Transkript

1 Su Yapýlarý Hydraulic Structures

2 Su ve Toprak Kaynaklarýnýn Önemi ve Uygulanan Strateji Yýlmaz Karabatan Tarihin baþlangýcýndan beri suyun kullanýlmasýndaki baþarý, toplumun ekonomik gücünü, ve medeniyetin seviyesini belirlemiþtir. Nitekim Mýsýr da Nil, Pakistan ve Hindistan da Ýndüs ve Ganj, Mezopotamya da Fýrat ve Dicle büyük uygarlýklarýn beþiði olmuþlardýr. Kim suyu iyi kullanmýþsa medeniyet ve refah oraya gitmiþ, kim suya iyi kumanda edememiþse, oralardan göç baþlamýþtýr. Ülkemizin uzun tarihi içinde, Anadolu muzda deðiþik uygarlýklarýn yer aldýðý bir gerçektir. Örneðin Eti lerin (Hitit) (M.Ö ) yeraltý ve yerüstü servetlerinden ve kaynaklarýndan geniþ ölçüde faydalandýklarý bilinen bir gerçektir. Buna baðlý olarak, Karakuyu barajý (Uzunyayla), Eflatunpýnar barajý ( Beyþehir), Koylütotu barajý (Ilgýn), Gölpýnar barajý (Çorum), Güneykale barajý ( Boðaz kale) Eti lerin býraktýklarý eserlerdir. Urartular Van havalisinde (M.Ö.13. yüz yýl) inþa ettikleri Menua kanalý bu günkü adýyla Þamram kanalý 51 km den Van a su isale eder. Ayrýca Keþiþ barajý, Doni barajý, Muradiye ve Adilcevaz barajlarý bu devirde yapýlmýþtýr. Yunan-Roma ve Bizans devrinde, vücuda getirilen eserlerden Pallio akedüðü, Bozdoðan akedüðü, Çevli barajý (Antalya), Ildýr barajý (Çeþme), Dara barajý (Mardin), Löþtüðün barajý (Amasya), Sihke, Sultan ve Faruk barajlarý (Van) Çavdarhisar barajý (Kütahya) Örükkaya barajý (Çorum), Büget barajý (Aksaray) inþa edilmiþ ve özellikle Bizanslýlarýn uyguladýklarý her eve bir sarnýç politikasý ile (ki bunlardan birçoðu günümüzde bile kullanýlmaktadýr) yaðmur sularýndan azami þekilde istifade saðlanmýþtýr. Selçuklular devrinde Sinop ve Alaiye de liman ve tersaneler kurulmuþtur. Osmanlýlar devrinde ise yapýlanlarýn çoðu Ýstanbul içindir. Ýstanbul a su getirmek üzere ele alýnan Taksim sisteminde Topuzlu, Valide, Yeni barajlarý ve Büyükdere akedüðünü; Kýrkçeþme sisteminde ise Topuz, Büyük Ayvat, Kirazlý barajlarý ve Uzun, Eðri, Baþhavuz, Maðlove, ve Güzelce akedükleri sayýlabilir. Cumhuriyetin ilanýndan önce yapýlan en büyük su iþi olarak, Kurukafa Hacý Mehmet efendinin baþlattýðý kanallara sadýk kalýnarak, Sadrazam Ferit Paþa nýn himmet ve gayretleri ile tahakkuk eden ve Osmanlýnýn son eseri olan Konya Ovasý (50,000 ha) Sulamasý sayýlabilir ( ). Cumhuriyetin kurulmasý ile birlikte, Atatürk ün direktifleri doðrultusunda 1925 de Nafýa Vekaletinin Nafýa Müdüriyeti Umumiyesine baðlý lüzumu kadar Su Ýdaresi Kurulmuþtur. Baþlangýçta 12 vilayet merkezinde yerleþik bu idareler sýnýrlý teknik güçleri ile kendi bölgelerindeki taþkýn önleme, bataklýklarý kurutma (verem savaþ faaliyetine paralel olarak) ve sulama gibi konularda çalýþmalara baþlamýþlardýr. Baþlangýçta Yeni Cumhuriyetin sýnýrlý mali imkânlarý, teknik eleman sayýsýnýn yetersizliði, ikici cihan 216

3 harbinin patlak vermesi ve uzun süren bu harp süresince dýþ dünya ile iletiþim imkânlarýnýn sýnýrlý kalmasý, Su ve Toprak kaynaklarýnýn geliþtirilmesi konusunda yapýlmasý gereken iþleri büyük ölçüde sýnýrlamýþtýr. Ülkede ciddi manada su kaynaklarýnýn geliþtirilmesi ellili yýllarda Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðünün kurulmasý (6200 sayýlý kanun) ile baþlamýþtýr. Gününe göre fevkalade modern olan bu gün bile bir çok bakýmdan mükemmeliyetini muhafaza eden bu kanuna göre kurulan Genel Müdürlük kýsa zamanda teþkilatýný bütün ülkeyi kapsayacak þekilde geniþletmiþ, çalýþmasý için gerekli olacak çeþitli laboratuarlarý kurmuþ, teknik personelini eðitmek üzere, Amerikan yardým programlarýndan yararlanmýþ ve çok sayýda teknik elemanýnýn Amerika Birleþik Devletlerine (Bureau of Reclamation idaresi nezdinde) göndererek farklý konularda uzman eleman yetiþtirmiþtir. Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü iþlere evvela envanter çalýþmalarý ile baþlamýþ ve ülke 26 nehir havzasýna ayrýlarak, her havza için bir istikþaf raporu hazýrlanmýþtýr. Bu sayede kabada olsa, ülkenin su potansiyeli buna baðlý olarak ekonomik olarak sulanabilecek arazi geniþliði, ekonomik sýnýrlar içinde üretilebilecek elektrik enerjisi miktarý, taþkýn probleminin önemli olduðu alanlar belirlenmiþtir. Bu çalýþmalara paralel olarak, modern planlama teknikleri uygulanmýþ, havzalar topyekun ele alýnarak, havzanýn ihtiyaç ve problemleri, havzanýn imkanlarý ile karþýlaþtýrýlarak, optimum çözümler aranmýþtýr. Bu arada havzalar arasýnda su aktarmasýný ön gören projelere bile yer verilmiþtir. Böylece günümüzde dünyada mevcut en ileri teknikler kullanýlarak, Su Kaynaklarýnýn Geliþtirilmesi ile ilgili projelere ait planlar hazýrlanmýþtýr. Baþlangýçta, su ve toprak kaynaklarýnýn geliþtirilmesinde finansman büyük ölçüde devletçe, örneðin beþ yýllýk planlarda yer alan projeler için milli bütçeye konan tahsisatlar la karþýlanmýþ, inþaatlarý özel sektöre (müteahhitlere) yaptýrýlmýþ, iþletmeleri ise DSÝ ce yürütülmüþtür. Bazý büyük projelerin finansmanýnda dýþ krediler kullanýlsa bile, borçlanma devletçe yapýlmýþ, dolayýsý ile geri ödemeler devletçe yerine getirilmiþtir. Yukarýda özetlendiði þekilde baþlayan su ve toprak kaynaklarýnýn geliþtirilmesi faaliyetleri sonucu, sulamada yýlda ha. sahanýn sulamaya açýlmasý, elektrik üretiminde ülke elektrik üretiminin hemen hemen yarýsýnýn (halihazýrda üçte bire düþmüþtür) hidroelektrik santrallerden elde edilmesi, Gediz, Büyükmenderes, Seyhan, Bafra ve Çarþamba ovalarýnýn taþkýndan korunmasý gibi övünülecek sonuçlar elde edilmiþ olmasýna raðmen, günümüzde tamamen durma noktasýna gelmiþ gibidir. Nitekim su kaynaklarýnýn geliþtirilmesi için milli bütçeden ayrýlan miktarlar, milli bütçenin % 8-9 larýna kadar çýkmýþken, günümüzde %1 1.5 lar mertebesine inmiþtir. Tahsisatlarýn bu mertebede azalmasý, yeni yatýrýmlara imkân vermediði gibi, yapýlmýþ tesislerin de elden çýkmasýna sebep olmaktadýr. Son zamanlarda, Ülkenin geçirdiði iki büyük ekonomik krizin ardýndan, devlet bütçesinin ihtiyaçlara cevap vermesindeki müþkülat karþýsýnda, enerji maksatlý yatýrýmlarýn özel sektör eliyle yapýlmasý hususu benimsenmiþ bulunmaktadýr. Bu maksatla, daha ziyade küçük çaplý, nehir tipi hidroelektrik santraller, Yap-Ýþlet modeli tahtýnda, özel sektörün dikkatine sunulmuþ ve oldukça iyi bir karþýlýk görülmüþ olmasýna raðmen, henüz geniþ çaplý bir tatbikata baþlanmamýþtýr. Ayrýca hidroelektrik maksatlý tesisler aslýnda riskli yapýlardýr. Ýnþaat yerindeki jeolojik yapýdan çok etkilenirler. Yani baþlangýçta ne kadar iyi jeolojik araþtýrma yapýlýrsa yapýlsýn (ki aslýnda bu çok pahalý bir iþtir) inþaat esnasýnda her zaman baþlangýçta ön görülmeyen þartlarla karþýlaþmak olasýdýr. Bunun da maliyete etkisi büyük olabilir. Termik santraller için gerekli finansman ihtiyacý, baþlangýçta %3-5 hata ile tahmin edilebilirken, ayni þeyi, hidroelektrik tesisler için söylemek hemen hemen imkansýzdýr. Bu bakýmdan özel sektörün baþlangýçta riskli olduðu bilinen bir alanda yatýrým yapmasýný beklemek biraz iyimser olmayý gerektirmektedir. Diðer taraftan, hidroelektrik santrallerin tamamen özel sektöre devrinin su kaynaklarýnýn ülke yararýna en iyi þekilde iþletilmesi bakýmýndan önemli sakýncalarý olacaktýr. Zira bir havzanýn su ve toprak kaynaklarýnýn planlamasýnda kaynaklar topyekun ele alýnýr ve çok adette ve çok maksatlý projeler beraberce ele alýnarak optimum çözüm aranýr. Münferit projelerin bir birini etkilemesi doðaldýr. Tesisler özel sektöre devredilince, özel sektör kendi tesisini, diðer tesisleri dikkate almadan, karýný maksimum yapacak þekilde iþletecektir. Halbuki barajlý bir santralýn tek baþýna iþletilmesi yerine, bir kaç barajlý santralýn beraberce iþletilmesinin ülke için daha yararlý olacaðý bir çok araþtýrmacý tarafýndan gösterilmiþ bulunmaktadýr. Netice olarak, su ve toprak kaynaklarýnýn geliþtirilmesi ile ilgili yatýrýmlar durmuþ gibi olmasýna raðmen, bu konuda yapýlacak iþlerin tamamlandýðý söylenemez. Yatýrýmlardaki güncel yavaþlama geçici olup, bu konuda yapýlacak çok iþ, alýnacak çok yol vardýr. Nitekim son yýllarda sýký para politikasý uygulanarak bütçe üzerindeki borç yükünün azaltýlmasý ve enflasyonun düþürülmesi yönünde büyük baþarýlar elde edilmiþtir. Ekonomik büyümenin sýcak para giriþi yerine kendi öz tasarruflarýmýzla yapýlan yatýrýmlara dayandýðý günler geldiðinde eksik kalmýþ, tamamlanmamýþ yatýrýmlarýn toparlanmasý ile birlikte su ve toprak kaynaklarý geliþtirme projelerinin hýz kazanacaðý tabiidir. 217

4 The Importance of Water and Land Sources and Applied Strategy Yýlmaz Karabatan Since the beginning of history, the success in the usage of water has determined the level of civilization and economic strength of society. As a matter of fact, The Nile in Egypt, The Ganges and The Indus in Pakistan and India, The Euphrates and The Tigris in Mesopotamia had been cradle of civilization. Civilization and prosperity were with the ones who made use of water well, and there started immigration where none could command water well. It is a fact that there had been many different civilizations in Anatolia through our country s long history. For instance, it is a known fact that the Eti Empire (Hittites) ( B.S.) derived benefit from underground and aboveground resources and fortunes widely. Hereupon, Karakuyu Dam(Uzunyayla), Eflatunpýnar Dam ( Beyþehir), Koylütotu Dam (Ilgýn), Gölpýnar Dam (Çorum), Güneykale Dam ( Boðaz kale) are the works remained by the Eti Empire. The Menua Canal, in the name of the Shahram Canal today, constructed by Urartu in Van region (13 th century B.C) supplies water to Van from 51 km. Keþiþ Dam, Doni Dam, Muradiye and Adilcevaz Dams were built in this period, as well. In Greek-Roman and Byzantine period, Pallio aquaduct, Bozdoðan aquaduct, Çevli Dam (Antalya), Ildýr dam (Çeþme), Dara Dam (Mardin), Löþtüðün Dam (Amasya), Sihke, Sultan and Faruk Dams (Van) Çavdarhisar Dam (Kütahya) Örükkaya Dam (Çorum), Büget Dam (Aksaray) were built and with the tank for each house policy that Byzantine put into practice (some of which is still applied even today) rain water was maximum utilized. In Seljuk period, ports and navy yards were constructed in Sinop and Alaiye. In Ottoman period, most of the buildings were for Istanbul. In Taksim system to bring water to Istanbul, Topuzlu, Valide, Yeni Dams and Büyükdere aqueduct, in Kýrkçeþme system Topuz, Büyük Ayvat, Kirazlý dams ve Uzun, Eðri, Baþhavuz, Maðlove, ve Güzelce aqueducts can be counted. By sticking to canals that built by Mr. Kurukafa Hacý Mehmet started, Konya Plain Irrigation (50,000 ha) constructed by Grand vizier Ferit Pasha s help and efforts which is the last work of Ottoman can be counted as the biggest water project made before foundation of Republic ( ). With foundation of Republic, by means of the directives of Atatürk, in 1925 Public Works Ministry s needed for Public Works Management Water Administration was founded. In the beginning, these administrations settled in 12 city centers set to work on the issues like flood control, drainage of swamp (parallel to tubercular fight facility) and irrigation in their own regions. In the beginning, the limited financial means, lack of technical staff, outbreak of the second World War and through the long lasting war having limited communication possibility with outer world, caused to limit the development of the water resources for the essential works only. 218

5 The development of water sources seriously in the country began with foundation of the General Directorate of State Hydraulic Works (Low No: 6200) in 50 s. General Directorate founded according to that excellent law, comparing with its time, which keeps its perfection even today in several ways, expanded its organization covering all country, established labs that would be necessary for studying, to train the technical staff derived advantage from American Aid Program and by sending many technical staff to U.S.A (to the Bureau of Reclamation Administration) trained expert staff on different subjects. The General Directorate of State Hydraulic Works set to work with collecting inventory data and by dividing the country into 26 river basins, a reconnaissance report was prepared for each basin. So even on a rough estimate, the water potential of the country were determined by finding out the size of land can economically be irrigated, the amount of electrical energy can be produced within economic limit, and the problem area subject to floods were established. Parallel to these studies, modern planning techniques were applied, considering basins altogether, for their needs and problems, optimum solutions were obtained according to basin s opportunities. Meanwhile even projects that provided water transfer between basins were also be considered. So by using the most advanced techniques in the world today, plans are prepared for the projects about development of Water Resources. At first, in development of land and water finance was provided by the government, for instance by allocating enough fun put on national budget for the projects that took place as five-year plans, its constructions were made by private sector (contractors) and the operation of the project were carried out by the Sate Hydraulic Works. As a result of the development of land and water facilities starting as summarized above, although there were conclusions to be proud of like flood prevention of Gediz, Büyükmenderes, Seyhan, Bafra and Çarþamba Plains, in electricity generation almost half of country s electricity demand supplied from hydroelectric power plant (now decreased to one-third), opening 100,000 ha. of land for irrigation in a year, today it has been like stopped completely. In fact the amount of fun allocated on national budget for the development of water resources was once 8-9% of national budget, today decreased to 1-1,5%. This reduction of fun do not unable for new investments as well as operate and maintained the existing establishments. Lately, after two big economic crisis that the country has been through, because national budget has difficulties in supplying the needs, it has been adopted that energy purpose investments should be made by private sector. For this purpose, small-scale river type hydroelectric power plants with build-operate model, are presented to private sector and although a good reaction has been received, a large scale application has not started, yet. Moreover construction of hydroelectric power plants were in fact risky operation.. They are affected from the geological structure of the location much. No matter how good geological investigations are made at the beginning (which is an expensive work), during construction, it is possible to meet conditions that has not been foreseen. This may affect cost appreciably. Necessary financial need for thermal power plants can be estimated with 3-5% margin of error but it is almost impossible to say the same thing for hydroelectric projects. So to aspect private sector to invest on a risky field that is known from the beginning, requires to be optimist. With the transfer of investment of hydroelectric power plant totally to private sector may cause important inconvenience for operating water resources best to the benefit of the country. Because the resources in planning water and land resources of a basin are considered altogether and looked for optimum solutions considering on several and multi-purpose projects altogether. It is normal that several projects affects each other. When the hydro projects are transferred to private sector, private sector, without considering other plants, will run to make its own benefit maximum. In fact, instead of running a plant with a dam alone, it has been pointed out by the researcher that it is more beneficial for a country to run the few plants with dams together. Consequently, although the investments for the development of land and water resources is about to stop, it cannot be said that things to do about this subject have been completed. Current slowdown in investments is temporary and there are still many things to do. As a matter of fact, in recent years with applying tight monetary policy, there has been success within the direction of reduction of deficit on budget and reduction of level of inflation. When the days come that economic growth depends on the investments made by our own net savings instead of hot money inflow, it will be reconsidered projects that having delayed and uncompleted investments, and it is natural that the land and water resources development projects will pick up speed again. 219

6

7 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Barajlar Dams

8 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Çubuk Barajý Çubuk Dam Çubuk Barajý, Cumhuriyet ilan edildikten sonra yapýlan ilk beton aðýrlýk barajýdýr. Amacý içmekullanma, sanayi suyu saðlanmasý ve taþkýn kontrolüdür. Gövde dolgu tipi beton aðýrlýk, gövde hacmi 120,000 m3, yüksekliði 25 metre, normal su kotunda göl hacmi 12,50 hm 3, normal su kotunda göl alaný 0,94 km2 dir. Çubuk Dam is the first concrete gravity dam constructed after the foundation of Turkish Republic. Its purpose is to provide potable water, industrial water and flood control. The dam type is concrete gravity with a volume of a 120,000 m 3, and a height of 25 meter. The reservoir capacity on normal water level is 12,50 hm 3 ; and lake area on normal water level is 0,94 km

9 Yer Çubuk / Ankara Tarih Mayýs Nisan 1936 Ýþveren Nafia Vekaleti Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Tahsin Ýbrahim ve Biraderleri, Fomsim Ltd. Müþavir Prof. 4-2 Dr. Walther Kunze Bedel Ýlk keþif: 2,32 Milyon TL (1929) Ýkinci keþif: 2,75 Milyon TL Müteahhidin istihkaklarý mecmuu: 2,78 Milyon TL Location Çubuk / Ankara Date May 1930-April 1936 Employer Ministry of Public Works Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Tahsin Ýbrahim ve Biraderleri, Fomsim Ltd. Consultant Prof. Dr. Walther Kunze Price 1 st BOQ : 2.32 Million Turkish Liras 2 nd BOQ : 2.75 Million Turkish Liras Realization Price : 2.78 Million Turkish Liras 223

10 Su Yapýlarý Barajlar Tarihçe ve Özellikler Cumhuriyetin ilk yýllarýnda su yapýlarýna yeterli yatýrým yapýlmamasýnýn nedeni, ekonomide ve dýþ kredi saðlanmasýnda yaþanan sorunlarla birlikte, sýtmayla mücadele çerçevesinde bataklýk alanlarýn kurutulmasýna aðýrlýk verilmesidir. O günlerde yalnýzca, sulama amaçlý küçük barajlar tercih edilmiþtir. Ancak zamanla su ve toprak kaynaklarýnýn önemini anlaþýlmýþ, yatýrýmlar için çalýþmalar baþlatýlmýþ ve Ankara nýn su ihtiyacýnýn karþýlanmasý için baraj yapýlmasý kararlaþtýrýlmýþtýr. Çubuk Barajý nýn yapýmý 1930 yýlýnda baþlamýþ, 1936 yýlýnda tamamlanmýþtýr. Çubuk Barajý Ankara nýn kuzeyinde bulunmaktadýr. Kente uzaklýðý 12 kilometredir. Barajýn kurulduðu vadinin geniþliði 250 metredir. Bu alana düþen yaðmur ve kardan oluþan suyun miktarý senede ortalama 250 milimetreyi bulmaktadýr. Ayrýca Çubuk Çayý ndan alýnan su miktarý ise 30 milyon m 3 tür. Ýlk senelerde Ankara ya verilen su miktarý yýlda 3,5 milyon m 3 civarýnda gerçekleþmiþtir. Barajýn temel hafriyatý yapýlýrken vadi tabanýnda 17 metre derinlikte karþýlaþýlan kayanýn yer yer çürük ve yumuþak olduðu, saðlam kýsýmlarýn ise piriti (Fe S) ve kaolin içerdiði görülmüþ, bu durumun temele zarar vereceði düþünüldüðü için temel hafriyatý için 28/32 metreye kadar inilmiþtir. Baraj yakýnýnda inþaata uygun taþ bulunamamýþ ve dolayýsýyla daha ekonomik olacaðý için yapýmda beton tercih edilmiþtir. Genel olarak 216, bazý noktalarda ise 375 dozajlý beton kullanýlmýþtýr. Betonun suyun sýzmasýný tam anlamýyla önlemeyeceði düþünüldüðü için duvarýn su tarafýna 2:3 metre geniþliðinde koruma betonu yapýlmýþtýr. Yine ayný amaçla koruma duvarýnýn önüne dökülen beton blok sorunu gidermediði için blok önüne bir her birinin arzý 3,6 metreden ibaret olmak üzere 3 hücreli keson indirilmiþtir. Bu aþamadan sonra blok halinde beton dökülmüþ, alt kýsým basýnçla karþýlaþacaðý için 216 dozajlý beton ve bunun üzerindeki tabakada 175 dozajlý, 62 rakýmýna kadar olan en üst kýsýmda 150 dozajlý beton kullanýlmýþtýr. Bu rakýmýn üzerindeki kýsým ise toprakla örtülmüþtür. Bendin sað tarafýna içme suyu için dökme çelikten yapýlmýþ borular döþenmiþ, sol tarafýnda ise 700 ve 1600 milimetrelik sulama ve tahliye borularý yerleþtirilmiþtir. Suyun gücünü azaltmak için dolu savaklarýn önüne iki tane dinlendirme havuzu inþa edilmiþtir. Dinlendirme havuzu tamamen kayalýk üzerine yapýlmýþtýr. Çubuk Barajý günümüzde sadece rekreasyon amaçlý kullanýlmaktadýr. Barajýn Özellikleri Kret kotu 908,61 m Tipi Beton Aðýrlýk Temelden yüksekliði 58 m Kret uzunluðu 250 m Normal su kotu 906,61 m Kapasitesi 5,6 hm 3 Göl alaný 1,2 km 3 Yýllýk içmesuyu 3 hm 3 Savak kapaklý 224

11 Çubuk Barajý Çubuk Dam The required investments could not be realized on hydraulic constructions in the early years of the Republic due to the problems experienced with the economy and foreign credit provisions. At the same time, the priority of the young Republic was the drying of swamps where was the source of epidemy of malaria. However, at the beginning of 1930 s the work started collecting the necessary investments to start the project. It was decided to construct a dam in order to meet water demand of Ankara. Construction of Çubuk Dam started in 1930 and completed in Çubuk Dam is located north of Ankara. Its distance from the city is 12 kilometer. The width of the valley on which the dam was constructed is 250 meters. The annual precipitation is normally reaches 250 millimeter on average in this region. In addition to this precipitation, water supplied by Çubuk Stream is about 30 million m 3 /year. In the early years water volume yielded to Ankara was nearly 3,5 million m 3 /year. Nowadays, Çubuk Dam serves as a recreation area for the citizens of Ankara. 225

12 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Keban Barajý ve HES Keban Dam and HEPP Keban Barajý yapýldýðý tarih itibariyle yükseklik, hacim ve enerji üretim kapasitesi açýsýndan Türkiye deki barajlarýn en büyüðüdür. Dünyada ise yükseklik açýsýndan 18. (Dolgu barajlarýn dördüncüsü), hacim açýsýndan suni göller arasýnda 21., enerji üretim kapasitesi açýsýndan hidroelektrik tesisler arasýnda 39., dolgu hacmi bakýmýndan 38. dir. Keban Dam is the biggest one among the dams in Turkey as of its construction time in terms of height, volume and energy generating capacity. It is 18 th in terms of height (fourth of rock fill dams), 21 st among artificial lakes in terms of volume, 39 th among hydroelectric plants in terms of energy generating capacity, and 38 th in terms of embankment volume in the world. 226

13 Yer Keban / Elazýð Tarih Ýþveren Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Compaigne des Constructions Internationales (C.C.I.), Arý Ýnþaat T.A.Þ. Müþavir EBASCO Bedel 783 Milyon ABD Dolarý Location Keban / Elazýð Date Employer General Directorate of State Waterworks Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Compaigne des Constructions Internationales (C.C.I.), Arý Ýnþaat T.A.Þ. Consultant EBASCO Price 783 Million US Dollar 227

14 Su Yapýlarý Barajlar Tarihçe Keban Barajý nýn yapýmýna 1965 yýlýnda baþlanmýþ, 1974 yýlýnda iþletmeye açýlmýþtýr. DSÝ Genel Müdürlüðü tarafýndan baraj ve hidroelektrik santrali tesisleri inþaatý için 6 ayrý ihale açýlmýþ, en uygun teklif veren Fransýz ve Ýtalyan firmalarýndan oluþan bir gruba Aralýk 1965 içersinde 700 Milyon Lira bedel üzerinden ihale edilmiþtir. Projenin finansmanýna, Dünya Bankasý, Avrupa Yatýrýmlar Bankasý, ABD, Fransa, Almanya ve Ýtalya katýlmýþtýr. Tesis bedeli 509, kamulaþtýrma bedeli 198 ve etüt proje bedeli ise 76 Milyon Dolar olarak belirlenmiþtir. Keban Barajý ile GAP ýn bir anlamda temelleri atýlmýþ, barajýn ve HES in açýlmasýyla birlikte, Fýrat Nehri üzerinde Altýn Kelepçeler olarak adlandýrýlan, Karakaya, Atatürk, Birecik ve Karkamýþ barajlarýnýn yapýmý da gündeme gelmiþtir. 12 Haziran 1966 da yapýlan temel atma töreninde dönemin Cumhurbaþkaný Cevdet Sunay bir konuþma yapmýþ, törene Ýnþaat Mühendisleri Odasý Baþkaný Eþref Özand, Genel Sekreter Þevki Erker, DSÝ Barajlar Dairesi Baþkan Yardýmcýsý ve ÝMO yayýn organý TMH Yayýn Komitesi Üyesi Þevki Kaptanoðlu da katýlmýþtýr. Keban Barajý, Elazýð ýn 45 kilometre kuzeybatýsýnda, Malatya nýn ise 65 kilometre kuzeydoðusunda Karasu ile Fýrat nehirlerinin birleþme noktasýndan itibaren 10 kilometre kadar mansaptadýr. Baraj göl sahasýnýn ortalama alaný 675 km2 dir. Keban Baraj Gölü, yapýldýðý yýllarda Türkiye nin en büyük yapay gölüdür. Doðal göller arasýnda 675 km 2 lik alanýyla üçüncü sýrada yer almaktadýr. Baraj gölünün Murat Vadisi boyunca uzunluðu

15 Keban Barajý ve HES kilometredir. Geniþliði yer yer deðiþmektedir. Keban Baraj Gölü nde elektrik üretiminin yaný sýra su avcýlýðý yapýlmakta ve balýk üretimi de gerçekleþtirilmektedir. Projenin amacý mansapta gelecekte yapýlacak santraller ve sulama geliþiminin saðlanmasý için nehir akýþýnýn düzenlenmesi doðrultusunda büyük bir rezervuar oluþturmak ve ayný zamanda yýlda 6,000 GWh enerji üretmektir. Keban Barajý ve Hidroelektrik Santrali bölgenin sosyal geliþimini olumlu yönde etkilemiþtir. Ürettiði enerji ile demir çelik, süper fosfat, ferrokrom, elektrolik bakýr, alüminyum endüstrilerini beslemiþ, kendi pazarýný kendisi yaratmýþtýr. Bunun dýþýnda Fýrat ýn güney kýsýmlarýnda kurulacak diðer baraj ve santrallere saðlayacaðý teknik fayda, feyezan kontrolü, balýkçýlýk, nakliyat ve dinlenme sahalarý yaratmasý bakýmýndan örnek olmuþtur. Keban Barajý, kuruluþundan 2005 e kadar kwh enerji üretmiþ, yaklaþýk 8,960 Milyar Dolar gelir elde edilmesini saðlamýþtýr. Özellikler Barajýn tipi beton aðýrlýk+kaya dolgu, gövde hacmi 15,585,000 m 3, yükseklik metre., normal su kotunda göl hacmi 3,060,000 hm3, normal su kotunda göl alaný 675 km2, gücü 1,330 MW, yýllýk üretimi 6,000 GWh týr. 229

16 Su Yapýlarý Barajlar Temelden yüksekliði 210,86 metre ve toplam gövde hacmi 15,5 milyon m 3 olan Keban Barajý 31 milyar m3 su toplanmasý temelinde tasarlanmýþtýr. Ýlk aþamada toplam 620,000 kw olan 4 ünite yapýlmýþ, ikinci safhada ünite adedi 8 e, toplam gücü kw a çýkmýþtýr. Keban barajý için iki ayrý baraj tipinden meydana gelen karma bir baraj denilebilir; kaya dolgu baraj ve beton aðýrlýk baraj. Kaya dolgu baraj, ana barajý oluþturmakta, sað sahil kaya sathýndan sol sahilde en yüksek noktaya kadar 601,38 metre olarak uzanmakta, bu noktadan sonra 524,34 metre uzunluktaki beton aðýrlýk barajý baþlamaktadýr. Kaya dolgu baraj kýsmýnda kullanýlan malzeme ile Türkiye nin etrafýný 50 santimetre eninde ve 5 metre yükseklikte bir taþ duvar ile çevirmek mümkündür. Kaya dolgu baraj gövdesi yüksekliði nehir tabaný seviyesinden 167 metre temelden ise 210,86 metredir. Beton aðýrlýk baraj kýsmýnda kullanýlan beton miktarý ile 930 adet 40 ar daireli ve 10 katlý apartmanýn beton iþleri yapýlabilir. Barajýn ana amacý olan elektrik üretimini santral binasý içinde her biri 155,000 kw güce sahip 8 adet jeneratör tarafýndan saðlanmaktadýr. Baraj inþaatý bitiminde 4 tanesinin montajý tamamlanýp iþletmeye geçirilmiþ, diðer 4 tanesi ise ileriki yýllarda tesis edilmiþtir. Þalt sahasý ise santral binasýndan 14,400 volt olarak çýkan elektrik enerjisinin uzak mesafelere nakli için 380,000 veya 154,000 volta yükseltildiði sahadýr ki, kýsmen kaya dolgu barajýn mansap eteðinin önünde ve kýsmen santral binasýnýn arkasýnda yer almaktadýr. 380,000 voltluk hatlar Ankara ve daha uzak mesafeleri, 154,000 voltluk hatlar ise Doðu ve Güneydoðu yu beslemektedir. Derivasyon Tünelleri Derivasyon tünelleri inþaatý 1965 te fiilen baþlamýþ ve hafriyat 1,5 yýlda tamamlanmýþtýr. Fakat tünellerin geçtiði zeminin jeolojik yapýsýnýn elveriþsiz olmasý sebebiyle tünellerin büyük bir kýsmýnýn betonla kaplanmasý zorunluluðu doðmuþ, iþ hacminin çok artmasý ve derivasyonun zamanýnda bitirilemeyeceði anlaþýlýnca derivasyon tünelleri yapýmý, ana iþi alan müteahhit firmaya ihale edilmiþ ve inþaat 1967 nin kasým ayýnda tamamlanmýþtýr. Derivasyon tünellerinin iki görevi bulunmaktadýr: Bunlardan birincisi, inþaat sýrasýnda Fýrat nehrinin yolunu deðiþtirmesini saðlamaktýr ki kaya dolgu baraj yerindeki inþaat çalýþmalarý ancak bu þekilde mümkün olabilir. Ýkincisi ise baraj gövdesi arkasýnda su tutulmaya baþlanmasý ile Fýrat ýn getirdiði suyun bir miktarýný mansaba iletmektir. Nehrin derivasyon faaliyetlerini üç kategoride toplamak mümkündür: 230

17 Keban Baraji ve HES Tünellerin mansap ve memba batardolarýnýn kaldýrýlmasý: Tünel mansap batardosu tamamiyle dolgu malzemesinden oluþtuðundan, önce ortada küçük bir kanal açýlarak nehrin tünellere mansap aðzýndan girmesi saðlanmýþ, böylece memba batardosunun her iki tarafýn su ile dolmasý suretiyle iki taraftan tazyik altýnda patlatýlmasý temin edilmiþtir. Atýlan memba batardosu iki taraftan ekskavatör vasýtasýyla alýnarak ortada açýlan kanaldan nehrin tünele akmasý temin edilmiþtir. Bu kanal geniþletilmek suretiyle tünelin önündeki mania tamamen kaldýrýlmýþtýr. Çýkýþ batardosu ise kýsmen nehrin aþýndýrmasý kýsmen hafriyat yapýlmak suretiyle kaldýrýlmýþtýr. Nehir yataðýnýn kapanmasý: Tünel mansap ve memba batardolarýnýn kýsmen alýnmasýndan sonra nehir kýsmen tünellerden akmaya baþlamýþtýr. Bir taraftan bu batardolar kaldýrýlýrken bir taraftan da nehrin yataðýnýn týkanmasý faaliyeti devam etmiþtir. Bu faaliyet iki aþamada tamamlanmýþtýr. a. Memba Batardosu: Mansap batardosu topuðunun inþasý suretiyle nehir yataðý kapatýldýðýndan memba batardosu durgun su içinde inþa edilmiþtir. Memba batardosu aslýnda nehir talveg kotundan 39 metre yüksekliði olan kaya dolgu bir barajdýr. Batardonun en ilginç yaný, nehir yataðýndaki alüvyal malzemesinin kaldýrýlmayarak geçirimsizliðin bu tabakada yapýlan enjeksiyon perdesi ile saðlanmasýdýr. Bu teknik ilk defa Keban da yapýlmýþtýr. b. Mansap Batardosu: Mansap batardosu karþýya geçiþ yolu olarak kullanýlacaðý için santral seviyesine çýkacak þekilde meyilli yapýlmýþtýr. Önce mansap topuk dolgusu aracýlýðýyla nehir yataðý kesilmiþtir. Memba topuðunun önce yapýlmamasýnýn sebebi akýntýnýn kil dolgu altýna kaya parçalarý sürüklemesi mahzurudur. Nehrin kapanmasýnda büyük kaya parçalarý, beton bloklar kullanýlmýþtýr. Yatak kapandýktan sonra memba topuðu yapýlmýþ, arasý kille doldurulduktan sonra kaya ve kil dolguya devam edilmiþtir. Mansap batardosunun tabanýnda enjeksiyon söz konusu deðildir. Keban Barajý nýn hidrololojik, topografik, jeolojik özellikleri Hidrolojisi: Keban ýn yukarýsýnda drenaj sahasý: 675 km2 dir. Önemli kollarý Murat, Munzur ve Peri dir. Rasat Ýstasyonu 3 Aðustos 1936 da kurulmuþtur. Ortalama akým ise 635 m3/sec dir. Kar akýþý aylarý ise mart-haziran olarak tespit edilmiþtir. Topografisi: Keban Baraj yerinden yukarýda vadi oldukça geniþtir. Boðaza giriþte vadi duvarlarý birden daralýr. Boðazda her iki yamaç çýplak kayadýr. Vadi tabanýnýn altýnda nehir, yanlarý þakuli olan derin bir kanal açmýþtýr. Bu kanalýn geniþliði 50 metre kadardýr, taban kotu 645 tir. Bu kanal 40 metre kadar nehir alüvyonu ile dolmuþtur. Sað sahil önce hafif, sonra dik 231

18 Su Yapýlarý Barajlar olarak yükselir. Sol sahil ise önce dik sonra hafif yükselir. Jeolojisi: Keban boðazýnda iki cins kaya mevcuttur. Birincisi üstte ve görünen beyaz, gri, sert, kesif masif kollar veya mermer olup diðer cins kaya olan eski þistin üzerinde bulunmaktadýr. Jeolojik etüdler için metre sondaj, 4 tünel, birçok kanal, þaft ve hendek açýlmýþtýr. Bu sondajlar baraj, santral, dolusavak ve projenin diðer kýsýmlarý için ekonomik yer seçimini olanaklý kýlmýþtýr. 232

19 Keban Baraji ve HES Keban Dam and HEPP The Keban Dam was the first of the large dams to be built on the Euphrates, being completed in It resulted in the flooding of Euphrates for 50 km north of the dam, and of 100 km of the Murat river valley to the east. The Murat joined the Euphrates some 7 km north of the dam. Keban Dam and Hydroelectric Power Plant have influenced social development of East and Southeastern Anatolia for good. It has reinforced the industries of iron, steel, super phosphate, ferrous chromium, electrolic copper, and aluminum with its generated energy, and created its own market. Keban Dam is one of the 22 dams of the Southeastern Anatolia Project of Turkey. It is the largest dam by height and the second largest by reservoir capacity (The largest is Ataturk Dam which is also in Turkey) in the Middle East. The type of the dam is concrete weight plus rock filling, structure volume is 15,585,000 m 3, height is m., lake volume in normal water level is 3,060,000 hm 3, lake area in normal water level is 675 km 2, its power is 1,330 MW, an annual energy generation is 6,000 GWh. Keban Dam has generated 179,162,505,000 kwh energy beginning from its foundation until 2005, and obtained approximately 8960 billion dollar income. 233

20 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Karakaya Barajý ve HES Karakaya Dam and HEPP Karakaya Barajý ve Hidroelektrik santrali, yapýldýðý tarih itibarýyla Güneydoðu Anadolu Projesi'nin Atatürk Barajý ve HES'den sonra en büyük eseridir. Karakaya Dam and Hydroelectric Power Plant is the largest project of Southeastern Anatolia Project after Atatürk Dam and HEPP as the date of construction. 234

21 Yer Çüngüþ / Diyarbakýr Tarih Ýþveren Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Italstrode- recchi Imprese Riunite Per Lavori in Turchia S.p.A., Ýtalya Müþavir K.E.J.V (Karakaya Mühendislik Ortak Giriþimi) Electrowatt Müh. Hiz. Ltd., Ýsviçre Tippets-Abbett-Mc Carthy- Stratton, ABD Societe Generale pour L inglustrive, Ýsviçre Dolsar Mühendislik, Türkiye Bedel Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Location Çüngüþ / Diyarbakýr Date Employer General Directorate of State Waterworks Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Italstrode- recchi Imprese Riunite Per Lavori in Turchia S.p.A., Italy Consultant K.E.J.V (Karakaya Engineering Joint Venture) Electrowatt Müh. Hiz. Ltd., Switzerland Tippets-Abbett-Mc Carthy- Stratton, USA Societe Generale pour L inglustrive, Switzerland Dolsar Engineering, Turkey Price Not available 235

22 Su Yapýlarý Barajlar Tarihçe ve Özellikler Diyarbakýr'a 150 kilometre uzaklýkta bulunan baraj adýný Karakaya Köyü nden almýþtýr. Karakaya Barajý Diyarbakýr ili, Cüngüþ ilçesi sýnýrlarý içinde Fýrat Nehri üzerinde, GAP ýn bir parçasý olarak elektrik enerjisi üretimi amacýyla inþa edilmiþtir. Beton kemer tipi olan barajýn gövde hacmi m 3, su yataðýndan yüksekliði 158,00 metre, beton gövde yüksekliði 173 metre, uzunluðu 462 metredir. Normal su kotunda göl hacmi 9,58 Milyar m 3, normal su kotunda gölalaný 268,00 km 2 'dir. Baraj yýlda 102 hm 3 içme-kullanma suyu saðlamaktadýr MW Kurulu gücündeki kapasiteli Karakaya HES yýlda 7354 GWh elektrik enerjisi üretimi saðlamaktadýr. Baraj ve Dolusavak Karakaya Baraj tipinin seçiminde fizibilite çalýþmalarý sýrasýnda çeþitli alternatifler etüd edilmiþ ve en uygun olarak 225 metre sabit yarýçaplý tek eðrilikli beton kemer aðýrlýk tipi seçilmiþtir. Dolu kret uzunluðu 462 metre ve beton hacmi 2 milyon m 3 tür. Keban mansabýnda en yüksek kota tekabül eden su seviyesinde gölün sathý 298 km2 dir. Toplam rezervuar hacmi 9,58 milyar m 3, su kotu 693,00 metredir. Baraj üzerinde her biri 14x14 metre ebadýnda olup 10 adet radyal kapakla kontrol edilebilen m 3 /sn kapasiteli açýk düþü kanalý ve santral üzerinden tramplenli olarak projelendirilmiþtir. 236

23 Karakaya Barajý ve HES Karakaya Barajý ile Ýlgili Bilgiler 1) Baraj, santral ve diðer yapýlarda 2,5 milyon m 3 beton dökülmüþtür. Bu kadar betonla, 10 daireli 5500 adet apartman yapýlabilirdi, 275 bin kiþilik bir þehir oluþturulabilirdi. 2) Yaklaþýk 3,5 milyon m 3 kazý yapýlmýþtýr. Bununla 8 metre geniþliðinde 50 santimetre dolgu ile 875 kilometrelik yol yapýlabilirdi. 3) ton betonarme demiri kullanýlmýþtýr. 5 katlý 10 daireli 993 adet apartman yapýlabilirdi. 4) ton çelik levha ve profil kullanýlmýþtýr. 1 santimetrelik levha haline getirilse 27 adet futbol sahasý çelik levha ile kaplanabilirdi. 5) Tüm inþaatta toplam 587 bin ton çimento kullanýlmýþtýr. 15 tonluk 7 metre uzunluðunda treyler kamyonlar uç uca dizilse idi 230 kilometre uzunluðunda bir sýra oluþurdu. 6) Bir günde yaklaþýk 3 bin kiþilik yerleþim yerinin günlük su ihtiyacý beton yapýmýnda kullanýldý. Derivasyon Tünelleri ve Dipsavak Karakaya Barajý nýn inþaatý sýrasýnda Fýrat Nehri nin derivasyonu için sað sahilde daire kesitli ve iç çaplarý 11,50 metre olan iki adet tünel açýlmýþtýr. Tünellerden nehre yakýn olanýn uzunluðu 568 metre, diðerinin uzunluðu 698 metredir. Ýnþaatýn tamamlanmasýndan sonra 2 numaralý tünel týkaçlanmýþ, 1 numaralý tünel rezervuarda su tutulma esnasýnda mansaba su býrakmak için dipsavak olarak tesis edilmiþtir. Derivasyon tünelleri kapasitesi 2x1750 m 3 /sn = 3500 m 3 /sn, dipsavak kapasitesi ise 708 m 3 /sn olarak planlanmýþtýr. Batardolar Nehrin derivasyonunu saðlamak için önce memba ön batardosu, daha sonra da projeye göre menba ana batardosu ve mansap batardosu inþa edilmiþtir. Menba batardosu kaya dolgu tipinde olup toplam dolgu hacmi m 3 tür. Geçirimsiz tabaka beton çekirdek olarak yapýlmýþtýr. Mansap batardosu da kaya dolgu tipinde olup toplam dolgu hacmi m 3 tür. Cebri Borular Baraj gövdesinin menba tarafýndan 6 adet giriþ aðzý ýzgara ve kapak yuvalarý yapýsý olarak düzenlenmiþ, kapaklarýn kaldýrýlma vinçleri ise baraj kretine tesis edilmiþtir. Giriþ yapýlarý ile üniteler, kendi aralarýnda, 7 metre çapýnda 85 metre düþey ve 45 metre uzunlukta gövde betonu içerisinde yerleþtirilmiþ 6 adet cebri boru ile baðlanmýþtýr. Bütün cebri borularýn imalatýnda yaklaþýk 600 ton çelik sac kullanýlmýþtýr. Hidroelektrik Santral Baraj gövdesinin hemen önünde statik olarak gövdeden ayrý ve hafif eðrilikli olarak inþa edilmiþtir. Santralde inþaat derzleri ile ayrýlmýþ 6 adet 300 MW türbin - jeneratör bloðu ve sol sahil tarafýnda ise montaj mahalli bulunmaktadýr. Her bir blokta türbin jeneratör, ana transformatör ve yardýmcý makine elektrik teçhizatý bulunmaktadýr. Santral, uzunluðu 184 metre, geniþliði 81 metre olarak inþa edilmiþtir. Santral irtibatý 573 metre kotundan baþlayan 237

24 Su Yapýlarý Barajlar ve 380 metre uzunluðunda bir tünelle 549 metre kotundaki jeneratör salonuna ulaþmýþ ve ayrýca bu ana yaklaþým tünelinden bir branþmanla 580 metre kotunda santral kontrol ve servis bloðuna ulaþmýþtýr. Karakaya Hidroelektrik Santrali nde her birisinin gücü 300 MW olan 6 ünite tesis edilecek toplam kurulu gücü 1800 MW dir. Her ünitede esas olarak aþaðýdaki donaným bulunmaktýr. Türbin giriþinde ayrý ayrý her bir türbine ait olmak üzere 6,00 metre çapýnda birer kelebek vana; Her biri 300 MW gücünde ve düþü yüksekliði 144,50 metre olan düþey eksenli Francis tipinde türbin, su sarfiyatý 233,00 m 3 / sn; Her biri 315 MW gücünde ve gerilimi 14,75 kv +- % 5 *14,75 kv, frekansý 50 Hertz ve 0,95 düþey eðimli jeneratör; Jeneratörler ve ana güç transformatörleri, izole bara sistemi ile baðlanmýþtýr. Her ünitede, her biri 105 MW ve 15,75/380 +%5 kv olan monofaze üç adet transformatör bulunmaktadýr. Transformatörlerin çýkýþý takriben 260 metre uzunluðunda 380 kilovoltluk basýnçlý yaðlý kablolarla baraj gövdesinde 2 düþey þaftla baraj kretine çýkartýlýp enerji nakil hattýna baðlanacaktýr. Takriben 2,5 kilometre uzunluðundaki nakil hattýyla üretilen enerji þalt sahasýna nakledilmektedir. Proje Özellikleri Hidroloji Drenaj Sahasý km 2 Yýllýk Ortalama Akým milyon m 3 Rezervuar Normal Su Seviyesi 693 m Maksimum Su Seviyesi 696 m Minumum Su Seviyesi 670 m Aktif Hacim 5.58 Milyar m3 Toplam Hacim 9.58 Milyar m 3 Alan (N. S. Seviyesinde) 268 km 2 Baraj Tipi Kemer Temel Yükseklik 173 m Kret Kotu 698 m Kret Uzunluðu 462 m Beton Gövde Hacmi 2 Milyon m3 Dolusavak Kapaklar 10 Adet Radyal (14 m x 14 m) Kapasite m3/sn Santral Kurulu Güç 6 x 300 = 1800 MW Yýllýk Üretim 7354 GW Türbin Deþarjý 233 m3/sn Net Düþü 144 m 238

25 Karakaya Barajý ve HES Karakaya Dam and HEPP The location of Karakaya Dam is on Euphrates River, 166 kilometer from downstream of Keban Dam and HEPP, and 180 kilometer from upstream of Atatürk Dam and HEPP. In other words, Euphrates River produces energy consecutively in these three plants and then irrigates savannas on Southeastern Anatolia Project. Karakaya and HEPP is totally an energy production purpose project. Its annually production is 7,5 billion kwh energy with 6 plants each composed of 300 MW, making a 1800 MW installed capacity. Significant Project Features Hydrology Drainage Area km2 Annual Average Discharge million m 3 Reservoir Capacity Free Surface Level 693 m Maximum Water Level 696 m Minimum Water Level 670 m Active Volume 5.58 billion m3 Total Volume 9.58 billion m 3 Surface Area at Normal Water Level 268 km 2 Dam Dam Type Arch Foundation Height 173 m Crest Level 698 m Crest Length 462 m Concrete Body Volume 2 million m 3 Spillway Gates of Spillway 10 (radial type, 14 m x 14 m) Capacity m 3 /s Power Plant Installed Capacity 6 x 300 = 1800 MW Annual Production 7354 GW Turbine Discharge 233 m 3 /s Net Head 144 m 239

26 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Oymapýnar Barajý ve HES Oymapýnar Dam and HEPP Batý Toroslar'ýn doðu yamaçlarýndan doðan 90 kilometre uzunluðundaki Manavgat Çayý, ovaya girmeden önce sert konglomera tabakalarýnýn üzerinden geçip Manavgat þelalesini oluþturarak Akdeniz'e dökülmekte, bahar aylarýnda suyu berraklaþan ve geçtiði kanyonlardaki yeraltý sularýyla beslenen Manavgat Çayý nýn hýzý Oymapýnar Barajý ile kesilmektedir. 90 km length Manavgat Stream springing from the east sides of West Taurus Mountains flows into Mediterranean sea passing from hard conglomerate layers and forming Manavgat Waterfall before entering in the savanna, and the speed of Manavgat Stream, water of which becomes clear in spring months and feeds with ground waters in canyons it passes, is cut by Oymapýnar Dam. 240

27 Yer Manavgat / Antalya Tarih Ýþveren Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Bilfinger Berger-Rella-Nurol-Enka Ortak Giriþimi, Bilfinger Berger, Hikmet Ataman ve Ortaðý Ýnþ. Tic. Koll. Þti., Cogolex Müþavir Coyne et Bellier Bedel Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Location Manavgat / Antalya Date Employer General Directorate of State Waterworks Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Bilfinger Berger-Rella-Nurol-Enka Joint Venture, Bilfinger Berger, Hikmet Ataman and Partner Ýnþ. Tic. Koll. Þti., Cogolex Consultant Coyne et Bellier Price Not available 241

28 Su Yapýlarý Barajlar Tarihçe Oymapýnar Barajý, Manavgat Çayý üzerinde Manavgat ýn 25 kilometre kuzeyindeki Oymapýnar Köyü nün 3 kilometre menbaasýna inþa edilmiþtir. Oymapýnar Barajý projesi, Elektrik Ýþleri Etüt Ýdaresi nin saðladýðý verilere dayanarak, Coyne and Bellier adýnda bir Fransýz firmasý tarafýndan hazýrlanmýþtýr. Yapýmýna 1977 de baþlanan baraj ve hidroelektrik santrali 1984 te iþletmeye açýlmýþtýr. Oymapýnar Barajý, Seydiþehir Alüminyum Tesisleri ile birlikte 2005 yýlýnda özelleþtirme kapsamýna alýnmýþtýr. Özellikler Sað kýyýda iki dolusavak tüneli bulunan barajýn, kurulu gücü 540 MW olan bir yeraltý santrali bulunmaktadýr. Oymapýnar Barajý elektrik üretimi açýsýndan Seyhanlý Barajý nýn on katý, Ýrfanlý Barajý nýn beþ katý ve Gökçekaya Barajý nýn iki katýna yakýn büyüklüktedir. Baraj gövdesinin inþaatýnda dolgu olarak beton kullanýlmýþtýr. Barajýn temelden yüksekliði 185 metre, uzunluðu ise 360 metredir. Su depolama hacmi 300 milyon m3 olan barajýn göl alaný 4,7 km2 dir. Sað kýyýda yer alan dolusavak dört radyal kapaklý, 11,5 m çapýnda iki tünelden oluþur. Tünellerin uzunluklarý 350 ve 316 metredir. Santral binasý bu kýyýda yeraltýndadýr ve binada her biri 135 MW gücünde dört türbin bulunmaktadýr. Barajýn yýllýk ortalama elektrik enerjisi üretimi 1.62 milyar KW-saattir. Kaya dolgu ve beton kemer baraj olarak iki alternatif þeklinde hazýrlanan projede, kemer baraj tipinin tercih edilmesinin nedeni yüzde 30 daha ekonomik olmasýdýr. Ýnþa edildiði dönemde enerji üretimi yönünden Keban Barajý ndan sonra gelen Oymapýnar Barajý nda üretilen enerji Seydiþehir Alüminyum Tesisleri ni beslemektedir. Hidrolojisi: Manavgat Nehri nde feyezanlar genellikle aralýk, ocak, þubat ve mart aylarýnda olmaktadýr. Manavgat, dünyanýn rejimi en düzgün nehirlerindendir. Bu, nehrin genellikle yeraltý sularý ile beslenmesinden kaynaklanmaktadýr. Nehri besleyen en önemli kaynak 40 m 3 /sn debiye ulaþabilen Dumanlý dýr. Jeolojisi: Oymapýnar Baraj yerinin ve rezervuarýnýn geniþ bir program çerçevesinde araþtýrmasý yapýlmýþ ve ayrýntýlý olarak jeolojik haritalarý hazýrlanmýþtýr. Barajýn oturduðu ana kaya, Alanya masifi diye adlandýrýlan, memba ve mansap yönünden þistlerle kaplanmýþ bir duvar halinde olan kireçtaþýndan meydana gelmiþ esas metamorfik sistemin bir parçasýdýr. Baraj gövdesi bir vadinin çok sert, fatmalar diye adlandýrýlan paleozik kireçtaþý formasyonunun iki kalkþist formasyonu arasýnda gelerek daraldýðý alanda yer almaktadýr. Kireçtaþý az çok dolamitik, massif ve rekristalizedir, fakat tektonik orijinli sübvertikal diaklazlar boyunca yoðun karstifikasyonlar meydana gelmiþtir. Otluk þisti diye adlandýrýlan memba þisti esas olarak kalkþist tiplidir. Yana doðru, çaðsak þisti diye adlandýrýlan daha az homojen, dolomit mercekleri içeren bir formasyona geçer. Fatmalar kireçtaþý ve otluk þisti arasýndaki sýnýr çeþitli eðim ve doðrultudaki fay zonlarýdýr. Kireçtaþlarýnýn yükselme safhalarýnda teþekkül etmiþ lantiküler boksit yataklarý bu fay zonlarý içinde bulunur. Bu kontak zonu kireçtaþýnýn 242

29 Oymapýnar Baraji ve HES mühendislik özelliklerini etkiler ve barajýn oturduðu memba limitini belirler. Derivasyon tüneli, sol sahilde giriþ yapýsý, tünel ve çýkýþ yapýsýndan ibarettir. Tünel uzunluðu giriþ ve çýkýþ yapýlarý dahil 425 metredir. Tünel 10 metre çapýnda atnalý þeklinde 900 m3/sn lik bir feyezaný karþýlayacak kapasitededir. Derivasyon tünelinin tamamen beton kaplanmasý öngörülmüþtür. Tünelin ilk 70 metrelik kýsmý þistik zondan, diðer kýsmý kireçtaþýndan geçmektedir. Þist zon çelik iksa 1 metre beton kaplamalý ve techizatlý olarak projelendirilmiþtir. Kireçtaþýndan geçen kýsým hidrolik yüzey temini için techizatsýz 30 santimetre kalýnlýðýnda beton kaplanmýþtýr. Yeraltý su seviyesini kontrol gayesiyle bir galeri açýlmýþ ve sularýn bu galeriden derivesi saðlanmýþtýr. Kireçtaþýnda karstik zonda meydana çýkmýþ bulunan karst boþluklarý temizlenerek betonla doldurulmuþtur. Nehir yataðý altýndan sað sahilden sifonlanarak gelen ve tünel içinde açýða çýkan kaynaklar kapatýlmýþtýr. Tünel kaplama betonu bitirildikten sonra kaya, beton temasýný saðlamak ve kayanýn geçirgenliðini azaltmak için doldurma, kontak ve konsolidasyon enjeksiyonlarý yapýlmýþtýr. Memba batardosunun altýnda nehir yataðý alüvyonundaki tecrit perdesi, kesiþen beton kazýklardan veya ana kayaya ulaþan ve üst baþýnda, sýkýþtýrýlmýþ toprak çekirdeðe uygun bir þekilde baðlanan yerinde dökülmüþ bir beton diyaframdan oluþmuþtur. Batardo üst kotu 53 metre kotunda olup nehir yataðýndan yüksekliði 20 metredir. Mansap batardosunun, alüvyon taban içindeki tecrit perdesi de kesiþen beton kazýklardan veya ana kayaya ulaþan, yerinde dökülmüþ bir beton diyaframdan oluþmuþtur. Batardolarýn dolgu hacmi m3 ve alüvyonda geçirimsiz perde alaný m2 dir. Ana baraj ince beton kemer tipinde olup temelden yüksekliði 185 metredir. Baraj temeli nehir yataðýnda sýfýr kotuna oturmaktadýr. Çok dar bir vadide yer alan baraj gövdesi birbirinden inþaat derzleriyle ayrýlmýþ bloklardan meydana gelmiþtir. Her blok 15 metre geniþliktedir. Ýnþaat derzlerinde kesme kuvvetini karþýlayacak diþler býrakýlmýþtýr. Bu sayede kesme kuvvetinin bir bloktan diðerine tesiri saðlanmýþtýr. Gövde deðiþken eðrili olup kret uzunluðu yaklaþýk 360 metredir. Krette kalýnlýk 5 metre, gövde ortasýnda yaklaþýk 21,5 metre ve mesnetlerdeki yaklaþýk kalýnlýk 26 metredir. Gövde ortasýnda 60 metre kotunda iki dipsavak yerleþtirilmiþtir. Sol sahilde baraj gövdesinin oturduðu yeri arazi topoðrafyasý temin etmiþtir. Sað sahildeki kanat derin hafriyatlarla ana kayaya oturmuþtur. Baraj Bölümleri Ana baraj: Deðiþken çaplý, deðiþken kalýnlýkta iki eðrili ince beton kemer tipinde, temelden yüksekliði 185 metre ve 360 metre kret uzunluðundadýr. Gövde beton hacmi yaklaþýk m3 olup rezervuar kapasitesi 300x106 m 3 tür. Derivasyon: Sol sahilde giriþ ve çýkýþ yapýlarý ile birlikte 425 metre uzunluðunda, 10 metre iç çapýnda at nalý kesitli bir adet tünel ile yapýlmýþtýr. 243

30 Su Yapýlarý Barajlar Batardolar: Memba ve mansap ana batardolarýnýn her ikisi geçirimsiz, düþey merkez çekirdekli, kaya dolgu gövdelidir. Memba batardosunun çekirdeði sýkýþtýrýlmýþ toprak, mansap batardosunun çekirdeði ise betondur. Her iki batardonun merkez kýsýmlarý doðrudan nehir yataðýndaki alüvyona oturur ve kanatlarý vadinin yamaçlarýný meydana getiren kayalara dayanýr. Dolusavaklar: Sað halinde inþa edilen her biri yaklaþýk 350 metre uzunluðunda 4 adet 6.70x15.00 metre boyutlarýnda radyal kapakla donatýlmýþ, beton kaplamalý metre iç çapýnda iki adet tünelden ibarettir. Dipsavaklar: Gövde içinde 60 metre kotunda 2.75 metre iç çapýnda Howell Bunger vana ile kontrol edilen, her birisi 250 m3/sn kapasiteli iki adet çelik borudan oluþmaktadýr. Proje Özellikleri Tipi Temelden yüksekliði Kret uzunluðu Krette gövde kalýnlýðý Ýki eðrili ince beton kemer baraj 185 m 360 m 5 m Gövde beton hacmi (yaklaþýk) m 3 Baraj kapasitesi 309x106 m 3 Göl alaný km 2 Ortalama net düþü 143 m (maks. 150 m, min. 97 m) Türbin adedi ve tipi 4 adet düþey Francis Santral kurulu gücü 4x135=540 MW Su alma tesisi: metre kotunda, 5.20 metre iç çapýnda her biri bir adet 3.75x8.00 m ebadýnda týrtýl kapakla kontrol edilen, uzunluklarý 214 metre ile 282 metre arasýnda deðiþen 4 adet cebri tünelden meydana gelmiþtir. Santral ve transformatör salonu: Yeraltýnda inþa edilmiþtir. Santralin kavern ebatlarý 105,00 x x metre ve transformatör salonu kavern ebadlarý x x metredir. Santral techizatý: Her biri kw kapasiteli 4 adet düþey Francis türbini ve kva kapasiteli, trifaze alternatif akýmlý senkron 4 adet jeneratörden oluþur. Transformatör holünde her biri 3 monofazlý üniteden meydana gelmiþ, iki takým, bir yedek ve her takýmýn kapasitesi 3 x kva olan transformatörler bulunmaktadýr. Tahliye tüneli: 20 metre taban kotunda metre geniþliðinde ve 18 metre yüksekliðinde atnalý biçiminde beton kaplamalý bir adet tünelden oluþmaktadýr. Þalt tesisleri: Baraj yerinden takriben 2,5 kilometre mansapta sað sahilde 380 kw luk 2 giriþ ve 5 çýkýþý kapsar. Yardýmcý barajlar: Yardýmcý barajlardan biri memba tarafý sol sahilde ince bir boynun bulunduðu kýsýmda 210,00 metre kotunda 65 metre yüksekliðindedir. Diðeri mansap tarafý dere yataðý üzerinde ve takriben 40 metre yüksekliktedir. Barajlar sabit yarýçaplý kemer beton barajý tipindedir. 244

31 Oymapýnar Baraji ve HES Oymapýnar Dam and HEPP The dam has two spillway tunnels on the right side and has an underground power plant, installed power of which is 540 MW. Oymapýnar Dam is nearly ten times greater than Seyhanlý Dam, five times than Ýrfanlý Dam and two times than Gökçekaya Dam in terms of electricity generation. In the construction of dam structure concrete has been used as filling material. Height of the dam is 185 m from the foundation and its length is 360 m. Lake area of the dam, water storage capacity of which is 300 million m 3, is 4,7 km 2. Spillway located on the right side is composed of two tunnels with four radial valves and in 11.5 m diameter. Lengths of the tunnels are 350 and 316 m. Power plant building is underground on this side and there are four turbines in the building, each has 135 MW power. Annual average electricity generation of the dam is 1,62 billion KWh. 245

32 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Atatürk Barajý ve HES Atatürk Dam and HEPP Atatürk Barajý, yapýldýðý tarih itibariyle Türkiye nin her bakýmdan en büyük barajýdýr. Baraj, dünyada da gövde hacmi bakýmýndan 4. ve su hacmi bakýmýndan da 9. sýradadýr. Fiziki büyüklüðünün yanýnda, Güneydoðu Anadolu Projesi (GAP) ýn kilit projesidir ve bölgesel kalkýnmanýn baþlamasýný saðlamýþtýr. Türkiye nin en büyük kaya dolgu barajý olan Atatürk Barajý, 2400 MW kurulu gücü ve ürettiði 8,9 milyar kwsaat enerji ile de Türkiye nin en büyük hidroelektrik santralidir. Atatürk Dam is the greatest dam of Turkey in all aspects as of its construction date. The dam comes 4 th in the world in terms of body volume and 9 th in terms of water reservoir capacity. In addition to its physical Ýmrahor Viyadüðü size it is the key project of Southeastern Anatolia Project (GAP) and ensures the start of regional development. Atatürk Dam is the biggest rock-fill dam of Turkey; its installed energy production capacity is 2400 MW. Atatürk Dam and HEPP is the greatest hydroelectric power plant of Turkey in terms of energy it produces (8,9 billion kwh). 246

33 Yer Bozova / Þanlýurfa Tarih Kasým 1983-Aralýk 1999 Ýþveren Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Ata Ýnþaat San. ve Tic. A.Þ. Müþavir Electrowatt Müh. Hiz. Ltd., Socitete Generale pour L inglustrive, Dolsar Mühendislik Ltd. Bedel 3,56 Milyar ABD Dolarý Location Bozova / Þanlýurfa Date November 1983-December 1999 Employer General Directorate of State Waterworks Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Ata Ýnþaat San. ve Tic. A.Þ. Consultant Electrowatt Müh. Hiz. Ltd., Socitete Generale pour L inglustrive, Dolsar Engineering Limited Price 3.56 Billion US Dollar 247

34 Su Yapýlarý Barajlar Tarihçe Fýrat Nehri üzerindeki ilk çalýþmalar Mustafa Kemal Atatürk ün direktifleri ile 1936 yýlýnda baþlamýþ, 1954 yýlýnda DSÝ nin kurulmasý ile bu etüt çalýþmalarý hýzlanmýþtýr petrol krizi hidrolik santrallerin yapýmýný gündeme taþýmýþ ve 1970 planýnda Karakaya ve Yüksek Karababa (Atatürk) Barajlarýnýn yapýmýna karar verilmiþtir yýlýnda Atatürk Barajý Derivasyon Tünelleri ve Þanlýurfa Tünelleri inþaatýna baþlanmýþtýr. Atatürk Barajý, Þanlýurfa ilinin Bozova ilçesine 24 kilometre mesafede, Þanlýurfa- Adýyaman ili sýnýrýnda, Fýrat Nehri üzerinde ve Karakaya Barajý nýn 180 kilometre akýþ aþaðýsýnda yer almaktadýr. Fýrat Havzasý projelerinden Aþaðý Fýrat Proje Grubu içindedir; ürettiði enerji ve sulama katkýsý dolayýsý ile GAP ýn kilit projesidir. Urfa Tünelleri nden akýtýlacak su ile Urfa, Harran, Mardin, Ceylanpýnar 248

35 Atatürk Barajý ve HES Ovalarýnýn cazibe ve pompaj ile sulanmasý saðlanmaktadýr. Atatürk Barajý ve HES in, inþaat kýsmý, tamamen Türk müteahhit, mühendis ve iþçileri tarafýndan yapýlmýþtýr. Türbün jeneratör, yani komple elektromekanik tesisler ile cebri borular, bir yabancý firma (EJVA) ortaklýðý tarafýndan, kredisi temin edilerek gerçekleþtirilmiþtir. Kesin proje yabancý firmalar ortaklýðýnýn (AEJV) imzasý vardýr. Atatürk Barajý nda üretilen 8,9 milyar kwh/yýl enerjinin günümüz fiyatlarý ile bedeli yaklaþýk olarak 670 Milyon Dolardýr ve bu ortalama 5 yýlda Barajýn maliyetini karþýlamaktadýr. Özellikler Atatürk Barajý nda yer üstü yapýlarý ve toplam uzunluðu 20 kilometreyi bulan yeraltý yapýlarý vardýr. Bunlardan, drenaj kontrol galerisi, yaklaþým galerileri, sondajlarýn yapýldýðý her iki yakada toplam 14 kilometre enjeksiyon galerileri, dipsavak vana odalarý galerisi ve drenaj galerisi gibi pek çok yeraltý çalýþmasý vardýr. Nehir agregasý 6 ayrý sýnýfa göre önce eleme yapýlmýþtýr. Daha sonra, kaba ve ince olarak her birinin kendi karýþým formüllerine göre bu 6 ayrý malzeme, delikli kart yardýmý ile konveyörler üzerinde, aðýrlýk metodu ile birleþtirilip, karýþtýrýlarak hazýrlanmýþtýr. 3 milyon m 3 prosesli ve 3 milyon m 3 tabii tuvenan agrega, filitre olarak kullanýlmýþtýr. Bu özel proses yalnýz bu projede uygulanmýþtýr. 2 milyon m3 beton ROTEC marka konveyör sistemi ile taþýnmýþ ve yerine dökülmüþtür. Bunlardan Bridgemaster denen sistem ile beton, dolusavakta bir noktadan yüklenenek, yüzde 14 meyilde istendiði yere taþýnýp yayýlmýþ, mastarlanmýþ ve çok pürüzsüz bir satýh elde edilmiþtir. Pakistan da Tarbela barajýnda bir taþkýnda bütün dolusavak betonlarýnýn tahrip olmasýna þut betonundaki pürüzlerin neden olduðu hatýrlanýrsa, elde edilen pürüzsüzlüðün önemi daha iyi anlaþýlacaktýr. Beton dökümünde alt kotlarda ROTEC in Crater Crane leri, üst kotlarda ise Tower Belt sistemleri kullanýlmýþtýr. Bir noktadan beslenen beton, Peiner kule vincin gövdesine ve hareketli 249

36 Su Yapýlarý Barajlar Atatürk Barajýndaki Fiziki Büyüklükler: Drenaj Havzasý : km2 Yýllýk Ort. Su akýþý : milyon m 3 Baraj Tipi : Kil çekirdekli kaya dolgu Talvegden / Temelden yükseklik : 169 m / 184 m En yüksek su kotu : 542,00 m Kret kotu : 549,00 m Kret uzunluðu : 2000 m Faydalý su depo hacmi 526 kotunda : 11,0 milyar m3 Toplam su depo hacmi 542 kotunda : 48,7 milyar m 3 Göl Alaný : 817 km 2 Hidrolik türbinler (8 Ad. 300 MW) : Düþey eksenli Francis tipi Toplam kurulu güç : MW Yýllýk enerji üretimi : 8,9 milyar kwh Yapýlan muhtelif Kazýlar : m3 Yeraltý Kazýlarý : m 3 Toplam Dolgu : m 3 Dökülen Beton miktarý : m3 Betonarme Demiri : ton montajýna paralel olarak, aksamadan yürütülmesi, en önemli hususlardan birisiydi. 6,5 senelik bir süre içersinde, 42 sondaj makinasý ile deðiþik amaçlarla toplam metre sondaj yapýlmýþ ve ton enjeksiyon þerbeti, kurulan merkezi enjeksiyon sistemi (tam otomatik bilgisayar kontrollu) ile bir noktadan kumanda edilerek deliklere basýlmýþtýr. Bu tatbikatýn, ilk deðilse bile dünyanýn en büyük merkezi pompa uygulamalarýndan biri olduðu þüphesizdir. Kapaklar, vinçler ve çelik imalat, bir barajýn kalbidir. Baraj sahasýnda kurulan büyük çelik imalat fabrikasýnda toplam 20 bin tonu geçen radyal kapaklar, makaralý kapaklar, vinçler ve çelik imalat, Ata bünyesindeki Iþýk firmasý katkýsý ile imal edilmiþtir. Atatürk Barajý inþaatý 4 Kasým 1983 tarihinde baþlamýþ, 1992 yýlýnda birinci ünite elektrik üretimine geçmiþ ve her üç ayda bir adet olmak üzere, diðer üniteler devreye girmiþtir. Konsolidasyon nedeniyle meydana gelen oturmalar sonrasýnda, 1995 yýlýnda eski kotuna getirmek üzere, baraj kreti ters sehim verilecek þekilde yeniden düzenlenmiþtir. Bu bakýmdan geçici kabul ertelenmiþ ve kesin kabul bir yýl sonra yapýlmýþtýr. Atatürk Barajý nda o günün koþullarý içinde bile yeni olan pek çok teknoloji uygulanmýþ, yeni donaným ve yapým metodlarý kullanýlmýþtýr. Atatürk Barajý enerji üretimi yanýnda, 1,8 milyon hektar kurak araziyi mümbit hale getirecek sulamayý saðlayarak bölge halkýnýn ve Türkiye nin kalkýnmasýna büyük katký saðlayacak bir gurur projesidir. Atatürk Barajý gölalaný 817 km2 çevresi kurak ve çýplak, ormanlýk alaný yok denecek kadar azdýr. Bugün iklim koþullarý iyileþmekte, çevreye milyonlarca aðaç dikilerek, parklar, piknik alanlarý oluþturulmaktadýr. Balýk üretimi ve su sporlarý aktiviteleri de barajýn sosyal ve ekonomik yaþama ilave katkýlarýdýr. bomuna baðlanan konveyör sistemine aktarýlmakta ve tüm inþaat alaný taranabildiðinden, istenen yere döküm yapýlabilmektedir. En üst kotlarda yine ROTEC in Swinger sistemi kullanýlmýþ, konveyörlerle uzaklardan gelen beton, 360 lik hareketli bom ile geniþ bir sahaya dökülebilmiþtir MW gücündeki santral inþaatýnýn, yabancý firma EJVA ýn yürüttüðü türbün/jeneratör 250

37 Atatürk Barajý ve HES Atatürk Dam and HEPP The Atatürk Dam is the largest in a series of 22 dams and 19 hyroelectric stations built on the Euphrates and Tigris rivers in the 1980s and 90s in order to provide irrigation water and hydroelectricity to arid southeastern Turkey. Completed in 1993, the Atatürk Dam is one of the world s largest earth-and-rock fill dams, with an embankment 184 m high and 1,820 m long. Water impounded by the dam is fed to power-generating units at Þanlýurfa that have a capacity of 2,400 MW. From there the water is gravity-fed to vast irrigation networks in the Harran Plain and elsewhere in the vicinity. The Atatürk Dam, the sixth largest rock fill dam in the world, is the key structure for the development of the Lower Euphrates River region. Completed in 1993, it is presently generates 8,9 billion kwh in electricity and is responsible for opening more that 1,8 million ha farmland to irrigation in the Harran Plain. The economic worth of 8,9 billion kwh/year energy produced in the hydroelectric power plant is approximately 670 million dollar with today prices and this amount repays the cost of the dam in about 5 years. Atatürk Dam Lake is the symbol of an important geographical change which opens up new horizons for the rich cultural heritage of the region. Extending over an area of 817 kilometer squares, the dam is called sea by local people. The dam has already started to affect daily life of people there. Atatürk Dam Water Sports Festival which has a history of four years is an important activity expected to enhance the culture of the region in the context of sports. 251

38

39 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Sulama - Ýsale - Arýtma Irrigation Projects Conduction Lines Treatment Plants

40 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Aþaðý Seyhan Sulama Projesi Lower Seyhan Irrigation Project Adana ve civar bölgelerin tarým alanýndaki atýlýmýnda Aþaðý Seyhan Sulama Projesi nin önemi büyüktür. Bugün, Türkiye'nin iç ve dýþ ticaretinde önemli rol oynayan kimi tarým ürünleri büyük ölçüde Adana da yetiþtirilmektedir. The importance of Lower Seyhan Irrigation Project is considerable behind the boost of Adana and neighborhoods in field of agriculture. Some agricultural products which play an important role in domestic and international trade of Turkey are mainly cultivated in Adana. 254

41 Yer Adana Tarih I. safha : II. safha : III. safha : IV. safha : Devam Ediyor Ýþveren Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým I. safha : Demir Ýnþaat, Ark Ýnþaat II. safha : Garanti Ýnþaat Ltd.Þti.,Emrullah Altay, Ercüment Sevgen, Ziya Çarmýklý, Daniþ Türkmen, Turizm Ýnþaat Kolektif Þti., Nafiz Yürekli, Akkurt Ýnþaat, Güriþ Kolektif Þti. III. safha : Akça Ýnþaat, Öz-gü Ýnþaat, Pekin Ýnþaat, Mustafa Öztunç IV. safha : Eren Ýnþaat, Akyal Ýnþaat, NVS Ýnþaat-Aktansak Ýnþaat Ortak Giriþimi, Tapsan Yapý, Arsan Arýtma ve Ýnþaat Müþavir I. safha : Tippetts Abbett Mc Carhy Straton Engineers and Architects, New York II. safha : Consortium TAHAL (Tel-Aviv) -ECI (Denver) - SUÝÞ PROJE (Ankara) III. safha : Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr IV. safha : Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Bedel I ve II. safha : 596,23 Milyon TL III. safha : 1,44 Milyar TL IV. safha : Devam Ediyor Location Adana Date 1 st Phase : nd Phase : rd Phase : th Phase : Under Construction Employer General Directorate of State Waterworks Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor 1 st Phase : Demir Ýnþaat, Ark Ýnþaat 2 rd Phase : Garanti Ýnþaat Ltd.Þti.,Emrullah Altay, Ercüment Sevgen, Ziya Çarmýklý, Daniþ Türkmen, Turizm Ýnþaat Kolektif Þti., Nafiz Yürekli, Akkurt Ýnþaat, Güriþ Kolektif Þti. 3 rd Phase : Akça Ýnþaat, Öz-gü Ýnþaat, Pekin Ýnþaat, Mustafa Öztunç 4 th Phase : Eren Ýnþaat, Akyal Ýnþaat, NVS Ýnþaat-Aktansak Ýnþaat Joint Venture, Tapsan Yapý, Arsan Arýtma ve Ýnþaat Consultant 1 st Phase : Tippetts Abbett Mc Carhy Straton Engineers and Architects, New York 2 nd Phase : Consortium TAHAL (Tel-Aviv) -ECI (Denver) - SUÝÞ PROJE Consulting Engineers (Ankara) 3 rd Phase : Not available 4 th Phase : Not available Price 1 st and 2 nd Phase : Million Turkish Liras 3 rd Phase : 1.44 Billion Turkish Liras 4 th Phase : Under Construction 255

42 Su Yapýlarý Sulama / Ýsale / Arýtma Tarihçe Cumhuriyetin kuruluþu sonrasýnda tarým topraklarýnýn iþlenmesiyle üretim artmýþ, ancak modern tarým tekniklerinin kullanýlmamasý nedeniyle istenilen düzeyde verim saðlanamamýþtýr. Ülke tarýmýný geliþtirmenin, baþta sulama olmak üzere tarýmsal yatýrýmlara yönelmekle mümkün olabileceði düþüncesi aðýrlýk kazanmýþ, bu çerçevede giriþimler baþlatýlmýþ, yatýrýmlar öncelikli Adana ve civar bölgelere kaydýrýlmýþtýr yýlýnda Pamuk Araþtýrma, 1940 yýlýnda Çukobirlik, Tarsus Toprak Su Teþkilatý ve Zirai Mücadele Enstitüsü gibi kuruluþlarýn bölge çiftçisine önemli katkýlarý olmuþtur. Sulama yatýrýmlarý öncesi Çukurova da dekara kilogram arasýnda buðday alýnýrken, sulama sonrasý kilograma, 200 kilogram alýnan pamuk ise kilograma kadar çýkmýþtýr. Bugün, Türkiye'nin iç ve dýþ ticaretinde önemli rol oynayan kimi tarým ürünleri büyük ölçüde Adana da yetiþtirilmektedir. Ýl topraklarýnýn yaklaþýk yüzde 36 sý tarýma ayrýlmýþtýr. Tarýmda makineleþme, sulama çok geliþmiþtir. Tarýmsal geliþmede Aþaðý Seyhan Sulama sýnýn önemi yadsýnamaz boyuttadýr. Seyhan Ovasý sahasýnda 2 il, 4 ilçe, 12 belde, 84 mahalle ve 52 adet köy bulunmaktadýr. Sulama iþletmesi yýllarý arasýnda 18 adet sulama birliðine devredilmiþtir. Özellikler Aþaðý Seyhan Ovasý nýn taþkýndan korunmasý ve sulamasý proje çalýþmalarý 4 aþamaya ayrýlabilir. Birinci aþamada, hektar Yüreðir Ovasý nda olmak üzere hektar sahanýn sulama ve drenajý, hektar sahanýn taþkýndan korunmasý saðlanmýþtýr. Seyhan Barajý, Seyhan Regülatörü nün sað ve sol ana iletim kanallarý, Berdan, Seyhan ve Ceyhan nehir seddeleri ile Yüreðir HES inþaatlarý tamamlanmýþtýr yýlýnda tamamlanan bu çalýþmalarýn rantabilite katsayýsý 3,5 tir. Ýkinci aþamada, hektar alan Tarsus, hektar alan Yüreðir Ovasý nda olmak üzere hektar alanýn sulama ve drenaj çalýþmalarý 1974 yýlýnda tamamlanmýþtýr. Rantabilitesi 3,5 tir. Üçüncü aþamada ise Tarsus Ovasý nda hektar alan sulamaya açýlmýþtýr. Ayrýca hektar alan taþkýndan korunmuþtur yýlýnda tamamlanan bu çalýþmalarýn rantabilite katsayýsý 2 dir. Dördüncü aþamada ise ovanýn denize yakýn bölümleri olup, drenaj pompajlýdýr. Bu safhada hektar alan sulamaya açýlacaktýr. Ýnþaat çalýþmalarý devam etmektedir. Proje tamamlandýðýnda toplam hektar alan sulamaya açýlmýþ olacaktýr. Aþaðý Seyhan Sulamasý nda; baraj gövdesinden ayrýlan m 3 /s kapasiteli ve hektar alaný sulayan kilometre uzunluðundaki YS1 ile m 3 /s kapasiteli ve hektar alaný sulayan kilometre uzunluðundaki TS1 ana sulama kanallarý bulunmaktadýr. Ayrýca Seyhan Regülatörü nden ayrýlan 54 m 3 /s kapasiteli ve hektar alaný sulayan kilometre uzunluðundaki Sað Ýsale kanalý (TS0) ile 90 m 3 /s kapasiteli ve hektar alaný sulayan kilometre uzunluðundaki sol isale kanalýnýn (YSO), inþaatý devam eden kýsmý tamamlandýðýnda hektar ilave alan daha sulanýr hale gelecektir. Dolayýsýyla, sulanmakta olan hektarlýk alan, proje bitiminde hektara yükselecektir. Aþaðý Seyhan Ovasý nda toplam 2.898,400 kilometre sulama kanalý, toplam 1.844,900 kilometre drenaj kanalý ile toplam 2.509,400 kilometre servis yolu bulunmaktadýr. Ovada 4 adet sulama pompa istasyonu ile 11 adet drenaj pompa istasyonu vardýr. 256

43 Aþaðý Seyhan Sulama Projesi Lower Seyhan Irrigation Project Lower Seyhan Irrigation Project (hereafter LSIP) in Adana was initiated by the Turkish government as one of the important irrigation projects located in southern Turkey. The Seyhan Dam was constructed during the 1950s for the purpose of irrigation, power generation, and flood protection, and the reservoir can store 1,2 billion m 3 that supply irrigation water to LSIP. Construction of irrigation and drainage networks of Seyhan Savanna has four stages. So far, area only up to stage III has been completed and the area for stage IV at the downstream has been left without concrete canal infrastructure. The completion of stage IV is facing a problem of high water table, salinity and insufficient drainage. There are main irrigation channels separated from the dam structure of YS1 with the capacity of 10,600 m 3 /s and in 27,593 km length which irrigate a 5460 ha area and TS1 with the capacity of 20,500 m 3 /s and irrigating a 13,700 ha area in length of 54,562 km. In addition, Right Irrigation Channel (TSO) separated from Seyhan Regulator with 54 m 3 /s capacity, irrigating a 49,262 ha area and in 40,191 km length and Left Irrigation Channel (YSO) with 90 m 3 /s capacity and irrigating 53,268 ha area, construction of which is continued and will irrigate a 40,657 ha area in 18,550 km in length. As totally, 121,690 ha area has been irrigating now and at the end of the project this figure will raise to 162,347 ha. There are 2898 km irrigation channel, 1845 km drainage channel and 2509 km service way in total in Lower Seyhan Savanna. There are 4 irrigation pump stations and 11 drainage pump stations in the savanna. 257

44 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Þanlýurfa Sulama Tünelleri Urfa Irrigation Tunnels Þanlýurfa Sulama Tünelleri, Atatürk Barajý rezervuarýndan, Þanlýurfa nýn 5 kilometre kuzeydoðusuna kadar uzanan, toplam uzunluðu 26,4 kilometre olan ve birbirine paralel inþa edilen iki tünelden oluþmaktadýr. Tüneller, Türkiye nin ve dünyanýn en uzun sulama tünelleri arasýndadýr. Urfa irrigation tunnels with 26,4 km length have been constructed parallel to each other extending from Atatürk Dam reservoir up to 5 km northeast of Urfa are among the longest irrigation tunnels of Turkey and the world. 258

45 Yer Þanlýurfa Tarih Eylül 1981-Aðustos 2000 Ýþveren Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Akpýnar Grubu Akpýnar Yapý Sanayii A.Þ Ünal Akpýnar Ýnþaat Ýmalat Sanayi ve Ticaret A.Þ. Müþavir Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Bedel 585 Milyon ABD Dolarý Location Urfa Date September 1981-August 2000 Employer General Directorate of State Waterworks Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Akpýnar Group Akpýnar Yapý Sanayi A.Þ. Ünal Akpýnar Ýnþaat Ýmalat Sanayi ve A.Þ. Consultant Not available Price 585 Million US Dollar 259

46 Su Yapýlarý Sulama / Ýsale / Arýtma Tarihçe ve Özellikler Aþaðý Fýrat I. Merhale Projesi kapsamýnda inþaatý yapýlan Þanlýurfa Tüneller Sistemi ile; Atatürk Barajý Gölü nden saniyede 328 m 3 suyun alýnmasý saðlanarak Þanlýurfa- Harran Ovasýnda cazibeyle hektar alan, hektar alan da pompajla olmak üzere toplam hektar tarým arazisi sulanacaktýr. Herbiri 7,62 metre iç çapýnda 26,4 kilometrelik birbirine paralel iki tünelden oluþan sistemin yapýlabilmesi için metre tünel inþaatý yapýlmýþtýr. Þanlýurfa Tünelleri, Güneydoðu Anadolu Sulama Projesi nin (GAP) en önemli ünitelerinden biridir. Tünellerle Atatürk Barajý rezervuarýndan sulanmasý mümkün olmayan bölgeye su taþýnmaktadýr Þanlýurfa-Harran Ovasý ný sulamak için kullanýlan su ayný zamanda tünel çýkýþýnýn 4100 metre mansabýnda inþa edilen Þanlýurfa Hidroelektrik Santrali nde elektrik üretimi için kullanýlmaktadýr. 50 MW kurulu gücünde santral ile yýlda 124 Milyon kwh enerji üretilmektedir. Ýnþa Yöntemi ve Kazý Þanlýurfa Tünelleri, Yeni Avusturya Tünel Açma Metoduyla (NATM) inþa edilmiþtir. NATM; tel kafes, çelik iksa ve kaya bulonu ile takviye edilen dýþ kemerin, shotcrete iþlemi ile kabuk durumuna getirilmesi metodudur. NATM ýn en önemli özelliklerinden biri sürekli kontrol ölçümleri ve yeni stabilizasyon metotlarýyla ilerlenmesidir. Her aynada kullanýlan lazer cihazlarý ve paurat tünel açma makinesinin özel yapýsý sayesinde tünel aksýndan sapma ve fazla kazý ortadan kaldýrýlmýþtýr. Urfa tünellerinde kullanýlan Paurat E134 tünel açma makineleri, kola monteli döner kesici kafalý olup, iki adet blentajlý konveyörü vardýr kg/cm2 basma dayanýmýna kadar sertlikteki kayalarý kesme kapasitesine sahip makine minimum 2,6 metre yükseklik, 4,5 metre geniþlik, maksimum 4,8 m. yükseklik ve 7,2 metre geniþlik arasýnda deðiþen bir profili kesebilmektir. Birinci kademe kazýsý 4,56 metre yükseklikte, 35 m 2 alaný olan yarým daire þeklinde, ikinci kademe kazýsý 3,4 metre yükseklik 25 m 2 kesit alanlý, üçüncü kademe kazýsý 1,16 m yükseklik ve 10 metre kesit alanýna sahiptir. Tünel Tahkimatý Tüneller, her kazý kademesinden sonra gerekli sistematik iksalamalar yapýlarak (tel kafes, çelik iksa, bulon) 15 santimetre kalýnlýðýnda püskürtme betonu ile kaplanmýþtýr. Bulonlarýn çapý 26 milimetre, uzunluðu 3 metredir. Kaya bulonlarý tamrock paramatik H tipi platformla teçhiz edilmiþ hidrolik jumbolarla yapýlmýþtýr. HL 438 T hidrolik delicinin sert granitte 45 milimetre çapýnda delik delerken hýzý 1,80 m/dak., yumuþak kayada ise 2,5-3,0 m/dak. dýr. Paramatik H kendinden tahrikli, lastik tekerlekli, belden kýrmalý bir makinedir ve 10 m 2 den 70 m 2 ye kadar olan tünel kesitlerinde çalýþabilir. Ýnvert ve Kemer Kalýplarý Ýnvert ve kemer betonu dökmek için betonarme teçhizatýn çabuk yerleþtirilmesine izin verecek þekilde tasarlanan 12 metre uzunluðunda çelik kalýplar kullanýlmýþtýr. Üçüncü kademe kazýsý ve grobetondan sonra, invert betonu dökülmüþtür. Ýnvert kalýplarýnýn kendinden tahrikli titreþimli mastar ve finiþeri bulunmakta ve tüm kalýp bucurgat ve hidrolik krikolarý vasýtasýyla kendi kendine hareket etmektedir. Kemer betonu ise invert betonu döküldükten sonra, raylar üzerinde hareket eden tam hidrolik özel iskeleli kalýp sistemi ile yapýlmýþtýr. Ýnvert ve kemer betonu derzlerinde PVC su geçirimsizlik malzemesi kullanýlmýþtýr. 260

47 Þanlýurfa Sulama Tünelleri Urfa Irrigation Tunnels Urfa Irrigation Tunnels are one the most important units of Southeastern Anatolia Irrigation Project (GAP). The GAP started to contribute to agricultural output for Turkey at the end of 1994, when the first Urfa Tunnel from the Atatürk Dam was opened. The Urfa Tunnel system is a major component of the GAP, which consists of two parallel tunnels each 26,4 kilometerslong and 7,62 meters in diameter. Its water used to irrigate Þanlýurfa-Harran Savanna is also used for electricity production in Þanlýurfa Hidroelectric Power Plant constructed on 4100 m downstream from tunnel outlet. The power plant with 50 MW installed capacity generates 124 million kwh energy annually. Urfa irrigation tunnels deliver water through two main canals that irrigate 476,000 hectares on the Þanlýurfa-Harran Savanna. 327,000 hectares out of the total irrigated area is via gravity-flow and the rest, 149,000 hectares have been irrigating by means of pumps. 261

48 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Yenikapý Atýksu Önarýtma Tesisi Yenikapý Waste Water Pre-Treatment Plant Günde 864 bin m 3 suyun iþlendiði tesislerin yapýmýnda, keson sistemi 36,50 x 26,80 metre boyutlu olarak ilk kez uygulanmýþtýr. Arýtma tesislerinde 3 milyon kiþiye hizmet götürülmektedir. The caisson system has been applied in 36,50 x 26,80 m size for the first time in the construction of the plant in which 864,000 m 3 waste water is treated in a day. 3 million persons are provided service from treatment plants. 262

49 Yer Ýstanbul Tarih Haziran 1985 Haziran 1988 Ýþveren Ýstanbul Büyükþehir Belediyesi Su ve Kanalizasyon Ýdaresi Genel Müdürlüðü Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Enka Ýnþaat ve Sanayi A.Þ. Müþavir TBP-UBM Ortak Giriþimi Bedel 15,1 Milyon ABD Dolarý Location Istanbul Date June 1985-June 1988 Employer Istanbul Metropolitan Municipality, General Directorate of Water and Sewage System Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Enka Ýnþaat ve Sanayi A.Þ. Consultant TBP-UBM Joint Venture Price 15.1 Million US Dollar 263

50 Su Yapýlarý Sulama / Ýsale / Arýtma Tarihçe ve Özellikler Ýstanbul un kanalizasyon aðýnýn önemli bir bölümü Yenikapý tesislerinde toplanmaktadýr. Günde m3 suyun iþlendiði tesisler Kaba Izgara Binasý, Giriþ Pompa Ýstasyonu, Ön Arýtma Tesisi ve Çýkýþ Pompa Ýstasyonu ndan oluþmakta, ayrýca dolgu iþleri ve kýyý saðlamlaþtýrýlmasý da burada yapýlmaktadýr. Yenikapý Ön Arýtma Tesisi, Güney Haliç Kanalizasyon Projesi nin bir aþamasýdýr. Güney Haliç Kanalizasyon Projesi; Bakýrköy, Güngören, Esenler, Bayrampaþa, Küçükköy, Gaziosmanpaþa, Eyüp, Alibeyköy, Zeytinburnu, Fatih, Eminönü gibi Haliç in güneyinde ve batýsýnda kalan 10 bin hektarlýk alanda yaþayan 3 milyon kiþiye kanalizasyon hizmeti götürmektedir. Projeye göre; Haliç e býrakýlan atýksular Güney ve Kuzey Haliç kuþaklama kollektörleriyle toplanarak ön arýtma tesislerine taþýnacak, böylece Haliç in kirlenmesi tamamen önlenecektir. Bu yolla Yenikapý Ön Arýtma Tesisi ne ulaþan Haliç in kirli sularý, katý atýklar tutulduktan sonra deniz dibi akýntýlarýna boþaltýlmaktadýr. Yenikapý Ön Arýtma Tesisi ne iletilen atýksular ilk olarak bir 80 milimetrelik kaba ýzgara yapýsýndan geçmektedir. Izgarada tutulan katý atýklar, mekanik ýzgaralarda bulunan týrmýklar vasýtasýyla konteynerlere alýnmakta ve çöp döküm sahasýna götürülmektedir. Kaba ýzgaradan geçerek iri katý maddelerden temizlenmiþ olan atýksular 530 kw gücünde 5 adet pompa kullanýlarak 9000 m 3 /saat debi ile ön arýtma havuzlarýna pompalanmaktadýr. Tesiste ayrý ayrý veya bir arada iþletilebilen 2 adet ön arýtma havuzu bulunmaktadýr. Bu havuzlarýn üzerinde (kuzey ve güneyde birer adet olmak üzere) 2 gezer köprü, gezer köprülerde ise her havuzda bir adet olmak üzere 2 adet kum pompasý ve köpük havuzlarýndaki yüzen maddeleri köpük toplama haznesine sýyýran 2 sýyýrýcý vardýr. Atýksularda bulunan kum ve benzeri maddeler kum pompalarý tarafýndan emilerek köprü üzerindeki kum pompalama haznesine doldurulmakta ve konteynerler ile çöp döküm sahasýna nakledilmektedir. Ön arýtma havuzlarýnda arýtýlmýþ atýksu, 10,800 m3/saat debi ile 700 kw gücünde 4 adet pompa kullanýlarak 2400 metre uzunluðunda ve 2000 milimetre çapýnda 2 adet çelik boru aracýlýðýyla deniz deþarj yükleme bacasýna iletilmekte, yükleme bacasýna gelen arýtýlmýþ atýksu 1180 metre uzunluðunda, 1600 milimetre çapýnda 2 adet çelik boru ile 64 metre derinlikten difüzörlere Karadeniz e giden dip akýntýya verilmektedir. Yenikapý Ön Arýtma Tesisi nde ayrýca bir koku kontrol ünitesi de mevcuttur. Ön Arýtma Tesisi ne gelen atýksulardan meydana gelen hidrojen sülfür gazý ile kirletilen hava, emiþ borularý vasýtasýyla toplanmakta, toplanan kirli hava, yýkama kulesinde alkalin ozonize su ile yýkanarak atmosfere kokudan arýndýrýlmýþ olarak vermektedir. Türkiye de ilk defa bu projede keson sistemi 36,50 x 26,80 metre boyutlu olarak uygulanmýþtýr. Denizde 70,000 m 3 dolgu yapýlmýþ, 41 günde iç kazýsý bitirilerek yerine indirilmiþtir. Wayss & Freytag firmasýndan danýþmanlýk hizmeti alýnmýþtýr. Projede keson sisteminin seçilme nedeni; yapý taban kotunun -12,85 te olmasý, jeolojik olarak zemin katmanlarýnýn sýrasý ile silt özelliði düþük kumul, kýsmi çakýllý kum, -7,93 ila -11,67 kotlarý eðiminde çok sýký yeþil sarý kilden oluþmasý, yapý sahasýnda dolgu toprak olarak su seviyesinin kotunda bulunmasýdýr. Seçilen bu sistemle, kotunda inþa için gerekli palplanþ veya armatürlü ve sýk düzende beton kazýk perde çakýlmasý, iþin baþýndan itibaren zemin suyu pompajý, kazýnýn yapý boyutlarýnýn yüzde 50 fazlasýna ulaþacaðý ve sonunda da yapý çevresinin tekrar doldurulmasý gibi zaman ve maliyet arttýrýcý nedenler önlenmiþtir. Yenikapý Ön Arýtma Tesisi, 1988 yýlýnda iþletmeye alýnmýþtýr. Tesis in proje kapasitesi m3/gün olup 2004 yýlýnda tesiste ortalama m3/gün atýksu arýtýlarak deþarj edilmiþtir. 264

51 Yenikapý Atýksu Önarýtma Tesisi Yenikapý Waste Water Pre-Treatment Plant The pretreatment plant and outfall were designed for a maximum flow of 12 m 3 /s, some 1.6 times the average daily flows. The pretreatment plant to be located at Yenikapý, about 100 m. from the coast will include screening, influent pumping, aerated grit chambers, a grease removal channel and effluent pumping of flows larger than about 5 m/s. Waste water cleaned from solid materials by straining from coarse grid are pumped to pretreatment pools with 9000 m 3 /hour flow by using 5 units of 530 kw power pump. There are two pre-treatment pools which can be operated separately or together in the plant. There are 2 mobile bridges on these pools (one in the south and one in the north), and there are 2 sand pumps on the bridges as one on each pool and 2 grazers which graze materials floating on foam pools into foam collection reservoir. Sands and similar materials present in waste waters are accumulated in sand pumping reservoir on the bridge through absorbed by sand pumps and transferred into dump garbage area. The outfall terminates near the entrance to the Bosphorus and includes a land main composed of 4 pumps with a capacity of 700 kw; twin 2000 mm diameter 2400 m long pipelines a twin 1600 mm diameter, 1180 m long submarine outfall and a diffuser section lies -64 meter depth. 265

52 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Adana Hacý Sabancý OSB Su Alma ve Arýtma Tesisi Adana Hacý Sabancý OSB Water Intake and Treatment Plant Tesis, Adana-Ceyhan D-400 Karayolu üzerindedir. Yakapýnar ýn (Misis) kuzeyinde tarýma elveriþli olmayan 1225 hektarlýk alana kurulmuþtur. Tesis, Adana Hacý Sabancý Organize Sanayi Bölgesi nin su ihtiyacýný karþýlamaktadýr. The water intake and treatment plant is located on Adana-Ceyhan D-400 Highway. It has been founded on a 1225 hectare area which is not convenient for agriculture on the north of Yakapýnar (Misis). The plant meets the water requirement of Adana Hacý Sabancý Industrial Zone. 266

53 Yer Adana Tarih 16 Aðustos Þubat 1992 Ýþveren Adana Hacý Sabancý OSB Müteþebbis Teþekkül Baþkanlýðý Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Limak Ýnþaat Sanayi ve Ticaret A.Þ. Müþavir Sistem Yapý Ltd. Bedel 47,62 Milyon ABD Dolarý Location Adana Date August 16 th, 1988 February 7 th, 1992 Employer Adana Hacý Sabancý OSB Entrepreneur Agency Directorate Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Limak Ýnþaat Sanayi ve Ticaret A.Þ. Consultant Sistem Yapý Ltd. Price Million US Dollar 267

54 Su Yapýlarý Sulama / Ýsale /Arýtma Tarihçe ve Özellikler AOSB ye ulaþým karayolu, demiryolu ve havayolu ile saðlanmaktadýr. Bölge, Adana Havalimaný'na 28, Mersin Limaný'na 98, Ýskenderun Limaný'na 80, Yumurtalýk Limaný'na 40 kilometre uzaklýktadýr. Bölgenin güneyinden D400 Devlet Karayolu ve TCDD (Bölge içinde Yakapýnar "Misis" tren istasyonu) demiryolu, kuzeyinden TEM Otoyolu geçmektedir. Tesis, yeraltý suyunun yetersizliði nedeni ile DSÝ Adana Bölge Müdürlüðü'nün önerisi doðrultusunda kurulmuþtur. Tamamlandýðýnda, yaklaþýk 500 fabrikaya saniyede 900 litre su saðlayacak kapasiteye sahip olacaktýr. Ceyhan Nehri kýyýsýna yapýlan su alma yapýsý 500 yýllýk minimum maksimum su kotlarý dikkate alýnarak projelendirilmiþtir. Ceyhan Nehri kýyýsýna yapýlan su alma yapýsý; Ceyhan Nehri ile baðlantýsýnýn geçici olarak kesilmesi için batardo yapýlarak gerçekleþtirilmiþtir. Su alma yapýsýnýn kotu arýtma tesisinin kurulduðu araziden yaklaþýk 50 metre düþük olduðu, jeolojik yapý heyelan ve toprak kaymasý riski taþýdýðý için; Ceyhan Nehri taban kotunun altýna kadar inen su alma yapýsýnýn temel çukuru, þevlere ankrajlý mini kazýk sistemi ile etrafý saðlamlaþtýrýlarak ve güvence altýna alýnarak yapýlmýþtýr. Su alma yapýsý ile Ceyhan Nehri'nden alýnan su ön çökeltim havuzuna terfi edilmekte, buradan flokülatörlerle askýdaki katý maddeler kimyasal yollarla çökeltilerek su 30 ntu bulanýklýða getirilmekte, buradan da hýzlý kum filtrelerinden geçirilen su en hassas sanayi türlerinin istediði 5 ntu bulanýklýða indirilmektedir. Sistem saðlýklý olarak çalýþtýrýlarak OSB'deki mevcut 212 sanayi kuruluþuna kesintisiz su temin edilmektedir. Projenin yapýmý sýrasýnda DSÝ Adana Bölge Müdürlüðü'nden Ceyhan Nehri'nin minimum ve maksimum su kotlarý ilk aþamada Ceyhan Nehri'nin kesitleri olmadýðý için verilememiþ, kesitlerin çok zor þartlar altýnda hazýrlattýrýlmasý ardýndan; DSÝ Adana Bölge Müdürlüðü minimum ve maksimum su kotlarýný saðlayabilmiþtir. Su alma yapýsýnýn etrafýna fore kazýk sistemi çakma iþlemi zeminin çok sert olmasý nedeni ile þahmerdan ile yapýlamamýþ, bunun yerine burgulu delme makinesi ile þeve ankrajlý mini kazýk sistemi ile yapýlabilmiþtir. Hýzlý kum filtrelerinin yapýlmasý, Sanayi ve Ticaret Bakanlýðý'nca da uygun bulunarak yapýlmasýna izin verilmiþtir. Ýþletme sýrasýnda binanýn yüksekliðinin yetersizliði nedeni ile klor tanklarýnýn bulunduðu binada tanklarýn vinç ile birbirlerinin üzerinden geçirilememe sorunu yaþanmýþ olup, daha sonra iþletmede tanklarýn kotlarý düþürülerek sorun aþýlabilmiþtir. Terfi merkezine gelen su, depo akýþ kotu düþük alýndýðý için pompa çarklarýna akamama sorunu yaþanmýþ, sorun terfi pompalarý ile giderilmiþtir. Hýzlý kum filtrelerine ilk etapta konulan filtre kumunun granülometrik karýþýmýnýn istenilenden çok küçük olmasý nedeni ile suyun filtre kumunu çok çabuk týkamasý, filtre kumundan geçememesi ve filtre ünitelerinin su ile þiþerek devre dýþý kalmasý sorunu yaþanmýþ olup, uygun olmayan filtre ünitelerinden çýkartýlan filtre kumu yerine OSB'ce uzun araþtýrmalar sonucu tespit edilen Ýstanbul yakýnýnda Karadeniz kýyýsýnda Ýðne Ada mevkiinden getirilen uygun filtre kumu doldurulmuþtur. 268

55 Adana OSB Su Alma ve Arýtma Tesisi Adana Hacý Sabancý OSB Water Intake and Treatment Plant Access to Adana Industrial Zone is provided with highway, railway and airway. The zone is 28 kilometer distant from Adana Airport, 98 km from Mersin Port, 98 km from Ýskenderun Port, and 40 km from Yumurtalýk Port. D400 State Highway and TCDD (Yakapýnar "Misis" train station in the zone) railway are located on the south of the zone and TEM Highway located on the north. The water intake and treatment plant has been founded in direction of the recommendation coming from DSI Adana District Office due to the deficiency of ground water. It has capacity to provide 900 liter water per second for approximately 500 factories. Facility is one of the best intake structures, from the point of planning and potential. Additionally, the structure has a distinguished feature from similar facilities, which is the environmental sensitivity and problem solution capability in this area. 269

56 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Büyük Ýstanbul Ýçme Suyu II. Merhale Projesi Yeþilçay Sistemi Istanbul Grand Fresh Water 2 nd Stage Project / Yeþilçay System Yeþilçay Sistemi, GAP tan (Güneydoðu Anadolu Projesi) sonraki kendi kategorisinde ikinci büyük proje olan Büyük Ýstanbul Ýçmesuyu II. Merhale projesi kapsamýndadýr. 145 milyon m 3 ek su temin edilerek, 2 milyon Ýstanbullunun Avrupa standartlarýnda temiz içme suyuna kavuþmasý saðlanmýþtýr. Bu proje ile Ýstanbul un 2040 yýlýna kadar içme suyu ihtiyacý karþýlanabilecektir. Ülkemizde ilk defa 3000 milimetre çapýnda öngermeli çelik gömlekli beton boru bu proje kapsamýnda üretilmiþ ve kullanýlmýþtýr. Yeþilçay System is in the context of Istanbul Grand Fresh Water 2 nd Stage Project which is the second biggest project in this category after GAP (Southeastern Anatolia Project). With this project, 145 million m 3 additional fresh water is supplied to city Istanbul which is equal to the demand of two million people living in the city. It has the capacity to survive the city until Istanbul Grand Fresh Water 2 nd Stage Yeþilçay System is the first project that steel coated pretensioned concrete pipes 3000 mm in diameter are used for the first time in Turkey. 270

57 Yer Ýstanbul- Aðva-Darlýk-Emirli Tarih Ýþveren Devlet Su Ýþleri Genel Müdürlüðü Statik Tasarým ES Proje Mühendislik Müþavirlik Ltd. Þti. Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým 1. Paket: Aydýner Ýnþaat A.Þ. 2. Paket: Limak Ýnþ.San.veTic.Ltd.Þti.,ABB Industretechnic AG ve ABS Pumps International AB Ortak Giriþimi 3.Paket: Taþeli Ýnþ. Tic. Ve San. Ltd.Þti. Yet Yapý Endüstri ve Tic. Ltd. Þti. Ortaklýðý 4. Paket: Alke Ýnþaat San.ve Tic. A.Þ.. 5. Paket: Erciyas Çelik Boru A.Þ. 6. Paket: Mapa Ýnþ.ve Tic.A.Þ. ve Degremont SA Ortak Giriþimi 7. Paket: Mapa Ýnþ.ve Tic.A.Þ. 8. Paket: Project Automation SpA Müþavir Sir AlexanderGibb and Partners Ltd. Kuwait Consulting and Investment Co Setan Mühendislik Ltd.Þti. Su-Ýþ Proje Mühendislik ve Müþavirlik Ltd.Þti. Sial Yerbilimleri Etüd ve Müþavirlik Ltd.Þti. Bedel Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Location Istanbul- Aðva-Darlýk-Emirli Date Employer General Directorate of State Waterworks Structural Design ES Proje Mühendislik Müþavirlik Ltd. Þti. Architectural Design Not available Contractor 1 st Package : Aydýner Ýnþaat A.Þ. 2 nd Package : Limak Ýnþ.San. ve Tic. Ltd.Þti.,ABB Industretechnic AG and ABS Pumps International AB Joint Venture 3 rd Package : Taþeli Ýnþ. Tic. ve San. Ltd.Þti. Yet Yapý Endüstri ve Tic. Ltd. Þti. Ortaklýðý 4 th Package : Alke Ýnþaat San. ve Tic. A.Þ.. 5 th Package : Erciyas Çelik Boru A.Þ. 6 th Package : Mapa Ýnþ. ve Tic.A.Þ. ve Degremont SA Joint Venture 7 th Package : Mapa Ýnþ. ve Tic.A.Þ. 8 th Package : Project Automation SpA Consultant Sir AlexanderGibb and Partners Ltd. Kuwait Consulting and Investment Co Setan Mühendislik Ltd.Þti. Su-Ýþ Proje Mühendislik ve Müþavirlik Ltd.Þti. Sial Yerbilimleri Etüd ve Müþavirlik Ltd.Þti. Price Not available 271

58 Su Yapýlarý Sulama / Ýsale / Arýtma Tarihçe ve Özellikler GAP tan (Güneydoðu Anadolu Projesi) sonraki kendi kategorisinde ikinci büyük proje olan Büyük Ýstanbul Ýçmesuyu II. Merhale projesi kapsamýndaki Yeþilçay Sistemi nde, Sungurlu ve Ýsaköy Regülatörleri, Ýsaköy-Ertuðrul Gazi Terfi Merkezi, f 2700 milimetre çapýnda 2,6 kilometre uzunluðunda terfi hattý, denge bacasý, Darlýk ve Ömerli Akadükleri, f 3000 milimetre çapýnda 39 kilometre uzunluðunda çelik gömlekli öngerilmeli beton boru, 7,8 kilometre uzunluðunda çelik boru ve özel parçalarý, Emirli Yavuz Sultan Selin Arýtma Tesisi ile Scada Sistemi bulunmaktadýr. Ülkemizde ilk defa 3000 milimetre çapýnda öngerilmeli çelik gömlekli beton boru bu projede üretilmiþ ve uygulanmýþtýr. 272

59 Büyük Ýstanbul Ýçme Suyu II. Merhale Projesi Yeþilçay Sistemi Paket 1: Sungurlu-Ýsaköy Regülatörleri, Tüneli ve Açýk Kanal Ýnþaatý Sözleþme Sungurlu ve Ýsaköy Regülatörleri ile iki regülatörün arasýndaki 4,20 kilometre uzunluðundaki açýk kanalý kapsamaktadýr. 395 metre uzunluðundaki tünel ile regülatörlerin ulaþým yollarý ve kanal kenarý yolu bu kanala dahil edilmiþtir. Sel geçitleri ve köprüler kanal üzerindeki sanat yapýlarýdýr. Paket 2: Ýsaköy Pompa Merkezi Sözleþme 12,0 m3/s kapasiteli ve 205 metre basma yüksekliðindeki Kurfallý (Ýsaköy) Pompa Ýstasyonu nun projelendirme, inþaat ve iþletmeye alýnmasýný kapsamaktadýr. Sözleþme ayný zamanda pompa istasyonu iþletmecileri için dört daireden oluþan bir personel lojman binasýný da kapsamaktadýr. Paket 3: Ýsaköy-Darlýk-Ömerli Ýsale Hattý, Tünel ve Akadükler Sözleþme Kurfallý (Ýsaköy) Pompa Ýstasyonu ile Yeni Emirli Ýçmesuyu Arýtma Tesisi arasýndaki ham su isale sisteminin projelendirme, inþaat ve kabulünü kapsamaktadýr. Ýsale sistemi 2,5 kilometre uzunluðunda 2700 milimetre çapýnda terfi hattý (çelik boru), 15 metre iç çapýnda ve 30 metre yüksekliðinde betonarme denge bacasý, 47,9 kilometre uzunluðunda ve 3000 milimetre çapýnda cazibe hattý ve bu hattýn üzerindeki iki akedükten (144 metre ve 225 metre uzunluklarýnda) ve mevcut darlýk tüneli ile 418 metre uzunluðunda yeni bir tünelden oluþmaktadýr. Paket 4: ÇGÖB Boru ve Özel Parça Ýmalatý Bu Sözleþme, Ýþveren in Tuzla daki boru fabrikasýnýn iyileþtirilmesi, iki adet ilave boru 273

60 Su Yapýlarý Sulama / Ýsale / Arýtma kalýbýnýn temin ve montajý ve 3,0 metre çapýnda ve 2,91 metre faydalý uzunlukta adet ÇGÖB borunun ve özel parçalarýnýn imal edilmesini kapsamaktadýr. Paket 5: Çelik Boru ve Özel Parça Ýmalatý Bu Sözleþme, metre boyunda milimetre çapýnda, metre boyunda milimetre çapýnda ve metre boyunda milimetre çapýnda çelik borular ile bunlarýn özel parçalarýnýn imalatýný ve Þantiyeye taþýnmasýný kapsamaktadýr. Paket 6: Yeni Emirli Su Arýtma Tesisi Bu Sözleþme m3/gün kapasiteli yeni bir arýtma tesisinin (Tesis V) yardýmcý binalarý ve altyapýsý ile birlikte projelendirmesi, inþaatý ve kabulünü kapsamaktadýr. Paket 7: YG Emirli Nakil Hatlarý ve Trafo Merkezi Bu Sözleþme, Ýsaköy deki yeni pompa merkezinin yanýnda 154/11 kv trafo merkezi ile Teke de mevcut trafo merkezinden 15 kilometre uzunluðunda enerji nakil hattýnýn projelendirmesi, inþaatý ve kabulünü kapsamaktadýr. Paket 8: SCADA Sistemi Sözleþme, Büyük Ýstanbul Ýçmesuyu II. Merhale Projesi, Yeþilçay Sistemi kapsamýndaki SCADA Sisteminin (Denetimsel Kontrol ve Data Toplama Sistemi) projelendirme, inþaat, malzeme ve ekipman temini, imalat, montaj, kabul ve 1 yýllýk garanti süresini kapsamaktadýr. Bu proje ile Ýstanbul un 2040 yýlýna kadar içme suyu ihtiyacý karþýlanmýþtýr. 145 milyon m3 ek su temin edilerek, 2 milyon Ýstanbullunun Avrupa standartlarýnda temiz içme suyuna kavuþmasý saðlanmýþtýr. 274

61 Büyük Ýstanbul Ýçme Suyu II. Merhale Projesi Yeþilçay Sistemi Istanbul Grand Fresh Water 2 nd Stage Project / Yesilcay System Supplying the teeming metropolis of Istanbul with sufficient water challenged the authorities in the past and will continue to do so in the future, expecting the population rising to 16 million by For the future water supply the Yeþilçay river project will deliver 145 million m 3 /year to the new treatment plants at Emirli. The Kurfalli (Isaköy) pumping station with a capacity of 12 m 3 /s as a part of the Yeþilçay project is located about 100 km east of Istanbul in the Province of Anatolia close to the Black Sea. The intake to the pumping station is collected from two weirs on the Sungurlu and Isaköy rivers, which are connected by water conveyance channels and a tunnel. In Yeþilçay System within the context of Ýstanbul Grand Fresh Water 2 nd Stage Project which is the second biggest project in its own category after GAP (Southeastern Anatolia Project), there exist Sungurlu and Ýsaköy Regulators, Ýsaköy-Ertuðrul Gazi Transfer Center, preferment line in f 2700 diameter and 2,6 km length, balance chimney, Darlýk and Ömerli Aquaducts, steel coated pretensioned concrete pipe in f 3000 mm diameter and 39 km length, 7,8 km length steel pipe and its special fixing parts, SCADA system and Emirli Yavuz Sultan Selim Water Treatment Plant. Pretensioned Concrete pipe coated with steel has been produced and applied in this project for the first time in our country

62

63 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Limanlar Harbours

64 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Mersin Limaný Mersin Harbour 150 yýllýk geçmiþi ile Türkiye'nin dünyaya açýlan deniz kapýsý olarak nitelendirilen Mersin Limaný, Türkiye inþaat mühendisliði açýsýndan büyük önem taþýyan su yapýlarýndan biridir. Mersin Limaný Türkiye nin en büyüðüdür; Avrupa nýn 10 büyük limaný arasýndadýr. Mersin Limaný ndan; Tunus'tan Sydney'e, Abýdjan'dan Liverpool'a, Panama'dan Odessa'ya, Amerika, Avrupa, Afrika, Asya ve Avustralya kýtalarýnýn sayýsýz limanlarýna düzenli seferler ve ticari baðlantýlar yapýlmaktadýr. With its 150-year background, it is one of the most significant and important coastal and harbour engineering constructions for Turkish civil engineering sector. Mersin Port being the greatest port of Turkey is among the greatest ten ports of Europe. In Mersin Port, which has the characteristic of being the port of today and looking to the future with its location as the door of Turkey opening to the world, there are regular sailings and trade connections from Tunisia to Sydney, from Abidjan to Liverpool, Panama to Odessa, and numerous ports in America, Europe, Africa, Asia and Australia continents. 278

65 Yer Mersin Tarih 1. Aþama : Ek Tesisler : 1963-Günümüze Ýþveren TCDD Statik Tasarým: Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým Hollanda Kraliyet Liman Ýnþasý Þirketi (Koninklijke Nederlandsche Maatschappij Voor Havenwerker) Müþavir Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Bedel 70 Milyon TL Location Mersin Date 1 st Stage : , Additional Facilities : Present Employer Turkish State Railways Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor Netherlands Kingdom Port Building Company (Koninklijke Nederlandsche Maatschappij Voor Havenwerker) Consultant Not available Price 70 Million Turkish Liras 279

66 Su Yapýlarý Limanlar Tarihçe Mersin, Hitit ve Eti devirlerine kadar uzanan bir þehirdir yýllarýnda ufak bir balýkçý köyü olan Mersin 1850 yýlýnda bucak, 1865 yýlýnda ilçe ve 1922 yýlýnda da il olmuþtur. Sahillerinde sadece yelkenli kayýk ve ufak gemilerle balýkçýlýk ve ticari nakliyat yapýlmakta iken, þehrin artan nüfusuna paralel olarak deniz faaliyeti de artmýþtýr. 19. yüzyýl ortalarýnda dünyada oluþan siyasi ve ekonomik geliþmeler Mersin'e liman yapýmýný zorunlu kýlmýþ, limandan Kuzey Afrika'da Cezayir, Tunus ve Mýsýr'a; Avrupa'da Ýngiltere, Avusturya, Ýspanya, Fransa, Ýtalya, Yunanistan ve Rusya'ya ihracat ve ithalat yapýlmaya baþlamýþtýr. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasý, limanlarýn ve deniz ticaretinin ulusallaþtýrýlmasýyla denizcilik geliþme sürecine girmiþ, Mersin Limaný ekonomideki önemini korumuþtur. Gelen ve giden gemi sayýsý çoðaldýkça yükleme ve boþaltma iþi sorun olmaya baþlamýþ, Mersin Belediyesi tarafýndan önce Taþ Ýskelesi ve sonra da Gümrük Ýskelesi ismi verilen iskeleler inþa edilmiþ, ancak zaman içerisinde iki iskele de yetersiz kalmýþtýr. l926 yýlýnda kabotaj hakkýnýn elde edilmesiyle birlikte Mersin, Tarsus, Seyhan ve Ceyhan belediyeleriyle, Mersin Ticaret Odasý ve Mersin Özel Ýdaresi nin ortaklaþa giriþimiyle Mersin Liman Þirketi kurulmuþ, Mersin Limaný, 12 Kasým 1942 tarih, 5255 sayýlý Resmi Gazete'de yayýnlanan 4303 sayýlý yasa ile TCDD Genel Müdürlüðü'ne baðlanmýþtýr. Mersin Limaný nýn temeli 3 Nisan 1954 te atýlmýþ, 30 Aðustos 1958 tarihinde ticaret rýhtýmýnýn yapýmý bitirilmiþ, günümüzdeki liman ise, 27 Nisan 1960 tarihinde hizmete açýlmýþtýr. Ek bölümlerle liman inþaatý 1963 yýlýnda tamamlanmýþtýr. 1970'lerin baþýnda geniþletilen Mersin Limaný, 1980'lerin ilk yýllarýnda Doðu Akdeniz'e sefer yapan bütün deniz yolu iþletmelerinin baþlýca 280

67 Mersin Limaný uðrak yerlerinden biri olmuþ, Antik Çaðlar'da Tarsus Limanýnýn gördüðü deniz ticareti iþlevini, Mersin Limaný üstlenmiþtir. Özellikler Mersin Limaný, 2394 metre doðu 1549 metre güney mendireði ile çevrilidir m 2 korunmuþ su alaný, l m 2 geri sahasý, batý kesiminde balýkçý barýnaðý ve yat baseniyle hizmet vermektedir. Serbest bölgeye de hizmet veren bölümle birlikte toplam 3897 metre rýhtým bulunmaktadýr. Mersin Limaný, þehrin batýsýndan baþlamakta, 2 kilometre doðuya kadar uzanmaktadýr. Yaklaþýk 4 kilometre uzunluðundadýr. Kapladýðý su sahasý 325 hektardýr. Azami su derinliði 10,5 metre, tanker kanalýnda su derinliði azamî 14 metredir. Rýhtým ve Ýskeleler Rýhtým ve iskelelerin yanaþma tulü 3508 metredir. 1- Ticaret Rýhtýmý: Rýhtýmýn doðu kýsmýna Dýþ Ticaret güney ve batý kýsmýnýn uç tarafýna Ýç Ticaret ve batý kýsmýnýn kara tarafýna da Yolcu Rýhtýmý adý verilir. 281

68 Su Yapýlarý Limanlar Dýþ Ticaret Rýhtýmý: 493 metre uzunluðundadýr. 3 adet her biri 10 bin tonilatoluk yük gemisi yanaþabilir. Rýhtým üzerinde her biri 4320 m2 lik 2 büyük ambar vardýr. Su derinliði 10 metredir. Ýç Ticaret Rýhtýmý: Güney kýsmý 156 metre, batý kýsmý 274 metre olmak üzere toplam 430 metre uzunluðundadýr. 3 adet 10 bin tonilatoluk gemi yanaþabilir. Su derinliði 10 metredir. Yolcu Rýhtýmý: 174 metre uzunluðundadýr. Büyük bir yolcu gemisinin yanaþmasýna uygundur. Üzerinde 2400 m2 lik bir sundurma, modern bir yolcu salonu, lokanta, idare binalarý, otopark, sahile muvazi bir bulvar, demir ve karayollarý bulunmaktadýr. Su derinliði 10 metredir. 2- Silo ve Hububat Ýskelesi: 275 metre uzunluðunda olup, doðu kýsmýna 2 ve batý kýsmýna da 2 olmak üzere 4 geminin yanaþmasýna uygundur. Ýskele üzerinde taþýyýcý bant tesisleri ile kara ve demiryolu bulunmaktadýr. Su derinliði 10 metredir. 3- Canlý Hayvan ve Kereste Rýhtýmý: Toplam 577 metre uzunluðundadýr. Orta büyüklükte 2 gemi yanaþabilir. Rýhtým üzerinde bir soðuk hava deposu vardýr. Su derinliði 6 10 metredir. 4- Balýkçý Liman ve Ýskeleleri: 166 metredir. Balýkçý teknelerinin yanaþma, að tamir ve kurtarma mahallerini, ihtiva etmektedir. Su derinliði 4 metredir. 5- Tamir ve Bakým Rýhtýmý: 176 metredir. 6- Dökme Eþya (Maden Cevheri ve Kömür) Rýhtýmlarý: Bu rýhtýmlar 3 kýsýmdan oluþmuþtur. Batýya bakan kýsmýnda 51 metre tulünde rýhtým bulunmaktadýr ve buradan kömür yükleme boþaltma iþi yapýlmaktadýr. Güneye bakan tarafýnda ise biri 67, diðeri 75 metre olan iki adet rýhtým vardýr ve bu rýhtýmlara yanaþan gemilerin taþan baþ ve arka kýsýmlarýný stok sahasý kenarýndaki babalara baðlanmaktadýr. Rýhtým üzerinde m2 lik bir stok sahasý mevcuttur. Su derinliði kömür rýhtýmýnda 6, cevher rýhtýmlarýnda 10 metredir. 7- Rafineri Ýskelesi: Ham petrol getiren ve mamul petrol yükleyecek olan gemilerin yanaþmalarýna mahsus 350 metre uzunluðunda bir iskele vardýr. Bu iskeleye 2 adet DWT,'lik gemi yanaþabilir. Ýskelenin dip tarafýnda Koster tipi küçük tankerlerin yanaþabileceði 49 metre uzunluðunda bir rýhtým vardýr. Su derinliði 6 metredir. Dalgakýran ve Mendirekler Mersin Limaný, güney ve batý rüzgârlarýna karþý korunmasý için iki ayrý tarzda inþa edilmiþ mendireklerle çevrelenmiþtir. Her iki mendireðin uçlarý arasýnda 275 metre açýklýkta bir aðýz vardýr. Aðzýn batýsýnda kalan mendirek yýðma taþ usulü inþa edilmiþtir ve 1549 metre uzunluðundadýr. Limanýn giriþ - çýkýþ aðzýnýn doðusundaki güney mendireði ise beton bloklar halinde Ýnþa edilmiþtir. Bloklar 3933 metredir. Limanýn güney tarafýnda bulunan köþesinden Mersin fenerine doðru uzanan 1100 metre tulünde bir denizaltý mendireði daha vardýr. Bu mendirekler en þiddetli lodos, keþiþleme ve kýble keþiþleme rüzgârlarýnýn oluþturduðu dalgalara karþý limaný korumaktadýrlar. 282

69 Mersin Limaný Mersin Harbour Because of the outcomes of Second World War in the middle of 20 th century constructing a port in Mersin became necessary. The construction started on 3 rd of April On 30 th of August 1958 the construction of the trade dock was finished and the whole construction of the port was completed on 27 th of April With additional facilities the construction of the port was completed in In the beginning of 1970 s the port was extended and in early 1980 the port became a major port for the ships traveling across the Medditerranean. Mersin Port is surrounded with 2394 m east and 1549 m south breakwater. It services include 4700 m 2 sheltered water area, 1,200,000 m 2 backward area, fisherman shelter on west side and in the yacht basin. There is total 3897 m waterfront including the spaces that serve as industrial zones. The Harbour Consists of the Following Parts: International Trade Dock National Trade Dock Passenger Dock Silo and Dock for Goods Dock for Wooden Materials and Animal Fishing Docks Maintenance and Repairing Facilities Docks for Bulk Material Docks for Petrolium Products Breakwaters

70 Su Yapýlarý Hydraulic Structures Bartýn Limaný Bartýn Harbour Bartýn Limaný Projesi, Karadeniz kýyýsýnda bir liman ve yeraltýnda bir denizaltý üssü inþaatý olarak tanýmlanmaktadýr. Bartýn Harbour Project is best described as the construction of a port located on the Black Sea shore containing an underground submarine base. 284

71 Yer Bartýn Tarih Ýþveren Bayýndýrlýk ve Ýskan Bakanlýðý Statik Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Mimari Tasarým Bilgiye Ulaþýlamamýþtýr Yapým STFA Ýnþaat A.Þ. Müþavir Abrain Wibson and Associates (ABD) Bedel 8 Milyon ABD Dolarý Location Bartýn Date Employer Ministry of Public Works and Settlement Structural Design Not available Architectural Design Not available Contractor STFA Ýnþaat A.Þ. Consultant Abrain Wibson and Associates (USA) Price 8 Million US Dollar 285

72 Su Yapýlarý Limanlar Tarihçe Bartýn Limaný, Bartýn Deresi nin iki yakasýnda bulunan çimento, kâðýt torba, tuðla vb. fabrikalarýn deniz baðlantýlarý saðlanmakta, ayrýca, liman askeri amaçlarla da kullanýlmaktadýr. Bartýn Limaný 1. Sýnýf Gümrük kapýsý niteliðinde, uluslararasý liman statüsündedir. Önümüzdeki yýllarda, yapýmý düþünülen Ro-Ro rýhtýmýyla birlikte Rusya, Ukrayna, Gürcistan ve Türkî Cumhuriyetlere, özellikle Ege ve Akdeniz den ihraç edilen mallarýn ulaþtýrýlmasý saðlanacaktýr. Özellikler Bartýn limaný dere aðzýnda inþa edilmiþ bir Mansap Limaný dýr. Nehir yataðýnýn 1500 metrelik kýsmýnýn yeri deðiþtirilmiþ ve eski yatak doldurulmuþtur. 400 metre uzunlukta, 21 metre geniþlikte paraboloid kesitli beton kaplamalý denizaltý sýðýnaklarý inþaa edilmiþtir. Kaya kazýsý miktarý : 160,000 m3 Beton miktarý : 41,000 m 2 Kaya ankrajý miktarý : 2,522 adet Basýnçlý enjeksiyon miktarý : 1,420 m3 Betonarme kazýk uzunluðu : 7,860 m Çelik palplanþ miktarý : 4,818 m 2 Dalgakýranlar: Limanýn 820 metre uzunluðunda ana dalgakýran (kuzey mendireði) ve = 565 metre uzunluðunda tali dalgakýranla (güney mendireði) korunmaktadýr. Ana dalgakýranda klasik beton blok yerine Tetrapodes tercih edilmiþtir. Klasik beton blok yerine tetrapod kullanýlmasý sonucu ana dalgakýran maliyetinde yüzde 15 oranýnda bir tasarruf saðlanmýþtýr. Ana dalgakýranda 5600 adet 15 tonluk (6.3 m3) ve 650 adet 25 tonluk ( 10.0 m 3 ) olmak üzere toplam 6250 adet tetrapod kullanýlmýþtýr. Ana dalgakýran kuronmaný parapet altý betonu üzerine, gemilerin kýçtan baðlanmalarýný teminen, 50 tona dayanýklý 4 adet font baba yerleþtirilmiþtir. Tali dalgakýran iki kýsýmdan oluþmaktadýr. Bunlar dere akýþýný tanzim eden 465 metre uzunluðunda tanzim duvarý ve liman korumasýnýn saðlanmasýnda ana dalgakýrana yardýmcý 100 metre uzunluðunda liman duvarýdýr. Rýhtým ve Ýskeleler: Liman içinde 220 metre uzunluðunda ticari eþya rýhtýmý, 60 metre uzunluðunda bir yanaþma yeri ve derenin derive edildiði kanalda 40 metre uzunluðunda bir motor iskelesi inþa edilmiþtir. Rýhtým betonarme palplanþ ve kazýklý sistemde inþa edilmiþ bulunmaktadýr. Rýhtým önünde metre derinlik mevcuttur. 15 metre boyunda 50x50 santimetre boyutunda betonarme palplanþ ve 17 metre boyunda 38x42 santimetre boyutunda betonarme kazýk kullanýlmýþtýr. Rýhtým üst kotu metre olup 2,5 ton/m2 sürþarza göre hesaplanmýþtýr. 50 tona dayanýklý 10 adet font baba ile donanýmlý hale getirilmiþtir. Yanaþma yeri 12 metre boyunda Larsen III neuçelik palplanþ ile inþa edilmiþtir. Önünde metre derinlik mevcuttur. Üst kotu metre olup 1 ton/m2 sürþarza göre hesaplanmýþ ve gergi çubuklarý kullanýlmýþtýr. 15 tona dayanýklý 4 adet boru baba ile donatýlmýþtýr. Motor yanaþma iskelesi betonarme kazýklý olup 17 metre boyunda 38x42 santimetre boyutunda betonarme kazýk kullanýlmýþtýr. Üst kotu +1,6 metre olup 2.5 ton/m2 sürþarza göre hesaplanmýþtýr. 50 tona dayanýklý 2 adet font baba ile teçhiz olunmuþtur. Ýskele önünde -4,5 metre derinlik mevcuttur. Derivasyon: Liman inþaatý sebebiyle, Bartýn deresi, denize döküldüðü mahalde derive edilmiþ ve liman dýþýna akýtýlmýþtýr. Açýlýr kapanýr köprüden denize kadar 2 kilometre tülde derive edilen yeni kanalda kanal dip geniþliði 40 metre, derinlik metredir. Kanal þevleri ½ meylinde olup tonluk anroþmanla saðlamlaþtýrýlmýþtýr. Su seviyesinden metre kotuna kadar pere ile kaplýdýr. Derivasyon kanalýnda 150,000 m3 ü kaya kazýsý olmak üzere 500,000 m 3 lük kazý iþi yapýlmýþtýr. 150,000 m 3 lük kaya kazýsýnýn 100,000 m 3 ü su seviyesi üstünde 50,000 m 3 ü su seviyesinin altýndadýr (-4.50 metre kotuna kadar 9 kazýdýr)

73 Bartýn Limaný 150,000 m 3 lük kaya kazýsýndan 80,000 m 3 ü dalgakýranlarda ve tahkimat iþlerinde kullanýlmýþtýr. Tarama ve Ýmla Ýþleri: Liman baseni içerisinde m 3 lük tarama yapýlmýþtýr. Bu taramanýn 950,000 m3 ü emici Devrim tarak gemisi ve 400,000 m 3 ü kovalý Seyhan tarak gemisi ile gerçekleþtirilmiþtir. Emici Devrim tarak gemisi ile yapýlan 950,000 m 3 lük taramanýn 500,000 m 3 ü doldurmada kullanýlmýþtýr. Doldurularak kazanýlan saha 113,251 m2 dir. Doklar: Liman içerisinde, ayrýca iki dok inþa edilmiþ bulunmaktadýr. 155,000 m 3 tünel kaya kazýsý yapýlmýþ ve 40,000 m3 tünel kaplama betonu dökülmüþtür. Kazý ve Beton Kaplama: Kazý iþi dört kademede yürütülmüþtür: Birinci kademede giriþ tünelinde kotu üstü ve esas tünelde kotu üstü kazýsý yapýlmýþtýr. Ýkinci kademede giriþ ve esas tünelde kotu üstü kazýsý yapýlmýþtýr. Üçüncü kademede kotu altý kazýsý yapýlmýþtýr. Bunun için tünel içine yüzde 20 meyilli bir rampa ile girilmiþtir. Dördüncü kademede, dok aðýzlarýnda teþkil olunan batardolar içerisinde, giriþ tüneli kotu üstü kazýsý yapýlmýþtýr. Beton kaplama iþi ise üç kademede gerçekleþtirilmiþtir: Birinci kademede giriþ tünelinde kotu üstü kemer kýsmý betonu ile esas tünelde kotu üstü kemer betonu dökülmüþtür. Ýkinci kademede giriþ tünelinde kotu üstü kemer kýsmý betonu ile esas tünelde kotu üstü yan duvarlar betonu dökülmüþtür. Üçüncü kademede kotu altýndaki havuz taban betonu ve havuz yan duvarlar betonu dökülmüþtür. Geçirimsiz Beton: Doklar beton kaplama iþinde 350 kilogram dozajlý geçirimsiz katký maddeli beton kullanýlmýþtýr. Liman inþaatýnda, doklarda, bu katký maddeleri kullanmak suretiyle 7 atmosfere dayanýklý geçirimsiz beton imali mümkün olmuþtur. 287

74 Su Yapýlarý Limanlar Çan ile Su Atýnda Kaya Kazýsý: Liman inþaatý sebebiyle, Bartýn deresinin, denize döküldüðü bölgede derive edilmiþ ve liman dýþýna akýtýlmýþtýr. Atým sonunda kanal tabanýnda topuklar kaldýðý görülmüþ ve bu topuklarýn kaldýrýlmasýnda çan kullanýlmýþtýr. Dere Emanet Taramasý: Limanýn tamamlayýcý su yolu olan Bartýn deresi, Bartýn limaný taahhüdü içerisinde inþa olunan açýlýr-kapanýr köprüden çimento fabrikasýna kadar, 8 kilometre uzunluðunda olmak üzere taranmýþtýr. Tarama, derinliði metre ve geniþliði tabanda 40 metre olmak üzere yapýlmýþtýr. Taranan malzeme cinsi killi kumdur. Tarama yýllarýnda Ýzmir tarak gemisi ile gerçekleþtirilmiþtir. Liman Emanet Taramasý: Devrim emici tarak gemisinin limanda bir kýsým taramayý yapamamasý, bu taramanýn kovalý tarak gemisi ile yapýlmasýný gerektirmiþtir. Liman Fenerleri: Bartýn Limanýna asetilenli, elektrikli ve akülü olmak üzere dokuz fener monte edilmiþtir. Devir: Bartýn Limaný 6237 sayýlý kanunun 4. maddesine istinaden 10 Haziran 1966 gün ve 6/6548 sayýlý kararname gereðince 4 Aralýk 1967 tarihinde Bartýn Belediyesi ne devredilmiþtir. Kapasite: Liman içinde yapýlmýþ rýhtým, yanaþma yeri ve iskelelerden yýlda ton yüklemeboþaltma yapýlabilir. Rýhtýmýn geniþletilmesiyle bu kapasitenin tona çýkarýlmasý mümkündür. Liman içinde inþa edilmiþ rýhtýma ayný anda iki adet 5 6 bin DW tonluk gemi yanaþabilir. Ayrýca 6 adet 5 6 bin DW tonluk geminin barýnma imkâný vardýr. 288

75 Bartýn Limaný Bartýn Harbour Bartýn Port was constructed to connect the cement, paper, brick industrial facilities with the sea. The port is also used for military purposes. The Port obtain a great contribution in international trade and after completion of Ro-Ro dock the port will be using to transport the goods from Russia, Ukraine, Georgia and Middle Asian countries to the Mediterranean and European countries. Bartýn Port is an Outport constructed on the stream outlet. It has a capacity of 30 ships in various tonnages. The length of the main breakwater is 820 meters. For the construction of the port 1500-metersection of the riverbed was relocated and the old bed has been filled. 400 meter length and 21 meter width submarine shelters with a paraboloit section covered with reinforced concrete have been constructed. 289

76 4-2