assur a düflman olan, itaat etmeyenlerin fatihi, Uqumanu ve Paphu ülkelerindeki isyankârlar ma lup eden. Kadmuhu ülkesini ve Qutu ordusunu, da l k bölgeleri ezen, Subaru ülkesinin askerlerini da tan, Alzu ve Purulumzu ya boyun e diren kral. Tanr Assur ve yüce tanr lar n deste iyle dünyan n dört köflesine yürüyen, yukar da ve afla daki düflman bölgelerini ele geçiren, güçlü kral, savaflç kral, Nairi ülkelerinin tümünü egemenli i alt na alan ve k rk kral n, onlar n komutanlar n ayaklar na kapand ran Azalzi ve Separdi ülkelerini kendi topraklar na katan, Sümer ve Akkad ma lup eden ve orada sonsuza dek gücünü hâkim k lan, Kassit kral Kafltiliafl ele geçiren, Assur kral fialmaneser in o lu (Grayson 1972 no: 721) Orta Assur bölümünde belirtti imiz gibi bu dönemde Assur Krall, Kuzey Suriye ve Güneydo u Anadolu bölgesindeki Mitanni topraklar n n F rat Nehri ne kadar olan bölümüne hâkim olmufltur. Y ll kta ad geçen kentlerin büyük bölümü bu bölgededir. Subaru olarak adland r lan bu bölgenin fethi I. fialmaneser döneminde gerçeklefltirilmiflti. Tukulti-Ninurta n n da ayn bölgeye seferler yapt görülmektedir. Kassit Krall üzerindeki üstünlü ün ise yaz tta iddia edilenin aksine oldukça k sa sürdü ü bilinmektedir. Assur kral n n bütün Akkad ve Sümer miras na sahip ç kmak anlay fl ise yayg n bir krall k/ egemenlik sembolü olarak alg lanmal d r. Yoksa Assurlular n Güney Mezopotamya ya tümüyle hâkim oldu unu gösteren bir kan t yoktur. Anallar görüldü ü gibi kral yüceltmek için yazd r lm fl, dönemin siyasal olaylar n da içeren ancak yenilgilerden ve baflar s zl klardan söz etmeyen tarafl belgelerdir.

77 4. Ünite - MÖ kinci Biny lda Mezopotamya 71 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. c Yan t n z yanl fl ise, Hurriler bölümünü yeniden inceleyiniz. 2. d Yan t n z yanl fl ise, Amurrular ve Mitanniler bölümünü yeniden inceleyiniz. 3. e Yan t n z yanl fl ise, Kent Devletleri bölümünü yeniden inceleyiniz. 4. e Yan t n z yanl fl ise, Eski Assur Krall bölümünü yeniden inceleyiniz. 5. a Yan t n z yanl fl ise, Devlet Yönetimi ve Kanunlar bölümünü yeniden inceleyiniz Yan t n z yanl fl ise, Eski Babil Krall bölümünü yeniden inceleyiniz. 7. c Yan t n z yanl fl ise, Mitanni Devleti bölümünü yeniden inceleyiniz. 8. a Yan t n z yanl fl ise, Mitanni Devleti bölümünü yeniden inceleyiniz. 9. c Yan t n z yanl fl ise, Orta Assur Krall bölümünü yeniden inceleyiniz. 10. d Yan t n z yanl fl ise, Orta Assur Krall bölümünü yeniden inceleyiniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 MÖ ikici biny l n bafl nda Mezopotamya da Amurru ve Hurri nüfusu etkindir. Bu dönemde kurulan Babil ve Assur gibi birçok krall n bafl nda Amurru kökenli krallar bulunmaktad r. Hurriler ise Kuzey Mezopotamya da önce kent devletleri halinde iken MÖ ikinci biny l n ikinci yar s nda Mitanni kökenli krallar n önderli inde güçlü bir devlet haline dönüflmüfllerdir. Hurri kültürü özellikle Hititler üzerinde etkili olmufltur. S ra Sizde 2 MÖ ikinci biny l n bafllar nda, do uda Afganistan ve Pakistan a bat da Do u Akdeniz k y lar yoluyla Akdeniz dünyas na ve Anadolu ya uzayan ticaret, Mezopotamya üzerinden yap lmaktayd. Bu bölgede stratejik konumda olan kentler bu ticaretten paylar na düflen gelirle refah seviyelerini art rm fllard r. Assur ise ticarette öncülü ü üstlenmifl ve bu sayede siyasal olarak da öne ç km flt r. S ra Sizde 3 Kassitler gibi Mezopotamya ya göç ederek d flar dan gelen toplumlardan baz lar kendi dillerinde yaz t b - rakmam flt r. Bunlar resmi yaz flmalar n geldikleri bölgenin yayg n dili ile yapm fllard r. Bu nedenle bu tür toplumlar n konufltuklar dili ve dil ailesini saptamak oldukça zordur. S ra Sizde 4 Sümerler döneminden sonra Akkadlar n Mezopotamya ya gelifliyle birlikte ifllenen suçlara verilen cezalar a rlaflm flt. Eski Babil kral Hammurabi nin steli üzerinde günümüze ulaflan yasal düzenlemeler göze göz difle difl ya da k sasa k sas olarak tan mlanan türdedir. Burada suçluya verilen ceza, ma durun zarar n karfl lamaktan çok intikam niteli indedir. Orta Assur kanunlar kad n n büyük oranda erke in (baba veya kocan n) denetiminde oldu unu gösterir. Yararlan lan Kaynaklar Chiera, E. (1997). Kilden Kitaplar Çivi Yaz l Belgelerin Anlatt klar (Çev. Ali M. Dinçol), stanbul. Dinçol, B. (2003). Eski Önasya Toplumlar nda Suç Kavram ve Ceza, stanbul. Grayson, A. K. (1972). Assyrian Royal Inscriptions I, Wiesbaden. Klengel, H. (2001). Kral Hammurabi ve Babil Günlü- ü (Çev. N. Oral), stanbul. Köro lu, K. (1998). Üçtepe I: Yeni Kaz ve Yüzey Bulgular Ifl nda Diyarbak r/ Üçtepe ve Çevresinin Yeni Assur Dönemi Tarihi Co rafyas, Ankara. Köro lu, K. (2010). Eski Mezopotamya Tarihi. Bafllang c ndan Pers Dönemine Kadar, stanbul. Kuhrt, A. (2007), Eskiça da Yak ndo u (Çev. D. fiendil) I, stanbul. Oates, J. (2004), Babil (Çev. F. Çizmeli), Ankara,. Roaf, M. (1996). Mezopotamya ve Eski Yak ndo u (Çev. Z. K l ç), stanbul. Tosun, M.-Yalvaç, K. (1989). Sumer, Babil, Assur Kanunlar ve Ammi-fiaduqa Ferman, Ankara. Van de Mieroop, M (2006). Antik Yak ndo u nun Tarihi (Çev. S. Gül), Ankara.

78 5ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Mezopotamya n n en güçlü devletleri olan Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar n n geniflleme ve büyüme sürecini aç klayabilecek, Nüfus nakli/tehcir uygulamalar n n gerekçelerini ve boyutlar n de erlendirebilecek, Yeni Babil Krall n n y k l fl yla Önasya daki siyasal güç merkezlerinin nas l yer de ifltirdi ini aç klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Tehcir Lamaflflu Eski Ahit Asma Bahçeler çindekiler Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih G R fi YEN ASSUR KRALLI I YEN BAB L KRALLI I

79 Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih G R fi Yeni Assur Krall ve onun miras n devralan Yeni Babil Krall, Eskiça da Mezopotamya da geliflen uygarl klar n son temsilcileridir. Assur ve Babil, Mezopotamya da kuzey ve güneyin temsilcisi olarak birkaç biny l boyunca önemini korumufltur. MÖ ikinci biny lda Eski Assur ve Eski Babil, arkas ndan kuzeyde Orta Assur ve güneyde Kassit sürecinin yafland n bir önceki ünitede anlatm flt k. Yeni Assur Krall MÖ yaklafl k 1000 ile 612; Yeni Babil ise MÖ y llar aras ndaki dönemi kapsar. Yeni Assur Krall, yaklafl k dört yüz y ll k egemenlik sürecinde, en güçlü oldu u sekiz ve yedinci yüzy lda, güneyde Basra Körfezi, do uda ran n bir bölümü, kuzeyde Toros Da lar, bat da Suriye, Do u Akdeniz sahilleri, Çukurova ve M s r a egemen olmufltur. Bu döneme kadar hiçbir Do ulu krall k bu kadar genifl s n rlara sahip olmam flt. Ele geçirdi i bölgelerde, Geç Hitit, Arami, brani, Hurri ve Mitanni gibi farkl kökenden birçok toplum bulunmaktayd. Assur Krall, bütün bu bölgelerden ald a r vergiler, elde etti i ganimetler ve insan gücü ile y - k l fl sürecine kadar büyümüfltür. Eski baflkent Assur dan (Kalat fiergat) sonra Yeni Assur Dönemi nde s ras yla Kalhu (Nimrud), Dur fiarrukin (Khorsabad) ve Ninive baflkent olarak yeniden infla edilmifltir. Bu dönemde ele geçirilen bölgelerde, eski yerleflmeler önce vergiye ba lanm fl arkas ndan da birer eyalet merkezine dönüfltürülmüfltür. Assur Krall na kat lan baz yerlerde, baflkent modelinde yeni eyalet merkezleri infla edilmifltir. Assur, Sümerlerden beri birkaç bin y ld r devam eden köklü geleneklere sahip bir devletti. Zaman içinde farkl kültürlerden ald etkilerle hepsini aflan boyutlarda projeler gelifltiren bir imparatorluk haline geldi. Orduya asker olarak almak, tarlalarda ve inflaatlarda çal flt rmak, güvenli i sa lamak ve yeni eyalet merkezlerine nüfus kazand rmak gibi birçok amaç için tehcire tabi tuttu u insanlar n say s üç yüz y lda üç - dört milyona ulaflm flt r. Yeni Babil Krall da bu tehcir sürecini benzer flekilde devam ettirmifltir. Her iki devletin Do u Akdeniz k y lar na, Kudüs çevresine yapt klar seferlerin Eski Ahit te anlat lmas, insanl n belle ine yerleflerek bu toplumlar n Bat da tan nmas n sa lam flt r. Eski Ahit: Büyük bölümü branice, bir bölümü de Aramice yaz lm fl olan, Tevrat ve Zebur da dâhil olmak üzere 39 kitaptan oluflan kutsal kitap. Yeni Assur Krall n n egemen oldu u co rafya ile Mezopotamya n n SIRA s n rlar S ZDEaras nda nas l bir iliflki kurulabilir? DÜfiÜNEL M 1 SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT

80 74 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 5.1 Yeni Assur Krall ve komflular (Köro lu 2010). YEN ASSUR KRALLI I Ege, Anadolu ve Do u Akdeniz k y fleridi baflta olmak üzere Anadolu ve Mezopotamya, MÖ 1200 y llar ndan itibaren birkaç yüzy l sürecek gerileme ve çöküfl dönemine girmiflti. Kuzey Mezopotamya da Orta Assur Krall, on birinci yüzy lda I. Tiglat-pileser gibi güçlü krallar ile bu süreci atlatmaya çal flm fl ancak baflar l olamam flt. Suriye den Aramiler ve kuzeyden Muflkilerin göçü Orta Assur Krall - n baflkent ve çevresine kadar çekilmeye mecbur b rakm flt. Demir Ça n n (MÖ ) bafllang c olarak kabul edilen bu yeni dönem, birçok bak mdan önemli geliflmelere sahne olmufltur. M s r ve Do u Akdeniz k y fleridinde ilk tek tanr l dinin yay lmaya bafllamas tarihsel bir dönüflüm olmas aç - s ndan dikkate de erdir. Eritilmesi ve ifllenmesi oldukça geliflmifl f r nlar ve atölyeler gerektiren demirin yayg nlaflmas, yeni tar m aletleri ve silahlar n yap m na olanak tan m flt r. Bu nedenle demiri kullanan uygarl klar di erleriyle rekabette önemli bir avantaj elde etmifltir. Yeni Assur Krall üç yüz y l aflk n bir dönem boyunca yaln zca Mezopotamya n n de il, Anadolu, Akdeniz dünyas, ran ve hatta M s r da içine alan bütün bölgenin en büyük süper gücü idi. Bu genifl co rafyada kurulan bütün devletler, bir flekilde, yönetim anlay fl, mimari, sanat ve teknolojide Assur dan etkilenmifltir. Kuzey Suriye deki Geç Hitit Devletleri, Do u Anadolu çevresindeki Urartu, Anadolu da Frig, Lidya, ran da Med, Güney Mezopotamya da Babil, Do u Akdeniz deki kent devletleri ve M s r bu dönemin politik dünyas nda Assur u izleyen ve ba kuran devletler aras nda say labilir.

81 5. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih 75 Yeni Assur Krallar II. Assur-rabi II. Assur-res-ifli II. Tiglat-pileser II. Assur-dan II. Adad-nirari II. Tukulti-Ninurta II. Aflurnasirpal (Assur-nasir-apli) III. fialmaneser V. fiamfli-adad III. Adad-nirari IV. fialmaneser III. Assur-dan V.Assur-nirari III. Tiglat-pileser V. fialmaneser II.Sargon Sanhêrib (Sennaherib, Sîn-ahhe-eriba) Esarhaddon (Assur-aha-iddina) Aflurbanipal (Assur-bani-apli, Osnappar) Assur-etel-ilani 626-? Sin-flumu-liflir Sin-flarra-iflkun? -612 II. Assur-uballit Önasya da birkaç yüzy ll k kriz döneminin arkas ndan yukar da sayd m z Demir Ça krall klar kurulur. Bunlardan Urartu, Frig ve Lidya gibi birçok devlet, Assur dan farkl olarak bölgelerine Demir Ça nda gelen hanedanlarca kurulmufltu. Yeni Assur kral listeleri ve krallar n y ll klar MÖ bin y llar ndan itibaren Assur krallar n n adlar n vermekle birlikte, krall n geniflleme ve güçlenme sürecinin MÖ onuncu yüzy lda bafllad anlafl lmaktad r. II. Assur-dan ve o lu II. Adad-nirari, bu süreci bafllatan Assur krallar d r. Bu dönemde Kuzey Suriye ye sefer yapan Assur ordular, Aramilerin yo un olarak yerleflti- i kentleri vergiye ba lam fl ve etkinlik alan n Habur bölgesine kadar geniflletmifltir. Bu bölgeyi Bit Bahiyani adl Arami kökenli bir afliret yönetmekteydi. Büyük bir bölümü yar göçebe olan bu halk bir devletin kontrolüne almak oldukça zordu. Adad-nirari, krall n n sonlar nda Hanigalbat çevresine üst üste yedi sefer yapmak zorunda kalm flt r. Assur Krall bundan sonra bölgedeki kentleri kendine vergi ve haraç veren yönetimler haline getirmifl ve böylece Akdeniz e ve Toroslardaki hammadde yataklar na ulaflan yollar n denetimini sa lam flt. Assur un yeniden güçlenmeye bafllad - bu dönemde güneyde Babil de güçlenmekteydi. MÖ 891 y l nda Babil ile Assur aras nda yap lan bir antlaflma karfl l kl k z al p vermeyle güçlendirilmifltir. Yeni Assur Krall n n siyasal anlamda geniflleme politikas iki bölge üzerinde yo unlaflmaktad r. Bunlardan birincisi bat da Geç Hitit ve Arami krall klar n n bulundu u Kuzey Suriye ve Güneydo u Anadolu, ikincisi ise güneydeki Babil ve çevresi idi. II. Adad-nirari nin yerine geçen o lu II. Tukulti-Ninurta, Mardin ve Tur Abdin Da lar (Kafliyari) üzerinden ilerleyerek Diyarbak r bölgesine yerleflmifl olan Arami kabilesi Bit-Zamani üzerine seferler yapt. Bit-Zamani kabilesi Amedi yi (Di- Hanigalbat: Yukar Habur bölgesinin Assur yaz tlar nda geçen ad.

82 76 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 5.2 yarbak r) baflkent yapm flt. Uzun süre bu kent Assur a karfl bir direnç noktas olarak varl n korumufltur. II. Tukulti-Ninurta döneminde, antlaflmalarla güvence alt na al nm fl Babil çevresindeki düzen bozulmufltu. Assur ordular bu yönde yapt klar seferlerle s n rlar n Dur-Kurigalzu ve Sippar a kadar geniflletmifltir. Dicle k y s nda II. Aflurnasirpal taraf ndan kurulan yeni baflkent Kalhu nun Layard taraf ndan çizilen temsili resmi. Solda ziggurat, sa da saray (Layard 1853b). Yeni Assur Krall n n MÖ dokuzuncu yüzy ldaki en güçlü krallar II. Aflurnasirpal ve o lu III. fialmaneser dir. Assur ordular bu dönemde bütün komflular üzerine gitmifl, ola anüstü miktarlarda ganimetler toplam flt r. Assur krallar, devletin güçlü oldu u dönemlerde neredeyse her y l sefere ç kmaktayd lar. Bu seferler, y ll klarda ayr nt l olarak anlat lmaktad r. Ganimet elde etmek, vergiye tabi k lmak, s n rlar geniflletmek ve s n r bölgelerini güvenli hale getirmek gibi birçok amaçla yap lan seferler, bat da Çukurova bölgesine ve Do u Anadolu yüksek yaylas na kadar ulaflm flt r. Denetim alt na al nan bölgelerden elde edilen ganimetler ve sa lanan yeni insan gücü, baflkent çevresinin imar nda kullan lmaya baflland. Elde edilen ganimetlerin büyük bölümü asl nda, büyüyen kentlerin ihtiyaçlar n ve yeni inflaatlar n masraflar n karfl lamak için kullan lmaktayd. II. Aflurnasirpal n en büyük projesi ülkenin yeni baflkenti olarak Kalhu yu (Nimrud) infla etmesidir. Resim 5.3 II. Aflurnasirpal in baflkenti Kalhu daki saray n n taht odas. Bu resim, A.H. Layard taraf ndan ortaya ç kar lan arkeolojik buluntular esas al narak yap lm flt r. Ortada kral, sa da had m görevli, solda vezir ve yaz c lar gösterilmektedir (Layard 1853).

83 5. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih 77 II. Aflurnasirpal, iktidarda kald yirmi befl y l boyunca kay tlara geçen on dört sefer yapm flt r. Onun hedefleri aras nda öncelik yine ülkenin bat s yd. II. Aflurnasirpal Zagroslardaki Diyala bölgesine üç sefer yapt. Yukar Dicle bölgesine MÖ 882, 879 ve 866 y llar nda üç kez ilerledi. Assur krallar, baflkentlerinin bulundu u bölgeye hayat veren Dicle nin kaynak bölgesini oldukça önemsemekteydiler. Bu bölge, tar m potansiyeli kadar, hammadde ve maden yataklar bak m ndan da oldukça zengindi. lk seferde, Dicle k y s nda Tuflhan da (Üçtepe) bir eyalet merkezi kuruldu. Böylece bölge, Amedi (Diyarbak r) kenti çevresini sahiplenen Arami kökenli Bit-Zamani kabilesine terk edilmemifltir. Bu seferlerin kay tlar nda bölgede bulunan bütün Nairi krallar ndan vergi al nd belirtilir. Kral n bölgeye gelifli ve Tuflhan da bir saray inflas, orada dikti i bir stel üzerinde (Kurkh steli) flu flekilde anlat l r. Kafliyari Da n geçtikten sonra ikinci kez Nairi ülkelerine girdim. Sigiflu kentinde kamp kurdum ve geceyi geçirdim. Sigiflu kentinden hareketle Tupusu o lu Lapturu nun güçlendirilmifl kenti Madara ya yaklaflt m. Kent iyice güçlendirilmifl dört duvarla çevrilmiflti. Kenti kuflatt m. Güçlü silahlar m n görünüflünden korkuya kap ld lar ve onlardan mallar n mülklerini ve hizmetim için o ullar n ald m. Vergi ve haraç vermeleri kofluluyla hayatlar n ba fllad m. Kenti yakt m, y kt m ve harabeye çevirdim. Madara kentinden hareketle Tuflhan kentine girdim. Tuflhan da bir saray kurdum. Tuflhan da Nirdun ülkesinden vergi ve haraç olarak atlar, kat rlar, kazanlar, ayna, öküz koyun ve flarap ald m. Tupusu o lu Lapturu nun yönetti i, Kafliyari Da üzerindeki iyi tahkim edilmifl altm fl kenti y kt m, yakt m, harabeye çevirdim.... Benden önce gelen Assur kral prens fialmaneser in Nairi ülkeleri s n r nda yapt rd garnizonlar olan Sinabu ve Tidu kentleri Aramiler taraf ndan zorla ele geçirilmifllerdi; ben tekrar elde ettim. Nairi ülkesinde Assur kalelerini ellerinde tutan Assurlular -ki bunlar Arami ülkesine tabi k l nm fllard - onlar n kentlerini ve yerleflim alanlar n ele geçirdim ve huzur içinde oturulur k ld m. Bit-Zamanili Amme-baala ya ait olan Ahlamu Aramilerinden bin befl yüz kifliyi yerlerinden ald m ve Assur a götürdüm. Nairi ülkelerinin hasad n toplad m ve ülkemin geçimi için Tuflhan, Damdammusa, Sinabu ve Tidu kentlerinde depolad m. (Grayson 1996). Yaz ttan anlafl ld üzere Assur ordular, Mardin üzerinden kuzeye ilerlemifllerdir. Buradaki Kafliyari Da lar, günümüzde Mardin ile Diyarbak r aras ndaki Tur Abdin Da lar d r. Hemen kuzeyinde Nairi ülkeleri bafllamaktad r. Yani Yukar Dicle bölgesi ve Amedi (Diyarbak r) Nairi ülkelerinin bir parças d r. Bu bölgede ordunun ilerleyifli gün gün anlat lmakta, nerede konaklad ve sonra hangi kente ulafl ld belirtilmektedir. Ordunun Eskiça koflullar nda bir günde ortalama yirmi befl-otuz kilometre yol alabilece i düflünüldü ünde, Assur yaz tlar nda geçen yerlerin günümüzde neresi oldu u bulunabilir. Ayr ca savafl arabalar na sahip ordunun ilerleyebilece i geçit bölgelerinin belirli olmas da bu konuda tespitte bulunmay kolaylaflt r r. Assur kral Tuflhan da bir saray kurdu undan ve stel dikti inden söz etmektedir y l nda söz konusu stel Üçtepe (eski Kurkh) köyünde bulunmufl ve British Müzesi ne tafl nm flt r. Burada aras nda yap lan kaz çal flmalar nda Assur saray n n mimari kal nt lar da belirlenmifltir. Assur ordusunun bölgede Aramilerle mücadele etti i, bir k sm n tehcir yoluyla Assur a götürdü ü anlafl lmaktad r. Aramiler, Assur Krall na Kuzey Suriye de de büyük bir direnç oluflturmaktayd lar. II. Aflurnasirpal, Til-Barsip (Tel Ahmar) çevresine egemen olan Bit-Adini ad-

84 78 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 5.4 III. fialmaneser in Diyarbak r yak n ndaki Üçtepe Höyü ü (eski Kurkh) üzerinde bulunan steli (Köro lu 2010). l Arami Krall üzerine en az dört sefer yapm fl, F rat n bat s na geçerek Akdeniz k y lar na ulaflm flt r. F rat n bat s ndaki bölgeler bu dönemde vergi vermek kofluluyla varl klar n korumufllard r. II. Aflurnasirpal den sonra Assur taht na oturan III. fialmaneser otuz dört y ll k saltanat boyunca en az otuz dört sefer yapt. Bat da, bir problem olarak varl n koruyan F rat Nehri çevresindeki Bit-Adini adl Arami Krall Assur eyaletine dönüfltürüldü. Bu krall n baflkenti Til-Barsip in ad MÖ 856 y l nda Kar-fialmaneser olarak de ifltirildi. Suriye deki devletler için ciddi bir tehlike oluflturan bu durum, onlar Assur a karfl bir birlik oluflturmaya zorlad. fiam (Damaskus) kral Hadadezer in (Adad-idri) yönetiminde birleflen devletler aras nda srail, Ammon, Fenike prenslikleri, hatta M s r ve Araplar bile vard. III. fialmaneser ile müttefikler Asi Nehri yak nlar ndaki Karkar mevkiinde MÖ 853 y l nda yap lan büyük savaflta birbirlerine üstünlük sa layamad lar. Kendini savafl n galibi olarak aktaran Assur kral, bu savafltan sonra daha ileri gidememifl ve geri dönmek zorunda kalm flt r. Bölgede fiam gibi güçlü krall k merkezleri Assur a boyun e memifltir. Do u Akdeniz e ulaflan önemli bir yol üzerindeki Kargam fl Assur egemenli ine girmifl, ancak burada kurulan düzen uzun süre istikrarl gitmemifltir. III. fialmaneser, bat da Çukurova ve Toroslara, kuzeyde de Do u Anadolu bölgesine seferler yapt. Kue (Çukurova da), Tabal (Kayseri çevresinde) ve Melid (Malatya) gibi krall klardan vergi ald. Do u Anadolu ya ise en az befl kez ilerledi i kaydedilmifltir. Bu seferleri anlatan Assur yaz tlar ayn zamanda Van Gölü havzas nda Urartu Devleti nin kurulufl sürecine ait bilgiler de verir. lk krallardan Arame ve arkas ndan Sarduri, fialmaneser e ra men Urartu Krall n n kuruluflunu gerçeklefltirmifllerdir. III. fialmaneser döneminde ad ilk kez geçen toplumlardan biri de ran daki Medlerdir. Assur un güney komflusu Babil in bu dönemde, Assur ile boy ölçüflebilecek güçte bir krall k oldu u anlafl lmaktad r. Yeni Assur Krall özellikle II. Aflurnasirpal ve III. fialmaneser döneminde Önasya n n en güçlü devletlerinden biri olmufltu. S n rlar kuzeyde Toroslar, bat da F rat, güneyde Babil ve do uda da Zagroslar afl p Med ülkesine ulaflm flt. H zl bir biçimde büyüyen krall kta ele geçirilen topraklar n yönetimi, ya vergi vermesi kofluluyla eski yöneticilere b rak l yor ya da kurulan eyalet merkezlerine yeni valiler atan yordu. III. fialmaneser in son y llar nda orduyu valiler veya komutanlar sefere götürmeye bafllam flt. Ayr ca merkezin kontrolü zay flay nca atanan valiler bölgelerinde yerel krallar gibi güçlenmifllerdi. III. fialmaneser in kardefli Assur-dan in-apla n n taht ele geçirmek için bafllatt isyana bölgelerinde ba- ms z olmak isteyen yirmi yedi büyük kentin yöneticisi kat lm flt r. Bu isyan III.

85 5. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih fialmaneser in ölümünden sonra da kesilmedi. Assur bundan sonraki k rk y l aflk n bir süre, kazan mlar n n önemli bir bölümünü koruyamad. Ülkenin bat s nda Kuzey Suriye de Aramilerin Bit-Adini Krall ve Kargam fl kontrolden ç km flt. Assur un s n rlar Yukar Habur bölgesine kadar gerilemiflti. Assur Krall n n zay flad süreç, Melid (Malatya), Kummuh (Kommagene, Ad yaman), Tabal (Kayseri), Kue, Hilakku (Çukurova, Kilikya), Gurgum (Marafl), Unki (Antakya) ve Kargam fl gibi Geç Hitit devletlerinin güçlenmesine olanak sa lad. An tsal girifl kap lar n süsleyen ve Geç Hitit sanat n n temsilcileri olarak kabul edilen kabartma ve heykellerin büyük bölümünün Assur bask s n n hissedilmedi i bu dönemde üretildi i anlafl lmaktad r. Ayn dönemde Frig Devleti Sakarya Nehri civar nda kurulufl sürecini tamamlam fl etkinli ini Orta Anadolu nun do usuna kadar geniflletmiflti. Kuzeydeki Urartu Devleti, MÖ sekizinci yüzy l n ortalar na kadar Do u Anadolu, Kuzeybat ran ve Kafkasya n n bir bölümüne egemen olmufl, Geç Hitit devletlerinden F rat n bat k y lar ndaki Melid ve Kummuh u haraca ba lamay baflarm flt. Assur un zay flamas yla Yukar Dicle bölgesinde kurulmufl olan garnizonlar boflalt lm fl ve bölgede denetim kaybedilmiflti. Urartu yaz tlar nda geçen baz yer adlar, kral Minua önderli indeki Urartu ordusunun dokuzuncu yüzy l bafllar nda ya malamak amac yla Toroslar aflarak Dicle havzas na indi ini göstermektedir. fialmaneser in veliahd V. fiamfli-adad zaman nda isyanlar bast r lmakla birlikte Assur un yeniden bölgesinin süper gücü olma giriflimi ancak MÖ 745 y l nda tahta ç kan III. Tiglat-pileser döneminde bafllayabilmifltir. V. fiamfli-adad dönemine ait yaz l kaynaklar, Nairi ülkesine sefer yap ld n, Babil in ise ya maland n bildirmektedir. Halefi III. Adad-nirari çocuk denecek yaflta tahta ç kt için bir süre annesi fiammuramat ülkeyi yönetmifl, bu durum geleneklerine ba l Mezopotamya toplumunda efsanelefltirilecek kadar abart lm flt r. III. Adad-nirari den sonra tahta ç kan üç kral döneminde de iç problemler ülkeyi meflgul etmifltir. Bu kar fl k sürecin sonunda MÖ 745 y l nda III. Tiglat-pileser bir taht entrikas yla kral olmufltur. 79 fiammuramat: Sami kökenli toplumlarda ailenin, devletin, bürokrasinin ve toplumsal hayat n bütünü erkekler taraf ndan kontrol edilmekteydi. III. Adad- Nirari nin annesi fiammuramat n bir süre çocuk yafltaki o lu ad na ülkenin yönetiminde söz sahibi olmas, böyle bir toplum yap s nda efsanelefltirilecek kadar abart lm flt r. Bu mitolojik anlat m n Ortaça a kadar devam etti i görülür. Baz Ortaça kaynaklar nda Van Kalesi nin bile bu kraliçe taraf ndan yapt r ld anlat l r. Yeni Assur Krall ile komflular aras ndaki iliflkileri belirleyen temel SIRA yaklafl m S ZDE nas ld? Bir de erlendirme yap n z. 2 SIRA S ZDE Krall ktan mparatorlu a DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Bir saray entrikas yla tahta ç kan III. Tiglat-pileser, Assur Krall n n y k l fl na kadar devam eden kesintisiz geniflleme sürecini bafllatan krald r. SORU III. Tiglat-pileser, SORU bütün ülkede etkinli ini art rmak için bir dizi reform gerçeklefltirdi. Eyaletleri küçülttü, orduyu güçlendirdi ve haberleflme a kurdu. Bu dönemde Assur Krall - D KKAT D KKAT n n çevresinde önemli geliflmeler yaflanmaktad r. Kuzeyde Urartu, s n rlar n Kuzeybat ran daki Urmiye havzas na, bat da da Geç Hitit krall klar n n bulundu u SIRA S ZDE SIRA S ZDE bölgeye kadar geniflletmifl, Assur ülkesine ya ma seferleri düzenlemeye bafllam flt. Do uda ran da Medler güçlerini art rmaktayd lar. Bat da Geç Hitit ve Arami kent devletleri Assur un zay f oldu u dönemde yeniden güçlü AMAÇLARIMIZ birer krall k haline dönüflmüfl ve ortak düflmana karfl ittifaklar yapacak kadar organize olmufllard. AMAÇLARIMIZ Güneyde Babil ve Kaldeliler Assur a karfl olan güçlerin merkezinde yer al yordu. Tiglat-pileser tahta ç kt nda Urartu kral II. Sarduri, F rat K Nehri T Açevresine P nüfuz etmek için Melid ve Kummuh krall klar n kendine ba lam fl, di er Geç Hitit K T A P devletleri üzerindeki denetimini art rmak için harekete geçmiflti. Urartu müttefiklerinin oluflturdu u güçlerle Assur ordusu aras ndaki savafl MÖ TELEV ZYON 743 y l nda Ad yaman bölgesindeki Halpa da (Gölbafl ) gerçekleflti. Assur ordusu büyük bir zafer TELEV ZYON ka- NTERNET NTERNET

86 80 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Midas: MÖ sekizinci yüzy l n önemli siyasal aktörlerinden biri Frig kral Midas t r. Kargam fll Pisiris ve Assur kral II. Sargon ile ça dafl olan bu kral, Assur yaz tlar nda Muflkili Mita olarak an l r. zand. Urartu bu savafltan sonra ülkesinin bat s ndaki etkinli ini bir süre için kaybetmifltir. Ancak Assur un da Toroslar n kuzeyine egemen oldu unu söylemek zordur. Tiglat-pileser, Urartu ya karfl ikinci büyük seferini MÖ 735 y l nda yapt. Assur ordusu bu kez Urartu nun baflkentine kadar ilerleyerek Tuflpa n n surlar n kuflatm flt r. Assur yaz tlar n n abart l ifadeleri bile baflkentin düfltü ünü söylememektedir. Urartu bu savafltan büyük yara almakla birlikte k sa zamanda tekrar toparlanm flt r. Assur Krall III. Tiglat-pileser döneminde Yukar Dicle bölgesindeki Tuflhan adl eyalet merkezini yeniden infla etti. Assur ülkesinin bat s nda Akdeniz k y fleridine kadar olan tüm krall klar vergiye ba land. F rat n do usundaki Arami kenti Hadatu eyalet merkezine dönüfltürülerek içinde bir Assur saray infla edildi. III. Tiglat-pileser in güneydeki Babil ile iliflkileri bafllang çta dostça olmakla birlikte Kaldelilerin MÖ 729 y l ndaki isyan sonras nda Babil do rudan Assur a ba land. Tiglat-pileser Sümer ve Akkad Ülkelerinin Kral unvan n da kullanarak kendini Babil kral ilan etti. Tiglat-pileser, do uda Zagros Da lar n aflarak Medlerle savaflm fl ( ) ve ald binlerce esiri baflka bölgelere nakletmiflti. Ancak bölgede Assur a ba l bir yönetim oluflturma çabas sonuçsuz kalm flt r. III. Tiglat-pileser den sonra k sa bir süre tahta oturan V. fialmaneser in ard l II. Sargon birçok alanda babas III. Tiglat-pileser in politikas n izlemifltir. Yerel yöneticilerin idaresinde olan ve Assur a vergi veren Kargam fl, Kue, Atuna, Tabal ve Melid gibi Geç Hitit krall klar, Orta Anadolu da güçlenen Muflkili Mita (Frig kral Midas) ile birlikte Assur a karfl direnme konusunda iflbirli i yapm fllard. M s r, Do u Akdeniz bölgesini Assur a kapt rmamak için mücadele ediyordu. Toroslar n kuzeyindeki Urartu Krall Urmiye havzas ndaki etkinli ini art r yordu. MÖ sekizinci yüzy l sonlar nda kuzeyden Anadolu ya yönelen Kimmer göçleri ise yaln zca Assur için de il bütün bölge krall klar için tehlike olmaya bafllam flt. Bütün bunlara ek olarak güney komflusu Babil, Elam n devreye girmesiyle yeniden Assur a karfl cephe oluflturma sürecine girmiflti. Sargon Geç Hitit krall klar üzerinde hâkimiyet kurmak için büyük çaba harcad. Frig kral Midas n deste ini alan Tabal Assur un yeni hedefi olmufltu. Sargon bu ittifaka karfl MÖ 718 y l nda bir sefer yapm fl, karfl cephede yer ald anlafl lan Kargam fl kral Pisiris de cezaland r lm flt r. Ancak Mezopotamya co rafyas ndan farkl olan da l k Toroslardaki savafl n, Assur yaz tlar n n kaydetti i kadar baflar l olmad anlafl lmaktad r. Birkaç y l sonra Sargon (MÖ 715) Frig kral Midas, Tabal ve Urartu koalisyonuna karfl bat ya bir sefer daha yapmak zorunda kalm flt r. Assur a karfl büyük direnç gösteren Tabal, co rafi konumu nedeniyle avantajl yd. Bu bölgedeki ittifak ancak Kimmerlerin Anadolu içlerine ilerlemesiyle da lm fl, Frigler Assur dan yard m istemek zorunda kalm fllard. Ancak Tabal bir direnç noktas olarak kald. Nitekim Sargon MÖ 705 y l nda son seferini yine Tabal üzerine yapm fl ve bu savaflta ölmüfltür. Assur un Urartu ile mücadelesi MÖ 714 y l nda yap lan büyük bir sefer kapsam nda bafllad. Urmiye Gölü nün güneyindeki Manna ve Zikirtu bölgelerine ilerleyen Assur ordusu, da l k bölgede karfl laflt Urartu ordusunu bozguna u ratt. Sargon bu sefer s ras nda Urartular n ulusal tanr s Haldi nin Van Gölü nün güneyindeki Muflaflir Tap na n ya malad. Urartu, bu yenilgiden sonra Urmiye havzas ndan çekilmek zorunda kald. Assur un Suriye ve Do u Akdeniz bölgesinde kurdu u üstünlük M s r n ayn bölge ile ilgilenmesi nedeniyle s k s k kesintiye u ramaktayd. Sargon bu bölgedeki güçlerle MÖ 720 y l nda Karkar mevkiinde savaflt ancak k sa bir süre sonra M - s r n bölgeye müdahalesi yüzünden tekrar sefer yapmak zorunda kald. ki savafl

87 5. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih 81 sonunda Assur ordular bütün Do u Akdeniz k y fleridini M s r s n r na kadar denetim alt na alm fl, hatta M s r haraç ödemek zorunda b rak lm flt r. Sargon dan sonra tahta ç kan Sanhêrib (Sennaherib) s n rlar geniflletmeye devam etti. Bu dönemin en önemli geliflmesi güneydeki Babil in yak l p y k lmas ve yeni bir baflkent olarak Ninive nin inflas d r. Bafllang çta Sanhêrib in Babil politikas, bu kutsal ve önemli güç merkezinin sayg nl na zarar vermeden denetim alt nda tutulmas üzerine kuruluydu. Mezopotamya da Babil deki tap naklara ve kült merkezlerine duyulan sayg Assur krallar n buna mecbur b rakmaktayd. Bu do rultuda Sanhêrib Elam n Babil ile iliflkisini kesmeye çal fl lm fl, Babil de kendi yandafl bir kral tahta oturtmufl, bu da çözüm olmay nca kendi o lunu burada yönetici yapm flt r. Ancak bütün bu uygulamalar Babil i Assur un denetiminde tutmaya yetmemifltir. Sanhêrib MÖ 700 y llar nda yapt bir seferle direnç oluflturan bütün kentleri ve Babil i yerle bir etmifltir. Surlar ve tap naklar y k lm fl, ülke ya malanm flt r. Tanr heykelleri Assur a getirilmifltir. Mezopotamya ve özellikle de Assur halk tanr lar n rahats z edilmifl oldu unu düflünerek bu olay nedeniyle cezaland - r lacaklar inanc yla büyük bir endifle ve korkuya kap lm fllard r. Sanhêrib, babas gibi Do u Akdeniz k y lar na da sefer yapm fl ve M s r s n r na kadar olan bölgeyi ya malam flt r. Yahuda Krall n n baflkenti Lakifl in halk sürgün edilmifl, Kudüs a r bir bedel ödeyerek ya madan kurtulmufltur. Kudüs ün kuflat lmas Tevrat ta da anlat l r. Sanhêrib MÖ 696 ve 695 y llar nda babas Sargon a direnmifl olan Kue ve Tabal üzerine gitti. Çukurova n n önemli kenti Tarzi yi (Tarsus) ele geçiren Sanhêrib buraya kendine ba l bir yönetici tayin etti. Tabal seferinin ise baflar s z oldu u anlafl lmaktad r. Sanhêrib den sonra, Assur taht nda on iki y l kadar kalabilen, Esarhaddon kral oldu. Assur yaz l belgeleri bu döneme s d r lan birçok ilginç olay aras nda M - s r n önemli kenti Memphis in ya malanmas n ve Babil in itibar n n iadesi için at - lan ad mlar öne ç kar rlar. Esarhaddon Do u Akdeniz k y lar na ve M s r a MÖ 679, 674 ve 671 y l nda üç sefer yapm fl, sonuncusunda M s r n baflkenti Memphis i ele geçirerek Afla ve Yukar M s r n Fatihi unvan n ad n n önüne ekletmifltir. Babil in ya malanmas - n n toplum üzerindeki olumsuz etkisini azaltmak amac yla bu dönemdeki kazan mlar n n bir bölümünü Babil ve çevresinin imar na harcam flt r. Assur a tafl nm fl olan tanr Nabu heykelleri de Babil deki as l mekânlar na yerlefltirilmifltir. Anadolu Demir Ça krall klar ndan Urartu, Frig ve Lidya için oldu u kadar Assur için de gittikçe büyüyen tehlike Kimmer göçleriydi. Esarhaddon MÖ 679 ile 676 tarihlerinde Anadolu daki Kimmerler üzerine en az iki sefer yapm flt r. Ancak yaz l belgelerin söylediklerinin aksine Kimmer tehlikesi azalmam fl, onlar izleyen skit adl yar göçebe toplumun da Anadolu ve ran a gelmesiyle problem büyümüfltü. Esarhaddon dan sonra Assur taht na geçen Aflurbanipal y k l fl sürecinin en güçlü kral d r. Assur un bu dönemdeki öncelikli hedefinde yine M s r, Babil, Elam ve Kimmerler vard. Aflurbanipal M s r a karfl iki sefer gerçeklefltirmifltir. MÖ 667 y l nda Memphis, 663 y l nda da Teb kenti ele geçirilerek ya malanm flt r. Aflurbanipal Babil de kardefli fiamafl-flum-ukin i kral ilan etmiflti. Ancak Elam kral Teumman n Güney Mezopotamya kentlerini iflgal etmesi, Assur ile çat flmay kaç n lmaz hale getirmiflti. Aflurbanipal n ordusuyla Elam ordusu MÖ 653 y l nda Ulai Nehri k y s nda karfl laflm fl, savafl, Elam ordusunun bozgunuyla son bulmufltur. Ancak Babil kral olan kardeflinin Assur a karfl ittifak aray fllar na girmesi birkaç y l sonra Assur ordular n n Babil e girmesine zemin haz rlam flt r. Babil bir kez daha yak l p y k lm flt r. Aflurbanipal Babil den sonra Elam ülkesinin baflkenti Susa y da ele geçirip ya malam flt r.

88 82 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi SIRA S ZDE SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M 3 Aflurbanipal döneminde Harran kült merkezi olarak öne ç kar lm flt r. Kral n kardefllerinden biri, Harran daki ay tanr s Sin in en yüksek rahibi olarak görev alm flt. Anadolu nun bat s bu dönemde Kimmer sald r lar na direnmeye çal fl yordu. Lidya kral Gyges Kimmer bask s na tek bafl na direnemeyece ini anlad için dönemin en büyük gücü olan Assur dan yard m istemiflti. SIRA S ZDE Assur krallar n n SIRA S ZDE Babil i ya malay p tanr heykellerini kendi ülkelerine tafl malar, halk üzerinde nas l bir etki yapmaktayd? DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Yeni Assur mparatorlu u nun Y k l fl SORU Aflurbanipal den SORU sonra Yeni Assur taht na geçen krallar, yükselifl ve geniflleme sürecini devam ettiremediler. SORU Önasya da Bozk r kökenli Kimmer ve skitler ile ran da SORU D KKAT Medler ve Güney D KKAT Mezopotamya da Babil tarihsel süreci de ifltirecek flekilde güçlenmekteydiler. Assur un y k l fl süreci MÖ 614 y l nda Med ordusunun Assur ülkesinin D KKAT D KKAT merkezine yapt seferle bafllam flt r. lk seferde Assur ve Nimrud u ele geçiren Medler, güneyden ilerleyen Babilliler (Kaldeliler) ve kuzeydeki skitlerin de yard m n SIRA S ZDE SIRA S ZDE SIRA S ZDE SIRA S ZDE alarak MÖ 612 y l nda son baflkent Ninive yi de ele geçirip tahrip ettiler. Harran a kaçan kral ailesi MÖ 609 y l na kadar varl n sürdürmüfltür. Bu dönemden sonra Me- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ zopotamya Babil in, Anadolu ve çevresi ise Medlerin egemenli ine girmifltir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET Grayson, A. K K. (1982), T A P Assyria: Ashur-dán II to Ashur-nirari V ( ), Cambridge Ancient History K III/2: T A ; P Grayson, A. K. (1991). Assyria: Tiglath-pileser III to Sargon II ( B.C.) Cambridge Ancient History III/2: ; Köro lu, K. (2010). Eski Mezopotamya TELEV ZYON Tarihi. Bafllang c ndan Pers Dönemine Kadar, stanbul. TELEV ZYON YEN BAB L KRALLI I Yeni Assur Krall n n bask n siyasal gücüne ra men sayg n bir kült merkezleri olan Babil NTERNET siyasal anlamda da varl n korumufltur. Yeni Assur krallar, yukar da de indi imiz NTERNET gibi Babil ve çevresiyle ilgilenmifl, burada muhalif bir gücün geliflip büyümesini engellemeye çal flm flt r. Babil birkaç kez Yeni Assur krallar taraf ndan yak l p y k lm fl ancak arkas ndan itibar n n iadesi için yeniden infla edilmifltir. Assur krallar ndan III. Tiglat-Pileser, V. fialmaneser, II. Sargon ve Sennaherib kendisini Babil kral ilan ederek kral listesine girmiflti. Yeni Babil Krall, Assur un y k l fl sonras nda Mezopotamya ve çevresinde onun miras n devralm flt r. Bu süreç, MÖ 625 y l ndan MÖ 539 y l nda Pers iflgaline kadar 86 y ll k bir dönemi kapsar. Mezopotamya ve çevresindeki toplumlar için Babil in egemenli i, gerçekte güç merkezinin güneye kaymas ndan öte bir anlam tafl mamaktayd. Devlet yap s, yönetim anlay fl ve kültür bak m ndan Yeni Assur ile Yeni Babil birbirinin devam denecek kadar yak nd r. Yeni Babil Krallar Nabopolassar (Nabu-apla-usur) II. Nebukadnezzar (Nabu-kudurri-usur) Amel-Marduk (Evil-Merodah) Neriglissar (Nergal-flar-usur) Labafli-Marduk 556 Nabonidus (Nabu-na id)

89 5. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih 83 Yeni Babil Dönemi nin ilk kral olan Nabopolassar, Yeni Assur Krall n n y k - l fl sürecinde Medlerle iflbirli i yapm fl, son baflkent Ninive nin düflmesinde önemli rol oynam flt r. Babil bundan sonra k sa zamanda güçlenmifl, Harran a kaçan ve orada M s r n deste ini de alarak direnmeye çal flan son Assur kral II. Assur-uballit i yenmifltir. Assur un y k l fl döneminde bölgedeki nüfuzunu art rmaya çal flan M s r MÖ 605 y l nda Kargam fl yak nlar nda ma lup etmifl ve bölgenin tek egemeni olmufltur. Nabopolassar dan sonra tahta ç kan Nebukadnezzar, Babil de yapt rd görkemli yap lar, seferler ve toplu nüfus nakilleri nedeniyle kaynaklar n öne ç kard - krallardan biridir. srail ve Kudüs te yapt klar Eski Ahit te anlat lmaktad r. Nebukadnezzar, M s r n deste iyle vergi vermeyi reddeden Do u Akdeniz k y s ndaki kent devletleri üzerine uzun seferlere ç km flt r. MÖ 601 y l nda M s r üzerine ilerlemifl ancak burada istedi i baflar y elde edememifltir. MÖ 597 y l nda Babil ordusu bu kez Yahuda Krall na savafl açm fl, Kudüs kuflatmas sonras nda on bin kadar Yahudi Babil e sürgün edilmifltir. Sürgün edilenler aras nda Eski Ahit te peygamber olarak ad geçen Hezekiel de vard r. Babil e boyun e meyen Kudüs yaklafl k on y l sonra (MÖ 586 y l nda) yap lan savaflla ele geçirilmifl, surlar, tap naklar ve saraylar ya malanm fl ve yak lm flt r. Savaflta esir al nan Küdüslüler yine Babil e sürgün edilmifltir. Babil bu dönemde eski dünyan n en görkemli kenti haline getirildi. Ünlü Babil kulesi, surlar ve fltar Kap s son fleklini ald. Yeni Babil Krall, Pers egemenli ine kadar elde etti i gücü ve s n rlar korumay baflarm flt r. Yaz l belgeler Babil ordular n n Nebukadnezzar dan sonra da Do u Akdeniz k y lar ve Çukurova üzerine sefer yapt klar n kaydederler. Kral listesindeki son Babil kral Nabonidus din alan ndaki uygulamalar ile dikkat çekicidir. Olas l kla annesinin Harranl olmas nedeniyle buradaki Sin Kültü ne büyük sayg duymaktayd. Kral Nabonidus, Sümer ve Akkad döneminden bu yana Babil çevresinde varl n koruyan tap naklar n itibar n yükseltiyor ve buralarda okunan ilahilerin do ru bir biçimde ö retilmesine önem veriyordu. Krall n on y l için o luna b rak p Bat Arabistan daki Taima vahas nda inzivaya çekildi i SIRA S ZDE yolundaki kay tlar onun dindar kiflili ine iflaret eder. Kalde Sülalesi nin yönetiminde Babil yüz SIRA S ZDE y ldan k sa zamanda eski dünyan n merkezi haline gelmiflti. Babil Kulesi, Asma DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Bahçeleri ve fltar Kap s gibi yap lar sayesinde ünü yay lm flt. Babil in Asma Bahçeleri kentin ününü aflacak biçimde efsanelere konu olmufl ve en küçük kal nt s SORU bulunmayan bu bahçeler dünyan n yedi harikas aras nda say lm flt r. Ancak bu SORU görkemli iktidar merkezi, ran da Medlerin yerine Perslerin egemen olmas yla büyük bir tehdit atlana girmifltir. D KKAT D KKAT Persler MÖ 539 y l nda yaln zca Babil kentini ve ülkesini de il, ayn zamanda Medlerin egemen oldu u Anadolu yu da ele geçirdiler. Böylece Mezopotamya kökenli siyasal devletlerin egemenli i son bulmufl, yerini MÖ 334 y llar nda bafllayan SIRA S ZDE SIRA S ZDE Büyük skender seferine kadar ran kökenli Pers egemenli ine b rakm flt r. Ancak burada oluflan köklü kültür ve gelenekler, Persler ve arkas ndan AMAÇLARIMIZ gelen Hellenleri de derinden etkilemifltir. AMAÇLARIMIZ Oates, J. (2004). Babil (Çev. F. Çizmeli), Ankara. K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

90 84 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Özet A MAÇ 1 Mezopotamya n n en güçlü devletleri olan Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar n n geniflleme ve büyüme sürecini aç klayabilme Yeni Assur Krall MÖ onuncu yüzy ldan itibaren bat da Akdeniz k y fleridi ve Çukurova, kuzeyde Toroslar, do uda Zagros da lar, güneyde de Babil ülkesine do ru genifllemifltir. MÖ 612 y l nda son baflkent Ninive nin düflüflüne kadar Assur ordular bu s n rlar n ötelerine geçmifl, do- uda ran, bat da da Yahuda Krall ve M s r bir süre iflgal edilmifltir. Assur Krall sefer yapt bölgeleri önce vergiye ba lam fl, arkas ndan eyalet haline getirmifltir. Denetimi zor olan bölgelerin halk tehcire tabi tutulmufltur. Yeni Assur Krall n n y k l fl ndan sonra Yeni Babil Krall MÖ y llar aras nda k sa zamanda yukar da s n rlar çizilen bölgenin tek egemeni olmufltur. Bu dönem imparatorlu un merkezi Kuzey Mezopotamya daki Ninive yerine Güney Mezopotamya daki ünlü Babil kenti olmufltur. M s r bu dönemde de bask alt nda tutulmufl ancak varl n korumay baflarm flt r. A MAÇ 3 Yeni Babil Krall n n y k l fl yla Önasya daki siyasal güç merkezlerinin nas l yer de ifltirdi ini aç klayabilme lk kent devletlerinin kuruluflundan itibaren Mezopotamya da yönetime gelen hanedanlar, fetih yoluyla de il, göç ederek bölgeye yerleflen ve köklü kültürü benimseyen toplumlar içinden ç km flt r. kinci ve birinci biny ldaki Assur ile Babil aras ndaki rekabet benzer geleneklere sahip hanedanlar n üstünlük mücadelesi biçimindedir. lk kez MÖ 539 y l nda ran dan gelen Hint-Avrupa kökenli Persler Mezopotamya y iflgal ederek bölgeyi yabanc bir güç olarak yönetmeye bafllam flt r. MÖ 330 y llar ndan itibaren de Makedonya kral skender ve ard llar bölgeyi ele geçirmifllerdir. Persler döneminde ran, skender sonras nda ise Bat kültürü bölgeye gelmifl, ancak her iki kültür de buradaki köklü birikimden etkilenmifltir. A MAÇ 2 Nüfus nakli/ tehcir uygulamalar n n gerekçelerini ve boyutlar n de erlendirebilme Assur ve Babil krallar güçlü olduklar dönemlerde hemen her y l sefere ç karlard. Anallarda (y ll klar) bu seferlerden dönüflte elde edilen ganimetler listelenir, yakalanan ve tutsak olarak merkezi bölgeye getirilen kad n ve erkeklerin say s verilmektedir. Yaz tlarda yerlerinden al narak tehcire tabi tutulan insanlar n nas l de erlendirilece ine dair de baz ipuçlar bulunmaktad r. Orduya asker olarak almak, tarlalarda ve inflaatlarda çal flt rmak, güvenli i sa lamak ve yeni eyalet merkezlerine nüfus kazand rmak gibi birçok amaç için tehcire tabi tutuldu u anlafl lan insanlar n say s üç yüz y lda üç - dört milyona ulaflm flt r. Yeni Babil Krall da bu tehcir sürecini benzer flekilde devam ettirmifltir. Her iki devletin Do u Akdeniz k y lar na, Kudüs çevresine yapt klar seferlerin Eski Ahit te anlat lmas, insanl - n belle ine yerleflerek bu toplumlar n Bat da tan nmas n sa lam flt r.

91 5. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih 85 Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi, Yeni Assur Krall döneminde Anadolu daki siyasal güçlerden biri de ildir? a. Hitit mparatorlu u b. Urartu Krall c. Frig Krall d. Lidya Krall e. Kimmerler 2. Çukurova n n, Yeni Assur yaz tlar nda ad ne olarak geçmektedir? a. Tabal b. Hanigalbat c. Kue d. Tarzi e. Mitanni 3. Yukar Dicle bölgesindeki Arami kabilesinin baflkenti neresidir? a. Tuflhan b. Tidu c. Sinabu d. Amedi e. Bit Bahiyani 4. Urartu Krall n n kurulufl döneminde, Arame ve Sarduri adl krallar üzerine sefer yapan Assur kral hangisidir? a. II. Aflurnasirpal b. III. fialmaneser c. II. Sargon d. Sanhêrib e. III. Tiglat-pileser 5. Yeni Assur Krall n, III. fialmaneser sonras nda içine düfltü ü kar fl k dönemden ç karan kral kimdir? a. Aflurbanipal b. III. Tiglat-pileser c. II. Sargon d. Sanhêrib e. II. Aflurnasirpal 6. Geç Hitit krall klar ndan hangisi Assur egemenli ine karfl uzun süre direnmifltir? a. Kargam fl b. Melid c. Tabal d. Kue e. Sam al 7. Yeni Assur krallar ndan hangisi Babil i ya malayarak, tanr heykellerini kendi baflkentine tafl m flt r? a. Esarhaddon b. II. Aflurnasirpal c. III. fialmaneser d. III. Tiglat-pileser e. Sanhêrib 8. Assur ordular M s r ilk kez ne zaman ya malam flt r? a. MÖ 745 b. MÖ 714 c. MÖ 700 d. MÖ 671 e. MÖ Kudüs ten büyük gruplar tehcire tabi tutan ilk Babil kral hangisidir? a. Nabopolassar b. Nebukadnezzar c. Amel-Marduk d. Neriglissar e. Nabonidus 10. Babil den sonra Mezopotamya n n yönetimi hangi gücün eline geçmifltir? a. Hitit b. Hellen c. Pers d. M s r e. Med

92 86 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Okuma Parças Yeni Assur krallar, tanr ad na ülkeyi yönetmekteydi. Bu nedenle hiyerarflinin en tepesindeki kifliydi. Kutsal kiflili i, tanr lara yak n olmas toplumsal kabul görmesi aç s ndan önemli bir özellikti. Bu nedenle kabartmalar n ve heykellerin ço unda kral ile birlikte Assur un büyük tanr lar n sembolize eden figürler de ifllenmifltir. Assur kral, ülkesinin refah içinde yaflamas, kentlerinin ihtiyaçlar n n karfl lanmas ve yeni yat r mlar n yap lmas gibi önemli bütün projelere karar veren kifliydi. Kral her y l, eyaletlerin, baflkentin, tap naklar n ihtiyaçlar n karfl lamak için sefer yapmak zorundayd. Ordunun bafl nda sefere ç kmak kral n göreviydi. Ancak Yeni Assur dönemi boyunca kral birçok seferde bu görevini eyalet valilerinden birine devretmifl gözükmektedir. Yaln z bu valiler de kral ad na görev yapmakta, seferlerin anlat ld yaz tlar da baflar kral n ad na kaydedilmekteydi. Seferlere ç k fl gerekçesi afla yukar bütün yaz tlarda birbirine benzemekle birlikte, sonuç bölümünde ele geçirilen ganimetler beklentilerin neler oldu unu aç klayacak türdedir. Bunlar genellikle gidilen bölgenin birikimi ile ilgilidir. E er da l k bir bölgeyse hayvan ve insan, maden bak m ndan zengin ise tonlara ulaflan miktarda alt n, gümüfl ve bak r ele geçirilir. Sefere giden ordunun büyüklü ü, hedef olarak seçilen bölgenin zenginli i ve elde edilen baflar bu ganimet listesinin uzamas na yol açmaktad r. Assur kay tlar kendi ordusu ve düflman birlikleri hakk nda da ayr nt l tan mlar verir. III. fialmaneser in MÖ 853 y l nda Karkar mevkiinde Do u Akdeniz bölgesinin birleflik ordusuna karfl kazand n söyledi i zaferde düflman kuvvetlerinin listesi Yukar Dicle bölgesindeki Üçtepe de bulunan ve Kurkh Monoliti ad verilen yaz tta anlat lmaktad r. Bu yaz t n içeri i Do u Akdeniz k y s na yak n bölgede siyasi olarak öne ç kan kentler konusunda da önemli bir veridir: Onun krali kenti Karkar yakt m, y kt m. Yirmi kral birlik oluflturmufllard : Damascuslu (fiam) Hadad-ezer in (Adad-Idri) 1200 savafl arabas, 1200 süvari ve piyade, Hamath kral Irhulenu nun 700 savafl arabas, 700 süvari ve piyade, srail kral Ahab n 2000 savafl arabas, piyade, Biblos tan 500 adam, M - s r dan 1000 adam, Irqanatu dan 10 savafl arabas, adam, Arvad (Fenike) kenti kral Matinubaal dan 200 adam, Uflanat ülkesinden 200 adam, fiianu kral Adunubaal dan 30 savafl arabas ve X 000 bin adam, Arap Gindibu dan deve, X 000 adam, Amonlu Bit Ruhubi kral Baasa dan X00 adam. Bana karfl sald r ya geçtiler. Tanr m Assur un bana verdi i kudret ve güçlü silahlarla onlarla savaflt m. Onlar Karkar dan Gilzanu ya kadar fethettim adam n k l c mla kestim...(grayson 1996: 23) Assur kral n n, düflman n n gücü hakk nda bu kadar ayr nt l bilgiyi nas l elde etti ini bilemiyoruz. Baz kay tlarda kendi ordusunun yüz binin üzerine ç kan rakamlara ulaflt ndan söz etmektedir. Bunlar abart l olsa da dönemin savafl gücü hakk nda bir fikir vermesi bak - m ndan oldukça önemlidir. Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. a Yan t n z yanl fl ise, Yeni Assur Krall bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yan t n z yanl fl ise, Yeni Assur Krall bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl fl ise, Yeni Assur Krall bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. b Yan t n z yanl fl ise, Yeni Assur Krall bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. b Yan t n z yanl fl ise, Krall ktan mparatorlu a bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. c Yan t n z yanl fl ise, Krall ktan mparatorlu a bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. e Yan t n z yanl fl ise, Krall ktan mparatorlu a bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. d Yan t n z yanl fl ise, Krall ktan mparatorlu a bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl fl ise, Yeni Babil Krall bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. c Yan t n z yanl fl ise, Yeni Babil Krall bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

93 5. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Krall : Siyasi Tarih 87 S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Mezopotamya ad bafllang çta F rat ve Dicle nehirlerinin sulad alan tan mlamak için kullan lm fl olmakla birlikte zaman içerisinde bu bölgede geliflen ortak kültürün yay l m alan n n ad olmufltur. Mezopotamya, kuzeyde Toroslar, do uda Zagroslar, bat da Amanos Da lar, Suriye Çölü ve güneyde de Basra Körfezi taraf ndan çevrilen alan n ad d r. Zagroslar ve Toroslar n yar m daire biçiminde kuflatt kuzey bölümü Verimli Hilal olarak adland r l r. Yeni Assur Krall, köklü Mezopotamya uygarl n n miras na sahip olmak yan nda, bu isimle an lan co rafyan n tümünü egemenlik alt na alm fl bir krall kt r. S ra Sizde 2 Yeni Assur Krall MÖ onuncu yüzy ldan itibaren geniflleme sürecinde komflu krall klar üzerinde birkaç aflamal bir politika izlemifltir. Mezopotamya s n rlar içindeki kentler önce vergiye ba lanm fl, ikinci aflamada bunlar birer Assur eyaletine dönüfltürülmüfltür. Toroslar ve Zagroslar gibi da l k bölgelerdeki güçler ise yap lan büyük seferlerle Assur a tabi k l nmaya çal fl lm fl, bu bölgenin do al kaynaklar ve birikimleri ya malanm flt r. S ra Sizde 3 Babil, Güney Mezopotamya da Sümerlerden itibaren birkaç bin y ld r kutsal kabul edilen bölgede yer almaktayd. Mezopotamya co rafyas ndaki bütün toplumlar dinin ve mitolojinin kayna olan bu bölgeyi kutsal kabul etmekteydi. Babil in ayr bir siyasal güç olmas kutsal mekânlar konusundaki alg y de ifltirmemekteydi. Bu nedenle Babil deki tap naklara zarar verenlerin mutlaka tanr lar taraf ndan cezaland r laca na inan l rd. Bu inanç kâhinler ve rahipler taraf ndan canl tutulmaktayd. Yeni Assur krallar ndan birkaç Babil e karfl tak nd klar tav r nedeniyle sorgulanm fl, arkas ndan gelenler de kendilerini tanr lara ve topluma kabul ettirebilmek için tap naklar ve di er kutsal mekânlar onartm fl ve sayg nl klar n iade etmifllerdir. Yararlan lan Kaynaklar Brinkman, J. A. (1964), Mesopotamian Chronology of the Historical Period, Ancient Mesopotamia, Portrait of Dead Civilization, A. L. Oppenheim, Chicago: Gates, C. (2003), Ancient Cities, London. Grayson, A. K. (1982), Assyria: Ashur-dán II to Ashurnirari V ( ), Cambridge Ancient History III/2: Grayson, A. K. (1991). Assyria: Tiglath-pileser III to Sargon II ( B.C.) Cambridge Ancient History III/2: Grayson, A. K. (1991, 1996). Assyrian Rulers of the Early First Millennium BC I ( ), II ( ), Toronto. Kirschbaum, E.C. (2004). Asurlular/ Tarih, Toplum, Kültür, (Çev. A. Yarbafl), zmir. Köro lu, K. (1998). Üçtepe I: Yeni Kaz ve Yüzey Bulgular Ifl nda Diyarbak r/ Üçtepe ve Çevresinin Yeni Assur Dönemi Tarihi Co rafyas, Ankara. Köro lu, K. (2010). Eski Mezopotamya Tarihi. Bafllang c ndan Pers Dönemine Kadar, stanbul. Kuhrt, A. (2007). Eskiça da Yak ndo u I-II (Çev. D. fiendil), stanbul. Layard, A. H. (1853). The Monuments of Nineveh, London. Layard, A. H. (1853b). A Second Series of the Monuments of Nineveh, London. Oates, J. (2004). Babil (Çev. F. Çizmeli), Ankara. Roaf, M. (1996). Mezopotamya ve Eski Yak ndo u (Çev. Z. K l ç), stanbul. Sevin, V. (1991). Yeni Assur Sanat I. Mimarl k, Ankara. Van de Mieroop, M (2006). Antik Yak ndo u nun Tarihi (Çev. S. Gül), Ankara.

94 6ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Mezopotamya n n en güçlü devletleri olan Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar n n yönetim biçimini aç klayabilecek, Kentleflme, mimari ve sanat alan ndaki geliflmeleri de erlendirebilecek, Yeni Assur ve Babil dönemini ö renmemizi sa layan kaynaklar s ralayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Limmu listeleri Kral listeleri Mektuplar Annallar Lamaflflu çindekiler Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar G R fi: KAYNAKLAR DEVLET YÖNET M KENTLEfiME VE SANAT

95 Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar G R fi: KAYNAKLAR Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar n n tarihi, birçok farkl kaynaktan gelen bilgilerle yaz l r. Bu kaynaklar üç bafll k alt nda toplanabilir: Yaz l kaynaklar, arkeolojik kaynaklar ve yabanc kaynaklar. MÖ birinci biny l n ilk yar s n kapsayan bu iki krall k dönemi için yaz l kaynaklar oldukça zengindir. Özellikle Yeni Assur Krall, resmi kay tlar n tutulmas konusunda oldukça titiz davranm flt r. Baflkentler ve eyalet merkezlerinde bulunan resmi arflivlerde say s z çivi yaz l belge günümüze ulaflm flt r. Baflkentlerde devletin hizmeti için yaz c s n f n yetifltiren okullar n bu dönemde de önemli bir kurum oldu u anlafl lmaktad r. Birçok kentin harabeleri alt nda, çivi iflaretlerinin tekrar tekrar yaz ld ö rencilere ait al flt rma tabletleri bulunmufltur. Ayr ca Sümerler döneminden itibaren geleneksel hale gelmifl olan tap naklardaki e itim de devam etmektedir. Halk n okuryazar oldu u konusunda herhangi bir veri yoktur. Çeflitli borç senetleri, mal listeleri, masraflar gibi ticari yaz flmalar genellikle kiralanan bir kâtip yard m yla kay tlara geçirilmekteydi. Yaz c lardan bir bölümünün serbest çal flt, ticarette ihtiyaç duyulan kay tlar tuttu u anlafl lmaktad r. Yaz l Kaynaklar Yaz l kaynaklar genellikle resmi niteliklidir. Devletin ideolojisine uygun bir biçimde tutulan kay tlar birkaç grupta ele al nabilir: Bunlar aras nda Assur annallar, gösterifl yaz tlar, mektuplar, limmu listeleri ve synkroniktik kral listeleri (Assur ve Babil krallar paralel biçimde verilir) dönemin tarihi konusundaki en temel kaynaklard r. Ayr ca MÖ sekizinci yüzy l sonras nda yayg nlaflan Arami dokümanlar da bu gruba dâhil edilir. Gösterifl yaz tlar, sefer yap lan bölgelerde, ulafl lan son noktalarda ana kayalar üzerine yap lan kabartmalarla birlikte yaz lm flt r. Bunlar da Assur u yüceltmek amac yla yazd r lm flt r ve y ll klardaki abart l ifadeleri tekrarlarlar. Yeni Assur Krall n n ça dafl olan devletlere ait yaz tlarda da karfl l kl iliflkilere ait de erlendirmelere katk yapacak bilgiler vard r. Geç Hitit ve Urartu yaz tlar, do rudan veya dolayl olarak bu sürecin anlafl lmas na yard m eder. Kutsal kitap Eski Ahit, Do u Akdeniz k y lar na sefer yapan Assur krallar n n bölgedeki faaliyetleri, MÖ yedinci yüzy ldan itibaren de M s r a yönelen seferleri konu edinen M s r Hiyeroglifleri bu gruba dâhil edilebilir. Yeni Assur Krall n n ünü Bat dünyas na da ulaflm flt r. Ünlü tarihçi Herodot baflta olmak üzere birçok Grekçe yazan

96 90 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi tarihçi ve yazar, mitolojiyle kar fl k ve abart l da olsa bu krall ktan ve kentlerinden söz ederler. Yaz l belgelerden kral y ll klar Assur tarihini ö renmek, limmu listeleri ise kronolojisini (zaman ) belirleyebilmek için de erlendirilmesi gereklidir. Kral Y ll klar (Annallar) Yeni Assur dönemi boyunca güçlü krallar n hemen hepsi, tafl steller üzerine ve tabletlere her y l yapt klar önemli iflleri yazd rm fllard r. Bu yaz tlar kral n tahta ç kt y ldan itibaren tutulmakta ve her y l yap lan eylemler, krall m n ikinci y l nda, üçüncü y l nda gibi ifadelerle bafllamaktad r. Yeni Assur döneminin güçlü krallar na ait annallar büyük oranda günümüze ulaflm flt r. Ancak yukar da belirtti- imiz gibi bunlar tek yanl d r ve yaln zca baflar lardan söz ederler. Assur un zay flad veya yenildi i dönemler annallarda bulunmamaktad r. Bu nedenle Assur yaz tlar nda kaydedilmemifl veya atlanm fl dönemlerle, gerileme ve çöküfl süreçleri büyük oranda paralellik gösterir. Kütüphane: Mezopotamya da çivi yaz s n n ortaya ç k fl ndan itibaren kil tabletlerin topland resmi veya özel arflivler oluflmufltur. Aflurbanipal n arflivi birçok bak mdan baflkalar n n kullan m na uygun olmayan depolarda saklanan geleneksel arflivlerden farkl d r. Burada belgeler ihtiyaç duyuldu unda bulunabilmesi amac yla sistematik bir biçimde düzenlenmifltir. Ayr ca din, mitoloji, astronomi ve t p ile ilgili birikimi sonraki kuflaklara aktarmak amac yla yap lm fl kopyalar da bu mekâna kazand r lm flt r. Bu haliyle Aflurbanipal n arflivi kütüphane özelliklerine daha yak nd r. Limmu listeleri Yeni Assur döneminde her y l Mart ay n n ikinci yar s nda kutlanan Yeni Y l törenleri, o y l için seçilen yüksek bir memur taraf ndan yönetilir ve o y l, töreni yöneten bu memurun ad yla an l rd. Yaz tlarda önemli bir olay anlat l rken filan n limmu y l nda diye tarih düflülürdü. Bu memurlar n adlar tabletlere arka arkaya yaz larak listeler oluflturulmufltur. Yeni y l törenlerini, tahta ç kt klar ilk y l krallar yönetir ve böylece krall klar n n bafllang c nda listelere girerlerdi. Yeni Assur döneminde, yaklafl k 250 y ll k bir süreç için limmu listeleri eksiksiz denebilecek flekilde günümüze ulaflm flt r. Bu listelere baz önemli olaylar da kaydedilmifltir. Bu olaylar aras na bir günefl tutulmas da eklenmifltir. Gökbilimciler, söz konusu günefl tutulmas n n 15 Haziran 763 y l nda gerçekleflti ini hesaplam fl ve tüm listenin ait oldu u döneme yerlefltirilmesi sa lanm flt r. Limmular n isimleri alt alta yaz larak oluflturulan kesintisiz listeler, MÖ dokuzuncu yüzy l n ilk yar s ndan yedinci yüzy l sonuna uzanan dönemi kapsar. Arflivler Yeni Assur Krall n n baflkentlerinde ve eyalet merkezlerinde, devletin resmi yaz flmalar n n korundu u kil tablet arflivleri bulunmaktayd. Bu arflivlerde mektuplar, casus raporlar, ekonomik ve askeri geliflmeleri içeren yaz flmalar saklanm flt r. Ayr ca baflkentlerdeki arflivlerde kutsal metinler de korunmaktayd. Yeni Assur krallar ndan Aflurbanipal sanata ve bilime önem vermekte, geçmiflle ilgilenmekteydi. Hatta yaz tlarda kendisine Sümerce ve Akkadca belgeleri anlayabildi i, en zor matematik problemleri çözebildi i biçiminde övgüler yap lm flt r. Sümer ve Babil ülkesine yapt seferlerden sonra, tap naklar nda saklanan tabletleri ülkesine tafl - m fl ve yaz c lar na bunlar n kopyalar n yapt rm flt r. Bütün bu tarihsel belgeleri Ninive de büyük bir kütüphane haline dönüfltürdü ü arflivinde sistematik bir biçimde düzenletmifl ve saklam flt r. Burada bilim adamlar n n kulland standart listeler, referans kitaplar, iki dilli sözlükler, iflaret ve eflanlaml sözcük listeleri, t bbi tan listeleri, kehanet, dinsel tören ve büyü özetleri gibi metinler de bulunmaktad r. Sümerlere ait ünlü Yarat l fl Destan ve G lgam fl Destan gibi edebiyat yap tlar Ninive deki tabletler sayesinde okunabilmifltir.

97 6. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar 91 Arkeolojik Veriler Arkeolojik kaz lar sonucu ortaya ç kar lan Assurlulara iliflkin buluntular, bu devletin yap s n, mimarisini, sanat n, toplumun yaflam biçimini ve ulafl lan refah seviyesi gibi ayr nt lar ö renmemize katk yapar. Assur krallar ülkenin merkezi bölgesi olan Büyük Zap ve Küçük Zap rmaklar n n Dicle ye kar flt bölgede dört baflkent ve birçok yerleflim merkezi infla etmifllerdir. Her bir kent belli bir plan anlay fl ndad r. Ülkeye ad n veren ve MÖ ikinci biny ldan itibaren siyasal ve kutsal merkez olan Assur kentidir. Sonra s ras yla Kalhu (Nimrud), Dur-fiarrukin (Horsabad) ve Ninive (Koyuncuk) baflkent olarak düzenlenmifl ve uygarl n en seçkin mimari ve sanat yap tlar n n flekillendirildi i yerler haline getirilmifltir. Ayr ca Balavat ( mgur Enlil) ile Kuzey Suriye deki eyalet merkezleri Guzana, Til Barsib ve Sultantepe gibi flehirlerde yürütülen araflt rmalar bu uygarl n ürünü olan birçok veri sa lam flt r. Yukar Dicle bölgesindeki Üçtepe, Ziyarettepe, Giricano gibi merkezlerde de yeni yaz l ve arkeolojik kaynaklar gün fl na ç kar lm flt r. Neden Sümer ve Akkad adlar unutulmuflken Yeni Assur ve Yeni Babil SIRA uygarl klar n n S ZDE adlar modern toplumlar taraf ndan bilinmekteydi? 1 SIRA S ZDE DEVLET YÖNET M DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar nda, Mezopotamya n n geleneksel devlet yönetim anlay fl do rultusunda en tepede kral bulunurdu. Kral n SORU yönetici sülaleden SORU gelmesi önemliydi. Taht zorla, bir taht entrikas yla ele geçiren farkl sülale mensuplar bile kendilerini yerine geçtikleri krala ba layan yaz tlar veya flecereler yazd rm fllard r. Kral en büyük tanr lar n yeryüzündeki temsilcisi, onun ad na ülkeyi D KKAT D KKAT yöneten büyük rahip idi. Kral n kutsal kiflili i tanr lara, tap naklara yapt hizmetler çerçevesinde kabul görürdü. Assur ülkesinde yaln zca kendi SIRA tanr lar S ZDE de il, Sümer ve Akkad ülkesinin tanr lar da sayg görür, onlar n tap naklar n n kutsall na SIRA S ZDE inan l rd. Kral n tahta tanr lar taraf ndan seçilerek oturtuldu una inan l r, ya da yaz tlarda böyle oldu u vurgulan rd. Tahta ç k fl töreni de ülkenin en büyük tanr s - AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ n n tap na nda gerçeklefltirilirdi. Saray n duvarlar na as lan, sefer yap lan bölgelerde ana kayalara yap lan veya tap naklara sunulan heykellerde kral, K Tbafll, A P asas ve K T A P kendisini koruyan tanr sembolleriyle betimlenirdi. Assur ve Babil krallar yaz tlar nda isimlerinin bafl nda Büyük Kral, Güçlü Kral, Yukar Deniz den (Akdeniz) Afla Deniz e (Basra Körfezi) TELEV ZYON Kadar Olan Bölgenin Hâkimi, Dört Bir Yan n Kral, Evrenin Kral ve Sümer - Akkad Ülkele- TELEV ZYON rinin Kral gibi unvanlar kullan rlard. Kral en büyük rahip olmas yan nda ordunun komutan, önemli davalara bakan yarg ç ve kanun koyucu idi. kadar birçok Do u Had m: Yeni Assur döneminden Osmanl ya Assur ve Babil uygarl klar nda devlet yönetiminde, baflkent NTERNET ve eyalet merkezlerinde kral n alt nda, binlerce y lda geliflerek flekillenmifl köklü bir bürokrasi bulun- had m edilerek, yap lan bir saray nda, kral NTERNET ailesinden olmayan erkek görevliler maktayd. Yeni Assur Krall nda bürokrasi Assur dan sonra s ras yla baflkent olan müdahaleyle erkekli i yok edilerek çal flmaktayd. Kalhu, Dur-fiarrukin ve Ninive kentlerinde hizmet etmifltir. Babil ise eski dünyan n Bunlardan önemli bir en görkemli kült merkezi ve de iflmez baflkenti idi. bölümü çocuk yaflta saraya getirilip burada yetifltirilen Krall yönetim merkezi olan baflkentin sitadeli, yani kral n saray ve yönetim görevlilerdi. Assur merkezinin kalbi, bürokrasinin tepesindeki görevlilerin bulundu u yer idi. Sarayda, kral ve ailesinin yan s ra, ayn aileden üst düzey yöneticiler ve had m görev- görevliler sakals z kabartmalar nda had m gösterilirdi. Sakal liler yaflard. Yönetimde çok s k bir hiyerarflik düzenin var oldu u bilinmektedir. Akkadlardan itibaren Sami Kral ile herkes do rudan görüflemez, önemli görülen istekler bir görevli arac l yla krala iletilirdi. Üst düzey görevlere öncelikli olarak kral soyundan gelenler atankökenli toplumlarda erkeklik sembolü olarak alg lanmaktayd.

98 92 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi maktayd. Eyaletlerde önemli aileler ve yerel yöneticilerin sülalesinden gelenler bu göreve getirilmekteydi. Yeni Assur döneminde sarayda görev yapm fl olan baz had m (fla refli) memurlar da eyaletlere veya orduda yüksek görevlere atanm flt r. Bunlar duvar resimleri ve kabartmalarda sakals z olarak gösterilen, erkekli i bir operasyonla bitirilmifl saray görevlileriydi. Soylar n devam ettirme endiflesi olmad için, özellikle III. Tiglat-pileser sonras nda yap lan reformlarla had m memurlar, haremdeki görevlerinin yan s ra, ordu komutanl klar na, hatta eyalet yöneticili ine kadar yükseltilmifllerdir. Bunlar turtanu (baflkomutan), rab saki (büyük saki), nagir ekalli (saray habercisi), abarakku (güvenlik sorumlusu), bel pihati veya flaknu (eyalet yöneticisi) gibi unvanlar tafl rlard. Mezopotamya n n önemli uygarl klar ndan Yeni Assur ve Yeni Babil dönemi yukar da söyledi imiz gibi di erleriyle karfl laflt r ld nda oldukça ayr nt l olarak belgelenmifltir. Bunda devletin hizmetinde çal flan yaz c s n f n n büyük katk s vard r. Günümüze ulaflan çivi yaz l kil tablet arflivleri, ana kayalar veya steller (dikili tafllar) üzerindeki uzun yaz tlar yan nda saray duvarlar n süsleyen birçok kabartmada yaz c lar n varl n gösteren resimler vard r. Assur kabartmalar nda kral n yan nda, çiviyaz s ile kil tablete ve olas l kla Aramice alfabe yaz s ile papirüs üzerine kay t tutan iki yaz c görülür. Kam fllardan yap lan papirüs, korunmas zor oldu u için günümüze çok fazla ulaflmam flt r. Yaz c s n f, bürokrasinin ayr cal kl kesimini meydana getirdi. Eyaletler Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar egemen olduklar bölgeleri farkl yöntemlerle merkeze ba lamaktayd. Baflkent ve çevresindeki büyük kentlerin imar, buralardaki yönetim binalar n n ve tap naklar n inflas, tamiri ve masraflar eyaletlerden gelen vergiler ve sefer sonras elde edilen ganimetlerle karfl lanmaktayd. Ayr ca kentlerin ihtiyaç duydu u yiyecekler için düzenli tar m ve kesintisiz bir ticaretin yürütülmesi gerekliydi. Bu nedenle baflkent ve çevresinde merkezi yönetimin planlamas ve kontrolü daha belirgin bir biçimde görülür. Tar m veya madencilik bak m ndan zengin olan bölgelerde kurulan eyalet merkezlerinde merkezden tayin edilen yönetici ve bürokratlar do rudan saraya ba l olarak görev yapard. Bunlar bölgelerindeki geliflmeleri yazd klar mektuplarla saraya bildirirlerdi. Elde edilen gelirleri ve toplad klar vergileri düzenli olarak göndermek as l görevleriydi. Örne in tar m ve madencilik bak m ndan zengin olan Yukar Dicle havzas nda, Diyarbak r çevresinde Amedi, Tuflhan ve Tidu gibi eyalet merkezleri bu anlay flla infla edilmiflti. Sitadel ve afla flehirden oluflan eyaletlerin boyutlar 30 hektar aflmaktayd. Kuzey Suriye ve Güney Mezopotamya da bulunan önemli kentler ve kent devletlerinde genel yap ya fazla müdahale edilmemiflti. Bunlar yap lan seferlerle krall a ba lanm fl, vergi ödemesi ve isyan etmemesi kofluluyla bir tür otonom yönetim olarak korunmufltur. Kargam fl, Til Barsip gibi kentler Assur karfl t ittifaklara girmedikleri sürece geleneksel yap s n korumufltur. Yeni Assur döneminde zaman zaman Assur karfl t ittifaklara giren Babil e uyguland gibi bu kentler isyan ettiklerinde yak l p y k lm fl ve do rudan krall a ba lanm flt r. Bir bölgenin do rudan krall a ba l eyalet haline getirilmesi buraya merkezdeki bürokrasinin küçük bir modelinin oluflturulmas anlam tafl maktayd. Assur ve Babil ülkesinin s n rlar içinde bu türde çok say da eyalet oluflturulmufltu. Eyaletlerde temel ihtiyaçlar için merkezi planlama çerçevesinde ifl bölümü oluflturulmak-

99 6. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar 93 ta, atölyeler kurulmakta, tar m potansiyelini art rmak için nüfus nakilleri gerçeklefltirilmekteydi. Assur Krall n n yeniden düzenledi i bölgelerin tümünde günlük ihtiyaçlar için seri üretimden ç km fl tek tip çanak çömlek üretimi gerçeklefltirilmekte, ancak yönetici baflkentte oldu u gibi lüks kaplar kullanmaktayd. Assur ve Babil krall klar ele geçirdi i yeni kentlerdeki uzman ve sanatç lardan yararlanmakta, bunlardan ihtiyaç duyduklar n baflkente tafl maktayd. Ordu Yeni Assur ve Yeni Babil krallar için sefere ç kmak yaln zca yeni topraklar elde etmek veya güvenli i sa lamak amac yla yap lan bir ifl de ildi. mparatorluklar n merkezlerinde geliflen bürokrasi ve yönetici s n f n giderleri için hazineye gelir sa lamak, vergilerin düzenli ödenmesini sa layacak güç gösterisinde bulunmak, yeni iflgücü elde etmek gibi birçok neden sefer gerekçeleri aras nda say labilir. Assur Krall n n merkezinde, ekal maflarti ad verilen k flla sarayda e itim yapan düzenli bir ordusu vard. Ancak komutan ve çekirdek güçten oluflan buradaki birlikler sefere giden ordunun oldukça küçük bir bölümünü olufltururdu. Büyük ordu genellikle baflkent ve çevresinde yaflayan köylülerden meydana gelmiflti. Eyaletler de sefer döneminde orduya askeri birliklerle kat lmak zorundayd lar. Ele geçirilen ülkelerden tehcire tabi tutulan topluluklar n bir bölümü e itilerek orduya asker olarak kat l rd. Ordudaki asker say s krall n gücü do rultusunda de iflmekle birlikte baz dönemlerde yüz bini aflt kaydedilmifltir. Örne in III. fialmaneser Do u Akdeniz k y bölgesine yapt sefere yüz yirmi bin askerle gitmiflti. Orduda iki s n f bulunmaktayd : Piyade ve süvari. Askerlerin ço u piyade idi. Süvari s n f MÖ dokuzuncu yüzy ldan itibaren oluflmaya bafllam flt r. Ayr ca esas vurucu gücü oluflturan savafl arabalar önemli oranda temsil edilmekteydi. Resim 6.1 Kale kap lar n k rmak ve surlarda gedik açmak için gelifltirilmifl tekerlekli a r silahlar (Handcock 1912). Orduda kullan lan silahlar geleneksel ok, yay, kalkan, k l ç ve m zraktan oluflmaktayd. Assurlular savafl arabalar yan nda, kale kap lar n k rmak, surlarda gedik açmak için tekerlekli koçbafl ve benzer a r silahlar gelifltirmifllerdi. Bronz levhalar ve tafl bloklar üzerine ifllenmifl savafl sahnelerinde bu tür silahlar ön planda ifllenmifl ve Assur un egemen gücünün s n r tan mazl vurgulanm flt r. Yeni Assur kral y ll klar ve savafl sahnelerinin ifllendi i kabartmalar, ordunun savafltan dönerken ald ola anüstü say daki ganimetleri saymaktad r. Yeni Assur Krall n n s n r tan maz bir güç haline gelmesinde gelifltirdi i SIRA S ZDE hangi tür silahlar n katk s olmufltur? Tart fl n z. DÜfiÜNEL M 2 SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU SORU

100 94 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi KENTLEfiME VE SANAT Yeni Assur Krall n n güçlenmesi, yeni baflkent ve eyalet merkezlerinin inflas, an tsal yap lar n ço almas, daha gösteriflli heykel ve kabartma yap m na zemin haz rlam fl gözükmektedir. Ekonomik ve siyasal alanda elde edilen güç, imparatorlu- un ihtiflam n gösteren birer propaganda arac olarak bu tür yat r mlar h zland rm flt r. Bu dönemde Assur krallar, üç baflkent, birçok eyalet merkezi, say s z tap - nak ve saray infla etmifltir. Bütün bu kentler ve imar faaliyetlerinin geliflmifl bir altyap sistemi vard r. Uzak bölgelerden içme suyu getirilmifl, bentler ve yollar infla edilmifltir. Yeni Assur döneminde infla edilen baflkent ve eyalet merkezlerinin ortak bir plan anlay fl vard r. Assur kentleri iki bölümden oluflur: Sitadel ve afla flehir. Ayr ca baflkentlerde bir k flla saray (ekal maraflti) daha vard r. Sitadel, kentin yüksek bölümünde yer al rd. Çevresi ayr bir surla çevrilen sitadelde saray, tap nak ve kral ailesinden yöneticiler için yap lm fl konaklar bulunurdu. Saray n çevresinde botanik bahçesi bulunmaktayd. Bu bölümde farkl türde hayvanlar da beslenmekteydi. Bu gelenek Do u krall klar nda çok uzun süre benzer biçimde devam etmifltir. Afla flehir, halk n yaflad bölümdü. Bütün kentin çevresi ayr ca surla çevrilmiflti. Surlar n kal nl yirmi metreyi aflmaktayd. Assur kentleri, oldukça büyüktü. II. Aflurnasirpal n infla etti i Kalhu 360 hektar, II. Sargon un kurdu u Dur-fiarrukin (Horsabad) 300 hektar, son baflkent Ninive yaklafl k olarak 750 hektar geniflli indeydi. Sennaherib kente seksen kilometre uzaktan, kanal ve sukemerleriyle su getirtmiflti. Assur Krall n n MÖ ikinci biny l n bafl ndan beri geleneksel baflkenti olan Assur kenti yerine yeni baflkenti kuran II. Aflurnasirpal aç l fl törenine ülkenin dört bir yan ndan 70 bine yak n kifli davet etmifl ve 10 gün boyunca ziyafetler vermiflti. Kalhu II. Sargon dönemine kadar yap lan birçok inflaatla görkemli hale gelmifl ve baflkent olarak kullan lm flt r. Kalhu kenti surlar 7,6 km uzunlu undad r. çinde II. Aflurnasirpal taraf ndan yapt r lan Kuzeybat Saray ve tap naklar yer al r. Assur saraylar iki avlu çevresine yerlefltirilmifl, kabul salonu, harem ve di er mekânlardan oluflmaktayd. Kabul salonu, propaganda amaçl yap lan tafl kabartma levhalarla süslenmiflti. Ana girifllere kötü ruhlardan korunmak amac yla etkileyici büyüklükte lamaflflular yerlefltirilmiflti. Kabul salonuna yerlefltirilen kabartmalarda kral, di er kabartmalardan daha belirgin ve ön planda ifllenmifltir. Tanr kabartmalar ve kutsal sembollerle birlikte gösterilen kral n en etkileyici kabartmalar savafl ve av sahneleridir. Bu kabartmalar saraya gelen ziyaretçilerin görebilece i flekilde düzenlenmiflti. Yeni Assur Krall döneminde kurulan ikinci baflkent Dur-fiarrukin dir. II. Sargon, kendi ad n verdi i kenti, daha önce yerleflilmemifl bir bölgede bütün birimleriyle planlayarak infla etmifltir. Kenti çevreleyen surlar n kal nl yirmi dört metre, uzunlu u ise yedi km kadard r. Sitadelde kendisi için infla ettirdi i saray n 200 den çok odas vard r. Saray n kap lar na lamaflflular, duvarlar nda da kabartmalar yerlefltirilmifltir. Ülkenin dörtbir yan ndan getirilen zanaatkâr ve on binlerce iflçinin çal flt kentin inflas yaklafl k on y lda tamamlanm flt r. II. Sargon un son y llar nda tamamlanan kent, kral n ölümünden sonra terk edilmifltir. Sargon, baflkent d fl nda, eyaletlerden Harran, Til Barsip, Kargam fl ve Malatya da da baz yönetim binalar yapt rm flt r.

101 6. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar 95 Resim 6.2 II. Sargon un kurdu u Dur-fiarrukin kentinin sitadeli (Loud-Altman 1938). II. Sargon un ölümünden sonra tahta geçen Sanhêrib Ninive yi (Koyuncuk) baflkent olarak yeni bafltan infla etmifltir. Sennaherib Kalde, Arami, Manna, Kue, Filistin ve Tyre den tehcire tabi tuttu u halklar n iflgücünden yararland. Yeni baflkentin çevresi on üç km uzunlu unda surlarla çevrildi. Yeni saray n girifli de Kuzey Suriye deki Geç Hitit saraylar n n modeli örnek al narak Bit Hilani tipinde sütunlarla süslendi. Kap lar, Amanos Da lar ndan getirilen sedir a açlar ndan yapt r ld. fiehirde k flla saray (ekal maflarti) ve botanik bahçesinin yan s ra su gereksinimini karfl lamak için sukemerleri ve uzun kanallar infla ettirdi. Yeni Assur döneminin sonlar ndaki en güçlü krallardan biri olan Aflurbanipal da Ninive de büyük infla projeleri gerçeklefltirdi. Sitadeldeki Kuzey Saray n n duvarlar yaflam boyunca yapt önemli savafllar anlatan tafl kabartmalar ve av sahneleriyle bezenmiflti. Mezopotamya n n en görkemli kentlerinden biri ve bu bölgede geliflen uygarl klar n son baflkenti Babil idi. Babil, Yeni Assur Krall n n y k l fl ndan sonra yüz y la yak n bir dönem tek baflkent olarak hizmet etmifltir. Babil MÖ ikinci biny l n ilk yar s nda ünlü kanun yap c Hammurabi nin sülalesine de baflkentlik yapm flt. Günümüze ulaflan an tsal kal nt lar n ço u Yeni Babil döneminin güçlü krallar Nabopolassar ve Nebukadnezzar dönemine aittir. Babil in boyutlar 850 hektar kadard. Bölgenin en büyük yerleflmeleri aras ndaki kentte yaklafl k seksen bin kiflinin yaflad varsay lmaktad r. Kentin çevresi iki s ra halinde surlarla çevrilmiflti. Savunmay güçlendirmek amac yla surlar n d fl na bir de hendek kaz lm flt. F - rat nehri kentin ortas ndan geçmekteydi. Nehrin do u yakas nda, kuzeyden güneye do ru s ras yla Nebukadnezzar n saraylar, Babil Kulesi olarak adland r lan ziggurat ve Marduk Tap na Esagila gibi önemli yap lar s ralanm flt. Orijinal yüksekli inin doksan metre kadar oldu u hesaplanan ziggurat n günümüze yaln zca kal nt lar ulaflm flt r. Yaz l kaynaklarda Babil de bin kadar da tap nak oldu u kaydedilmektedir. Kentteki saraylar, Assur saraylar ndan daha büyük ve renkliydiler. Kentin güneyindeki saray befl büyük avlu çevresinde toplanm fl mekânlardan oluflmaktayd. Taht odas, ola anüstü boyutlarda yap lm fl; duvarlar çeflitli bitki ve hayvan motifleri ve geometrik desenlerle bezeli s rl tu lalarla kaplanm flt.

102 96 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Babil kentinin en görkemli bölümü, ad n aflk ve savafl tanr ças ndan alan fltar Kap s idi. Kap ve çevresindeki surlar s rl tu lalardan aslan, ejder, bo a ve rozet bezemeleriyle süslüydü. Bunlar n büyük bölümü arkeolog Koldewey ve ekibi taraf ndan Almanya daki Berlin Müzesi ne tafl nm fl ve orada yeniden düzenlenmifltir. Bir bölümü de stanbul Arkeoloji Müzesi nde sergilenmektedir. Babil in mitolojik öykülere konu olan Asma Bahçeleri ise günümüze ulaflmam flt r. Sanat Yeni Assur Krall döneminde sanat n ulaflt seviyeyi gösteren en önemli eserler, saray duvarlar n süsleyen kabartmalard r. Baflkent Kalhu, Dur-fiarrukin ve Ninive deki saraylar için dönemin sanatç lar taraf ndan yap lan bu kabartmalardaki figürler, yukar da söyledi imiz gibi devletin gücünü ve kral n baflar lar n ölümsüzlefltirmek amac yla düzenlenmiflti. Mezopotamya uygarl klar n n keflfedilmeye baflland on dokuzuncu yüzy lda özellikle Londra/British Müzesi ve Paris/Louvre Müzesi ad na Kuzey Irak ta kaz lar yapan Bat l uzmanlar bu saraylardaki eserlerin ço unu ülkelerine götürmüfllerdir. Halen Assur sanat n n bu en gözde eserleri söz konusu müzelerde sergilenmektedir. Babil in sanat eserinin en görkemlileri, yukar da sözünü etti imiz ünlü fltar Kap s kabartmalar yla birlikte Almanya ya götürülmüfltür. Yeni Assur döneminde kabartmalar saray n ve tap naklar n görülebilen bölümlerine yerlefltirilmekteydi. Resmi devlet ifllerinin yap ld kral n kabul salonunda en görkemli kabartmalar bulunmaktayd. Kabartma yapma anlay fl, Geç Hitit kent devletlerinde yayg n bir gelenekti. Hemen hemen bütün kentlerin an tsal girifl kap lar n n çevresinde bu tür kabartmalarla süslü ortostat ad verilen tafllar bulunurdu. Yeni Assur Krall nda kabartmalar n mimarinin bir parças olarak uygulanmas Geç Hitit etkisiyle yayg nlaflm flt r. Yeni Assur döneminde tafl bloklar üzerine ifllenen sahneler, seferlerden, sefer sonras yap lan kutlamalardan, dini törenlerden ve av sahnelerinden seçilmifltir. Bütün bu sahnelerde kral kusursuz bir biçimde yüceltilmifl olarak gösterilmifltir. Sahnelerin ayr nt lar, figürleri tan mlayan özellikler ve verilmek istenen mesaj büyük bir hassasiyetle belirlenmifl, benzer kabartmalarda benzer biçimde uygulanm flt r. Bu durum Yeni Assur döneminde sanatç lar n belli kurallar ö rendikleri bir okulda yetifltiklerini göstermektedir. Bu okullarda e itilen yetenekli sanatç lar n sarayda görev yapt anlafl lmaktad r. Sahneler saray n duvarlar na yerlefltirilen iki metre kadar yükseklikteki yass tafl levhalar üzerine ifllenmifltir. Av, savafl veya kutlama sahneleri birbirini izleyen birçok tafl boyunca devam etmektedir. Baz sahnelerin yukar dan afla ya do ru yatay hatlar aras na da ifllendi i görülür. Kral, bafl nda sivri uçlu bafll ve elinde asas, üzerindeki giysisi ve bunun gibi birçok ayr nt ile kolayca fark edilecek biçimde ifllenmifltir. Yukar da belirtti imiz gibi Yeni Assur döneminde bir olay n öyküsü, arka arkaya film fleridi gibi tafl levhalara ifllenmeye bafllanm flt r. Özellikle MÖ yedinci yüzy lda yap lan savafllardan ayr nt lar oldukça canl bir biçimde resmedilmifltir. Bu öykücü anlat m imparatorlu un sonlar nda daha karmafl k bir biçimde savafl sahnelerine de uyarlanm flt r. Aflurbanipal döneminde Elam kral na karfl kazan lan savafl, kral n öldürülüflü ve bafl n n kesilerek Ninive ye getiriliflini anlatan sahneler bu de erlendirmeye örnek verilebilir. Yeni Assur sanat n n özgün ve bu dönemin özelliklerini yans tan yanlar yan nda geleneksel yanlar da bulunmaktad r. fllenilen baz sahnelerdeki betimlemeler Sümer döneminden bu yana yinelenen ö elerdir. Örne in iki tekerlekli savafl arabas ve alt ndaki ölü düflman askerini gösteren sahneler, Sümer dönemine

103 6. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar 97 ait ünlü Ur Standard üzerindeki üslubuyla Yeni Assur dönemine kadar tekrar tekrar yap lm flt r. Krall n genifllemesi ve bir imparatorluk haline dönüflmeye bafllamas na paralel olarak bu sanat dal nda da yenilikler yap lm flt r. Aslan, bo a, yabani at, geyik ve ceylan gibi hayvanlar n avland sahnelerde kahraman yine, büyük avc krald r. Aflurbanipal dönemi kabartmalar nda gösterildi i gibi, bazen saray n botanik bahçesinde beslenen aslanlar, halk n huzurunda yap lan kontrollü bir av flenli inde kafesten b rak lmakta, kral da bu aslanlar avlamaktayd. Yeni Assur döneminde heykeller genellikle tap naklara arma an olarak yap lmaktayd. Az say da heykel günümüze ulaflm flt r. British Müzesi ndeki II. Aflurnasirpal ve stanbul Eski fiark Eserleri Müzesi ndeki o lu III. fialmaneser e ait olan iki heykel seçkin örnekler aras ndad r. Lamaflflular, Yeni Assur sanat n n a rl klar k rk tona ulaflan an tsal ve seçkin örneklerdir. Bunlar, insan bafll, hayvan gövdeli ve kanatl olarak yap lan ve kötü ruhlardan saray korumak için saray n girifline konulan heykellerdi. Assur krallar, tek parça tafltan yap lan bu tür heykellerin, tafl oca ndan baflkente getiriliflini konu alan kabartmalar da yapt rm fllard r. Bu kabartmalardan anlafl ld kadar yla kabaca ifllenmifl olan lamaflflu bir k za n üzerine yerlefltirilmekte, yüzlerce kifli, urganlar yard m yla çekerek lamaflfluyu tafl maktayd. Kral da bu tür büyük projelere efllik etmekteydi. Resim 6.3 Tam ifllenmemifl bir lamaflflunun k zak üzerinde tafl nmas n gösteren kabartma (Layard 1853b). Tafl üzerine ifllenen kabartmalardaki figürler gerçek renklerine boyanm flt. Baz saraylar n duvarlar na do rudan boya ile kral n eylemlerini anlatan sahneler de çizilmifltir. III. Tiglat-pileser in Til Barsip saray nda bu uygulaman n k smen sa lam bir örne i günümüze ulaflm flt r. Yeni Assur döneminde, baflar lar n hikâyeci anlat m tafl kabartmalar yan nda bronz levhalar üzerine de uygulanm flt r. III. fialmaneser dönemine ait Balawat kap kabartmalar bunun en iyi korunmufl örne idir. Günümüzde British Müzesi nde olan bu levhalar, yüksekli i 7 m kadar olan ahflaptan çift kanatl bir kap üzerine yap lm flt r. Bu levhalar üzerinde, fialmaneser in ilk 10 y l n n önemli olaylar öykücü bir üslupta anlat lm flt r. Sahnelerin üzerine çiviyaz l notlar da eklenerek sefer-

104 98 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 6.4 Babil kentinin fltar Kap s ve temsili bir tören (Unger 1931). ler vurgulanm flt r. Burada ifllenen sahneler aras nda, ordunun Do u Anadolu nun da l k bölgesine ilerleyifli ve kral n Dicle nin kayna na ulaflarak burada kendi kabartmas n yapt r fl da yer al r. Yeni Assur döneminde saray n ve tap naklar n d fl nda, kentlerin meydan na dikilen steller üzerinde ve sefer yap lan bölgelerde ana kayalara ifllenen kabartmalar da yap lm flt r. Bu kabartmalarda Assur yüceltilirken düflman ülkelerin yöneticileri afla lanm flt r. Örne in III. fialmaneser in yapt rd Siyah Obelisk denen dört yüzü ifllenmifl tafl an tta srail kral Jehu III. fialmaneser in ayaklar na kapan rken gösterilmektedir. Benzer bir flekilde Esarhaddon Zincirli de (Sam al) diktirdi i stelde Fenike kral n ve M s r yöneticisini benzer bir anlay flla ayaklar n n dibinde, oldukça küçük ve dudaklar na halka tak lm fl biçimde resmettirmifltir. Assur sanat, burada bir bölümünü özetledi imiz an tsal boyutlardaki tafl eserlerin yan s ra, Suriye ve Filistin bölgesinin etkisiyle fildifli ve cam; geleneksel Mezopotamya sanat n n devam olarak da damga ve silindir mühürcülük konusunda da son derece parlak ürünler vermifltir. Yeni Babil sanat, birçok bak mdan geleneksel Mezopotamya sanat n n devam olmakla birlikte kendine has özellikleri daha belirgindir. Özellikle fltar Kap s ve saraylar n duvarlar na uygulanan renkli kabartmalar Babil sanat n yans tan özelliktedir. Tanr ve tanr çalar n kutsal hayvanlar n n ifllendi i bu kabartmalar oldukça zor bir teknolojinin ürünüydü. Bir bütünün parçalar olarak üretilen her bir kerpiç kabartma, kompozisyonu oluflturmak üzere renklendirilerek pifliriliyor, s rla kaplan yor ve tu la haline getiriliyordu. Bunlar da panolar içinde yerine yerlefltirilerek tanr ça fltar n aslan, tanr Adad n bo as, Marduk un ejderhas yap l yordu.

105 6. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar 99 Din Mezopotamya toplumlar n n Sümerlerden itibaren oluflmaya bafllayan ortak haf - zalar nda din oldukça önemli bir yere sahipti. Bu ortak bellek, birkaç biny l boyunca anlat lan mitolojik öyküler, ilahiler ve kasidelerle beslenmiflti. Mezopotamya devletlerinden her birinin ayr bafltanr s olmakla birlikte toplum ve devlet Sümer, Akkad ve Babil in önemli tanr lar na sayg gösterirdi. Kral, tanr lar n sayg nl - n korumak ve yüceltmekle görevliydi. Tap naklar onartmak ve yeni tap naklar infla etmek de onun sorumlulu undayd. Bu mekânlara atanan görevliler ve hizmetliler onun himayesi alt ndayd. Tap naklara zengin hediyeler sunmak ve belirli dönemlerde kurban kesmek, toplumsal sayg nl k aç s ndan yerine getirilmesi zorunlu görevlerdi. Assur ülkesinin bafltanr s Assur idi. Di er tanr lar aras nda savafl tanr s Ninurta, aflk tanr ças fltar, günefl ve adalet tanr s fiamafl, ay tanr s Sin ve f rt na tanr s Adad büyük sayg görmekteydi. Bunlar için yap lan tap naklar kentlerdeki önemli yap lar aras nda idi. Bunlar n d fl nda da ad na dualar okunan, adaklarda bulunulan pek çok tanr, tanr ça ve kutsal varl a inan l rd. Mezopotamya toplumu kehanetlere de inanmaktayd. Tap nak görevlileri ve kâhinlerin gelecek hakk nda söyledikleri önemsenmekteydi. Tanr lar n çeflitli yollarla gelecek hakk nda mesaj gönderdi i ve kâhinlerin bu mesajlar okudu u varsay l rd. Kâhinler bunu kurban edilen hayvanlar n iç organlar na, ci erlerine ve y ld zlar n hareketlerine bakarak yaparlard. Gelecekte meydana gelecek kötülüklerden ve yap lm fl büyülerden korunmak için çeflitli yöntemler uygulan rd. Assur krallar zaman zaman kâhinlere dan flarak gelecekleriyle ilgili kehanetler isterlerdi. E er bafllar na bir kötülük gelece ine iliflkin iflaretler al rlarsa bundan korunmak için tahta bir süreli ine vekil kral oturtulur ve kötülü ün onu etkilemesi beklenirdi. Assur krallar ndan Esarhaddon döneminde en az alt, Aflurbanipal zaman nda ise iki kez krall k taht na bu gerekçeyle sahte bir kral (vekil kral) getirilmifltir. Babil, Sümer ülkesine daha yak n olmas nedeniyle yaln zca bu kentte yaflayanlar taraf ndan de il bütün Mezopotamyal lar taraf ndan kutsal kabul edilen mekânlara sahipti. Kentte bin kadar tap na n varl na iliflkin kay tlar kutsall n göstergesi olarak kabul edilir. Babil in bafltanr s Marduk idi. Sümerlerin birçok tanr s n n önemli özelli i bu tanr n n ad alt nda birlefltirilmiflti. Kentteki önemli bütün törenlerde kral, bafltanr Marduk heykeline hediyeler sunar ve onunla birlikte tören alay na kat l rd. Babil in en ünlü bayram kutlamalar ndan biri Mart ay n n ikinci yar s nda bafllayan yeni y l n gelifli dolay s yla yap l rd. Günümüzdeki Nevruz un atas olabilecek bu bayram Babil de on bir gün boyunca kutlan rd. Bafltanr Marduk u simgeleyen heykel al narak kral ve di er bütün devlet erkân fltar Kap s ndan geçit yoluna girer ve bu tören için infla edilmifl Akitu Tap na na giderlerdi. Kral, tap na- a büyük arma anlar sunard. Dindar kral Nabonidus un bir tören s ras nda yaklafl k yüz elli kg alt n ve üç ton kadar da gümüfl verdi i kaydedilmifltir. Bu kutlamalara çevre kentlerden ve devletlerden davetliler de kat l rd. Babil deki tap naklarda yaz c lar, binlerce y ldan beri Mezopotamya toplumlar - n n bildi i dini ve edebi metinleri ö renir ve kopyalar n yaparlard. Tap naklarda kehanet ve bilicilik de okutulurdu. Babil bu ba lamda Eski Mezopotamya n n dan fl lan büyük kâhinlerine sahip merkezlerin bafl nda gelmekteydi. Assur da oldu- u gibi kâhinler krallar n vazgeçilmez dan flmanlar konumundayd lar. Seferlere ç kmadan mutlaka kâhinlere dan fl l r ve onlardan al nan mesajlara göre hareket

106 100 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi edilirdi. Babil ve çevresindeki birçok kentte y ld zlar n hareketlerine duyulan ilginin temel nedeni gelecekle ilgili kehanette bulunabilmekti. SIRA S ZDE 3 Mezopotamya da SIRA S ZDE Yeni Assur ve Yeni Babil uygarl klar nda bir sanat okulunun gelifliminde sanatç n n ba ms z eser yapabilmesinin ne kadar katk s vard r tart fl n z. DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M Mezopotamya da Siyasal De iflim - Kültürel Devaml l k Daha önceden belirtti imiz gibi Mezopotamya da kurulan hemen hemen bütün SORU devletler, bu SORU co rafyaya göç ederek yerleflmifl, buradaki geleneksel yap y tan m fl ve bir flekilde Mezopotamyal olmufl toplumlar taraf ndan kurulmufltu. Mezopotamya bütün D KKAT olarak yabanc bir siyasal gücün egemenli ine girmemifltir. Bu ne- D KKAT denle MÖ dördüncü biny lda geliflen kentler ve tap naklar baflta olmak üzere köklü kurumlar binlerce y lda yeni kurulanlarla birlikte geliflerek birikimlerini sonraki SIRA S ZDE SIRA S ZDE dönemlere aktarm fllard r. Bu yerleflik kültür sayesinde çivi yaz s gelene i üç bin y la yak n bir süre devam etmifltir. Sümerce dualar, bu uygarl n ortadan kalkmas ndan binlerce y l sonra da ayn dilde tekrarlanm flt r. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ Yeni Babil Krall en güçlü oldu u dönemde Persler taraf ndan tarih sahnesinden kald r l nca Mezopotamya ilk kez bütünüyle yabanc bir gücün egemenli i alt na girmifltir. K Dengeleri T A P de ifltiren geliflmeler, Medler gibi Hint-Avrupa kökenli bir K T A P toplum olan Perslerin güçlenerek ran da iktidar ele geçirmesiyle bafllam flt r. Perslerin ilk büyük kral Kyros ( ) Med saray n ve yönetimini devrald ktan sonra Anadolu ya TELEV ZYON ilerlemifltir. Persler, MÖ 547 y l nda Lidya kral Kroisos u yenerek TELEV ZYON baflkenti Sardeis i tahrip etmifl ve Anadolu nun büyük bölümüne egemen olmufltur. Bundan sonraki süreçte Pers - Yunan savafllar bafllam fl ve oldukça uzun süre NTERNET devam etmifltir. NTERNET Persler bu dönemde Anadolu dan ald klar vergilerle ran daki baflkentlerini görkemli birer kente dönüfltürmüfllerdir. Bilinen dünyan n egemeni olma iddias ndaki Persler MÖ 539 y l nda Babil i, II. Kambyses ( ) döneminde de M s r ele geçirmifllerdir. Önasya da yeni bir süreç bafllam flt r. Persler, d flar dan gelen bir güç olmakla birlikte, çok uzak olmad klar için bölgeyi tan maktayd lar. Mezopotamya ve çevresindeki köklü tap naklara ve kült merkezlerine sayg gösterdiler. Tap naklardaki okullarda çiviyaz s kullan lmas bu dönemde de devam etmifltir. Ancak alfabe yaz s n n daha kolay olmas nedeniyle Aramice yayg nlaflarak ortak dil haline dönüflmüfltür. Aramicenin Sami kökenli olmas, Mezopotamya toplumlar aras ndaki kültürel iliflkilerin devam etmesine ve geleneklerin aktar lmas na katk da bulunmufltur. Eski Mezopotamya, insano lunun uygarlaflma sürecindeki en önemli ad mlar n at ld, k r lma süreçlerinin yafland bir bölgedir. Buzul Ça n n arkas ndan Neolitik dönemde tar m, hayvanc l k, yerleflik yaflam, çanak çömlek üretimi, tap nak inflas gibi ilk ad mlar Kuzey Mezopotamya ve Do u Akdeniz k y lar nda at lm flt r. Bu ad mlar milyonlarca y l do an n sunduklar yla yetinen insan n üretim aflamas - na geçiflini sa lam flt r. Yerleflik yaflam n bafllamas insan n kazan mlar n ve tecrübelerini sonraki nesillere aktarmas n kolaylaflt rm fl ve geliflmesini h zland rm flt r. kinci önemli k r lma süreci Uruk Dönemi nde gerçekleflmifltir. Bu dönemde Güney Mezopotamya da kentleflme ile birlikte sulu tar m, teknoloji, mimari, sanat ve uluslar aras ticaret geliflmifl, en önemlisi de yaz ortaya ç km flt r. Bu ad m tarihi süreci bafllatan önemli bir dönüm noktas olmufltur.

107 6. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar 101 Üçüncü de iflim ve dönüflüm süreci olarak de erlendirebilece imiz Demir Ça- nda tek tanr l bir dinin Do u Akdeniz k y lar nda ortaya ç k fl, uzun sürede etkilerini gösterecek yeni bir bafllang çt r. M s r ve Mezopotamya uygarl klar yla yak n iliflkisi olan bir bölgede ortaya ç kan bu yeni dinin baz mesajlar n n Sümerlerden beri ortak belleklerde var olan Yarad l fl ve Tufan gibi anlat larla verilmifl olmas köklü kültürün a rl olarak alg lanabilir. Demir Ça nda ortaya ç kan birçok toplum günümüze kadar varl n korumufl ve siyasal geliflmelerde önemli rol oynam flt r. Mezopotamya kültürü günümüzde de Ortado u toplumlar aras nda bir flekilde varl n korumaktad r. Hammurabi yasalar ndaki k sasa k sas yaklafl - m, Orta Assur yasalar ndaki kad n n örtünmesi ve erkeklerden sak nmas uyar lar bu konuda örnek olarak verilebilir.

108 102 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Mezopotamya n n en güçlü devletleri olan Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar n n yönetim biçimini aç klayabilme Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar nda, Mezopotamya n n geleneksel devlet yönetim anlay fl do rultusunda en tepede kral bulunurdu. Kral n yönetici sülaleden gelmesi önemliydi. Taht zorla, bir taht entrikas yla ele geçiren farkl sülale mensuplar bile kendilerini yerine geçtikleri krala ba layan yaz tlar veya flecereler yazd rm fllard r. Assur ve Babil krallar yaz tlar nda isimlerinin bafl nda Büyük Kral, Güçlü Kral, Yukar Deniz den (Akdeniz) Afla Deniz e (Basra Körfezi) Kadar Olan Bölgenin Hâkimi, Dört Bir Yan n Kral ve Evrenin Kral, Sümer ve Akkad Ülkelerinin Kral gibi unvanlar kullan rlard. Assur ve Babil uygarl klar nda devlet yönetiminde, baflkent ve eyalet merkezlerinde kral n alt nda, binlerce y lda geliflerek flekillenmifl köklü bir bürokrasi bulunmaktad r. Krall yönetim merkezi olan baflkentin sitadeli, yani kral n saray ve yönetim merkezinin kalbi, bürokrasinin tepesindeki görevlilerin bulundu u yer idi. Sarayda, kral ve ailesinin yan s ra, ayn aileden üst düzey yöneticiler ve had m görevliler yaflard. Üst düzey görevlere öncelikli olarak kral soyundan gelenler atanmaktayd. Eyaletlerde önemli ailelerin bireyleri ve yerel yöneticilerin sülalesinden gelenler bu göreve getirilmekteydi. Kentleflme, mimari ve sanat alan ndaki geliflmeleri de erlendirebilme Yeni Assur Krall, MÖ 1000 ile 612 y llar aras ndaki yaklafl k dört yüz y ll k egemenlik sürecinde üç baflkent, birçok eyalet merkezi, say s z tap nak ve saray infla etmifltir. Bütün bu kentler ve imar faaliyetlerinin geliflmifl bir altyap sistemi vard r. Assur kentleri iki bölümden oluflur: Sitadel ve afla flehir. Ayr bir surla korunan sitadelde saray, tap nak ve kral ailesinden yöneticiler için yap lm fl konaklar bulunurdu. Saray n çevresinde botanik bahçesi bulunmaktayd. Bu bölümde farkl türde hayvanlar da beslenmekteydi. Afla flehir, halk n yaflad bölümdü. Assur kentleri oldukça büyüktü. II. Aflurnasirpal n infla etti i Kalhu 360 hektar, II. Sargon un kurdu u Durfiarrukin (Horsabad) 300 hektar, son baflkent Ninive yaklafl k olarak 750 hektar geniflli indeydi. Mezopotamya n n en görkemli kentlerinden biri ve bu bölgede geliflen uygarl klar n son baflkenti Babil 850 hektar kadard. Bölgenin en büyük yerleflmeleri aras ndaki kentte yaklafl k seksen bin kiflinin yaflad varsay lmaktad r. Yeni Assur Krall döneminde sanat n ulaflt seviyeyi gösteren en önemli eserler, saray duvarlar n süsleyen kabartmalard r. Baflkent Kalhu, Dur-fiarrukin ve Ninive deki saraylar için dönemin sanatç lar taraf ndan yap lan bu kabartmalardaki figürler, devletin gücünü ve kral n baflar - lar n ölümsüzlefltirmek amac yla düzenlenmiflti. Yeni Assur döneminde sanatç lar okullarda yetifltirilmekteydiler. Lamaflflular, Yeni Assur sanat n n a rl klar k rk tona ulaflan an tsal ve seçkin örneklerdir. Bunlar, insan bafll, hayvan gövdeli ve kanatl olarak yap lan ve kötü ruhlardan saray korumak için saray n girifline konulan heykellerdi. Tafl üzerine ifllenen kabartmalardaki figürler gerçek renklerine boyanm flt. Yeni Assur döneminde, baflar lar n hikâyeci anlat m tafl kabartmalar yan nda bronz levhalar üzerine de uygulanm flt r. III. fialmaneser dönemine ait Balawat kap kabartmalar bunun en iyi korunmufl örne idir. Assur sanat tafl ve bronz eserlerin yan s ra, Suriye ve Filistin bölgesinin etkisiyle fildifli ve cam; geleneksel Mezopotamya sanat n n devam olarak da damga ve silindir mühürcülük konusunda da son derece parlak ürünler vermifltir. Yeni Babil sanat, birçok bak mdan geleneksel Mezopotamya sanat n n devam olmakla birlikte kendine has özellikleri daha belirgindir. Özellikle fltar Kap s ve saraylar n duvarlar na uygulanan renkli kabartmalar Babil sanat n yans tan özelliktedir. Tanr ve tanr çalar n kutsal hayvanlar n n ifllendi i bu kabartmalar oldukça zor bir teknolojinin ürünüydü. Bir bütünün parçalar olarak üretilen her bir kerpiç, kompozisyonu oluflturmak üzere flekillendirildikten sonra boyan yor, s rla kaplan yor, pifliriliyor ve tu la haline getiriliyordu. Bunlar da panolar içinde yerine yerlefltirilerek tanr ça fltar n aslan, tanr Adad n bo as, Marduk un ejderhas yap l yordu.

109 6. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar 103 A MAÇ 3 Yeni Assur ve Babil dönemini ö renmemizi sa layan kaynaklar s ralayabilme Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar n n tarihi, birçok farkl kaynaktan gelen bilgilerle yaz l r. Bu kaynaklar üç bafll k alt nda toplanabilir: Yaz l kaynaklar, arkeolojik kaynaklar ve yabanc kaynaklar. MÖ birinci biny l n ilk yar s n kapsayan bu iki krall k dönemi için yaz l kaynaklar oldukça zengindir. Özellikle Yeni Assur Krall, resmi kay tlar n tutulmas konusunda oldukça titiz davranm flt r. Baflkentler ve eyalet merkezlerinde bulunan resmi arflivlerde say s z çivi yaz l belge günümüze ulaflm flt r. Baflkentlerde devletin hizmeti için yaz c s n f n yetifltiren okullar n bu dönemde de önemli bir kurum oldu u anlafl lmaktad r. Yaz l kaynaklar, annallar, mektuplar, kral listeleri gibi birçok grupta toplanabilecek içeri e sahiptir. Arkeolojik kaynaklar bütün Assur ve Babil kentlerinde arkeolojik kaz larla ortaya ç kar - lan bu döneme ait mimari, sanat, günlük yaflam, savafl, din gibi alanlarda yap lm fl veya üretilmifl eflyalard r. Yabanc kaynaklar, Yeni Assur Krall - n n ça dafl olan Geç Hitit kent devletleri, Urartu, Babil, M s r ve daha sonraki döneme ait olan Antik Yunan yaz l belgelerinden oluflur.

110 104 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Kendimizi S nayal m 1. Afla dakilerden hangisi Yeni Assur Krall n n kronolojisi konusunda bilgi veren yaz l kaynaklard r? a. Annallar b. Limmu listeleri c. Mektuplar d. Gösterifl yaz ltar e. Hiyeroglif yaz tlar 2. Afla dakilerden hangisi Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar hakk nda bilgi veren yabanc kaynaklardan biri de ildir? a. Urartu yaz tlar b. Geç Hitit yaz tlar c. M s r yaz tlar d. Eski Ahit e. Lidya yaz tlar 3. Kral Aflurbanipal n kütüphanesi hangi kentte bulunmufltur? a. Assur b. Babil c. Dur-fiarrukin d. Ninive e. Kalhu 4. Yeni Assur döneminde kurulun ilk baflkent hangisidir? a. Kalhu b. Assur c. Ninive d. Babil e. Dur-fiarrukin 5. Yeni Assur ve Babil krall klar nda kral n yönetme yetkisini kimden ald na inan l rd? a. Halktan b. Kanunlardan c. Tanr dan d. Ordudan e. Babas ndan 6. Yaz l belgelere göre Yeni Assur ordusunda en çok kaç asker bulunurdu? a b c d e fltar Kap s hangi kentte bulunmaktayd? a. Babil b. Assur c. Tuflhan d. Karkam fl e. Ninive 8. Saraylar n kap lar na kötü ruhlardan korunmak için yerlefltirilen bafl insan, gövdesi hayvan biçiminde kanatl heykellere ne ad verilmektedir? a. Stel b. Kabartma c. Lamaflflu d. Ziggurat e. Fresko 9. Babil in en büyük tanr s hangisidir? a. fltar b. Adad c. Sin d. Marduk e. fiamafl 10. Yeni y l n bafllang c hangi ayda kutlanan törenlerle ilan edilirdi? a. Ocak b. fiubat c. Mart d. Nisan e. May s

111 6. Ünite - Yeni Assur ve Yeni Babil Uygarl klar 105 Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. b Yan t n z yanl flsa Yeni Assur ve Babil Tarihinin Kaynaklar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. e Yan t n z yanl flsa Yeni Assur ve Babil Tarihinin Kaynaklar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yan t n z yanl flsa Arflivler bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. a Yan t n z yanl flsa Kentleflme ve Sanat bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yan t n z yanl flsa Devlet Yönetimi bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yan t n z yanl flsa Ordu bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yan t n z yanl flsa Kentleflme ve Sanat bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. c Yan t n z yanl flsa Sanat bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yan t n z yanl flsa Din bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. c Yan t n z yanl flsa Din bölümünü yeniden gözden geçiriniz. S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Sümer ve Akkad isimleri çivi yaz l belgelerde an lmaktayd. Çivi yaz s n n ortadan kalkmas yla bu toplumlar n isimleri unutuldu. Yeni Assur ve Yeni Babil krall klar - n n Do u Akdeniz k y lar na, özellikle de Kudüs e yapt klar seferlerin ve bu bölgede yapt klar n n Eski Ahit te anlat lmas unutulmalar n engellemifltir. S ra Sizde 2 Yeni Assur Krall döneminde ordu piyade, süvari ve atlar n çekti i savafl arabalar ndan olufluyordu. Piyade s n f en büyük bölüm idi. Süvari s n f bozk r kökenli yar göçebe toplumlar n Yak ndo u ya gelifliyle yavafl yavafl geliflmifltir. Assur Krall döneminde yap lm fl kabartmalar üzerinde kale kap lar n k rmak için gelifltirilmifl tekerlekli koç bafllar ve benzeri a r silahlar resmedilmifltir. Ayr ca kalelere girmek için tüneller kazd klar, uzun merdivenler yapt klar da gözükür. S ra Sizde 3 Yeni Assur ve Babil de sanatç lar eserlerinin konular n seçmekte ve bunlar ifllemekte özgür de ildiler. Devleti, tanr lar ve kral yüceltmek sanat n en temel amac yd. Bu nedenle krallar ve tanr lar sahnelerin merkezinde, di er figürlerden farkl olarak betimlenmifltir. Assur ve Babil e direnen düflmanlar ise afla lamak amac yla, yaral, esir veya yenilmifl olarak gösterilmifltir. Ancak Assur ve Babil de sanat oldukça geliflmiflti. Bunda sanatç lar n iyi e itim almalar n n, çevre kültürlerden sanatç lar n birikimlerinden yararlanmalar n n önemli rolü vard r. Yararlan lan Kaynaklar Gates, C. (2003). Ancient Cities, London. Handcock, P.S.P. (1912). Mesopotamian Archaeology, London. Köro lu, K. (2010). Eski Mezopotamya Tarihi. Bafllang c ndan Pers Dönemine Kadar, stanbul. Kuhrt, A. (2007). Eskiça da Yak ndo u I-II (Çev. D. fiendil), stanbul. Layard, A. H. (1853). The Monuments of Nineveh, London. Layard, A. H. (1853b). A Second Series of the Monuments of Nineveh, London. Loud, G.-Altman, C.B. (1938). Khorsabad II. The Citadel and the Town, Chicago. Oates, J. (2004). Babil (Çev. F. Çizmeli), Ankara. Roaf, M. (1996). Mezopotamya ve Eski Yak ndo u (Çev. Z. K l ç), stanbul. Sevin, V. (1991). Yeni Assur Sanat I. Mimarl k, Ankara. Unger, E. (1931). Babylon, Berlin. Van de Mieroop, M (2006). Antik Yak ndo u nun Tarihi (Çev. S. Gül), Ankara.

112 7ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Eski M s r n co rafyas n n yaflam biçimi üzerindeki etkisini aç klayabilecek, Eski M s r tarihinin dönemlerini aç klayabilecek, Eski M s r n siyasi olaylar n tart flabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Nil Nehri Firavunlar Krall k Kadefl Antlaflmas çindekiler Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Eski M s r Tarihi G R fi ERKEN DEV R (1-2. SÜLALELER) (YAKL. OL. MÖ ) ESK KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) B R NC ARA DÖNEM (MÖ ) ORTA KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) K NC ARA DÖNEM (MÖ ) YEN KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) ÜÇÜNCÜ ARA DÖNEM (MÖ ) GEÇ DÖNEM ( SÜLALELER) (MÖ )

113 Eski M s r Tarihi G R fi Co rafi Koflullar M s r, km geniflli indeki Nil Vadisi ni kaplar. Dünyan n en uzun nehri (6695 km) olan Nil, Viktorya Gölü civar ndan ortaya ç kar ve kuzeye do ru akarak Akdeniz e dökülür. Eski M s r Uygarl, Nil Vadisi nde geliflmifltir. Nil Vadisi nin bat s n da l k olan Bat Çölü, do usunu Do u Çölü, K z ldeniz tepeleri ve K z ldeniz s n rlamaktad r. Kuzeyde Delta Bölgesi nden bafllayan vadi, güneyde ça layanlara kadar uzan r. Ça layanlar bölgesinde bulunan kayal klar geçifli zorlaflt r r. Ça layanlar n güneyinde ise Sudan (Eskiça da Nubya) yer al r. Eski M s r n geleneksel güney s n r Birinci Ça layan d r. Buradan kuzeye Memfis e kadar olan bölge Yukar M s r, Memfis in kuzeyindeki Nil Deltas ise Afla M s r olarak adland - r l r. Memfis ile Abidos aras ndaki bölge bilim adamlar nca Orta M s r ad yla an l r. Ancak Eski M s rl lar ki Ülke dediklerinde sadece Afla ve Yukar M s r ifade etmifllerdir. Nil Vadisi nin 200 km bat s nda vadiye paralel olarak kuzey güney yönünde Siva, Bahariye, Farafra, Dahla ve El Harga gibi adlar tafl yan vahalar dizisi bulunur. Bu vahalar da M s rl lar taraf ndan iskân edilmifltir. Eskiça da ülkenin sald r ya en aç k bölgesini kuzeyi oluflturmaktayd. Libya, Sina Yar madas ve Suriye ye de kuzeydeki Delta Bölgesi nden geçitler vard r. Ülkenin büyük bölümünün d fl dünyadan soyutlanm fl olmas, homojen bir M s r uygarl n n yarat lmas na neden olmufltur. Eskiça da Nil Vadisi ne hemen hemen hiç ya mur ya mazd. Bu nedenle topra n verimlili i, tümüyle Nil Nehri nin taflk nlar na ba l yd. Güneydeki Etiyopya da lar na ya an yaz ya murlar Nil Nehri nin her y l düzenli olarak taflmas na neden olurdu. Nil Nehri May s ay nda yükselmeye bafllard ve Temmuz dan Ekim e kadar vadi üzerinden akard. Bu mevsime eski M s rl larca Taflk n (akhet) denirdi. Kas m n bafl nda sular çekilmeye bafllar, nehir yavafl yavafl yata na gerilerdi. Nehrin getirdi i balç k, yata n n iki yan nda birikir ve verimli tar m topraklar n olufltururdu. Kas m ile fiubat aras ndaki Ekim (peret) mevsiminde tarla s n rlar belirlenir, tarlalar sürülür ve tohumlar topra a ekilebilirdi. Mart tan Haziran a kadarki dönem ise Hasat (shemu) mevsimiydi. Olgunlaflan ürünlerin hasad bu mevsimde yap l rd. Herodotos, M s r Nil in bir arma an d r diyerek bu nehrin

114 108 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 7.1 M s r Haritas (Hornung 2004b, s. 7). M s r için tafl d hayati önemi vurgulam flt r. Nil Nehri nin taflk nlar n n getirdi i balç k topraktan, normal mevsim ya fllar yla beslenmifl bir topraktan elde edilenin üç - dört kat fazla ürün al nabilmifltir. E er Nil Nehri olmasayd M s r n Akdeniz k y s d fl nda hiçbir yerinde tar m yap lamazd.

115 7. Ünite - Eski M s r Tarihi 109 Resim 7.2 Nubya Haritas (Hornung 2004b, s. 8). Eski M s r da üretilen bafll ca ürünler aras nda, ekmek yap m nda kullan lan düflük kaliteli Emer bu day, arpa, mercimek, nohut, so an, sar msak, baflta hurma olmak üzere çeflitli meyveler, yem bitkileri ve susam say labilir. Delta kesiminde ve vahalarda yetifltirilen üzüm k rm z ve beyaz flarap yap m nda kullan l rd. Ayr ca nar ve hurma flarab ile bira da yap l rd. Batakl k alanlar zenginlerin avlad av hayvanlar n n ve papirüslerin bol bulundu u alanlard. Papirüsler bir tür kâ t, has r, tekne ve alet yap m nda kullan l rd. Papirüs ve ekimi yap lan ketenden giysi,

116 110 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi SIRA S ZDE 1 halat ve yelken bezi imal edilirdi. Ar c l k önemliydi ve bal bafll ca tatland r c olarak kullan l rd. Hayvanc l k, batakl k k y s ndaki alanlarda ve Delta Bölgesi nde yap l rd. En çok tercih edilen et türü s r etiydi, ancak koyun, keçi, domuz ve ceylan eti de yenirdi. Ördek, kaz, güvercin ve yabani kufllar da tercih edilen yiyeceklerdendi. Yeni Krall k ve Yunan - Roma dönemlerinde tavuk yayg nlaflm flt. M s rl lar Nil Nehri ni ulafl m için de kullanmaktayd lar. Özellikle sular n taflma döneminde nehrin debisi güneyden kuzeye do ru ulafl ma olanak sa l yordu. Nehir üzerinde seyahat edenler belli iskelelerde mola vererek dinleniyor ve erzak al p yollar na devam ediyorlard. Nil vadisinin iki yan nda bulunan da lar inflaat faaliyetleri için ihtiyaç duyulan granit, bazalt ve kalker gibi tafl türleri bak m ndan zengindi. Bunun d fl nda do u da lar ve Nubya Bölgesi nde (Sudan) çok zengin alt n yataklar da bulunmaktayd. Sina Yar madas nda bak r ve firuze yataklar vard. nflaat faaliyetleri ve tekne yap m için kullan lan ahflap ise bölgede yetiflen hurma, incir, lg n gibi a açlardan sa lan yordu. Eski M s r da SIRA mevsimler S ZDE nas l belirlenmiflti? Tart fl n z. Sülaleler Öncesi Dönemde M s r DÜfiÜNEL M M s r da Paleolitik DÜfiÜNEL M Ça dan (Eski Tafl Ça ) beri insanlar yaflamaktayd. Paleolitik kültürlerin izleri günümüzden y l önceye kadar gitmektedir. Yaflam koflullar günümüzdekinden SORU farkl yd, daha nemli, günümüzdeki ekvatoral iklime daha SORU yak n bir iklim vard. Bugün vadinin yar s ndan fazlas n kaplayan Nil Nehri, o dönemde tüm vadiyi kapl yor ve daha sonralar çöl hâline gelecek olan yerlerde insanlara özgü yerleflim alanlar n çevresinde topluyordu. Paleolitik Ça insanlar na D KKAT D KKAT ait tafl aletler Nil Vadisi ni çevreleyen da larda bulunmufltur. SIRA S ZDE Günümüzden SIRA S ZDE y l önce Sahra n n kuraklaflmas ve çölleflmesi sonucunda bu bölgede avc l k ve toplay c l kla geçinen halklar Delta Bölgesi ne ve Nil Vadisi ne göç etmifllerdir. Neolitik Ça da (Cilal Tafl Ça ) insanlar ilk köyleri kurmufllar, hayvanlar AMAÇLARIMIZ evcillefltirmifller, tar m yapmaya bafllam fllar ve çanak çömlek üret- AMAÇLARIMIZ mifllerdir. Neolitik Ça ve Sülaleler Öncesi döneme iliflkin en önemli kültürler aras nda Afla K M s r da T A P Merimde (MÖ ) ve El-Meadi (MÖ ), Yu- K T A P kar M s r da ise Badari Kültürü (MÖ ), I. Nagada Kültürü (Amra Kültürü: MÖ ), II. ve III. Nagada Kültürü (Gerze Kültürü: MÖ /3000) TELEV ZYON say labilir. TELEV ZYON Arkeolojik buluntular ve daha sonraki dönemlere ait yaz l kaynaklar, Sülaleler Öncesi Dönem de Yukar M s r ve Afla M s r yöneten krallar oldu unu göstermektedir. Yukar M s r da Memfis civar nda ve Afla M s r da Delta da bu döneme NTERNET ait üzerinde NTERNET flahin motifi yer alan kraliyet amblemleri bulunmufltur. Afla M s r krallar k rm z, Yukar M s r krallar beyaz bir taç tak yorlard. ERKEN DEV R (1-2. SÜLALELER) (YAKL. OL. MÖ ) Yeni Krall k Dönemi nin bafl nda yerleflmifl bir gelene e göre MÖ 3000 y llar nda Menes adl efsanevi bir kral, Afla M s r ve Yukar M s r krall klar n tek bir krall k alt nda birlefltirmeyi baflarm flt r. Ancak Yukar M s rl lar n baflkenti oldu u san lan Hierakonpolis te bulunmufl olan, tap na a adak olarak sunulmufl Narmer Levhas n n bir yüzündeki kabartmalarda, Yukar M s r n beyaz tac n giyen Kral Narmer,

117 7. Ünite - Eski M s r Tarihi Delta Bölgesi ni ele geçirip bir reisi esir al rken betimlenmifltir. Levhan n di er yüzünde de Narmer, Afla M s r n k rm z tac n giymifl flekilde resmedilmifltir. Narmer Levhas sayesinde bugün birçok tarihçi M s r n gerçek birlefltiricisinin Narmer oldu u konusunda fikir birli i içindedir. M s r Devleti nin bu flekilde kuruluflundan Büyük skender in MÖ 332 y l nda M s r a gelifline kadar geçen süredeki M s r tarihi, Eski M s rl tarihçi Manetho taraf ndan 31 sülaleye ayr lm flt r. M s r, Erken Devir de 1. ve 2. sülaleler taraf ndan yönetilmifltir. 1. Sülale efsanevi kral Menes le bafllar. Menes in gerçekten yaflad na iliflkin izler kesinlik kazanmam flt r. Kendi dönemlerinde bu krallar resmi unvanlar n oluflturan Horus adlar yla tan n rlard, kral listelerinde geçen do um adlar kullan lmazd. Bu nedenle kral listelerinde ad geçen Kral Aha ile Menes in ayn kifli oldu u düflünülmektedir. 1. Sülale yle birlikte yaz yayg n olarak kullan lmaya bafllam fl ve siyasi baflkent olarak Memfis kurulmufltur. Abidos ve Hierakonpolis bu dönemin di er önemli merkezleridir. 1. Sülale nin Yak ndo u ve Libya ile iliflkileri olmufltur. Ülke topraklar güneyde kinci Ça layan a kadar uzanm flt r. Bu dönemde krallar ve saray halk Abidos ta çölün içlerinde bir mezarl a gömülmüfllerdir. Mütevaz boyutlarda infla edilmifl olan bu mezarlar sonraki dönemlerde soyulmufllard r. Yüksek devlet görevlilerinden bir grup ise Sakkara n n kuzeyinde çölün yan nda infla edilmifl mezarlara gömülmüfllerdir. 2. Sülale nin ilk kral Peribsen M s r tarihinde Horus de il Seth unvan tafl yan ilk ve tek krald r. Peribsen ad n n bir Horus ad olan Sehmehib den de ifltirdi i düflünülmektedir. 2. Sülale döneminin bafl nda kraliyet mezarl Sakkara ya tafl nm flt r. Kral Hasehemvi döneminde Suriye - Lübnan bölgesindeki liman kenti olan Biblos ile ticaret iliflkileri kurulmufltur. Yukar M s r da birçok tafl yap infla ettirilmifltir. Bu dönemde gerek kraliyet gerekse özel kiflilerin yapt rd tafl heykellerin kalitesi artm flt r. Hasehemvi tüm rakiplerini ortadan kald rarak, devletin bütünlü ünü güvence alt na alm fl, krall k dini oluflturulmufltur. Sonuç olarak, Erken Devirde M s r n s n rlar kuzeyde Delta Bölgesi nden güneyde Birinci Ça layan a kadar uzanm flt r. M s r merkezî devlet yönetimi oluflturulmufl ve yüzy llarca kullan lacak olan krall k modeli gelifltirilmifltir. Hiyeroglif yaz ve krall k dini yayg nlaflm flt r. 111 Manetho: Ptolemaioslar döneminde (MÖ ) yaflam fl Eski M s rl tarihçi ve rahip. Yunanca yazd Aegyptica/ M s r Tarihi adl eserinde M s r Devleti nin kuruluflundan Büyük skender e kadar geçen sürede bafla geçen M s r krallar n 31 sülaleye ay rm flt r. Horus: fiahin bafll, insan gövdeli ya da flahin fleklinde gösterilen gökyüzü tanr s d r. M s r n ilk devlet tanr s d r. Tanr Osiris ve tanr ça sis in o ludur. Kralla yak ndan iliflkiliydi. Kral mutlak bir hükümdar ve ayn zamanda tanr Horus un yeryüzündeki temsilcisiydi. Seth: Kimli i belirsiz bir hayvan bafll, insan gövdeli, düzensizli in çöllerin, f rt nalar n ve savafl n tanr s. Osiris in kardefli. Erken Devirde Eski M s r daki önemli geliflmeleri maddeler hâlinde SIRA yaz n z. S ZDE ESK KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M DÜfiÜNEL M 3. ve 4. sülaleler düzeni ve bar fl sa layarak Klasik M s r uygarl n n temellerini atm fllar ve güçlendirmifllerdir. Eski krall kta kraliyet ve yönetim merkezi Memfis kentidir. Memfis modern Kahire nin yaklafl k 20 km güneyindedir. SORU Geleneksel düflünceye göre ilk kral Menes taraf ndan kurulmufltur ve ayn zamanda tanr Ptah SORU kültüne tap n lan büyük bir dinsel merkezdir. D KKAT D KKAT 3. Sülale krallar n n siyasi faaliyetleri hakk nda çok az bilgi vard r. Bu sülalenin güçlü krallar ndan Coser (MÖ ) zaman nda birinci ve ikinci ça layanlar SIRA S ZDE SIRA S ZDE aras ndaki Afla Nubya Bölgesi ilk kez egemenlik alt na al nm flt r. 3. Sülale döneminden itibaren M s r, Sina da bak r ve firuze madenlerine sahip olmufl ve iflletmeye bafllam flt r. 3. Sülale nin son kral Huni (MÖ ) AMAÇLARIMIZ Nil in Elefantin Adas nda bir kale kurarak M s r n Birinci Ça layan daki güney s n r n iyice güvence AMAÇLARIMIZ alt na alm flt r. K T A P K T A P 2 TELEV ZYON TELEV ZYON

118 112 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Mastaba: Sedir anlam na gelen Arapça bir sözcüktür. Bir mastaba, dik ya da hafif e imli kerpiç ya da tafl duvarlar olan, dikdörtgen planda bir oda görünümündedir. Tavan genellikle düzdür. Zemin alt nda, tavandan dik bir kuyu ile inilen mezar odas vard r. Nekropolis: Yunanca mezarl k (Ölüler Kenti) anlam na gelen sözcük. Genellikle uzun süre kullan lan, genifl ve önemli gömü alanlar n niteler. 3. Sülale ile birlikte mütevaz binalardan an tsal tafl mimariye geçilir. Tu la, ahflap ve has rdan infla edilen Coser in krali ikametgâh Sakkara daki Basamakl Piramit in etraf n kuflatan an tsal bir tafl yap ya dönüfltürülür. Krali atölyelerde gerçek boyutta ilk tafl heykeller yontulur ve kabartma sanat geliflir. Coser in ikametgâh - n n yak n ndaki Sakkara platosunda, veziri mimar mhotep taraf ndan infla edilen 6 basamakl ve 60 m yüksekli inde Basamakl Piramit yükselir. Dünyan n en eski piramidi olan bu yap n n güneydo usunda küçük ibadet odalar yla çevrili bir tören avlusu vard r. Coser in halefleri olan krallardan Sehemhet (MÖ ) Sakkara da, Coser in Basamakl Piramidi nin güneybat s nda, kral Huni ise Meidum da yapt rmaya bafllad klar piramitleri bitirememifllerdir. 4. Sülale nin ilk kral Snefru Nubya bölgesine sefer yapm fl esir ve bafl hayvan ganimet olarak alm flt r. Kuzeyde bak r madenleri bak m ndan zengin olan Sina Yar madas na, Fenike ye ve bat daki Libyal lara karfl da sefer yapm flt r. 4. Sülale büyük piramitlerin dönemidir. Eski Krall k Dönemi nde 3. ve 4. sülaleler zaman nda infla edilen ünlü piramitler o döneme Piramitler Ça ad n n verilmesine neden olmufltur. Snefru (MÖ ), Meidum da Huni nin bafllad piramidin yap m na devam eder, ancak daha sonra kendi piramit kompleksini yapmak için inflaat yar m b rak r. Dahflur da E ik piramit ve K z l Piramit olarak adland r lan iki piramit yapt rm flt r. K z l Piramit geometrik olarak ilk gerçek piramittir. Babas Snefru nun yerine geçen Keops un (Hufu) (MÖ ) Giza Platosu nda yapt rd piramit 146 m yüksekli iyle Eski M s r da infla edilmifl en büyük piramittir. Ayr ca Dendara da ilk Hathor tap na n da yapt rm flt r. Keops saltanat s ras nda babas Snefru gibi Sina Yar madas na yap lan seferlere devam etmifltir. Keops un yerine geçen o lu Ra cedef de (MÖ ) kendisine Giza n n 8 km kuzeyindeki Abu Ravvafl kayal k tepelerinde bir piramit yapt rmak istemifl ancak erken ölümü sonucu inflaat yar m kalm flt r. Ra cedef in yerine geçen kardefli ya da üvey kardefli olan Kefren (Hafre) (MÖ ) mezar kompleksini Keops Piramidi nin hemen güneybat s na yapt r r. Kefren in o lu Mikerinos (Menkaure) (MÖ ) Giza daki son piramidi yapt rm flt r. Bu piramit 66,5 m yüksekli inde olup Keops ve Kefren piramitlerinden çok alçakt r. Giza piramitleri M s r n en görkemli an tlar olarak karfl m za ç karlar. An tsal mimariye sahip olan piramitler güç ve zenginli in simgesiydiler. Keops Piramidi antik dünyan n yedi harikas ndan birini oluflturur. Yap lardan baflka 4. Sülale zaman nda heykelt rafll k, kabartma, yaz t ve mezar hediyelerinde de parlak, üstün bir sanat anlay fl görülür. 4. Sülale nin son firavunu fiepseskaf (MÖ ) kendisine piramit yerine çok büyük bir mastaba yapt rm flt r. 5. Sülale firavunlar Sina Yar madas na seferler yapm fllar ve buradaki kabilelerle çat flm fllard r. Ayr ca Libya ya malanm flt r. Suriye ile ekonomik ve diplomatik iliflkiler güçlendirilmifltir. Ticaret iliflkileri ise Ege ye ve Girit e kadar uzanm flt r. 5. Sülale zaman nda piramitlerin boyutlar küçülmüfltür. Bu sülaleden Userkaf (MÖ ) Sakkara da Basamakl Piramit in hemen yan bafl na küçük bir piramit yapt rm fl buna Abusir yak nlar nda Günefl Tanr s Ra için yapt rd an tsal bir tap na eklemifltir. Ondan sonra Menkauhor a (MÖ ) kadar gelen befl kral da bu tür günefl tap naklar n piramit mezarlar n n yan na yapt rmaya devam etmifllerdir. Günümüze kadar bu tap naklardan sadece Userkaf ve Neuserre ye (MÖ ) ait olanlar kaz l p gün fl na ç kar labilmifltir. Kaz lan iki tap nak gibi di erlerinin de Abusir köyünün kuzeyindeki Memfis Nekropolü nün bir bölgesinde oldu u tahmin edilmektedir. Ra (günefl) tap naklar da piramitler gibi bir vadi

119 7. Ünite - Eski M s r Tarihi 113 tap na, geçit yolu ve kült tap na ndan oluflmaktad r. Ancak kült tap na n n ard nda piramit de il yüksek ve e imli bir kaidenin üzerinde bir sütun ya da dev bir dikilitafl yükselir. Bu sülalenin son krallar zaman nda günefl dininin öneminde bir azalma olmufl ve günefl tap naklar n n yap m sona ermifltir. 4. ve 5. sülaleler tarihinin en önemli geliflmelerinden biri, günefl dininin ortaya ç kmas d r. M s r firavunlar, Ra n n O lu (Günefl Tanr s n n O lu) Horus unvan n kullanmaya bafllam fllard r. Eski Krall k zaman nda M s r topraklar güneyde Afla Nubya, Kuzeyde Sina Yar madas na kadar uzan yordu. 6. Sülale, kral Teti (MÖ ) taraf ndan kurulmufltur. O nu I. Pepi ( ) ve II. Pepi (MÖ ) takip etmifltir. Bu sülale döneminde de monarflik kurumlar geliflmifltir. I. Pepi döneminde M s r birlikleri Do u Çölü ve Nubya ya sefer düzenlediler. Kuzeyde Sina bölgesindeki bedeviler (Kum halk ) ve Güney Filistin deki kabileler ma lup edildi. I. Pepi nin o lu kral Merenre (MÖ ) zaman nda da Do u Çölü ne ve Nubya ya keflif seferleri yap lm fl ve Nubya flefleri taraf ndan sunulan vergiler kral Merenre taraf ndan kabul edilmifltir. Merenre genç yaflta ölünce yerine geçen üvey kardefli ve 6. Sülale nin son firavunu olan II. Pepi nin uzun saltanat nda (MÖ ) yaflanan gerileme Eski Krall n çöküflünü haz rlam flt r. Bu çöküfl d fl etkilerden kaynaklanmam flt r. II. Pepi çocuk yaflta tahta ç kt için ülke siyasetinin uzun süre kral n annesi ve eyalet yöneticisi olan aile üyeleri taraf ndan belirlenmesi, krall ve yönetimi zay flatm flt r. Krall n zay flamas nda kral n yetiflkinli inde bile güçlü bir kiflilik olmamas n n etkisi olmufltur. 7. ve 8. sülaleler zaman nda (MÖ ) çok k sa sürelerle tahtta kalan 75 civar nda kral bafla geçmifltir. Bu krallar döneminde otorite kaybedilmifltir. 8. Sülale nin sonuna gelindi inde ülkenin birli i tamamen bozulmufl ve Memfis krali ikametgâh ifllevini yitirmifltir. 8. Sülale nin son kral Neferirkare ile Eski Krall k Dönemi sona ermifl ve I. Ara Dönem bafllam flt r. B R NC ARA DÖNEM (MÖ ) Bu dönemin bafl nda baflkent Memfis, Fayyum Bölgesi nin güneyinde Herakleopolis kentinde oturan eyalet yöneticisi bir ailenin eline geçmifltir. Bu aile krall k makam n devralarak, 9. ve 10. sülaleleri kurmufltur. Yukar M s r da ise Teb kentinde yerel bir sülale taraf ndan 11. sülale kurulmufltur. Teb sülalesiyle daha güneydeki Elefantin eyalet yöneticileri aras nda yak n akrabal k iliflkileri vard. Teb ile Elefantin i ay ran Edfu ve Hierakonpolis eyaletleri yöneticisi Anktifi de Yukar M s r da ba ms z hareket eden bir baflka güçtü. Teb hükümdar ailesi kraliyet unvan n Herakleopolis eyalet yöneticileriyle ayn zamanda alm fllard r. 11. Sülale nin ilk kral I. nyotef (Sehertavi) (MÖ ) Teb Bölgesi nin kral olmufltur. Kardefli II. nyotef (MÖ ), krall zaman nda Anktifi nin ölümünden yararlanarak Hierakonpolis ve Edfu eyaletlerini de ele geçirerek Birinci Ça layan a kadar Yukar M s r n sahibi olmufltur. Yöneticileri Herakleopolis te oturan Kuzey Krall ve yöneticileri Teb de oturan Güney Krall M - s r n tamam na sahip olmak için bafllang çta savaflmalar na ra men daha sonra iç sorunlarla u raflmak zorunda kald klar ndan dostça geçinmeyi ye lemifllerdir. Güney Krall n n kral III. nyotef in (MÖ ) saltanat genelde sakin geçer. II- I. nyotef in o lu I. Mentuhotep (MÖ ) Güney Krall n n bafl na geçti inde Kuzey Krall n n bafl na da Merikare geçer. Merikare, Teb in egemenli indeki Tinit Eyaleti ni iflgal etmek ister. Ancak Güney Krall sald r y püskürtmüfl ve Tinit e sald r ya karfl l k olarak Siut u (Asyut) alm fl ve bundan sonra da Kuzey Krall -

120 114 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi n n merkezi Herakleopolis i ele geçirmifltir. Kuzey Krall böylelikle y k lm flt r. Daha sonra Memfis ve Delta bölgesi de I. Mentuhotep in eline geçmifltir. Böylece M s r siyasi olarak yeniden birlefltirilmifl ve Birinci Ara dönem sona ermifltir. ORTA KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) I. Mentuhotep (MÖ ) iki ülkeyi birlefltirmesi nedeniyle saltanat n n geri kalan bölümünde Horus ad n, Horus Sema - taui = ki ülkeyi birlefltiren olarak de ifltirmifltir. Teb kenti M s r n baflkenti hâline gelmifltir. Onun zaman nda M s r a kereste sa lamak için Biblos a seferler yap lm flt r. Yukar M s r da krali imar faaliyetleri görülmüfltür. Deir el-bahri de mezar kompleksleri yap lm flt r. Siyasal ve ekonomik istikrara sahip bir devlet oluflturulmufltur. O lu II. Mentuhotep de (MÖ ) babas n n imar program n devam ettirmifl ve Delta Bölgesi ne kadar yaym flt r. II. Mentuhotep yöresel beylerle anlaflm fl, onlar n deste i ile ülkenin birli ini yeniden sa lam flt r. Göçebe sald r lar na karfl ülke s n rlar n güvenlik alt na alm fl, M s r n etkisini Nubya ya kadar uzatm flt r. 11. Sülale nin son kral III. Mentuhotep (MÖ ) gayri meflru bir kral oldu u için sonraki kral listelerinde yer almam flt r. O da bafla geçer geçmez büyük imar projeleri yürütmüfltür. Veziri olan Amenemhet nas l oldu u bilinmeyen bir flekilde taht ele geçirmifl ve 12. Sülale nin ilk kral olmufltur. I. Amenemhet (MÖ ) zaman nda M s r 11. Sülale krallar döneminden sonraki ikinci parlak dönemini yaflam flt r. I. Amenemhet, Orta M s r da Memfis in 30 km güneyinde Liflt köyü yak n ndaki çtavi yi (kentin ad n n anlam : iki ülkeyi ele geçiren Amenemhet tir) yeni bir baflkent olarak kurmufltur. Ayr ca ikametgâh n n yak n nda kendine ait bir piramit yapt rm flt r. kinci Ça layan da Buhen Kalesi nin yap m na bafllam flt r. Böylece Güney Nubya daki tafl ocaklar ve alt n madenlerini daha kolay kullanabilmifltir. Asya dan gelecek bedevi ak nlar n önlemek için Delta n n do u s n r nda surlar infla ettirmifltir. Bak r ve turkuaz yataklar n n bulundu u Sina Bölgesi de kontrol alt na al nm flt r. Libyal lara karfl kuzeybat da bir sur ya da kale olmamas nedeniyle bu bölgenin güvenli i de s k s k yap lan seferlerle sa lanm flt r. I. Amenemhet, kendi ölümünden sonra taht n el de ifltirmesini kolaylaflt rmak için, o lu I. Senusret i (MÖ ) tahta ortak ederek yeni bir gelenek bafllatm flt r. Bu sistem 12. Sülale nin di er krallar taraf ndan da uygulanm flt r. I. Amenemhet ve I. Senusret ortak saltanat zaman nda güneyde kinci Ça layan a kadar olan topraklar egemenlik alt na al nm flt r. Bu seferleri bizzat Senusret düzenlemifltir. Afla Nubya da büyük kaleler dizisi inflas na bafllanm flt r. M s r n genelinde genifl çapl infla faaliyetleri yürütülmüfltür. I. Senusret Libya seferindeyken babas I. Amenemhet öldürülmüfltür. Ancak ortak krall k sistemi nedeniyle bir kar fl kl k yaflanmadan I. Senusret kral olmufltur. Senusret List kentinde yaflam fl ve piramit mezar n oraya yapt rm flt r. Nubya n n tamam n kolonilefltirmifl, M s r n etkinli ini Üçüncü Ça layan n güneyindeki Kerma ya ve Kufl Bölgesi ne kadar uzatm flt r. I. Senusret de babas gibi ölümünden üç y l önce o lu II. Amenemhet i taht orta yapt. II. Amenemhet (MÖ ) babas I. Senusret in sa lad sa lam konum nedeniyle askeri sefer yapma gere i duymad. O ve halefi II. Senusret (MÖ ) zaman nda 50 y ll k bir bar fl dönemi yaflanm flt r. II. Amenemhet döneminde Punt, Suriye, Asya, Girit, Babil, Biblos, Ugarit ve Küçük Asya ile ticari faaliyetlerde bulunulmufltur. Senusret, Piramit mezar n Memfis yak nlar nda yapt r r. Ölümünden sonra yerini tahta ortak etti i o lu II. Senusret al r. Fayyum Bölgesi nde Moiris Gölü ve çevresinde kurulan barajlar, bentler ve aç lan kanallarla dü-

121 7. Ünite - Eski M s r Tarihi 115 zenli sulama yap larak bölge verimli hale getirilmifltir. II. Senusret zaman nda da devam eden bar fl döneminde eyalet yöneticileri güçlerini artt r rlar. II. Senusret in iktidar paylaflt III. Senusret in (MÖ ) tahta ç k fl yla iç ve d fl politika yeniden hareketlenmifltir. Yeni kral ilk ifl olarak eyalet yöneticilerinin etkinli ine son vermifltir. M s r n idari teflkilat nda reform yapm fl ve ülkeyi dört idari bölgeye ay rm flt r. Onun hareketli d fl politikas M s r n en önemli krallar ndan biri olarak kabul edilmesini sa lam flt r. Nubya da kinci Ça layan n güneyine inerek buray infla ettirdi i yeni kaleler ve büyüttü ü eski kalelerle güvenli hale getirmifl ve M s r n güney s n r n Semna ya kadar uzatm flt r. Nubya da 18. Sülale nin sonuna kadar bir tanr olarak görülmüfl, Semna daki tap nak ona ve yerel tanr Deduen e adanm flt r. III. Senusret in M s r daki en göz al c kal nt lar heykelleridir. Bu heykellerde ilk kez zengin ama yafll, y pranm fl bir yüz ifadesi görülür. Bu ifadeyle krall n zorlu u belirtilmeye çal fl lm flt r. mar faaliyetleri olarak da Delta n n do usundaki I. Amenemhet Tap na geniflletilmifltir. Karnak yak nlar nda savafl tanr s Montu için bir tap nak infla ettirilmifltir. III. Senusret in o lu ve taht orta III. Amenemhet in (MÖ ) yönetimi bar fl içinde geçmifltir. Ülke s n rlar korunmufltur. M s r etkisi Üçüncü Ça layan aflarak bir ticaret kenti olan Kerma ya kadar uzanm flt r. Sina daki bak r ve turkuaz ocaklar iflletilmeye devam etmifltir. Fayyum Bölgesi nde iki piramit ve çeflitli an tlar fiedet te (Krokodilopolis) sular tanr s Sobek için bir kült salonu ve Medine Madi de y lanl tanr ça Renenutet için bir tap nak yapt rm flt r. III. Amenemhet daha sonra Fayyum Bölgesi nde tanr laflt r lm flt r. III. Amenemhet in (MÖ ) ölümünden sonra bafla geçen IV. Amenemhet (MÖ ) güçlü bir kral de ildi. Onun saltanat nda bir gerileme devri bafllam fl olmas na ra men ülke s n rlar korunmufltur. Güneyde s n r kinci Ça layan d r. Sina daki madenler iflletilmeye devam etmifltir. IV. Amenemhet in erkek varisi olmad için ölümünden sonra yerine k z kardefli Nefrusobk (MÖ ) geçmifl ve ülkeyi dört y l yönetmifltir. Ülkenin refah düzeyinde bir azalma olmam flt r. Nefrusobk ile 12. Sülale sona ermifltir. 13. Sülale boyunca 150 y ll k bir zaman dilimi içinde k sa sürelerle hüküm süren 70 kadar kral bafla geçmifltir. ki ya da dört y l gibi k sa aral klarla de iflen krallar nedeniyle, merkezi güç zay flam flt r. Bu dönemde siyasal iktidar, babadan o ula geçen vezirlik kurumunun eline geçmifltir. Vezirlik kurumu Afla M s r Vezirli i ve Yukar M s r Vezirli i olmak üzere ikiye ayr lm flt r. 13. Sülale nin sonlar nda Do u Deltas yo un olarak Asyal göçmenlerin istilas na sahne olmufltur. Asyal göçmenler merkezi hükümetten (13. Sülale) büyük oranda ba ms zlaflm fl ve Delta Bölgesi nde çeflitli küçük krallar (14. Sülale) hüküm sürmeye bafllam flt r. Bunun üzerine 13. Sülale Yukar M s r a çekilmifl ve sülalenin sonuna kadar Yukar M - s r da egemenlik sürmüfltür. Bu sülalenin son krallar na ait an tlar sadece Yukar M s r da Assuan ve Abidos ta bulunmaktad r. K NC ARA DÖNEM (MÖ ) MÖ 1700 lerden sonra Suriye üzerinden M s r a giren baz göçebe kavimler Do u Delta Bölgesi ni iflgal ettiler. M s rl lar, bu göçebeleri yabanc diyarlar n flefleri anlam na gelen hekau - kasut olarak adland rd lar. Antik yazarlar bunlara (Yunancalaflt rarak) Hiksoslar demifllerdir. Hurri kökenli Hiksoslar Delta Bölgesi ne egemen olmufllar ve 15. Sülale yi oluflturmufllard r. Böylece M s r da ilk defa yabanc - lardan oluflan bir sülale kurulmufltur. Memfis i ele geçirerek, Do u Deltas nda kendi baflkentleri olan Avaris i kurmufllar ve M s r n tanr s Seth ile özdefllefltirdik-

122 TELEV ZYON TELEV ZYON 116 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M Firavun: Firavun (Per Ao) sözcü ü büyük ev = saray SORU anlam ndad r. Bu sözcü ün kral anlam nda kullan lmas Yeni Krall k Dönemi nde MÖ 1400 lerden D KKATitibaren kabul görmüfltür. SIRA S ZDE 3 leri tanr lar Baal için bir tap nak infla etmifllerdir. Hiksos krallar tüm M s r a ve Filistin in s n r bölgelerine egemen olmufllard r. Taht üzerinde hak iddia eden di er gruplara da anlay fll davranm fllard r. Yukar M s rda 13. Sülale varl n sürdürmüfltür. Bu dönemde Kuzeybat Delta da 14. Sülalenin de varl n sürdürdü ü düflünülmektedir. Hiksos krallar na paralel olarak bir yerlerde kendilerini kral ilan eden bir baflka Asyal krallar grubu 16. Sülaleyi oluflturur. Bu sülaleler içinde en önemlisi Yukar M s r da 13. Sülale sona erince Tebli bir aile taraf ndan kurulan 17. Sülale dir. 17. Sülale, Birinci Ça layan dan Abidos un kuzeyindeki Kusae ye kadar olan topraklarda hüküm sürmüfltür. Bütün bu küçük krall klar vasal olarak 15. Sülale ye ba l yd lar. 15. ve 17. sülaleler aras kinci Ara Dönem (MÖ ) olarak adland r l r. Alt Hiksos kral ndan oluflan 15. Sülale nin en dikkat çekici krallar Hian ve haleflerinden Apepi dir. Hiksoslar, M s r kültürünü hemen benimsediler. Bunun yan nda M s r a gelirken beraberlerinde koflumlu atlar n çekti i savafl arabal birlikler, çeflitli maddelerden yap lm fl ayr ayr parçalardan oluflan güçlü bir yay, yeni k l ç çeflitleri ve farkl silahlar getirdiler ve bunlar sayesinde M s rl lar kolayca ma lup ettiler. Ayr ca lir ve lavtay da M s rl lara onlar tan tm fllard r. Bu müzik aletleri k sa zamanda moda olmufltur. Di er yenilikler aras nda, haz r bronz alafl m ithal edilerek arsenikle yap lan bronz iflçili ine son verilmesi de vard r. Hiksoslar Dönemi nde M s r bir kültürel zenginlik yaflamas na ra men M s rl lar, d flar dan gelen bu istilac lara al flamam fllar ve Hiksoslar benimseyememifllerdir. 17. Sülale den II. Sekenenre Ta o, yaklafl k 40 y l tahtta kalan Apepi ye karfl ç karak Hiksoslar yönetimden uzaklaflt rma mücadelesini bafllatm fl ancak bu mücadelesi s ras nda ölmüfltür. II. Sekenenre Ta o n n o lu Kamose (MÖ ) babas n n Hiksoslarla bafllatt mücadeleyi devam ettirmifltir. Ülkeyi kendisiyle paylaflan Hiksos kral n n yan nda sadece bir prens olmaya daha fazla katlanamayaca - n söyleyerek Hiksos egemenli ini tan mad n ilan etmifltir. Kuzeye do ru nehir gemileri ve Nubyal paral askerlerle bir sefer düzenler, Memfis kentini ve Fayyum bölgesini ele geçirir. Avaris önlerine kadar gelir ama flehrin savunmas ve Hiksoslar n atl arabal birliklerinin gücü nedeniyle flehri alamaz. Yerine geçen kardefli Ahmose (MÖ ) Hiksoslarla mücadeleyi sürdürmüfltür. Ahmose önce Nubyal larla Hiksoslar n ba lant s n kesmifl daha sonra Memfis ve Avaris kentlerini ele geçirmifltir. Hiksoslara karfl, onlardan ö rendikleri atl savafl arabalar n kullanarak savaflm flt r. Sonuçta MÖ 1532 de Hiksoslar yenerek Filistin e sürmüfltür. Nubya üzerinde de M s r egemenli i tekrar kurulmufltur. M s r da ilk SIRA yabanc S ZDE sülale hâkimiyeti nas l sonuçlanm flt r? Tart fl n z. YEN KRALLIK ( SÜLALELER) (MÖ ) DÜfiÜNEL M Yeni Krall k Dönemi, 18. Sülale nin ilk kral I. Ahmose nin Hiksoslar yenip M - s r da siyasal birli i tekrar kurmas yla bafllar. Yeni Krall k Dönemi firavunlar savaflç yd lar ve SORU pek çok ülkeyi fethederek büyük bir imparatorluk kurdular. Ahmose, ülke birli ini sa laman n yan nda güçlü bir ekonomi de oluflturmufltur. Ülkesinin s n rlar n güneyde kinci Ça layan dan kuzeyde Filistin yak nlar na kadar geniflletmifltir. Teb flehri, yönetim merkezi ve vezirin görev yapt yer olmas yan n- D KKAT da Amon un kült merkezi olarak ülkenin dinsel baflkenti olma özelli ini de tafl - maktad r. Orta SIRA S ZDE Krall k Dönemi nde büyük sorunlara yol açan eyalet yöneticileri kurumunu yeniden oluflturmayan kral, Özerk Nubya y genel bir valinin yönetimine vermifltir. Ahmose, Abidos a kendisi ve ailesi için büyük mezar ve kült komp- AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P

123 7. Ünite - Eski M s r Tarihi leksleri yapt r r. Ahmose daha sonraki Ramsesler döneminde tanr olarak sayg görmüfltür. Ahmose nin o lu I. Amenofis (MÖ ) M s r n etkisini güneyde Afla Nubya ya kinci Ça layan n güneyine kadar uzatm fl ve buran n idaresini genel vali Turi ye vermifltir. 18. ve 20. sülaleler döneminde Teb deki nekropolün kurucusu olarak kabul edilen I. Amenofis annesi Ahmose Nofretari ile birlikte Deir el- Medine halk taraf ndan sayg görmüfl ve Teb Nekropolü nün koruyucu tanr s say lm fllard r. I. Tutmosis (MÖ ), MÖ 1500 lerde kuzeye do ru sefer yap p Filistin flehirlerini ele geçirmifl, Suriye deki Mitanni Devleti ni ma lup ederek ülkesinin s - n rlar n kuzeyde F rat Nehri ne, güneyde ise Dördüncü Ça layan a kadar geniflletmifltir. Böylelikle Yukar Nubya yani Kufl Bölgesi bir imparatorluk haline gelen M - s r n yeni eyaleti olmufl ve Afla Nubya gibi genel vali Turi nin idaresine verilmifltir. Nubya bir sömürge olarak idare edilmektedir ve genel vali M s r kral na karfl sorumludur. I. Tutmosis in çizdi i güney s n r daha sonraki dönemlerde de iflmemifltir. Bu dönemde Karnak Tap na nda ek inflaatlar (2 pilon, sütunlu salon ve 2 dikilitafl) yap l r. Ayr ca yine I. Tutmosis, içinde gizli kaya mezarlar bulunan Krallar Vadisi ni Yeni Krall n mezarl haline getirmifltir. Memfis askeri karargâh olmufltur. Ticaret ve Nubya alt nlar sayesinde M s r n zenginli i artm flt r. I. Tutmosis in yerine geçen II. Tutmosis (MÖ ) Nubya ve Filistin e askeri seferler yapm fl, Karnak Tap na nda infla faaliyetlerinde bulunmufltur. II. Tutmosis öldü ünde I. Tutmosis in k z ve firavun II. Tutmosis in kraliçesi olan Hatflepsut un o lu yoktu. Üvey o lu III. Tutmosis (MÖ ) tahta ç kt nda çok küçük oldu u için, ülkeyi kral naibi/ taht orta olarak üvey annesi Hatflepsut yönetmifltir. Hatflepsut III. Tutmosis reflit oldu unda naipli i b rakmam flt r. MÖ 1473 te, babas I. Tutmosis in gerçek vârisi oldu unu iddia ederek, tanr lar n iste- iyle kral oldu unu ilan etmifl ve yönetimi ele geçirmifltir. Hatflepsut un (MÖ ) ve III. Tutmosis in krall klar n n meflruiyetini Amon un bir kehanetine ba lamas Amon rahiplerinin siyasal güçlerinin artt n göstermektedir. III. Tutmosis yetkileri elinden al nmas na ra men Hatflepsut un yan nda taht paylaflmaya devam etmifltir. Hatflepsut zaman nda M s r baflar l ve istikrarl bir dönem yaflam fl ve çok güçlenmifltir. Kad n firavun Somali k y s ndaki Punt a bir ticaret seferi yapar. Deir el- Bahri de yapt rd ölüler tap na, dönemin en önemli yap lar ndan biridir. Tap na Amon, Ra-Haranti, Anubis ve Hathor adl tanr lara adam flt r. Kendini Amon un k z olarak görmüfl ve Amon un Karnak Tap na n geniflletmifltir. M - s r n birçok yerinde ve Nubya da tap naklar infla ettirmifltir. Hatflepsut un ölümüyle yerine III. Tutmosis yeniden tahta geçti inde (MÖ ) üvey annesinin heykellerini parçalatm fl, kabartmalardan tasvirlerini, an tlar ve dikilitafllar üzerine hiyeroglifle yaz lm fl olan ad n sildirtmifltir. Daha önce I. Tutmosis taraf ndan ma lup edilen Suriye deki Mitanni Krall M s r a meydan okuyor ve M s r egemenli inden kurtulmak istiyordu. III. Tutmosis Filistin ve Suriye üzerine en az 17 sefer düzenledi. F rat a kadar Suriye ve Filistin i ele geçirdi. Firavun kazand zaferi Karnak taki Amon Tap na n n duvarlar na yazd rd. Nubya üzerinde de egemenli ini kabul ettirdi ve baflkent Napata y ele geçirdi. Güney s - n r n Dördüncü Ça layan a kadar uzatt. III. Tutmosis krall n n son y llar nda o lu II. Amenofis i taht orta yapt. II. Amenofis (I.Ö ) kendini savaflç ve müthifl bir sporcu olarak tan tm flt r. Suriye ye seferler gerçeklefltirdi. Bu dönemde Mitanni Krall gücünün doru undayd. IV. Tutmosis in (MÖ ) saltanat döneminde Mitanni Krall Ana- 117 Pilon: Tap nak kap lar n n iki yan nda kaideleri genifl, yukar do ru daralan M s r a özgü duvarlard r. Genellikle pilonlar n üzerine tap na hangi kral yapt rd ysa onun zaferlerini betimleyen kabartmalar yap l rd. Pilonlar n önüne tap na hangi kral yapt rd ysa onun büyük boyutlu birkaç heykeli ve dikilitafllar dikilirdi. Dikilitafl: Tek bir bloktan ve genellikle pembe granitten yap lan, yukar do ru incelen ve tepe noktas küçük bir piramit fleklinde biten tafl. Dikilitafllar günefl simgeleriydi. Baz Eski Krall k Dönemi mezarlar n n ve tap naklar n n kap lar n n önüne çift olarak dikilirlerdi.

124 118 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi dolu da Hititlerin güçlenmesinden çekindi i için M s r ile bar fl yapt. IV. Tutmosis bir Mitanni prensesi ile evlendi. Daha sonra bafla geçen III. Amenofis de (MÖ ) birden fazla Mitanni prensesi ile evlendi ve bar fl güçlendirildi. Bu dönemde Babil Akkadças diplomasi dili olarak kullan lmaya bafllad. III. Amenofis in o lu IV. Amenofis (MÖ ), MÖ 1350 lerde M s r n geleneksel tanr lar yerine Günefl (Aton) monoteizmini (tektanr c l k) yerlefltirerek dinde reform yapmak istemifltir. Kar s ünlü kraliçe Nefertiti de firavuna bu konuda yard m etmifltir. Bu kült bir günefle tapma kültüydü. Tapt günefl tanr s n fl nl günefl diski fleklinde tasvir ettirmifltir. Ona göre günefl, fl nlar yla tüm varl klar korur ve onlara yaflam verirdi. Art k ülke tanr s Amon un yerini fl nl günefl (Aton) alm flt r. Aton için Teb kentinde ilk tap nak yap ld. Baflkent Orta M s r da Memfis ile Teb aras nda yeni kurulan Akhetaton (ufuktaki Aton) (bugünkü el-amarna) kentine tafl nd. Burada yap lan Aton Tap na n n üzeri, di er M s r tap naklar n n aksine gökyüzüne do ru aç k b rak lm flt. Tahminen krall n n beflinci y l nda Amenofis (Amon ba fllay c d r) olan ismini Aton un hizmetkâr /Aton u memnun eden anlam na gelen Ekhnaton olarak de ifltirmifltir. Ekhnaton la ilgili resimler ve kabartmalarda firavun genellikle do rudan do ruya fl nlar n saçan güneflin alt nda gösterilmifltir. IV. Amenofis in günefli tek tanr olarak kabul ettirmek istemesi rahiplerin tepkisini çekti ve ülke kar fl kl a sürüklendi. Di er tanr lara ait birçok tap nak kapat lm fl, topraklar n bütün kullan m haklar do rudan firavuna devredilmifl, ekonomik yap bozulmufltur. K sacas yeni din benimsenmemifltir. MÖ 1335 te Ekhnaton un ölümüyle bafla geçen Tutankaton (MÖ ) henüz yedi yafl ndayd. Çocuk yafltaki kral n naipli ini Ekhnaton döneminde Günefl Tanr s n n bafl görevlisi olan Aya yapm flt r. Firavunun ad birkaç ay sonra Tutankamon olarak de ifltirilmifltir. Akhetaton flehri iki y l sonra tamamen terk edilmifl ve baflkent Memfis e tafl nm flt r. Tutankamon, eski M s r dini olan Amon dinini ve çok tanr c l geri getirmifltir. Firavun, daha 19 yafl ndayken hastalanarak ölür. Krallar Vadisi ndeki zengin arma anlarla dolu mezar 1922 y l nda bulunana kadar bozulmadan kalm flt r. Tutankamon öldü ünde Aya tahta ç kmak ister, bunun üzerine Tutankamon un kar s Ankhesenamon Hitit kral fiuppiluliuma ya o ullar ndan birinin kendisiyle evlenerek M s r firavunu olmas n teklif eder. Bunu kabul eden Hitit kral o lunu M s r a gönderir. Ancak Prens Zannanza M s r a giderken yolda öldürülür. Bunun üzerine Aya (MÖ ) k sa bir süre krall a el koyar. Aya ölünce de yerine komutan Horemheb tahta geçer. Horemheb (MÖ ), M s r n idari yap s - n düzeltir. Karnak Tap na na yeni yap lar ekletir. Horemheb de krall n, arkadafl ve kendisi gibi bir komutan olan I. Ramses e b rak r. I. Ramses (MÖ ) 19. Sülale nin kurucusudur. Saltanat k sa sürmüfl ve yerine o lu I. Seti (MÖ ) geçmifltir. I. Seti, Hititlerin zay f durumundan yararlanarak Suriye ye sefer yapm fl ve eskiden M s r n kontrolünde olan topraklar n bir bölümünü geri alm flt r. I. Seti son dönemlerinde o lu II. Ramses i (MÖ ) tahta ortak etmifltir. 19. Sülale firavunlar n n en güçlüsü olan II. Ramses, M s r ülkesinin s n rlar içinde oldu u kabul edilen kuzeydeki Suriye için babas gibi Hititlerle mücadele etmifltir. MÖ 1285 y l nda Suriye de Asi Nehri (Orontes) yak n ndaki Kadefl te Hitit Kral Muvatalli ile savaflm flt r. Tarihe Kadefl Savafl olarak geçen bu savafl sonucunda II. Ramses büyük bir zafer kazand n iddia etmektedir. Ancak Hitit kaynaklar na göre yenilgiden flans eseri kurtulmufltur. MÖ 1270 y l nda II. Ramses ve Hitit Kral III. Hattuflili aras nda yap lan Kadefl Bar fl Ant-

125 7. Ünite - Eski M s r Tarihi 119 laflmas, tarihte iki büyük devlet aras nda yap lan ilk resmi yaz l anlaflmad r. Anlaflmaya göre Kadefl Hititlerde kalm flt r. II. Ramses, III. Hattuflili nin iki k z yla evlenmifl ve yönetici sülaleler aras nda akrabal k ba kurulmufltur. Ramses, baflkenti Delta bölgesindeki Per-Ramses (Ramses in Mülkü) adl flehre tafl m fl, Karnak ve Luksor tap naklar na ekler yapt rm flt r. Nil Nehri nin bat k y - s nda firavunun ölüler tap na olan Ramesseum u yükselir. Yukar M s r da ise Abu Simbel kaya tap naklar n yapt rm flt r. Resim 7.3 Önasya Haritas (Hornung 2004a, s. 84). II. Ramses in yerine geçen Merneptah (MÖ ) Hitit, Ugarit ve Amurru krall klar yla dostane iliflkilerini sürdürmüfltür. Hatta k tl kla mücadele eden Hitit Krall na tah l yard m yapt. MÖ 1200 lerde Merneptah n generalleri, Libyal larla birleflerek Delta Bölgesi ne sald ran Deniz Kavimleri ni Bat Delta Bölgesi nde geri püskürtmüfllerdir. Merneptah saltanat nda baflkent Memfis e tafl nm flt r. 20. Sülale nin güçlü firavunlar ndan olan III. Ramses zaman nda (MÖ ) Libyal lar ve kinci Deniz Kavimleri göçü M s r zorlam fl, ancak III. Ramses karadan ve denizden sald ran Deniz Kavimlerini püskürtmeyi baflarm flt r. III. Ramses, Teb flehri yak nlar ndaki Medinet Habu Tap na n n duvarlar na yazd rd yaz tlarda, Deniz Kavimlerine karfl kazand zaferi anlatm flt r.

126 120 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi SIRA S ZDE 4 Teb flehrinde Hons Tap na ve bat k y s ndaki Ölüler Tap na III. Ramses in imar faaliyetlerinden önemli olanlar d r. III. Ramses in giderek artan iç sorunlarla ilgilenmesi gerekmifltir. Ekonomi iyi de ildir. Memurlar bafl na buyruk hareket ediyor, ücretler ödenmiyor ve fiyatlar art yordu. flçi kenti Deir el-bahri de oturan ve kral mezarlar n n inflas nda çal flan iflçiler, ücret yerine ald klar tay n n da t m iki ay gecikince greve gitmifllerdir. 20. Sülale nin son firavunlar, ülkedeki bozulmalar durdurur düflüncesiyle bir sembol olarak Ramses ad n alm fllard r (IV. Ramses MÖ , V. Ramses MÖ , VI. Ramses MÖ , VII. Ramses MÖ , VIII. Ramses MÖ , IX. Ramses MÖ , X. Ramses MÖ ). Ancak bu yöntem ülkeyi içine bulundu u kötü durumdan ve çöküflten kurtaramam flt r. Örne in IX. Ramses in uzun saltanat döneminde ekonomik ve siyasal olarak büyük s k nt lar yaflanm flt r. Bunun en önemli göstergelerinden biri Teb Nekropolü ndeki mezarlar n soyulmas ve bu soygunlara uzun süre göz yumulmufl olmas d r. Nekropol iflçileri X. Ramses (MÖ ) döneminde tekrar greve gitmifllerdir. XI. Ramses zaman nda ekonominin kötü durumu ve k tl k nedeniyle Teb halk, Teb yüksek rahibine karfl ayaklan r. Firavun yüksek rahibin devrilmesinden sonra ç kan iç savafl nedeniyle ülkede düzeni yeniden sa lamas için güneydeki Kufl genel valisi Panahesi yi görevlendirir. Panahesi, Nubyal paral askerlerle Orta M - s r diktatörlükle yönetir. Onun ölümünden sonra XI. Ramses in saltanat n n 19. y - l nda Yukar ve Orta M s r da güç, yüksek rahip ve general olan Herihor adl bir görevlinin eline geçmifltir. Herihor, Teb de düzeni sa lamak için çal flm fl ve firavunun da deste ini alm flt r. Herihor u Pianhi takip eder. O da XI. Ramses ten önce ölmüfltür. XI. Ramses Afla M s r da iktidar Tanis te oturan Smendes e devretmifltir. Böylece ülke gerçek manada bölünmeye bafllam flt r. Daha sonraki dönemde yüksek rahipler de zaman zaman kral unvan n kullanmak istemifllerdir. Yeni Krall k SIRA Dönemi nde S ZDE bir kad n firavunun bafla geçifli nas l gerçekleflmifltir? ÜÇÜNCÜ ARA DÖNEM (MÖ ) DÜfiÜNEL M MÖ 1070 de DÜfiÜNEL M XI. Ramses in ölümünden sonra M s r taht n 21. Sülale yi kuran Smendes (MÖ ) ele geçirmifltir. Onun taht hiç zorlanmadan ele geçirmesinin SORU nedeni olas l kla SORUfiravun ailesiyle evlilik yoluyla akrabal k kurmufl olmas d r. MÖ 1070 de bafllay p MÖ 712 y l na kadar süren dönemde M s r Üçüncü Ara Dönemi ni yaflar. Bu dönemde Asya da kazan lan bölgeler kaybedilmifl, Nubya ve Do u Çölü, M s r etkisinden ç km flt r. Pianhi den sonra da Kufl Genel Valili i makam orta- D KKAT D KKAT dan kalkm flt r. Kuzeyde, M s r kraliyet ailesi ve Smendes in ikametgâh kenti Tanis ti. Güneyde SIRA S ZDE Teb rahipleri merkezî otorite karfl s nda güçlerini art rm fllar ve ay- SIRA S ZDE r l kç hareketlere giriflmifllerdir. El-Hiba dan Assuan a kadar uzanan Nil Vadisi de Teb yüksek rahiplerinin denetimindedir. AMAÇLARIMIZ Tanis kentinde AMAÇLARIMIZ Smendes ten sonra tahta I. Psusennes (MÖ ), Teb de ise Pianhi den sonra bafla yüksek rahip I. Pinecem geçmifltir. Tanis ve Teb deki iktidar sahipleri K Taras nda A P dostluk ve akrabal k iliflkileri kurulmufltur. Bu dönemde K T A P kral mezarlar Teb Çölü nde de il, Tanis in tap nak bölgesinde bulunmaktad r. Yüksek rahipler Krallar Vadisi nde talan edilen kral mezarlar ndan kurtulabilen eski krallara TELEV ZYON ait mumyalar iki büyük gizli mezara tafl m fllard r. TELEV ZYON Teb kentinde Pinecem den sonra bafla geçen Masaherta ölünce, 20. Sülale nin sonlar nda oldu u gibi ayaklanmalar ç km fl, ancak bunlar bast r larak, siyasal muhalifler Bat Çölü ndeki vahalara sürgün edilmifllerdir. NTERNET NTERNET

127 7. Ünite - Eski M s r Tarihi Sülale firavunlar ndan Siamun (MÖ ) zaman nda Tanis kraliyet ailesi d fl askeri seferlere ç km flt r. Filistin in Gezer kenti fethedilmifl, srail Krall tehdit edilmifltir. Ancak daha sonra bu krall kla evlilik yoluyla akrabal k kurulmufltur. Bir M s r prensesi Kral Süleyman a efl olarak gönderilmifltir. Çeyiz olarak da Gezer kenti hediye edilmifltir. Yüksek rahip II. Pinecem ölünce güneydeki ikametgâh merkezi Teb de önemini yitirmifltir. III. Ramses, Libyal lar n ç kard sorunlar kökten çözmek amac yla bu ülkeye düzenledi i seferlerden sonra getirdi i Libyal esirlerin ço unu Delta Bölgesi nde Bubastis çevresine yerlefltirmifltir. Paral askerlerin liderleri olan Libya kabile flefleri Tanis krallar için çok önemliydi. Bu flefler Tanis kral Siamun un halefi II. Psusennes (MÖ ) zaman nda etkilerini artt rd lar. Bubastis kentinden ve Libya kökenli olan I. fioflenk (MÖ ), II. Psusennes in ölümünden sonra M s r taht n ele geçirdi ve 22. Sülale yi kurdu. Kraliyet kenti yine Tanis idi. I. fioflenk o lu Osorkon u eski kraliyet soyundan bir prensesle evlendirmifltir. Böylece M s r Libya kabile fleflerinin egemenli i alt na girmifltir. Delta Bölgesi ndeki Libyal lar birçok kuflaktan beri M s r kültürü içinde yetifltikleri için yad rganmam fllard r. I. fioflenk, o lu puti yi yüksek rahip olarak Teb e göndermifltir. puti, Teb kentini kral I. fioflenk in valisi olarak yönetmifltir. M s r n geleneksel müttefikleri Biblos ve Nubya ile yeniden iliflkiler kurmaya çal flm flt r. I. fioflenk Kudüs e sefer yaparak Kral Süleyman n saray ve tap na n ya malam fl, zengin ganimetlerle ülkesine dönmüfltür. Bu ganimetlerle Karnak Tap na nda infla faaliyetlerinde bulunmufltur. Yaklafl k 100 y l kadar süren bir bar fl döneminden sonra 22. Sülale nin çöküfl dönemi kral II. Takelot (MÖ ) ile bafllam flt r. II. Takelot o lu ve veliaht Osorkon u Teb de Amon yüksek rahipli ine atar. Ancak Tebliler Osorkon u kabul etmeyince iç savafl ç kar. Bu kargafla döneminde III. fioflenk (MÖ ) kardefli Osorkon un hakk olan krall ele geçirir. Ancak ülkenin di er yerlerinde de krall ele geçirmek isteyenler ortaya ç kar. Bunlardan biri olan I. Pedubaste (MÖ ) de yeni bir kraliyet soyu olarak Leontopolis te 23. Sülale yi kurar. Bundan böyle daha küçük hükümdarlar kendilerini kral ilan etmifller yerli haktan destek görünce de krall k iddialar n sürdürmüfllerdir. Teb de de dinsel önderlerin oluflturdu u yeni bir soy görülür. Güneyde de baflkenti Cebel Barkal olan Nubya kral Kaflta (MÖ ) idaresindeki 25. Sülale kuzeyde Teb e kadar Yukar M s r n hâkimi olur. Bat Delta Bölgesi ndeki Sais kentinde ise 24. Sülale hüküm sürmekteydi. MÖ 8. yüzy l n sonuna gelindi inde M s r da birçok kral vard r Sülaleler aras nda her bir kral di erinden ayr olarak kendi yönetimini kurmufltur. Böylece M s r da iktidar paylafl m yla ilgili kargafla artm flt r. MÖ 8. yüzy l sonlar nda M s r daki en önemli gruplar Afla M s r da 24. Sülale, Yukar M s r da ise 25. Sülale idi. MÖ 730 dolaylar nda Saisli etkisinin geleneksel Teb bölgesi olan Nil Vadisi nde yay lmas üzerine, 24. Sülale ile 25. Sülale aras nda anlaflmazl k ç km flt r. 24. Sülale kral Tefnahte (MÖ ) güneydeki 25. Sülale nin tehditlerine karfl Delta güçlerinin büyük bir bölümünü arkas na alarak Libya direniflinin önderi olmufltur. Kral Kaflta n n halefi olan Napata kral Piye (MÖ ) Nil Vadisi ni ele geçirmek için harekete geçmifl, yerel yöneticilerden ve özellikle de Tefnahte den teslim olmas n isteyerek kuzeyde Memfis e kadar ilerlemifltir. Memfis in düflmesi üzerine Delta daki Libyal hükümdarlar n ço u Piye nin egemenli ini tan yarak Tefnahte yi d fllam fllard r. Piye Delta n n içlerine do ru ilerlemeye devam edince Tefnahte onun egemenli ini tan mak zorunda kalm flt r. Ancak Delta da varl n da devam ettirmifltir. Delta daki küçük krall klar tamamen

128 122 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi egemenlik alt na alamayan sadece onlar n kendisini tan mas yla yetinen Piye, baflkenti Napata ya geri dönmüfltür. GEÇ DÖNEM ( SÜLALELER) (MÖ ) Napata kral Piye nin kardefli ve halefi olan 25. Sülale den fiabaka (MÖ ) ile M s r da geç dönem bafllam flt r. Tefnahte nin o lu Bakenrenef (Bokkhoris) (MÖ ) Memfis i denetimi alt na almaya bafllay nca fiabaka karfl sald r ya geçerek Sais Sülalesi ne son vermifltir. Baz yerel krallar ise ba ms zl klar n korumufllard r. Nubyal lar Memfis i baflkent yapm fl ve bir süre M s r da yaflam fllard r. 25. Sülale nin krallar kendilerini firavunlar n halefi olarak görmüfllerdir. Yukar M s r da oldu u gibi Afla M s r da da tarihleme 25. Sülale krallar n n saltanat y llar na göre yap l r. Bu dönemde ülke ekonomisi Nubya alt nlar sayesinde hareketlenmifltir. 20. Sülale den beri ilk defa an tsal yap lar infla edilmeye bafllanm flt r. fiabaka dan sonraki fiebitku (MÖ ) ve Taharka (MÖ ) dönemlerinde de ekonomik geliflmeler devam etmifltir. Birleflik güçlü M s r ve Nubya Devleti nin Yak ndo u daki tek rakibi Assur mparatorlu u dur. MÖ 671 y l nda Assur kral Esarhaddon (MÖ ) M s r a sefer düzenler ve Memfis i ele geçirir. Taharka güneye kaçar. M s r ülkesi savafl tazminat ödemek zorunda b rak l r. Assurlular, Delta devletlerini müttefik olarak gördükleri için onlara dokunmazlar. Taharka iki y l sonra Memfis i geri almak için döner. Onun güçlendi ini gören Esarhaddon M s r a bir sefer daha düzenler ama yolda ölür (MÖ 669). Yerine geçen Aflurbanipal (MÖ ) M s r da Assur yönetimini yeniden kurarken Delta Bölgesi nde Sais te kendini kral olarak tan mlayan 26. Sülale den I. Neko ve o lu I. Psammetikos ile ittifak yapar. Taharka n n halefi Tantamani (MÖ ) MÖ 664 te Nubya dan Delta ya kadar olan bölgeyi eline geçirir. Bu sefer s ras nda I. Neko ölür. MÖ tarihleri aras nda Assurbanipal M s r a sefer düzenler, Tantamani Nubya ya kaçar. M s r n tamam Assur taraf ndan iflgal ve ya ma edilir. I. Psammetikos (MÖ ) krall n n bafllar nda, MÖ tarihleri aras nda Afla M s r daki bütün yerel yöneticileri etkisiz hale getirir ve M s r n birli ini tekrar sa lar. Bu s rada Aflurbanipal n Babil de bir isyanla u raflmas n f rsat bilerek Assur dan ba ms zl n kazan r. 26. Sülale firavunlar d fl siyasette, Yeni Krall k Dönemi nde Suriye ve Filistin de elde edilen baflar lar tekrar etmek istemifltir. I. Psammetikos ile bafllayan seferler II. Nekho (MÖ ) ile devam etmifltir. II. Nekho 609 da Yahuda kral Yoflia y ma lup eder ve ülkesini vergiye ba lar. Fenike k y kentleri M s r n egemenli i alt na girer. Yeni krall k zaman ndan beri ilk defa Suriye ye girilir. Ancak II. Nekho Babil Kral II. Nebukadnezzar a Kargam fl ta yenilerek M s r a geri çekilmek zorunda kal r. Bu yenilgiye ra men MÖ 601 y l nda M s r a sefer yapan II. Nebukadnezzar geri püskürtmeyi de baflar r. Ayr ca Yunanl lar örnek alarak üç s ra kürekli gemilerden oluflan bir donanma kurar. II. Nekho dan sonra gelen II. Psammetikos (MÖ ) Nubya kral Aspalta n n M - s r tekrar ele geçirmeye çal flabilece ini düflünerek, generalleri Amasis ve Potasimto yu Nubya ya sefere gönderir. M s r ordusu Üçüncü Ça layan aflarak güneye ilerler ve baflkent Napata y kuflat r. Bunun üzerine Aspalta, baflkenti Napata dan daha güneydeki Meroe ye tafl m flt r. II. Psametikos un o lu Apries (MÖ ) zaman nda II. Nabukadnezar Kudüs ü kuflat r. Apries kenti kurtarmaya çal flt ysa da baflar l olamaz. Bu olay üzerine çok say da Yahudi M s r a s nd. MÖ 570 de Apries, Kyrene deki Yunanl ko-

129 7. Ünite - Eski M s r Tarihi 123 lonistlere karfl Libyal kabilelerin yard m istemesi üzerine destek olmak için bir birlik gönderir ancak gönderdi i birlik Kyrenelilere yenilir. Bunun üzerine Apries in birlikleri ayaklanarak general Amasis i kral ilan etmifllerdir. Apries art arda yap lan savafllardan birinde ölmüfltür. Amasis, M s rl lar, Libyal lar ve Yunanl lar bar flt r r. Bar fl anlaflmas n n yan s - ra politik bir evlilik yapar. Böylece dostluk ve akrabal k ba lar kurulur. Bat Anadolu daki onia kenti Miletos un M s r da Bat Delta da kurdu u ticaret kolonisi Naukratis i Yunanl lara b rak r. Ege adalar Samos ve Lindos a de erli adaklar gönderir. Bu yolla Yunanl larla iyi iliflkiler kurar. M s r a da özen gösterir ve halk n takdirini kazan r. Amasis in saltanat n n (MÖ ) son dönemlerinde Pers mparatorlu u giderek yükselmektedir. Pers kral Kyros (MÖ ), Anadolu da Lydia kral Kroisos un baflkenti Sardeis i eline geçirerek Lydia Krall n (MÖ 546 da) y kar. Persler MÖ 539 y l nda Babil i de ele geçirirler. Kyros un o lu Kambyses (MÖ ) Pers taht na ç kt - nda, M s r a sefer haz rl klar na bafllam flt r. Bu s rada M s r da da Amasis in yerine o lu III. Psammetikos (MÖ ) tahta geçmifltir. Kambyses MÖ 525 de III. Psammetikos u yener ve Memfis i ele geçirir. M s r kral tutsak edilir ve öldürülür. Daha sonra tüm ülke Kambyses taraf ndan iflgal edilir. M s rl lar, Libyal lar ve Kyreneliler Perslere itaat ederler. Ancak Kambyses Nubya ve Siva ya yapt seferlerde baflar s z olur. M s r ülkesi, Perslerin satrapl (eyaleti) haline gelir. Perslerin kurdu u M s r n 27. Sülalesi nin ilk kral olan Kambyses, tap naklara ilgi göstermedi i için M s rl lar taraf ndan benimsenmemifltir. Halefi olan Pers kral I. Darius (MÖ ) ise dini duygulara hitap ederek M s rl larla uzlaflmaya çal flm flt r. Sakkara da Apis bo alar n n gömüldü ü yeri geniflletmifl, el-harga vahas nda tanr Amon için bir tap nak yapt rm flt r. Böylece Pers yönetimi sayg nl k kazanm flt r. Onun zaman nda M s r yasalar derlenip kitap haline getirilir. Darius yönetimi M s r için bir refah dönemi olmufltur. MÖ 490 y l nda Persler Yunanistan da yap lan Maraton Savafl nda Yunanl lara yenilince Delta Bölgesi nde Perslere karfl 80 y l kadar sürecek bir ayaklanma bafllam flt r. MÖ 404 y l nda Sais kentinden Amirtaios (MÖ ) Delta y Pers yönetiminden kurtarm flt r, kendisini kral ilan ederek MÖ 400 y l na kadar bütün M - s r ülkesine hâkim olmufltur. Amirtoios, 28. Sülale nin ilk ve tek kral d r. MÖ 399 dan sonra M s r n son yerlileri olan 29. ve 30. sülaleler döneminde M - s rl lar, ülkelerini eski bir eyalet (satrapl k) olarak gören Perslere karfl baflar yla mücadele ettiler. Ancak MÖ 343 y l nda Pers kral III. Artakserkses M s r ele geçirmeyi baflard. M s r n 31. Sülalesi ni yine Persler kurdu ve M s r a on y l daha egemen oldular. MÖ 334 y l nda Makedonya Kral Büyük skender (III. Aleksandros) Makedonyal lar ve Yunanl lardan oluflan bir ordu ile Perslere karfl ünlü Do u Seferi ne ç - kar. MÖ 332 y l nda Büyük skender in M s r ele geçirmesiyle buradaki Pers egemenli i son bulur. M s r, skender in ölümünden sonra komutanlar ndan I. Ptolemaios (MÖ ) taraf ndan kurulan Ptolemaioslar Devleti ne ba lan r. Bundan sonra 250 y l boyunca M s r Yunanl lar taraf ndan yönetildi.

130 124 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Eski M s r n co rafyas n n yaflam biçimi üzerindeki etkisini aç klayabilme Eski M s r Kültürü Nil Vadisi nde geliflmifltir. Dar ve birkaç km genifllikte olan vadi, kuzeyde Delta Bölgesi nden güneyde Assuan daki Birinci Ça layan a kadar uzan yordu. M s r, bat ve do uda çöllerle çevrilmifl olup do uda k y ya paralel uzanan s rada larla K z ldeniz den ayr lm flt r. Ülkenin güneyi ça layanlarla kuflat lm flt r. Bu bölgede bulunan kayal klar geçifli zorlaflt rmaktad r. Ça layanlar n güneyinde ise Sudan (Eskiça da Nubya) yer al r. Dünyan n en uzun nehri olan Nil (6695 km), Viktorya Gölü civar ndan ortaya ç kar ve kuzeye do ru akarak Akdeniz e dökülür. Ülkenin büyük bölümünün d fl dünyadan soyutlanm fl olmas, kendine özgü bir M s r uygarl n n yarat lmas na neden olmufltur. Eski M s r tarihinin dönemlerini aç klayabilme Eski M s r, yerel tarihçi Manetho ya göre kuruluflundan Büyük skender e (MÖ 332) kadar 31 farkl sülale taraf ndan yönetilmifltir. Tarihsel kurgu bu çerçevede yap lmakta, sülaleler kronolojik olarak gruplara ayr lmaktad r. M s r tarihinin dönemleri flunlard r: Erken Dönem (1.-2. Sülaleler: Yakl. Ol. MÖ ), Eski Krall k (3.-8. Sülaleler: MÖ ), Orta Krall k ( Sülaleler: MÖ ), Yeni Krall k ( Sülaleler: MÖ ), Geç Dönem ( Sülaleler: MÖ ). Bunlar n d fl nda, firavunlar n güçlerini kaybetti i zamanlarda, ço u farkl soylardan gelen krallar n egemen oldu u üç ara dönem yaflanm flt r. A MAÇ 3 Eski M s r n siyasi olaylar n tart flabilme M s r da Paleolitik Ça dan beri (MÖ ) insanlar yaflamaktayd. MÖ VI. biny lda Cilal Tafl Ça da denilen Neolitik Ça da ilk köyler kurulmufl, hayvanlar evcillefltirilmifl ve tar m bafllam flt r. Krall n Yukar ve Afla M s r da Sülaleler öncesi dönemde bafllad na iliflkin de erlendirmeler bulunmaktad r. MÖ üçüncü biny l bafllar ndan dördüncü yüzy la kadar süren yönetici sülaleler tarihi boyunca kurulan merkezi devletler uzun süre bütün bölgenin tek egemeni olarak yaflayamam flt r. M s r da yaflanan siyasal geliflmeler genellikle Nil Vadisi nin kuzeyinde, ortas nda veya güneyinde devlet olma iddias yla ortaya ç kan güçler aras nda yaflanm flt r. Eski M s r, Assurlular n gelifline kadar d flar dan gelen bir siyasal gücün egemenli ine girmemifltir. Kuzeydeki Delta bölgesine gelen baz gruplar k sa zamanda buradaki kültürü benimsemifl ve M s rl olmufllard r. MÖ sekizinci yüzy ldan sonra Yeni Assur Krallar n n seferleri de k sa süreli iflgalle sonuçlanm flt r. M s r tarihinin k r lma noktas MÖ 525 y l nda Persler taraf ndan iflgal edilmesiyle bafllam flt r. M s r MÖ 332 y l nda Yunanl lar, MÖ 30 y l nda da Romal lar taraf ndan iflgal edilmifltir.

131 7. Ünite - Eski M s r Tarihi 125 Kendimizi S nayal m 1. Eski M s r takviminde kaç mevsim vard? a. 2 b. 3 c. 4 d. 5 e Eski M s r Tarihi ni 31 sülaleye ay rarak yazan tarihçi afla dakilerden hangisidir? a. Herodotos b. Thukydides c. Manetho d. Berossos e. Strabon 3. Antik dünyan n yedi harikas ndan biri olan Keops Piramidi ne zaman infla edilmifltir? a. Erken Devir de b. Eski Krall k Dönemi nde c. Orta Krall k Dönemi nde d. Yeni Krall k Dönemi nde e. Hellenistik Dönem de 4. M s r iflgal eden ve M s rl lar taraf ndan yabanc diyarlar n flefleri denilen topluluk hangisidir? a. Persler b. Libyal lar c. Hiksoslar d. Nubyal lar e. Makedonyal lar 5. Afla dakilerden hangisi kad n firavundur? a. Hatflepsut b. Ahmose c. III. Tutmosis d. IV. Amenofis e. I. Amenemhet 6. Eski M s r Tarihinde kaç ara dönem yaflanm flt r? a. 2 b. 3 c. 4 d. 5 e Kendi ölümünden sonra taht n el de ifltirmesini kolaylaflt rmak için, o lu I. Senusret i tahta ortak ederek yeni bir gelenek bafllatan M s r kral hangisidir? a. II. Mentuhotep b. I. Tutmosis c. III. Tutmosis d. I. Amenemhet e. IV. Amenofis 8. Ünlü Kraliçe Nefertiti hangi M s r Firavunu nun kraliçesidir? a. II. Ramses b. III. Tutmosis c. Merneptah d. I. Pepi e. IV. Amenofis 9. II. Ramses le Kadefl Bar fl Antlaflmas n imzalayan Hitit kral kimdir? a. III. Murflili b. III. Hattuflili c. Muvatalli d. IV. Tudhalya e. I. fiuppiluliuma 10. Büyük skender M s r hangi tarihte ele geçirmifltir? a. MÖ 450 b. MÖ 332 c. MÖ 30 d. MS 395 e. MS 476

132 126 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Okuma Parças II. TUTMOS S N NUBYA SEFER N ANLATAN YAZIT Yaz t, II. Tutmosis e ait, Elefantin den Philae ye giden eski bir yol kenar nda kaya üzerine hiyerogliflerle kaz nm flt r. Kral n saltanat n n ilk y l na (MÖ 1492) tarihlenir. Yaz t n bafllang c nda krallar n isimleri ve lakaplar s ralan r. Tutmosis in Kuzey Delta ve deniz k y s, Yukar ve Afla M s r, Nubya ve Sina, Suriye yi de içine alan do u çölleri, Fenkhu topraklar ve Hartum un güneyine uzanan ülkeler üzerindeki hâkimiyeti vurgulan r. Ard ndan gelen bölümlerde flunlar söylenir: Haberci içeri geldi, Kral Hazretlerini selamlad ve flunlar dedi: Kufl un (Kuzey Nubya) kötü halk isyanda. ki diyar n efendisinin (M s r Kral n n) halk ona düflman olmufltur ve savaflmaya bafllam flt r. [Nubyadaki] M s rl lar, Baban z [I.] Tutmosis, güneydeki ve Do u çölündeki kabileleri durdurmak için infla etti i kalenin s na ndan s rlar - n afla sürüyorlar. Kral Hazretleri bu sözleri duydu u zaman t pk bir panter (ya da leopar) gibi öfkelendi ve dedi ki; Beni seven Ra ve Babam, Tanr lar n Kral, iki diyar n taht n n efendisi Amon üzerine yemin ederim ki içlerinde canl tek bir adam b rakmayaca m. Daha sonra Kral Hazretleri, ki Diyar n Efendisi ne karfl ayaklanm fl ve kral hazretlerinin yönetiminden memnun olmayanlar devirmek için bir askeri birli i Nubya ya yollad. Bu onun ilk savafl yd. Kral Hazretlerinin askerleri Kufl un sefil topraklar na vard lar. Ald klar emre ba l olarak askerler, hizmetkârlar eflli inde kral n bulundu u yere götürülen sefil Kufl Prensi nin o lu hariç canl hiçbir adam b rakmad lar. Kral taht na oturdu. Askerleri yakalad klar esirleri ona getirdiklerinde esirler iyi tanr n n ayaklar alt na b rak ld lar. Topraklar eskiden oldu u gibi ba ml duruma geri getirildi. nsanlar sevindiler ve liderleri memnun oldu. ki Diyar n Efendisi ne övgüler ya d rd lar ve Tanr y ilahi iyili inden ötürü yücelttiler. Bunun meydana geliflindeki neden, kral hazretlerinin, babas Amon un bafllang çtan bu yana M s r n tüm krallar ndan daha çok sevilmifl olan, taçlar flanl, Güney ve Kuzey in Kral, Aakhepe-renra, Ra n n o lu, t pk Ra gibi ebedi yaflam, süreklilik ve huzur bahfledilen, II. Tutmosis in cesaretiydi (Wallis Budge, 2008, ). Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. b Yan t n z yanl flsa Co rafi Koflullar bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yan t n z yanl flsa Erken Devir bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yan t n z yanl flsa Eski Krall k Dönemi bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. c Yan t n z yanl flsa kinci Ara Dönem bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl flsa Yeni Krall k bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. b Yan t n z yanl flsa Özet bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. d Yan t n z yanl flsa Orta Krall k bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. e Yan t n z yanl flsa Yeni Krall k bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl flsa Yeni Krall k bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. b Yan t n z yanl flsa Geç Dönem bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

133 7. Ünite - Eski M s r Tarihi 127 S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Eski M s r da mevsimler, bölgeye hayat veren, yaflam n kayna n oluflturan ve getirdi i alüvyonlarla bereketli tar m alanlar oluflturan Nil Nehri nin taflk nlar na göre belirlenmiflti. Eski M s r takviminde üç mevsim bulunmaktayd. Nehrin may s ay nda yükselmeye bafllay p, temmuzdan ekime kadar vadi üzerinden akt mevsime Taflk n (akhet) mevsimi denirdi. Kas m n bafl nda sular n çekilmesi sonucu, nehrin yavafl yavafl yata na çekilmesiyle, nehir yata n n iki yan na biriken milli toprakta ekim faaliyetlerinin yap labildi i mevsime Ekim (peret) denirdi. Marttan hazirana kadarki dönem ise Hasat (shemu) mevsimiydi. M s rl lar, d flar dan gelen bu istilaya al flamam fllar ve Hiksoslar hiç benimseyememifllerdi. 17. Sülale den Ahmose (MÖ ) MÖ 1532 de Hiksoslar yenerek Filistin e sürmüfltür. S ra Sizde 4 Yeni Krall k Dönemi nde tahta geçen kad n firavun Hatflepsut tur. Üvey o lu III. Tutmosis (MÖ ) tahta ç kt nda çok küçük oldu u için, Kraliçe Hatflepsut, I. Tutmosis in gerçek vârisi oldu unu iddia ederek tahta geçti (MÖ ). Onun zaman nda M s r baflar - l ve istikrarl bir dönem yaflad. S ra Sizde 2 Erken Dönemde Eski M s r daki geliflmeler: 1. Afla M s r ve Yukar M s r Krall klar n n birlefltirilmifl ve merkezî devlet oluflturulmufltur, ve 2. sülalenin krallar n n saltanat sürdü ü Erken Dönem in sonlar nda M s r n s n rlar güneyde Birinci Ça layan a kadar uzanm flt r, 3. M s r da yüzy llar boyunca kullan lacak merkezi yönetim sistemi, bir baflka deyiflle krall k sistemi oluflturulmufltur, 4. Hiyeroglif yaz yayg n olarak kullan lmaya bafllam flt r. S ra Sizde 3 MÖ 1700 lerden sonra Suriye üzerinden M s r a giren Hurri kökenli toplumlar Delta Bölgesi ne egemen olmufllar ve 15. Sülale yi oluflturmufllard r. Böylece M - s r da ilk defa yabanc lardan oluflan bir sülale egemenli i kurulmufltur. Bu yeni sülale Memfis i ele geçirerek, Do u Deltas nda kendi baflkentleri olan Avaris i kurmufltur. M s r n tanr lar ndan Seth ile özdefllefltirdikleri tanr lar Baal için bir tap nak infla etmifllerdir. 15. Sülale yi oluflturan Hiksos krallar tüm M s r a ve Filistin in s n r bölgelerine egemen olmufllard r. 15. ve 17. sülaleler aras kinci Ara Dönem (MÖ ) olarak adland r l r. Hiksoslar, M s r kültürünü hemen benimsediler. Bunun yan nda M s r a gelirken beraberlerinde koflumlu atlar n çekti i savafl arabalar ndan oluflan birlikleri, çeflitli maddelerden yap lm fl ayr ayr parçalardan oluflan güçlü bir yay, yeni k l ç çeflitleri ve di er silah çeflitleri getirdiler. Hiksoslar Dönemi nde M s r bir kültürel zenginlik yaflamas na ra men Yararlan lan Kaynaklar Baines, J. - J. Malek (1986). Eski M s r, (Çev. Z. Aruoba - O. Aruoba), stanbul. Desplancques, S. (2006). Antik M s r, (Çev. I. Yerbuz), Ankara. Freeman, C. (2003). M s r, Yunan ve Roma, Antik Akdeniz Uygarl klar, (Çev. S. K. Ang ), Ankara. Hornung, E. (2004a). Ana Hatlar yla M s r Tarihi, (Çev. Z. Akarsu Y lmazer), stanbul. Hornung, E. (2004b). M s rbilime Girifl, (Çev. Z. Akarsu Y lmazer), stanbul. nan, A. (1987). Eski M s r Tarih ve Medeniyeti, Ankara. Kuhrt, A.(2009). Eskiça da Yak ndo u, Cilt I, stanbul. Schulz, R.-M. Seidel (2004) Egypt. The World of the Pharaohs, Germany. Vercoutter, J. (2003). Eski M s r, (Çev. E. Çaykara), stanbul. Wallis Budge, E.A. (2008). Antik M s r Edebiyat, Yaz nsal Metinler, zmir.

134 8ESK MEZOPOTAMYA VE MISIR TAR H Amaçlar m z Bu üniteyi tamamlad ktan sonra; Eski M s r n yaz s, edebiyat ve bilimini aç klayabilecek, Eski M s r n devlet örgütünün iflleyiflini ve toplum yap s n aç klayabilecek, Eski M s r dini ve ölü gömme geleneklerini aç klayabilecek, Günümüze ulaflan Eski M s r kal nt lar n n genel özelliklerini tan mlayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar Krallar Vadisi Hiyeroglif Yaz Takvim Piramitler Mumyalama çindekiler Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Eski M s r Uygarl G R fi: KAYNAKLAR DEVLET YÖNET M VE TOPLUMSAL YAPI B L M, M MAR VE SANAT

135 Eski M s r Uygarl G R fi: KAYNAKLAR M s r tarihi, MÖ 3000 y l civar nda ortaya ç kan yaz l belgeler yan nda zengin arkeolojik buluntulara dayan larak yaz lmaktad r. Yaz gelene i, de iflik yaz türleri ve yaz malzemeleri bu bölümde, arkeolojik malzemenin büyük bölümünü oluflturan tap naklar ve mezar an tlar ise ilgili bafll klar alt ndaki gelecek bölümlerde ele al nmaktad r. Yaz l Kaynaklar ve Edebiyat Eski M s r da yaz MÖ 3000 y l civar nda ortaya ç km flt r. Baz araflt rmac lar M s rl lar n yaz y Mezopotamyal lardan ö rendiklerini düflünmektedirler. M s rl lar yaz - y Mezopotamya dan ö renmifl olsalar bile, taklitçi olmam fllar ve kendilerine özgü bir yaz y gelifltirme baflar s n göstermifllerdir. Her iki yaz sistemi aras nda büyük farklar olmas bunu aç kça kan tlamaktad r. Yaz, M s r da da Sümerlerde oldu u gibi eflyan n fleklini çizmekle bafllam flt r. Ancak Sümer yaz s ndan farkl olarak M - s r hiyeroglifi temelde resim biçimindedir. Hiyeroglif Yaz : (Eski Yunanca: hieros: kutsal, graphikos: oyma=hieroglyphikos) Özellikle kutsal metinlerin tafla kaz nmas nda kullan lan resmî bir yaz yd. Hiyeroglifler MÖ 3000 y llar ndan MS dördüncü yüzy la kadar kullan lm flt r. Tafl, ahflap, fildifli malzeme üzerine kaz nm fl ya da çeflitli malzeme üzerine resmedilmifltir. En basit düzeyde hiyeroglif, yaz c n n ifade etmek istedi i nesnenin resmedilmesi biçiminde oluflmufltur. Buna piktogram denir. Bir insan anlat lacaksa insan resmi, bal k anlat lacaksa bal k resmi çizilirdi. Piktogram n sesi ayn zamanda uzun bir sözcü ün içinde hece olarak da kullan labilirdi. Piktogramlar, soyut kavramlar da temsil edilebilirdi. Örne in bir papirüs rulosu, yazmak anlam na gelmekteydi. M s r hiyeroglifleri 1822 y l nda Eski M s r Uzman ve Dilbilimci Jean-François Champollion taraf ndan çözülmüfl ve Eski M s r tarihi ve uygarl ile ilgili pek çok güvenilir bilgiye ulafl lm flt r. M s r yaz s n n belirgin özelli i, onun her zaman asl - na ba l kalm fl olmas ve basit iflaretlerden oluflmufl olsa bile Fenike, Eski Yunanca ve günümüzün modern dillerinin yaz lar gibi alfabetik olmas d r. Bu yaz, daha sonra oluflan komflu alfabetik yaz lar ve Fenike yaz sistemlerini harf yaz s fikri bak m ndan etkilemifltir. Hiyeratik Yaz : M s r yaz l belgelerinin büyük bir k sm n oluflturan yönetim ve hukuk metinlerinin yaz m nda, en yayg n hiyeroglif iflaretleri k salt larak kullan lmaya bafllam flt r. Zamanla bu k saltmalar ço al nca hiyerogliften tümüyle farkl bir

136 130 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi yaz olan hiyeratik yaz ortaya ç km flt r. Bu yaz hiyeroglif yaz ya göre çok daha k sa sürede yaz labiliyordu. Bu yaz çeflidine daha çok papirüsler üzerinde rastland için son dönemlerde kitap yaz s tan m da giderek yayg nlaflm flt r. Hiyeratik yaz ya papirüslerden önce kil kaplar üzerinde rastlanm flt r. Tafla oyulmalar na ise çok ender olarak rastlan r. Bu türde yaz ile yaz lm fl belgeler Eski Krall k Dönemi nde azd r, ancak Orta Krall k Dönemi ne ait bol miktarda materyal vard r. Yeni Krall k zaman nda da papirüsler, tafl veya çanak çömlek parçalar ve kil kaplar üzerinde bu tür yaz ya s kça rastlan r. MÖ yedinci yüzy lda yönetimle ilgili belgelerde daha ifllek olan demotik yaz kullan lmaya bafllanm flt r. Ancak dini metinlerde MÖ 200 e kadar Hiyeratik yaz kullan lm flt r. Demotik Yaz : MÖ 700 den sonra yönetimle ilgili yaz flmalarda kullan lan hiyeratik yaz basitleflip, ifllek hale gelmifl ve 26. Sülale zaman nda yerini demotik yaz ya b rakm flt r. En eski demotik papirüsler olan Rylands I ve II papirüsleri I. Psammetikos (MÖ ) zaman na aittir. Demotik (Eski Yunanca: demotikos: halkla ilgili) halk yaz s demektir. Amasis zaman nda (MÖ ) yönetim ve hukukla ilgili belgelerde kullan lan resmi yaz biçimi demotik yaz olmufltur. Ptolemaioslar Dönemi nin bafl ndan itibaren edebi metinler de demotik yaz ile yaz lmaya bafllanm flt r. Demotik yaz, an tsal tafl yaz tlarda hiyeratik yaz dan daha s k olarak kullan lm flt r. MS beflinci yüzy ldan (Do u Roma Dönemi) kalma Philae Adas demotik yaz tlar, bu yaz ile yaz lm fl son örneklerdir. Yedi adet demotik karakter ek harf olarak Kopt yaz s alfabesine al nm flt r. Demotik yaz n n tutarl bir transkripsiyonu henüz yap lamam flt r. Kopt Yaz s : MS üçüncü yüzy ldan itibaren demotik yaz n n yerine kopt yaz s denilen bir yaz türü kullan lm flt r. H ristiyan M s rl lar n (Kiptiler) Yunan alfabesine yapt klar alt harflik ilave ile oluflan yaz d r. Eski M s r da yaz c okullar vard. Çünkü çeflitli devlet kurumlar nda çal flacak memurlar n okuma yazma bilmesi gerekmekteydi. Saray, ordu ve tap naklarda yaz c okullar aç lmaktayd. Ö retmenler, ço unlukla rahiplerdi. Küçük köylerde ise yaz c lar ailelerine ve akrabalar na okuma yazma ö retirlerdi. Ö rencilere öncelikle hiyeratik yaz, sonra daha karmafl k olan hiyeroglif yaz ö retilirdi. Ö renme süreci uzundu. Baz M s r kaynaklar na göre bu süre on iki y la kadar ç - k yordu. Ö renilmesi gereken yüzlerce iflaret vard ve hiyeroglif yazmak bafll bafl na bir sanat hâline gelmiflti. Hiyeroglif yazabilmek büyük bir sayg nl k kazanmak anlam na geliyordu ve yöneticilik görevine do ru giden yolu aç yordu. Okuma yazma ö renen ö renciler co rafya, matematik, edebiyat, tarih, ticaret, din ve anatomi dersleri de görüyorlard. M s rl lar hemen hemen her malzemenin üzerine yaz yazm flt. En çok da tafl, papirüs ve kil üzerine yaz yazmak tercih edilmifltir. Kolay bozulan malzemeler olan ahflap, metal, deri, kemik ve kumafl da yaz yazmak için kullan lm flt r. Papirüs, Nil Nehri nde yetiflen saz türü bir bitkidir. Papirüsü kâ t hâline getirmek için, gövdesinden ince fleritler kesilir, düz bir zemine önce yatay daha sonra dikey olarak dizilir ve preslenerek kurutulurdu. Yaklafl k 48x43 cm boyutlar ndaki her tabaka uç uca eklenerek 40 m uzunlu a kadar ulaflan papirüs rulolar yap labilirdi. Yaz, yatay fleritlerin oldu u yüze (recto), siyah mürekkep kullan larak, kolonlar hâlinde yaz l r, önemli sözcüklerin alt k rm z afl boyas yla çizilirdi. Yeni Krall k ve sonraki dönemlerde dikey fleritlerin oldu u arka yüze (verso) de yaz yaz lm flt r. Papirüsler yaz ld ktan sonra rulo hâlinde saklan rd. Asl nda papirüs kolay bozulabilen bir malzemedir. Eski Krall k Dönemi nden çok az papirüs günümüze kalm flt r. Ancak daha sonraki dönemlerde özellikle Ölüler Kitab olarak

137 8. Ünite - Eski M s r Uygarl 131 yaz l p mumyalarla beraber mezarlara b rak lan papirüs rulolar sayesinde papirüs örnekleri artm flt r. Papirüs rulolar n n çok az tam ve eksiksiz olarak günümüze gelebilmifltir. Günümüze kalm fl en uzun papirüs rulosu Londra/British Müzesi nde bulunan 40,5 m uzunlu undaki Harris Papirüsü dür. Papirüs üzerine yaz, ucu lifli kam fl ile yaz l yordu. Siyah mürekkep için kurum, k rm z mürekkep için toprak kullan l yordu. Pahal ve nadir bulunan bir malzeme olmas nedeniyle el yazmalar silinip, papirüsler yeniden yaz yazmak için kullan labiliyordu. Papirüs üzerine yaz yazmak da beceri isteyen bir iflti. Bu nedenle okullarda ö renciler kopya etmeleri için verilen metinleri ve ödevlerini çanak çömlek parçalar ya da kireç tafl parçalar üzerine yaz yorlard. Eski M s r edebiyat na bakt m zda Eski Krall k Dönemi nin yaz l belgeleri öncelikle dinsel belgelerdir. Bunlar piramitlerin ve yeralt mezarlar n n duvarlar na kaz nm fl büyüsel metinlerdir. Büyük tanr lar n bayramlar için dinsel ayin ve ilahilerin de bu dönemden itibaren yaz lmaya bafllad düflünülmektedir. Bunlara ait örnekler Orta ve Yeni Krall k Dönemi nden bilinmektedir. Yeni Krall k zaman nda önemli tap naklar n rahipleri tap naklar n n farkl din ö retileriyle ilgili kitaplar yazm fllard r. Din d fl edebiyat örnekleri de Eski Krall k zaman ndan itibaren görülür. Bunlar ölünün yaflam öykülerini anlatan mezar yaz tlar d r. Ölünün yapt görevler, sahip oldu u topraklar ve baflar lar anlat lm flt r. Mikerinos saltanat ndan itibaren görev yapan yüksek memur Ptah-flepses, 6. Sülalenin yüksek memurlar Uni/Una ve Herkhuf un otobiyografileri bu türe örnektir. Uni nin otobiyografisi Abidos taki mezar nda kireçtafl bir blok üzerine, Herkhuf un otobiyografisi de Assuan daki mezar nda bir tafl blok üzerine hiyeroglifle yaz lm flt r. Her iki metin de Kahire Müzesi nde korunmaktad r. Orta ve Yeni Krall k zamanlar n n ileri gelenlerinin otobiyografileri de bilinmektedir. Orta Krall k Dönemi nin önemli eserlerinden biri olan Sinuhe nin Tarihi ayn zamanda otobiyografik bir niteli e de sahiptir. Eserde kral I. Senusret zaman nda gözden düflüp Suriye ye s nan yüksek memur Sinuhe nin maceralar anlat l r. Sinuhe, Suriye de bir kabile flefinin hizmetinde bulunur. Daha sonra M s r a dönmesine izin verilir. Kral, Sinuhe yi nezaketle karfl lar ve onurland r r. Yeni Krall k edebiyat nda lirik aflk fliirleri, flark lar, masallar, krall k büyücülerinin mucizeleri üzerine öyküler, Asya ve güneye yap lan gezilerin anlat mlar n içeren örnekler vard r. Yeni Krall k Dönemi nde edebi bir biçim alan krall k y ll klar önemlidir. Y ll klarda M s r firavunlar seferlerini, fetihlerini ve yapt klar büyük iflleri anlat rlar. M s r tarihiyle ilgili Anadolu da Hitit, Mezopotamya da özellikle Yeni Assur ve Yeni Babil kaynaklar, kutsal kitap Eski Ahit ve Antik Yunan kaynaklar nda da bilgiler bulunmaktad r. Üzerine yaz yaz lan papirüs rulolar günümüze hangi ortamlarda ulaflabilmifltir? SIRA S ZDE Tart fl n z. DEVLET YÖNET M VE TOPLUMSAL YAPI M s r, di er Ön Asya krall klar gibi mutlak bir krall kt. Yönetimin DÜfiÜNEL M bafl nda mutlak hâkim olarak kral, firavun yer almaktayd. Firavun sözcü ü büyük ev anlam ndad r. Bu sözcü ün kral anlam nda kullan lmas Yeni Krall k Dönemi nden SORU itibaren kabul görmüfltür. M s r kral gökyüzü tanr s Horus un yeryüzündeki temsilcisidir. Daha sonra Günefl Tanr s n n o lu olarak Büyük Tanr fleklinde karfl m za ç kar. D KKAT Orta Devlet zaman nda M s r da tahta oturan kral n tanr lar taraf ndan onaylanma- SIRA S ZDE 1 SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M SORU D KKAT SIRA S ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

138 132 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi s gerekirdi. Yeni Devlet zaman nda ise yaflayan firavunlar tanr sallaflt r lm flt r. Kral, tanr n n temsilcisi olarak topraklar n, mallar n ve insanlar n sahibidir. Kral n insanlar n hizmetinde besleyici olma, hak hukuk sa lama ve savaflç l k gibi ifllevleri olmas gerekiyordu. Hükümdar, uyruklar n beslemek ve ihtiyaçlar na göre donatmak, adaleti sa lamak ve yasalar yapmakla görevlidir. Ayn zamanda ordunun baflkomutan d r. Tanr lar n tap naklar n infla etmek, geniflletmek, ayn zamanda da kültlerine nezaret etmek zorundad r. Kral n tanr lardan ald meflruiyeti genellikle babadan o ula ya da kardeflten kardefle geçerdi. Erkek vâris olmamas durumunda kraliyet ailesinden bir k zla evlenen erkek krall a sahip olabilirdi. Kraldan sonra en önemli kifli, yard mc s olan vezirdi. Bu makam Eski Krall k zaman nda geliflmeye bafllam flt r. Vezir, devlet yönetimini, hukuk sistemini ve ekonomiyi denetlemekle görevliydi ve sadece krala hesap verirdi. Eyaletler kral n tam yetkiyle atad yöneticiler taraf ndan yönetilirdi. Merkezden atanan eyalet valileri, kral ad na ülkeyi yöneten vezire karfl sorumluydular. 18. Sülale krallar ndan II. Amenofis (MÖ ) döneminden bafllayarak, yönetim sorumlulu unu ülkenin kuzeyinde ve güneyinde iki vezir paylaflm flt r. Kuzeyde Memfis, güneyde Teb kenti vezirlik merkeziydi. M s r, güçlü dönemlerde eyaletlere bölünerek idare edilmekteydi. Her eyaletin bafl nda kral/ firavun taraf ndan tayin edilmifl bir vali bulunurdu. Tarla s n r ölçme, vergi toplama, hukuk ve ordu ile ilgili ifllere bakan bir memur s n f bulunmaktayd. Memurlar okuma yazma bilenler aras ndan seçiliyordu. Bir baflka s n f olan rahipler din gücünü ellerinde bulunduruyorlard. Memurlar ve rahipler devletin gücünü kaybetti i zamanlarda nüfuz mücadelelerine giriflmifller ve devlet yönetimini ele geçirmeye çal flm fllard r. Memurlar ve rahiplerin alt nda çok genifl bir çiftçi tabakas vard. Mülk ve toprak daha Eski Krall k döneminden itibaren devlet mal say l yordu. Çiftçi tabakas ba ml durumdayd. Ayr ca yine ba ml olan iflçi s n f vard. Bunlardan baflka heykelt rafll k, marangozluk, dericilik, çömlekçilik, tafl kap yap c l, tu lac l k, tekne yap mc l, ahflap do ramac l, kasapl k, f r nc l k, bira üreticili i, metal iflçili i, kuyumculuk, mücevhercilik, oymac l k gibi her branfltan zanaatkârlar da baflka bir s n f oluflturmaktayd. MÖ ikinci biny ldan itibaren M s r da köleler de görülmeye bafllar. Ancak M s r da köleli in ekonomik bak mdan özel bir önemi hiçbir zaman olmam flt r. fiaduf: Bir ucuna ipe ba l kova, di er ucuna a rl k ba lanan bir s r n yere dikilmifl bir baflka dire in üst k sm na raptedilmesiyle oluflturulan, kuyu veya nehirden su çekmeye yarayan kald raç benzeri araç. Sikke: MÖ 7. yüzy l n ikinci yar s nda Lidyal lar taraf ndan icat edilen madeni paraya sikke ad verilmektedir. Ekonomi M s r da ekonominin temelini tar m oluflturmaktayd. Nil Nehrinin taflk nlar yla sulanan arazilerde tar m yap l rd. Orta Krall k Dönemi nde Nil taflk nlar n n sulayamad arazileri sulamak için kanal açma çal flmalar yap lm flt r. Yeni Krall k zaman nda fladuf adl verilen araç kullan larak nehirden su çekilmifl ve sulama yap lm flt r. Böylelikle ekilebilir arazi yüzde on - onbefl oran nda artt r lm fl ve y lda iki kez ürün al nabilmifltir. Baflar l çiftçiler ve zanaatkârlar üretim gelirlerini vergilerini verdikten sonra biriktirebiliyorlard. flçiler de ücretlerini tay n olarak al yorlar, bir k sm n art r yor, bofl zamanlar nda da ek ifller yaparak birikim ediniyorlard. Ekonomide de ifl-tokufl sistemi kullan lm flt r. Takas sistemi yaklafl k 90 graml k bir a rl k birimi olan deben üzerine kuruluydu. Bir deben, alt n, gümüfl ve bak r olarak hesaplanabilirdi. Metalin de eri artt kça debenin de eri de art yordu. Örnek vermek gerekirse bir deben gümüfl, bir deben bak rdan yüz kat daha de- erliydi. M s rl lar hiçbir zaman sikkeyi içeren bir takas sistemi gelifltirmemifllerdir.

139 8. Ünite - Eski M s r Uygarl 133 Ahflap baflta olmak üzere pek çok hammadde d fl ülkelerden sa lanm flt r. Erken dönemlerden itibaren Somali, Suriye, Mezopotamya ve Girit ile ticari iliflkiler kurulmufltur. Ticaret 18. Sülale zaman nda geliflkin bir hal alm flt r. Bütün ticaret faaliyetleri ve Nil in taflk n ovas d fl nda kalan tafl ocaklar n n iflletimi krallar n/firavunlar n tekelindeydi. Eski M s r devlet yönetiminin Ortado u daki di er devletlerden farklar n SIRA S ZDE tart fl n z? Ev Yaflam DÜfiÜNEL M Eski M s r da kad nlar yafllar aras nda ergenlik bafllang c nda evlendirilirdi. DÜfiÜNEL M Erkekler ise 20 yafllar civar nda evlenirdi. Yeni evlenenlerin eflyalar n n hem k z hem de erkek taraf nca sa lanmas gerekiyordu. Bu nedenle boflanma SORU halinde kad n n mallar üzerinde hakk vard. M s rl larda genellikle tek efl evlili i yayg nd. SORU Kad nlar genellikle keten ve yün e irme, ekmek piflirme, tah l ö ütme gibi ev iflleriyle u rafl rd. Baz lar rahibe olabiliyordu. Belki de günefl alt nda çal flmad klar D KKAT D KKAT için kad nlar duvar resimlerinde aç k renk tenli olarak betimlenmifllerdir. Kraliyet ailesinin baz üyeleri ya da kraliçeler d fl nda kad nlar n siyasal SIRA güçleri S ZDE de yoktu. SIRA S ZDE En çok kullan lan unvanlar evin han m yd. Hemen hemen hiçbiri okuma yazma bilmezdi. Kad nlar n mülk edinme, mülklerini idare etme, mülklerine el konuldu- AMAÇLARIMIZ unda dava açabilme haklar vard. Erkekler evin geçimini sa lamak için d flar da AMAÇLARIMIZ çal fl rd. Duvar resimlerinde erkeklerin deri rengi k rm z yla gösterilirdi. Erkek çocuklar 14 yafl na geldiklerinde içinde sünnetin de K yer Tald A P bir törenle eriflkinli e ad m atarlard. Bu yaflta yapacaklar meslekle ilgili ya da tap nak oku- K T A P lunda resmi ö retimle, babalar n n meslekleriyle ilgili e itimleri alm fl olurlard. Baz seçkin kiflilerin evleri iyi bir flekilde eflyalarla döfleliydi. TELEV ZYON Sandalyeler, tabureler, yataklar gibi zarif mobilyalar kullan l rd. Mobilyalar ahflap, fildifli ve cam ifl- TELEV ZYON lemelerle süslüydü. Seçkin evlerinde hizmetçiler ve köleler de bulunurdu. Evin içinde yemek piflirme, temizlik ve servis hizmetleri hizmetçiler ve köleler taraf ndan yap l rd. Bu evlerde verilen ziyafetlerde harp, lavta, flüt, obua NTERNET gibi müzik aletleriyle müzik yap l r, dansç k zlar dans NTERNET ederlerdi. Din Din, M s r kültürünün tümünü kapsar. M s r da din üç kola ayr l yordu; Resmi din, ölüm ve gömülme ile ilgili ifllemler ve nüfusun büyük ço unlu unun günlük uygulamalar. Resmi din tap naklarda düzenlenen festivaller ve dini törenlerden (kült törenleri) olufluyordu. Kült karfl l kl iliflki temeline dayan yordu. Krallar tanr lara karfl dinsel görevlerin yap lmas n sa lard. Dinî tap n mlar kral ad na rahipler taraf ndan yürütülüyordu. Krallar tanr lara duyduklar hayranl, sayg y dile getirirler, onlara çeflitli sunular yaparlar ve niteliklerini överlerdi. Tanr lar n da buna karfl l k krala ve ülkenin insanlar na iyilik bahfletti ine inan l rd. Kültün amac dünyan n düzenini sa lamakt. Belli bafll tap naklar, bölgelerinde yarat c olarak kabul edilen yerel tanr lara adanm fl tap naklard. Kült heykeli tap nakta karanl k bir odada saklan r ve törenler s ras nda sembolik bir tekne üzerinde tafl n rd. Tap naklar d - fl nda ülke içinde daha küçük tanr lara ya da ana tanr lar n farkl biçimlerine adanm fl, yerel küçük tap naklar de vard. Halk tabakalar bu küçük tap naklara giderler ve orada sunularda bulunurlard. Sülaleler Öncesi Dönem de hayvan biçimli tanr lar vard. Bunlar totem din inan fl ndan kaynaklanmaktayd. Daha sonra tanr lar insan biçiminde düflünülünce 2 SIRA S ZDE

140 134 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Nekropolis: Yunanca mezarl k (Ölüler Kenti) anlam na gelen sözcük. Genellikle uzun süre kullan lan, genifl ve önemli gömü alanlar n niteler. hayvan totemlerinin baz uzuvlar insan vücuduna eklenmiflti. Böylece hayvan bafll, insan vücutlu tanr betimlemeleri ortaya ç km flt r. Tanr lar n ve tanr çalar n birço u yerel tanr lard. Çünkü bunlar n her biri bir yer ile yak ndan iliflkiliydi. Bu tanr ve tanr çalardan bir k sm n n kültü bütün M s r a yay lm fl ve devletle birlikte an lan resmi hüviyet kazanm flt r. Örne in Teb in Amon-Ra s, Memfis in Ptah, Heliopolis in Ra-Harahti si gibi. Belli bafll M s r tanr lar : Nut : Gök tanr ças. Geb : Yer Tanr s. fiu : Hava tanr s. Amon : Teb kentinin tanr s d r. Amon-Ra ad yla günefl tanr s olarak Yeni Krall k Dönemi nde devlet tanr s olmufltur. Kutsal hayvan koçtur. Ra (Ra-Harahti) : Bafl n n üstünde günefl kursu ile betimlenen flahin bafll günefl tanr s. Horus : fiahin bafll ya da flahin fleklinde ve iki taçl M s r n ilk devlet tanr s, gökyüzü tanr s. Ptah : Üç asal mumya biçiminde betimlenen yarat c tanr, zanaatkârlar n efendisi. Teb, Abidos ve Yeni Krall k Dönemi nin devlet tanr s olarak birçok yerde tap n l rd. Thoth : Bal kç l kuflu bafll yazma ve sayma tanr s. Sobek : Timsah ya da timsah bafll sular n tanr s. Hons : Ço unlukla mumya biçiminde, bazen bafl nda çocuk saç nda görülen yan perçemle veya yar m ay ile gösterilen ay tanr s. Osiris : Mumya biçiminde, asa, tüy ve boynuzlarla süslü beyaz taçla betimlenen bitkilerin ölüm tanr s ve ölümden sonraki dünyan n yöneticisi. sis : Osiris in kar s ve Horus un annesi koruyucu tanr ça. Hathor : Bafl nda günefl kursu, inek boynuzlar yla ya da inek bafll ve inek fleklinde gösterilen gökyüzü, a aç, nekropolis tanr ças, kad nlar n tanr ças. Kutsal hayvan inektir. Montu : Ço unlukla flahin bafll, bafl n n üzerinde günefl kursu ve iki tüy ile gösterilen savafl tanr s. Seth : Kimli i belirlenemeyen bir hayvan bafll, düzensizli in, çöllerin, f rt nalar n ve savafl n tanr s, Osiris in erkek kardefli. Min : ki tüylü kurdeleli bafll kla gösterilen do u çölünün efendisi, bereket tanr s. Ma at : Oturan ya da ayakta duran, kad n formunda, her zaman bafl nda bir tüy ile betimlenen, bazen kollar nda bir çift kanat görülen do ruluk ve adalet tanr ças. Anubis : Uzanm fl köpek, çakal ya da köpek bafll, mumyalamayla ilgili nekropolis tanr s. Bastet : Aslan ya da kedi bafll savafl tanr ças. Sahmet : Aslan bafll savafl tanr ças. Mut : Aslan bafll ya da akbaba bafl süsü takm fl insan fleklinde betimlenen savafl tanr ças. Neith : Savafl ve av tanr ças.

141 8. Ünite - Eski M s r Uygarl 135 Apis Bo as : Üzerinde çeflitli iflaretler bulunan ve boynuzlar aras nda günefl kursu tafl yan Ptah ile iliflkili kutsal bo a. Bes : Cüce, ço unlukla tüylü bir taç ve aslan yelesi ile betimlenen aile tanr s ve genç k zlar n koruyucusu. Nefthys : Tanr ça sis in k z kardefli, koruyucu tanr ça. Taveret : Su ayg r ve hamile kad n vücudu kar fl m olan aslan pençeli ve timsah kuyruklu hamile kad nlar n koruyucusu. mhotep : Kral Coser in tanr laflt r lm fl veziri. Kâtiplerin efendisi, iyilefltirici ve Ptah n o lu say l rd. IV. Amenofis (MÖ ), MÖ 1350 lerde M s r n geleneksel tanr lar yerine tek tanr inanc n yerlefltirmeye çal flm flt r. Bu yeni kültte Günefl yani Aton tek tanr yd. Kar s ünlü kraliçe Nefertiti de firavuna bu girifliminde yard m etmifltir. Bu yeni din günefle tapma kültüydü. Bu külte göre Günefl, fl nlar yla tüm varl klar korur ve onlara yaflam verirdi. Art k ülke tanr s Amon un yerini fl nl günefl tanr s Aton alm flt. Aton için Teb kentinde bir tap nak yap ld. Orta M s r da Memfis ile Teb aras nda kurulan yeni baflkent Akhetaton da (Amarna) da bir Aton Tap na infla edildi. Bu tap na n üzeri di er M s r tap naklar n n aksine gökyüzüne do ru aç k b rak lm flt. Tahminen krall n n beflinci y l nda Amenofis Amon ba fllay c d r anlam na gelen Amenofis ad n, Aton un hizmetkâr / Aton u memnun eden anlam na gelen Ekhnaton olarak de ifltirdi. Ancak firavun Aton dinini yaymakta baflar l olamam fl, ölümünden sonra eskiden oldu u gibi yine Amon dinine geri dönülmüfltür. Tap naklardaki kült ifllemleri dört ayda bir ay çal flan k smi zamanl rahipler taraf ndan yürütülüyordu. Tap na a sadece rahipler girebiliyordu. 18. Sülale zaman nda tap naklar n büyümesi sonucunda rahiplik bir s n f olarak ortaya ç kt. Tap - naklardaki dini ifllemler bir görevli rahip, bir vaiz rahip ve gündelik iflleri yapan rahipler taraf ndan yürütülürdü. Rahiplik genelde babadan o ula geçen bir meslekti. Ancak kral isterse birini rahip olarak da atayabilirdi. Tanr lara sunulacak adaklar, personel giderleri ve tap na n ihtiyaç duydu u belirli ürünler hep tap nak gelirlerinden karfl lan yordu. Tap naklara ba l çal flan atölyeler ve okullar da vard. Halktan baz insanlar ise tap nak arazilerini ifllerlerdi. Ölü Gömme Gelenekleri M s r da yaflam süresi k sa oldu u için yirmili yafllar na ulaflacak kadar uzun yaflayanlar mezarlar n planlamaya bafllarlard. Bir M s rl öldü ünde tanr lar kat nda, kiflinin ölümden sonraki yaflam na karar verilen bir duruflma yap ld na inan l rd. nan fla göre, duruflmaya tanr Osiris baflkanl k ederdi. Duruflmada ayr ca ölünün yalvarmak zorunda oldu u 42 yarg ç vard. Tanr Anubis duruflma s ras nda ölüye yard mc olur, kalbi teraziye koyma seromonisine efllik ederdi. Anubis ile tanr Thoth, Osiris ve 42 yarg c n huzurunda tartma ifllemini yapard. Anubis ölünün kalbini terazinin bir kefesine koyard. Terazinin di er kefesine ise M s rl lar n hakl düzen kavram n n temsilcisi Ma at konulurdu. Ma at ço unlukla bir hiyeroglif bazen de bir devekuflu tüyü ile gösterilirdi. Kalp ile Ma at dengede kal rsa, s nama baflar l demekti. Kiflinin iyi bir hayat geçirdi i anlafl l r ve yeni hayat na geçifline izin verilirdi. Terazi dengede kalmazsa yani s nama baflar l olmazsa terazinin alt nda tasvir edilen yiyici ya da ölülerin yiyicisi ad verilen difli bir kar fl k yarat k ölüyü yok ederdi. Bu s rada bütün olup biteni tanr lar n kâtibi tanr Thoth yazarak not al rd. M s rl lar için bu dünyadan ayr lmak birinci evre idi, ikinci ölüm ise s -

142 136 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 8.1 Osiris Baflkanl ndaki Ölüler Mahkemesi namadan geçemeyip tamamen yok olmak demekti. kinci ölümle ölenler yer alt dünyas nda cezaland r l r ve baflka bir varl a dönüflürlerdi. Natron: Karbonat, bikarbonat, klorid ve sodyum sülfat kar fl m olan bir çeflit tuz. Nil Nehri nin kenar nda do al olarak bulunuyordu. Mumyalama Sülaleler Öncesi Dönem de ölüler çöl kenar na aç lan basit çukurlara gömülüyor ve üzerleri kum ile örtülüyordu. Kuru iklim ve s cak kum cesedin nemini alarak kurumas na neden oluyordu. Böylece bedenler çürümeden korunuyordu. Bunu tesadüfen gören M s rl larda, öldükten sonra ruhun bedene tekrar girip öbür dünyada yaflamaya devam edebilmesi için bedenin korunmas gerekti i inanc geliflti. Bu nedenle cesetlerin mumyalanmas gerekiyordu. Sülalelerin bafllang - c ndan hemen önce cesetler sandukalara konulmaya baflland ve dolay s yla s - cak kum ile temas kesildi. Do al yollardan meydana gelen koruma olanaks z hale gelince, yapay olarak cesedi koruma yollar aranmaya bafllad ve böylece mumyalama gelene i geliflti. Mumyalama iflleminin gerçeklefltirildi i mekân tafl nabilir, ölünün evi yak n na kurulan bir çad r veya tap naklarla ba lant s olan özel bir mumyalama yeriydi. Öncelikle ölü özel bir masaya yat r l yor ve vücut y kan yordu. Burun deliklerinden çengele benzeyen bir alet yard m ile beyin ve iç organlar d flar ç kar l rd. Vücut içindeki yumuflak k s mlar n ç kar lmas n n nedeni çürümeyi önlemekti. Göz ve yanaklar n çökmemesi için bu yumuflak k s mlara keten tamponlar konuluyor, ölünün göz kapaklar da kapat l yordu. Karn n sol alt k sm nda elin girebilece i kadar küçük bir yar k aç larak mide, karaci er, akci er ve ba rsaklar ç kar l yordu. Bu organlar natron ad verilen bir çeflit tuz içinde bekletilip kurutulduktan sonra kanopik ad verilen dört adet kavanoz içine konulurdu. Bu kavanozlar n kapaklar, Osiris ve sis in o lu olan Horus un dört o lunun bafl n temsil eden figürler fleklindeydi. Çakal bafll Duamutef mideyi, flahin bafll Kebehsenuf ba rsaklar, maymun bafll Hapy akci eri, insan bafll olan mset karaci eri korurdu. Vücutta organlardan boflalan yerler hurma flarab ve bitkilerle y kan yordu. Ölünün vücudunun tamam natron ile kaplanarak 40 gün bekletilirdi. Böylelikle vücudun nemi tamamen al n yordu. Vücut bu ifllemlerle kurutulduktan sonra, ya lan r, erimifl reçine sürülür ve keten bezlerle sar l rd. Sarg lar aras na muska ve tak lar konulurdu. Haz rlanan mumya ahflap bir tabuta koyulurdu. Ancak ölen kifli kralsa biri alt ndan di er ikisi ahflaptan üç tabut içine konurdu ve bu tabutlar n hepsi tafl bir lahdin içine yerlefltirilirdi. Kanopik vazolar da yan na koyulurdu. yi kalitede bir mumyalama ifllemi toplam 70 gün sürerdi. Zengin olmayanlar daha az kaliteli mumyalama yapt rabilirlerdi.

143 8. Ünite - Eski M s r Uygarl Mumyalama sadece insanlara de il kutsal say lan kedi, bo a, timsah gibi hayvanlara da uygulan rd. Mumyalama ifllemi bittikten sonra ölü mezara yerlefltirilirdi. Mezar duvarlar ndaki resimler ölümden sonraki yaflama haz rl kla ilgiliydi. Cenaze töreninin en önemli aflamalar ndan birini de a z açma ayini oluflturuyordu. Bu ayin ile tabutunda yatmakta olan ölünün a z n saran sarg lar n kesilece ine ve ikinci hayat nda yiyip içece ine inan l yordu. Daha sonra mezara kiflinin özel eflyalar, günlük k yafetleri, çok çeflitli yiyecekler, sabti, flavati veya ushebti ad verilen heykelcikler ve papirüse yaz lm fl Ölüler Kitab konulurdu. Böylece ölü öbür dünyadaki yaflam na u urlan rd. 137 Sabti, flavati veya ushebti: Orta Krall k Dönemi nin sonlar ndan bafllayarak bir ya da daha fazla say da mezarlara konulmaya bafllanan mumyalanm fl insan fleklinde gömü heykelcikleridir. Bunlar, ölü öbür dünyada angarya bir ifl yapmaya ça r ld nda canlan p onun yerine çal flaca na inan lan iflçilerdi. Eski M s r da mumyalama gelene i nas l bafllam flt r? Tart fl n z. B L M, M MAR VE SANAT SIRA S ZDE SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M Ölüler Kitab : DÜfiÜNEL M Ço unlukla papirüs üzerine yaz lan ve Bilim mumya ile birlikte gömülen Eski M s r da vergi al nacak tarlalar n ölçülmesi için yüzölçümü SORU hesaplaman n bilinmesi gerekiyordu. Bu nedenle hesaplama iflleri geliflmifltir. M s rl lar say saymak büyüden her kopya için bir dizi büyü formülüdür. SORU Toplam 200 kadar olan için onlu sayma sistemini (1, 10, 100, a kadar) buldular. Ancak pay seçilenler de ifliktir. Yeni D KKAT Krall ktan Yunan-Roma D KKAT birden büyük olan kesirleri hesaplarken zorluk çekiyorlard. Aritmetik bilgileri de Dönemi ne kadar görülürler. basit düzeyde idi. Ancak geometri konusunda ileri düzeyde bilgiliydiler. M s r geometrisi baz problemlerin çözümleriyle alan ve hacim ölçüsü SIRA fleklinde S ZDE karfl m za SIRA S ZDE ç kmaktad r. Özellikle taflk nlardan sonra Nil kenar ndaki tarla s n rlar n n saptanmas nda geometri çok önemliydi. M s rl lar kenar uzunluklar n n oran 3, 4, 5 olan AMAÇLARIMIZ üçgenin hipotenüsünün karfl s ndaki aç n n dik aç oldu unu biliyorlard. Baz bilim adamlar M s rl lar n Pisagor Teoremi ni bildiklerini düflünmektedirler. Pi say - AMAÇLARIMIZ s n gerçek de ere (3.1416) çok yak n olarak 3.16 olarak hesaplam fllard r. K T A P Pi say - K T A P s n kullanarak kürenin hacmini hesaplayabiliyorlard. Dörtgenlerin ve üçgenin alan n da hesaplayabiliyorlard. M s rl gökbilimciler gökyüzünü inceliyor ve gruplar na göre TELEV ZYON y ld z listeleri yap yorlard. Ancak bu çal flmalar Babilliler düzeyinde de ildi. TELEV ZYON Eski M s r da yaflayan insanlar t p konusunda da baz bilgilere sahiptiler. nsanlar n yaflam süresi k sayd. Çocuklar n anne sütünden kesildikleri yafl olan üç yafl nda çocuk ölümlerinin yüzdesi çok yüksekti. Altm fl yafl n geçen NTERNET az say da kifli de NTERNET görülmesine ra men ortalama ömür 29 y ld. Seçkinlerin yaflam süresi daha uzundu ancak onlar n da ancak yüzde on - onbeflinin 50 yafl ndan fazla yaflad anlafl lm flt r. Parazit hastal klar, verem ve difl eti iltihab yayg n görülen rahats zl klard. M - s rl hekimler dahili yaralanmalardan etkilenen organlar için, reçeteler yazm fllar, farkl çeflitteki yaralanmalar için deneysel tedavi yöntemleri uygulam fllard r. K r klar ve aç k yaralar iyilefltirebildikleri ve hatta kafatas ameliyatlar yapt klar saptanm flt r. M s rl lar cesetleri mumyalamak için açmak zorunda olduklar ndan anatomiyi ö renmifllerdir. Ancak insan vücudunun nas l çal flt na iliflkin bilgilerinin geliflmemifl olmas etkili tedavi yöntemleri gelifltirmelerini engellemifltir. fiöyle ki; Kalbin vücudun merkezi oldu u, kan yan nda salya, idrar ve sperm gibi s v lar n da kalpten ç kt düflünülmekteydi. Ço unlukla bir tanr taraf ndan insandaki s v dolafl - m n n engellenmesi nedeniyle dâhili hastal klar n ortaya ç kt na inan lm flt r. Hastal klar iyilefltirmek için hiçbir etkisi olmayan ilaçlara bel ba lanm flt r. fiifal bitkiler, hayvanlar n et suyu, Nil Nehri nin çamuru, hastan n t rnaklar ndaki kir, fare d flk s, ekmek küfü gibi maddeler ilaç olarak kullan lm flt r. Hastal klar ya do- 3

144 138 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi SIRA S ZDE 4 al yolla iyileflmifl ya da ekmek küfünün penisilin görevi görmesi gibi kullan lan ilac n tesadüfen ifle yaramas sonucu iyileflme görülmüfltür. M s rl lar n MÖ 3000 lerde gelifltirdikleri M s r takvimi Dünya Uygarl k Tarihi aç s ndan önemli olmufltur. M s r takvimi Günefl takvimiydi ancak güneflin y ll k hareketinin incelenmesi sonucu ortaya ç kmam flt r. Sirius Y ld z n n ufukta görünmesi ile Nil Nehri nin periyodik taflk n n n ayn gün bafllamas na dayanan bir takvimdir. Bu olay n 365 günde bir meydana geldi i saptanm flt r. Bu takvime göre bir y lda dörder ayl k 3 mevsim (Taflk n, Ekim, Hasat) vard. M s rl lar bir y l her biri 30 günden oluflan 12 aya bölmüfller, buna bayramlar için ay rd klar 5 gün ekleyerek 365 günlük bir M s r y l gelifltirmifllerdir. Ancak bu y l günefl y l ndan 6 saat eksikti. 365 güne ilaveten alt flar saatten dört y lda bir oluflan art k gün olmad için M s rl lar n günefl y l her dört y lda bir, bir gün geri kal yordu. Daha sonra MÖ 45 y l nda Romal Julius Caesar M s r takvimine dayanan yeni bir takvim kurmufltur. Jülyen Takvimi ad yla an lan bu takvimin M s r takviminden fark ortalama y l 365 1/4 gün kabul etmesiydi. Bu takvimde birbiri ard na üç y l 365 gün, her dördüncü y l ise 366 gün olarak kabul edilmifltir. Ocak ay y l n bafllang c yd. MS 1582 de Papa XIII. Gregor taraf ndan yap lan düzeltme sonucunda, bugün hâlâ kulland - m z Gregoryen Takvimi ortaya ç km flt r. Sonuç olarak gerek Avrupa da 1582 tarihine kadar kullan lan Jülyen Takvimi, gerekse günümüzde kullan lmakta olan Gregoryen Takvimi M s rl lar n takvimine dayanmaktad r. M s rl lar gündüz saatlerini ölçmek için basit günefl saatleri de yapm fllard r. Günefl saati üzerinde, günün saatini gösteren çizgiler vard ve güneflin gölge uzunlu- undan yararlan larak saat tespit ediliyordu. Hava kapal oldu unda ve geceleri günefl saatleri ifle yaram yordu. Bu durumda ise su saatleri kullan l rd. Eski M s r takviminin SIRA S ZDEDünya Kültür Tarihi aç s ndan önemi nedir? Mimari DÜfiÜNEL M Eski M s r mimarisinin DÜfiÜNEL M en geliflmifl örnekleri, an tsal boyutlardaki mezarlar ve tap - nak yap lard r. Mastaba: SORU Sedir anlam na Mezarlar: SORU MÖ üçüncü biny ldan itibaren M s r krallar kerpiçten yap lm fl mastaba ad verilen mezarlara gömülmüfllerdir. Mastabalarda, dik bir kuyu içinde, ze- gelen Arapça bir sözcüktür. Bir mastaba, dik ya da hafif e imli kerpiç ya da tafl min seviyesinin alt nda bir mezar odas bulunur. Mezar odas n n tam üzerinde zemin seviyesinde dikdörtgen planl, kerpiç ya da tafltan bir yap yer al r. Yap n n do- duvarlar D KKAT olan, dikdörtgen D KKAT planda bir oda görünümündedir. Tavan u yüzüne ölünün ruhunun (Ka) geçebilece ine inan lan sahte kap yap l rd. Buras asl nda SIRA küçük S ZDE bir odayd. Kap n n üzerinde ölünün unvan ve ad yaz l rd. 3. genellikle SIRA S ZDE düzdür. Zemin alt nda, tavandan dik bir kuyu ile inilen mezar odas Sülale zaman nda oda geniflletilmifl, 4. Sülale zaman nda ise oda içine bir sunak vard r. eklenmifltir. Sunak üzerine yiyecekleri sembolize eden maddeler ya da gerçek yiyecekler b rak l rd. AMAÇLARIMIZ Ayr ca odaya ölünün heykel ve heykelcikleri konulurdu. E er AMAÇLARIMIZ ölünün mumyas bozulursa, ruhun bu heykellerden birinin içine girece ine inan - l rd. Oda duvarlar günlük hayattan al nan resimlerle süslenirdi. Halk tabakas da K T A P K T A P mastabalara gömülürdü. Halka ait mastabalarda, oda duvarlar nda ekim, hasat, ba bozumu, hayvanc l k, bal kç l k, avc l k, dokumac l k gibi ifller bafltan sona kadar bir film fleridi gibi (örne in ekme, biçme, balyalama gibi) her aflamas ile resmedilmifltir. Bunlar n yan nda oyunlar, danslar ve yelkenlilerin ifllendi i sahneler de var- TELEV ZYON TELEV ZYON d r. Bu sahnelerde mezarda yatan kifli, faaliyetleri bizzat yönetir flekilde gösterilmifltir. Daha sonra 6. Sülale zaman ndan itibaren mezar odalar nda duvar resimleri yan nda ölünün NTERNET biyografisi de yer almaya bafllam flt r. Mastabalar piramitlerin ya- NTERNET k n na infla edilmifllerdir.

145 8. Ünite - Eski M s r Uygarl M s r firavunlar MÖ 2630 ile MÖ 1640 y llar aras nda kendilerine piramit biçiminde mezarlar yapt rm fllard r. Bu tipte büyük mezar an tlar, firavunlar n ölümlerinden çok önce yap lmaya bafllanmaktayd. Piramitlerin iki ana türü vard : Basamakl piramitler ve gerçek piramitler. 3. Sülale kral Coser in Sakkara daki ünlü basamakl piramidi MÖ 2630 larda yap lm flt r. Kral mezarlar n n ilk an tsal örne i ve M s r tarihindeki ilk piramittir. Coser in veziri olan mimar mhotep taraf ndan infla edilmifltir. Mezar an t n n yap m na ilk olarak Sakkara gelene ine uygun biçimde büyük bir mastaba fleklinde bafllanm fl, ancak daha sonra eklemelerle 6 basamakl bir piramit ortaya ç km flt r. Piramidin güneydo u yan nda kral n Sed Festivali için yap lm fl tap nak ve pavyonlardan oluflan bir yap grubu vard r. Piramidin kuzeydo u köflesine yak n bir kapal odada (Serdab) Kral Coser in oturur durumda bir heykeli bulunmufltur. Bu, M s r n tafltan yap lm fl ilk büyük krali heykeli olarak bilinir. 139 Sed Festivali: Bir kral n ölümünden 30 y l sonra ilk kez, daha sonra da 3 y ll k aralarla kutlanan, kral n yeniden do uflunu kutlayan tören. Bu tören, kral n öteki dünyada uzun süre hüküm sürme iste ini yans t rd. Resim 8.2 Giza platosunda Keops (sa da) ve Kefren piramitleri (Schulz- Seidel 2004, res. 32) 4. Sülale den itibaren gerçek piramitler de yap lmaya bafllam flt r. Bunlar basamakl piramitlerin geliflmesi sonucu ortaya ç km fllard r. En erken örnekleri 4. Sülale nin ilk firavunu Snefru nun (MÖ ) Memfis in 50 km kuzeyindeki Meidum da ve Dahflur da yapt rd piramitlerdir. Snefru Meidum da kral Huni nin bafllad piramidin yap m na devam eder, ancak daha sonra kendi piramit kompleksini yapmak için inflaat yar m b rak r. Bu dönemde mimarlar henüz tam bir piramit yapmay baflaram yorlard. Snefru nun Meidum daki piramidinin üst k sm e imi art r larak bitirilebildi inden piramit e ik olmufl ve E ik Piramit olarak adland - r lm flt r. Snefru, Dahflur da E ik Piramit ten baflka K z l Piramit olarak adland r lan bir piramit daha yapt rm flt r. K z l Piramit geometrik olarak ilk gerçek piramittir. Snefru nun o lu Keops, Giza platosundaki en görkemli piramidi infla ettirmeyi baflarm flt r. Bugüne kadar yap lm fl olan en büyük piramit olan bu piramidin yan n-

146 140 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi da yer alan o lu Kefren ve Mikerinos a ait piramitler daha küçük boyutlardad r. Bu mezarlar tafltan infla edilmifltir. Piramitler tek bafllar na durmazlar, bir cenaze kompleksinin parças d rlar. Bunlar n yap m nda kullan lan büyük boyutlu a r tafl bloklar, istenilen yüksekli e rampalar kullan larak kald r l yordu. Bu rampalar hafif e imli kerpiç, tu la ve molozlardan yap lm fl yükseltilerdi. Büyük tafl bloklar, ahflap k zaklar üzerinde çekilerek yerine tafl n yordu. Piramidin yap m tamamland ktan sonra rampalar kald r l yordu. Örne in Keops Piramidi nin yap m için günde ton a rl nda 285 adet tafl blok tafl oca nda ifllenmifl, tafl nm fl ve yerine yerlefltirilmifltir. Böylelikle y lda tafl blok yerlefltirilerek piramidin inflas 23 y lda yani Keops un saltanat n n 23. y l nda tamamlanabilmifltir. Keops Piramidi Antik dünyan n yedi harikas ndan biridir. An t n kenar uzunlu u 230 m, yüksekli i 146 m dir. Piramit kompleksi, vadi tap na, vadi tap na- ndan piramidin do u kenar nda bulunan gömü töreni tap na na giden yol, gömü töreni tap na ve kraliçelerin piramitleri olarak bilinen 3 küçük piramitten oluflur. Ayr ca bu alanda, piramidin do u ve güney kenar nda 5 tekne çukuru, piramidin do u, bat ve güneyinde mastaba alanlar bulunur. Kral ailesinden gelenler do u kesimindeki mastaba mezarlara, yüksek görevliler ise bat kesimdeki mastaba mezarlara gömülmüfllerdir. Piramit, Eski Krall k Dönemi nin sonunda toplumsal huzursuzlu un artt, siyasi otoritenin kayboldu u bir süreçte soyulmufl ve tafllar baflka yerlerde kullan lm flt r. Modern araflt rmac lar Keops Piramidi ni incelemeye bafllad klar nda piramidin gömü odas nda sadece granitten yap lm fl olan lahdi bulabilmifllerdir. Orta Ça boyunca da piramidin d fl yüzündeki kireçtafl kaplamalar sökülmüfltür, hatta Giza ve Kahire deki yap larda kullan - lan tafllar da piramitten karfl lanm flt r. 5. Sülale krallar piramitleri daha küçük ölçekte ve dayan ks z malzemeden yapt rm fllard r. Piramit yap m Orta Krall k Dönemi nin sonuna kadar ( sülaleler) devam etmifltir. Piramitlerin her türlü çabaya ra men kolayl kla soyulmas, piramidin alt na ya da içine infla edilen mezar odalar n n ve odalar içindeki hediyelerin, mezar soyguncular taraf ndan talan edilmesi üzerine, Orta ve Yeni Krall k zamanlar nda kaya mezarlar tercih edilmifltir. Orta Krall k zaman nda Deir el-bahri de yap lan Mentuhotep in kaya mezar ve Yeni Krall k zaman nda Hatflepsut un Deir el-bahri deki kaya tap nak mezar bunlar n an tsal örnekleridir. Yeni Krall k Dönemi nde mezar soyguncular nedeniyle kaya mezarlar çok gizli yerlere yap lm flt r. Krallar Vadisi nde bulunan gizli kaya mezarlar koridorlar, gizli geçitler, sahte mezar odalar ve gerçek mezar odas ndan oluflacak flekilde karmafl k yap da planlanmaya bafllanm flt r. Geç dönemde ise an tsal mezarlar yerine büyük lahitler kullan lm flt r. Halk tabakas da Yeni Krall k Dönemi nde kayal klar içine oyulan mezar odalar na, geç dönemde de lahitlere gömülmüfllerdir. Tap naklar: Erken Devir de yap lm fl olan tap naklar konusunda çok az bilgimiz vard r. Hierakonpolis flehrinde yuvarlak planl bir tap na a ait izler bulunmufltur. Eski Krall k zaman nda yap lm fl tap naklar n en güzel örnekleri 5. Sülale krallar taraf ndan Günefl Tanr s Ra için yap lanlard r. Bu sülaleden Userkaf (MÖ ) Abusir yak nlar nda Günefl Tanr s Ra için an tsal bir tap nak yapt rm flt r. Ondan sonra Menkauhor a (MÖ ) kadar gelen befl kral da bu tür günefl tap naklar n piramit biçimindeki mezarlar n yan na yapt rmaya devam etmifllerdir. fiimdiye kadar bu tap naklardan sadece Userkaf ve Neuserre ye (MÖ ) ait olanlar kaz l p gün fl na ç kar labilmifltir. Kaz lan iki tap nak gibi di erlerinin de Abusir köyünün kuzeyindeki Memfis Nekropolü nün bir bölgesinde oldu u tahmin edilmektedir. Ra tap naklar da piramitler gibi bir vadi tap na, geçit yolu ve

147 8. Ünite - Eski M s r Uygarl 141 kült tap na ndan oluflmaktad r. 5. Sülale krallar ndan Neuserre taraf ndan Abu Gurab da yapt r lan Günefl Tap na en güzel örneklerden biridir. Tap na n en belirgin özelli i içinde bir suna n bulundu u aç k avlu ve günefl tanr s n n simgesi olan kal n bir dikilitaflt r. Tap nak alan n s n rlayan duvarlar n d fl nda piflmifl topraktan bir kay k vard r. Eski M s rl lar, Günefl Tanr s Ra n n bu kay a binerek gece yolculu una ç kt na inan yorlard. Bu sülalenin son krallar zaman nda günefl dininin öneminde bir azalma olmufl ve günefl tap naklar n n yap m sona ermifltir. Orta Krall k zaman ndan kalan tap naklar n ço u orijinal planlar n koruyamadan günümüze kadar gelmifllerdir. Bunlar n baz lar Hiksoslar taraf ndan tahrip edilmifl, baz lar da 18. Sülale firavunlar taraf ndan gelifltirilmifllerdir. Deir el- Bahri de bulunan Mentuhotep Tap na, Orta Krall k zaman ndan günümüze kadar bozulmadan gelebilen tap naklardan biridir. Kayal k bir da n yamac na yap lan tap - na a vadiden bir geçitle var l r. Buradan avluya geçilir, avlunun arkas nda günefl tanr s kültüyle alakal oldu u düflünülen mastaba biçimli bir yap y içeren teras yer al r. Yap n n kayalara oyulmufl iç k sm nda bulunan simgesel mezar odas kral Mentuhotep in ölü kültüyle ilgilidir. Yeni Krall k zaman nda tap naklar, büyük tanr lara adananlar ve ölü kültü ile ilgili mezar tap naklar olmak üzere iki ayr tiptedir. Firavun Hatflepsut un Deir el- Bahri de Krallar Vadisi nde bulunan terasl tap na ve II. Ramses in Ramseseum u ölü kültü ile ilgili tap naklard r. Hatflepsut un Tap na, k smen kayalara oyulmufl, k smen kendi bafl na duran terasl bir yap d r. ki taraf nda sfenksler bulunan bir geçit ile tap na a ulafl l r, rampalar ile tap na n farkl seviyelerdeki üç avlusuna ç - k l r. Avlular n duvarlar kabartmalarla süslüdür. Kabartmalarda büyük mavnalar, kutsal do umla ilgili sahneler, Hatflepsut un taç giyme töreni, Punt ile yap lan al flverifli gösteren sahneler vard r. Yukar avlunun güney ve kuzeyindeki tonozlu odalar Hatflepsut a, babas I. Tutmosis e, tanr Ra-Harahti ye ve tanr Amon a adanm flt r. Salonun arkas ndaki bir dizi niflin içinde firavun Hatflepsut un heykelleri vard r ve ayn duvardaki giriflten tap na a geçilir. kinci avlunun kenarlar nda da tanr Anubis ve tanr ça Hathor un simgesel tap naklar vard r. Resim 8.3 Luksor Tap na. Pilon duvarlar, II. Ramses heykelleri ve dikilitafl. Schulz, Seidel 2004, s. 180, res. 64 Büyük tanr lara adanan tap naklar ise Yeni Krall k zaman nda çok önem kazanm flt r. Ülke d fl na sefere ç kan M s r krallar yapt klar savafllarda baflar kazand k-

148 142 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Resim 8.4 lar zaman tanr lara flükranlar n sunmak için ya yeni tap naklar yapt rm fllar ya da eskilerini gelifltirmifllerdir. Eski M s r tap naklar nda MÖ on dördüncü yüzy la kadar standart bir plan görülmez. Fakat III. Amenofis ten (MÖ ) itibaren belli bir tap nak tipiyle karfl lafl lmaktad r. Yeni Krall k Dönemi tap naklar na uzun bir yoldan ulafl l r. Yol kenarlar na tap nak hangi tanr ya adand ysa o tanr n n kutsal hayvan n n bafl na sahip sfenksler konulmufltur. Yolun sonunda tap nak kap s na ulafl l r. Bu kap n n iki yan nda kaideleri genifl, yukar do ru daralan pilon ad verilen M - s r a özgü duvarlar vard r. Genellikle pilonlar n önüne tap na hangi kral yapt rd ysa onun büyük boyutlu birkaç heykeli ve dikilitafllar konulurdu. Bu dikilitafl örnekleri daha sonraki dönemlerde tafl narak stanbul, Londra, Paris, New York gibi kentlerde meydanlara dikilmifllerdir. Pilonlar n üzerine de tap na hangi kral yapt rd ysa onun zaferlerini betimleyen kabartmalar yap l rd. Örne in Luksor Tap na n n pilon duvarlar n n üzerinde II. Ramses in Kadefl Savafl n betimleyen kabartmalar yer almaktad r. Pilon duvarlar n n aras ndaki kap dan üç taraf bir veya iki s ra sütunla çevrili avluya geçilir. Avlu duvarlar dini sahneler ve nadiren de savafl sahnelerini içeren kabartmalarla bezenmifltir. Halk ancak bu avluya kadar girebilirdi. Avludan birkaç basamakl merdivenle Hipostil Salonu ad verilen tavan çok say da sütunla tafl nan yar ayd nl k bir salona geçilir. Duvarlar ndaki kabartmalarda dini sahneler bulunmaktad r. Buraya sadece rahipler ve kral girebilirdi. Baz tap naklarda hipostil salonu pilonlardan hemen sonra da yap lm flt r. Hipostil salonundan sonra sütunlarla tafl nan küçük ölçekli odac klar gelmektedir. Karanl k olan bu odac klarda kutsal eflyalar, tap nak hazineleri, tafl nabilir tanr heykelcikleri saklan rd. Bu plan esaslar Yeni Krall k Dönemi nde küçük farklarla her tap nak inflaat nda uygulanm flt r. Karnak, Luksor ve Medinet Habu tap naklar bu türdeki tap naklar n en güzel örnekleridir. Bu tap nak plan Dendara, Esna ve Edfu daki tap naklarda görüldü ü üzere Hellenistik Dönem ve Roma Dönemi nin içlerine kadar varl n korumufltur. II. Ramses in Kaya Tap na. Abu Simbel.

149 8. Ünite - Eski M s r Uygarl 143 Büyük tanr lar için kaya tap naklar da yap lm flt r. Bunlar n en güzel örne i II. Ramses in Abu Simbel de yapt rd kaya tap na d r. Bir geçitten ön avlu ve teras na var l r. Tap na n ön cephesinde 20 m yüksekli inde Ramses in oturur durumda dört heykeli ve heykellerin bacaklar n n alt nda II. Ramses in akrabalar n n daha küçük boyda heykelleri bulunmaktad r. Tap na n içinde, sekiz sütunlu büyük salonun arkas ndaki niflte Ramsesler döneminin önemli tanr lar olan Memfis in Ptah, Teb in Amon-Ra s, Heliopolis in Ra-Harahti si ve II. Ramses in heykeli yer almaktad r. Böylelikle kral yaflarken tanr laflt r lm flt r. Büyük salonun uzun kuzey duvar na Kadefl Savafl n, güney duvar na da Suriye, Libya ve Nubya savafllar n tasvir eden renkli kabartmalar yap lm flt r. Abu Simbel de bu Büyük Tap nak ile ayn zamanda yap lan Küçük Tap nak, bsek in Hathor una ve II. Ramses in kraliçesi Nefertari ye adanm flt r. Tap na n ön cephesinde dört tanesi II. Ramses in, di er ikisi kraliçe Nefertari nin olmak üzere 10 m yüksekli inde alt adet ayakta duran heykel vard r. Bu heykellerin her birinin etraf nda da prens ve prenses heykelleri bulunmaktad r. Tap na n plan Büyük Tap nak n plan na benzer. Sütunlu Hathor salonu, odal bir geçit ve kutsal odadan oluflur. Arkadaki niflte kral korudu una inan lan bir Hathor ine i heykeli vard r. Saray yap lar na gelince hemen hemen hepsi kerpiçten yap ld klar için günümüze kadar gelememifllerdir. Özellikle Yeni Krall k Dönemi nde Teb flehri saray yap lar önemliydi. Güzel Sanatlar M s r tasvir sanat biçimleri olan heykel, kabartma ve resim Eski Krall k Dönemi nden beri belirgin bir özelli e sahipti. Ayn dönemde tafl vazo yap m fildifli oymac l, mobilya ve madeni eflya yap m gibi sanat dallar n n düzeyi de yüksekti. Eski krall k Dönemi nde heykelcilik büyük bir ilerleme göstermifltir. Firavun Kefren in diorit heykeli, rahip Renefer heykeli ve ünlü yaz c heykeli bu dönemin önemli heykelleridir. Orta ve Yeni Krall k dönemlerinde heykelcilik daha da geliflir. Orta Krall k Dönemi nden itibaren büstler de yap lmaya bafllanm flt r. Yeni Krall k zaman na ait I. Ramses ve II. Ramses heykelleri ve Ekhnaton un kar s Kraliçe Nefertiti nin büstü önde gelen heykelt rafll k eserleridir. M s rl sanatç lar ustal klar n gündelik eflya ve dini objelerin üretiminde de göstermifllerdir. Orta ve Yeni Krall k mezarlar nda köleleri, çift süren çiftçileri, çobanlar, zanaatkârlar, savaflç lar vb. temsil eden çok say da ahflap ve tafltan yap lm fl heykelcik bulunmufltur. Ayr ca yine Orta Krall k Dönemi nden itibaren mezarlara konulmaya bafllanan Ushebti ad verilen heykelcikler özenli bir iflçilik gösterirler. Kabartma da önemli bir sanat koludur. Kabartmalar ç k nt l kabartma ve girintili kabartma olmak üzere iki türde yap l rd. Ç k nt l kabartmalar yüzeyden 5 mm d flar ya do ru ç k nt l d r, girintili kabartmalarda ise flekillerin d fl çizgileri yüzeyin içine oyulur ve flekil ifllenirdi. D fla ç k nt l kabartmalar daha çok yap lar n içinde, güneflte daha iyi görünen içeri girintili kabartmalar ise yap lar n d fl nda kullan l rd. Bafll ca dinsel yap lar ve önemli özel mezarlar kabartmalarla süslenirdi. Genellikle renkli olan kabartmalarda perspektif yoktur. Eski Krall k zaman nda özellikle mezarlarda kabartmalar büyük geliflim göstermifltir. Bu kabartmalarda ölünün hayat ndan sahneler ifllenmifltir. nsan betimlerinde bafl yandan, gövde cepheden, bel, bacaklar ve ayaklar da yandan gösterilmifltir. Orta Krall k Dönemi nde heykel-

150 144 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi cilik ile beraber kabartmalar n da geliflim gösterdi i görülür. Yeni Krall k Dönemi ne ait güzel kabartma örnekleri aras nda Hatflepsut un Punt a yapt sefer, Kadefl Savafl ve I. Seti nin askeri seferlerini konu alan kompozisyonlar say labilir. Duvar resimleri de ilk defa Orta Krall k Dönemi nde ortaya ç kar. Kabartma yapmaya uygun olmayan kalitesiz tafl n kullan ld mezarlarda, özel evlerin ve saraylar n kabartma yapmaya elveriflli olmayan kerpiç duvar yüzeylerine renkli resimler yap lm flt r. Kabartmadan sonra gelmesine ra men resim konusunda da güzel eserler verilmifltir. Duvar resimlerinde savafl sahneleri, portreler ve manzaralar ifllenmifltir. Yeni Krall k zaman na ait özel yaflam n ve lüksün vurguland çok canl resim örnekleri vard r. Resim sanat nda perspektif hiç kullan lmam flt r. Bir baflka tasvir biçim olarak ender görülen kakmac l k da vard r. Bunlar tafla aç lan oyuklara renkli çamur, cam ve renkli tafllarla yap lm fllard r. M s r da camc - l k, ahflap oymac l, mobilyac l k, metal iflçili i ve çanak çömlek yap m geliflkin olarak yap l yordu. SIRA S ZDE DÜfiÜNEL M 5 Eski M s r da SIRA 5. Sülale S ZDE tap naklar n n özellikleri nelerdir? DÜfiÜNEL M SORU SORU D KKAT D KKAT SIRA S ZDE SIRA S ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K T A P K T A P TELEV ZYON TELEV ZYON NTERNET NTERNET

151 8. Ünite - Eski M s r Uygarl 145 Özet A MAÇ 1 A MAÇ 2 Eski M s r n yaz s, edebiyat ve bilimini aç klayabilme Eski M s r da yaz MÖ 3000 y l civar nda ortaya ç km flt r. Bu yaz hiyeroglif yani resim yaz s yd. Zamanla hiyeroglif iflaretlerin k salt lmas yla hiyeratik yaz ve demotik yaz denilen yaz lar kullan lm flt r. Eski M s r edebiyat na bakt m zda Eski Krall k Dönemi nin yaz l belgeleri öncelikle dinsel belgelerdir. Bunlar piramitlerin ve yeralt mezarlar - n n duvarlar na kaz nm fl büyüsel metinlerdir. Büyük tanr lar n bayramlar için dinsel ayin ve ilahilerin de bu dönemden itibaren yaz lmaya bafllad düflünülmektedir. Bunlara ait örnekler Orta ve Yeni Krall k Dönemi nden bilinmektedir. Yeni Krall k zaman nda önemli tap naklar n rahipleri tap naklar n n farkl din ö retileriyle ilgili kitaplar yazm fllard r. Din d fl edebiyat örnekleri de Eski Krall k zaman ndan itibaren görülür. Bunlar ölünün yaflam öykülerini anlatan mezar yaz tlar d r. Ölünün yapt görevler, sahip oldu u topraklar ve baflar lar anlat lm flt r. Eski M s rl lar geometri konusunda ileri düzeyde bilgiliydiler. Özellikle taflk nlardan sonra Nil kenar ndaki tarla s n rlar n n saptanmas nda geometri çok önemliydi. Eski M s r da yaflayan insanlar t p konusunda da baz bilgilere sahiptiler. Parazit hastal klar, verem, difl eti iltihab yayg n görülen rahats zl klard. M s rl doktorlar n k r klar ve aç k yaralan iyilefltirebildikleri saptanm flt r. M s rl lar n MÖ 3000 lerde gelifltirdikleri M s r takvimi Dünya Kültür Tarihi aç s ndan önemli olmufltur. Nil Nehri nin periyodik taflk nlar na dayanan bir takvimdir. Eski M s r n devlet örgütünün iflleyiflini ve toplum yap s n aç klayabilme M s r da di er Ön Asya krall klar gibi mutlak bir krall kt. Devletin bafl nda kral-firavun bulunurdu. Krall k genellikle babadan o ula ya da kardeflten kardefle geçerdi. Kral/firavundan sonra en önemli kifli, yard mc s A MAÇ 3 A MAÇ 4 olan vezirdi. Vezir kral ad na ülkeyi yönetirdi. 18. Sülale krallar ndan II. Amenofis (MÖ ) zaman ndan bafllayarak yönetim sorumlulu unu ülkenin kuzeyinde ve güneyinde iki vezir paylaflm flt r. Ülke eyaletlere bölünmüfltü her eyaletin bafl nda firavun taraf ndan tayin edilmifl bir vali bulunurdu. Bir baflka s n f olan rahipler din gücünü ellerinde bulunduruyorlard. Memurlar ve rahiplerin alt nda çok genifl bir çiftçi tabakas, zanaatkârlar ve köleler vard. Eski M s r dini ve ölü gömme geleneklerini aç klayabilme Din, M s r kültürünün tümünü kapsar. Krallar tanr lara karfl dinsel görevlerin yap lmas n sa lar, tanr lara duyduklar hayranl, sayg y dile getirirler, onlara çeflitli sunular yaparlar ve niteliklerini överlerdi. Tanr lar da buna karfl l k krala ve ülkenin insanlar na iyilik bahflederlerdi. M s rl lar daha hayattayken mezarlar n planlamaya bafllarlard. nsanlar öldükten sonra, tanr lar kat nda ölen kiflinin ölümden sonraki yaflam na karar verilen bir duruflma yap l rd. Duruflmaya Osiris baflkanl k ederdi. Ölü gömülmeden önce mumyalan rd. Günümüze ulaflan Eski M s r mimari kal nt lar - n n genel özelliklerini tan mlayabilme Eski M s r mimarisinin en geliflmifl örnekleri, an tsal boyutlardaki mezarlar ve tap nak yap lar d r. Mezarlar, bu uygarl n en zengin sanat ürünlerinin günümüze ulaflt an tsal piramitler ve kayalar içine oyulmufl görkemli odalardan oluflur. Saray mimarisi ve sivil mimari alan ndaki örnekler ise günümüze kadar korunamam flt r.

152 146 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Kendimizi S nayal m 1. M s r piramitlerinin en büyü ü hangi M s r kral taraf ndan yapt r lm flt r? a. Menes b. Snefru c. Coser d. Keops e. Kefren 2. Vezir ve mimar olan mhotep taraf ndan infla edilen Basamakl Piramit hangi M s r kral na aittir? a. Snefru b. Coser c. Kefren d. II. Ramses e. Hatflepsut 3. Günefl Tanr s Ra için yapt r lan Günefl tap naklar, kaç nc M s r sülalesi firavunlar zaman na aittir? a. 3. Sülale b. 4. Sülale c. 5. Sülale d. 18. Sülale e. 20. Sülale 4. Eski M s r da Günefl i tek tanr olarak kabul ettirmek isteyen firavun afla dakilerden hangisidir? a. II. Mentuhotep b. I. Tutmosis c. III. Tutmosis d. Hatflepsut e. IV. Amenofis 5. Mumyalama ile ilgili tanr afla dakilerden hangisidir? a. Anubis b. Osiris c. Tot d. Ra e. Horus 7. Mumya yap l rken, iç organlar n konuldu u vazolara ne ad verilir? a. Habefl b. Obsidien c. Kanopik d. Kiten e. Ka 8. Orta Krall k Dönemi nin sonlar ndan bafllayarak bir ya da daha fazla say da mezarlara konulmaya bafllanan, ölü öbür dünyada angarya bir ifl yapmaya ça- r ld nda canlan p onun yerine çal flaca na inan - lan mumyalanm fl insan fleklindeki gömü heykelciklerine ne ad verilir? a. Apis b. Pilon c. Obelisk d. Ushebti e. Habefl 9. Eski M s r da erkek çocuklar kaç yafl na geldiklerinde bir tören yap larak eriflkinli e ad m atarlard? a. 10 b. 14 c. 18 d. 20 e Eski M s r takviminde bir y l kaç gündü? a. 300 b. 325 c. 350 d. 365 e Ölüler mahkemesine baflkanl k eden tanr afla dakilerden hangisidir? a. Anubis b. Osiris c. Tot d. Ra e. Horus

153 8. Ünite - Eski M s r Uygarl 147 Okuma Parças Ani nin Özdeyiflleri Kahire Müzesi nde korunan bir papirüste Eski M s r davran fl kurallar na ait ilginç bir metin bulunmaktad r. Genel olarak bu davran fl kurallar Ani nin Özdeyiflleri olarak bilinir ve afla daki örnekler karakteri ve konusu hakk nda bize fikir vermektedir. Bir kifli eline geçen f rsat bir kez kaç rd m, baflka bir tanesini yakalamak için [bofluna] çabalar. Baflkas ayaktayken sen oturma, sosyal statün onunkinden daha yukar da olsa bile ve özellikle de bu kifli yafll bir adamsa. Kaba sözler söyleyen birinin nezaket görmesi beklenilmemelidir. E er her gün kendi ellerinle [yapt n] yolda ilerlersen, sonunda olman gereken yere var rs n. nsanlar her gün ne hakk nda konuflmal lar? Yüksek mevkilerdeki yöneticiler kanunlar tart flmal, kad nlar kocalar hakk nda konuflmal ve her insan kendi iflleri ile ilgili konuflmal d r. Asla hiçbir misafirinize kaba sözler söylemeyin; dedikodu yaparken sarf etti iniz bir söz döner gelir ve sizin evinize düfler. E er kitaplarla aran çok iyiyse ve onlar incelemiflsen, okuduklar n kalbine iyice yerlefltir ki böylece daha sonra ne söylersen iyi olacakt r. E er bir kâtip herhangi bir mevkiye terfi ettirilirse, kendi yazd klar hakk nda konuflacakt r. Hazineden sorumlu müdürün hiç o lu yok ve mühür memurunun hiç varisi yok. Yüksek memurlar, eli flerefli bir konumda olan kâtibe, çocuklara vermedikleri bir sayg gösterirler... Bir insan n çöküflü ona dilinden gelir; dikkat edin de kendinize bir zarar vermeyin. Bir insan n kalbi t pk bir tah l ambar na benzer, içi her türden cevapla doludur; iyi olanlar seç ve onlar söyle; kötü olanlar ise içine gömerek sakla. Kaba bir flekilde verece in cevap silah savurmaya benzer; fakat e er tatl l kla ve sakin bir flekilde konuflursan her zaman [sevilirsin]. Sana, seni karn nda tafl yan anneni verdim ve seni tafl rken o, benim yard m m olmaks z n bu büyük yükün sorumlulu unu üzerine ald. Aylar sonra sen do dun, annen kendini bir boyunduru un alt na sokarak seni üç y l boyunca emzirdi... Sen e itim alman için okula gönderildi inde, annen düzenli olarak her gün ö retmenin için evden ekmek ve bira getirdi. fiimdi ise sen büyüdün, bir kar n ve kendi evin var. Çocuklar na bak ve onlar t pk annenin seni yetifltirdi i gibi yetifltir. Anneni üzecek hiçbir fleye izin verme, aksi takdirde e er o ellerini Tanr ya açarsa Tanr onun flikâyetini duyacak [ve seni cezaland racakt r]. Yan nda baflka biri varken ekme ini, ilk önce ona uzatmadan yeme... Öfkeliyken birine asla cevap vermeyin ve onun yan ndan uzaklafl n. O, k zg nl k içerisinde konufltu unda siz ona kibar bir flekilde karfl l k verin, çünkü yumuflak sözler onun kalbinin ilac d r. Kaynak: Wallis Budge 2008, s

154 148 Eski Mezopotamya ve M s r Tarihi Kendimizi S nayal m Yan t Anahtar 1. d Yan t n z yanl flsa Mimari bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yan t n z yanl flsa Mimari bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yan t n z yanl flsa Mimari bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 4. e Yan t n z yanl flsa Din bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yan t n z yanl flsa Din bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 6. b Yan t n z yanl flsa Ölü Gömme Gelenekleri bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 7. c Yan t n z yanl flsa Mumyalama bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 8. d Yan t n z yanl flsa Mumyalama bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yan t n z yanl flsa Ev Yaflam bölümünü yeniden gözden geçiriniz. 10. d Yan t n z yanl flsa Bilim bölümünü yeniden gözden geçiriniz S ra Sizde Yan t Anahtar S ra Sizde 1 Papirüs, Nil Nehri nde yetiflen saz türü bir bitkidir. Papirüsü kâ t hâline getirmek için, gövdesinden ince fleritler kesilir, düz bir zemine önce yatay daha sonra dikey olarak dizilir ve preslenerek kurutulurdu. Yaklafl k 48x43 cm boyutlar ndaki her tabaka uç uca eklenerek 40 m uzunlu- a kadar ulaflan papirüs rulolar yap labilirdi. Papirüsler yaz ld ktan sonra rulo hâlinde saklan rd. Kolayca tahrip olabilecek veya çürüyecek papirüs rulolar, iklimin oldukça kuru oldu u M s r da hava ve su ile temas olmayan piramit ve kaya mezarlar nda ancak korunmufltur. S ra Sizde 2 Eski M s r da yönetim flekli mutlak krall kt. Devlet yönetiminin en üstünde firavun-kral bulunmaktayd. Kraldan sonra en yetkili görevli vezirdi. Vezir, kral ad na ülkenin yönetiminden sorumluydu. Ülke eyaletlere ayr - larak yönetiliyordu. Eyaletlerde merkezden atanan valiler görev yap yordu. Bu yönetim flekli Ortado u daki birçok eski uygarl kla benzerdi. Ancak M s r da en tepedeki firavun-krala yak flt r lan tanr sal özellikler ve bunlar için yap lan piramit ve heykeller di er uygarl klardan farkl d r. S ra Sizde 3 M s rl lar insan n öldükten sonra öbür dünyada yaflamaya devam edece ine inanmaktayd lar. Dünyadayken bedenden ayr lan ruhun öteki dünyada dönebilmesi için vücudun sa lam olmas gerekmekteydi. Sülaleler Öncesi Dönem de ölüler çöl kenar na aç lan basit çukurlara gömülüyor ve üzerleri kum ile örtülüyordu. Kuru iklim ve s cak kum cesedin nemini alarak kurumas - na neden oluyordu. Böylece bedenler çürümeden korunuyordu. M s rl lar zaman içerisinde bu yöntemi gelifltirdiler. Sülalelerin bafllang c ndan hemen önce cesetler sandukalara konulmaya baflland ve dolay s yla s - cak kum ile temas kesildi. Do al yollardan meydana gelen koruma olanaks z hale gelince, yapay olarak cesedi koruma yollar aranmaya bafllad ve böylece mumyalama gelene i geliflti. S ra Sizde 4 M s r takviminin Dünya kültür tarihi aç s ndan önemi, günümüzde kulland m z takvimin temelini oluflturmufl olmas d r. Nil Nehri nin periyodik taflk nlar na dayanan bir takvimdir. Bu takvime göre bir y lda, dörder ayl k üç mevsim (Taflk n, Ekin, Hasat) vard. Buna dayanarak M s rl lar, bir y l 30 günlük 12 aya bölmüfller, buna befl gün ekleyerek 365 günlük bir günefl y l gelifltirmifllerdir. Ancak 365 güne ilaveten alt flar saatten dört y lda bir oluflan art k gün olmad için M s rl lar n günefl y l her dört y lda bir gün geri kal yordu. MÖ 45 y - l nda M s r takvimine dayanan Jülyen Takvimi, MS 1582 de Papa XIII. Gregor taraf ndan yap lan düzeltme sonucunda, bugün hâlâ kulland m z Gregoryen takvimi ortaya ç km flt r. S ra Sizde 5 Eski Krall k zaman nda yap lm fl tap naklar n en güzel örnekleri 5. Sülale krallar taraf ndan Günefl Tanr s Ra için yap lanlard r. 5. Sülale krallar ndan Neuserre taraf ndan Abu Gurab da yapt r lan Günefl Tap na bunlardan biridir. Tap na n en belirgin özelli i içinde bir suna n bulundu u aç k avlu ve günefl tanr s n n simgesi olan kal n bir dikili taflt r. Tap nak alan n s n rlayan duvarlar n d fl nda piflmifl topraktan bir kay k vard r. Eski M s rl lar, Günefl Tanr s Ra n n bu kay a binerek gece yolculu una ç kt na inan yorlard. 5. Sülale nin bütün firavunlar bu tür günefl tap naklar n piramitlerinin yan bafl na yapt rm fllard r.

155 8. Ünite - Eski M s r Uygarl 149 Yararlan lan Kaynaklar Baines, J.-J. Malek. (1986). Eski M s r, (Çev. Z. Aruoba- O. Aruoba), stanbul. Desplancques, S. (2006). Antik M s r, (Çev. I. Yerbuz), Ankara. Diakov, V.- S. Kovalev, (2008). lkça Tarihi-1, Ortado u, Uzakdo u, Eski Yunan, (Çev. Ö. nce), stanbul. Freeman, C. (2003). M s r, Yunan ve Roma, Antik Akdeniz Uygarl klar, (Çev. S. K. Ang ), Ankara. Gündüz, A. (2002). Mezopotamya ve Eski M s r, Bilim, Teknoloji, Toplumsal Yap ve Kültür, stanbul. Hornung, E. (2004). Ana Hatlar yla M s r Tarihi, (Çev. Z. Akarsu Y lmazer), stanbul. Hornung, E. (2004). M s rbilime Girifl, (Çev. Z. A. Y lmazer), stanbul. nan, A. (1987). Eski M s r Tarih ve Medeniyeti, Ankara. Jean, G. (2001). Yaz. nsanl n Belle i, (Çev. N. Bafler), stanbul. Kuhrt, A.(2009). Eskiça da Yak ndo u, Cilt I, stanbul. Say l, A. (1991). M s rl larda ve Mezopotamyal larda Matematik, Astronomi ve T p, Ankara. Schulz, R.-M. Seidel (2004) Egypt. The World of the Pharaohs, Germany, 2004 Wallis Budge, E.A., 2008). Antik M s r Edebiyat, Yaz nsal Metinler, zmir. Y ld r m, R. (1996). Önasya Tarih ve Uygarl klar, zmir.