BOLVADİN İLÇESİNDE ARAZİDEN YARARLANMA

Transkript

1 T.C. ANKARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ COĞRAFYA (TÜRKİYE COĞRAFYASI) ANABİLİM DALI BOLVADİN İLÇESİNDE ARAZİDEN YARARLANMA Yüksek Lisans Tezi Soner ALCI Danışman Prof. Dr. Ali ÖZÇAĞLAR Ankara-2007

2 İÇİNDEKİLER ÇİZELGELER LİSTESİ.....II ŞEKİLLER LİSTESİ...IV HARİTALAR LİSTESİ....V FOTOĞRAFLAR LİSTESİ. VI 1. BÖLÜM GİRİŞ Araştırma Alanının Yeri ve Sınırları Araştırmanın Amacı, Yöntem ve Teknikleri Kuramsal Çerçeve Kavramsal Çerçeve BÖLÜM BOLVADİN İLÇESİNDE ARAZİ BÖLÜNÜŞÜ VE ARAZİ BÖLÜNÜŞÜNÜ ETKİLEYEN COĞRAFİ FAKTÖRLER Yerleşim ve Sanayi Alanları Tarım Alanları Otlak Alanları Orman Alanları BÖLÜM BOLVADİN İLÇESİNDE ARAZİDEN YARARLANMA Hammadde Üretim Alanları Tarım Alanlarından Yararlanma Ekili Tarım Alanları Dikili Tarım Alanları Otlak Alanlarından Yararlanma Orman Alanlarından Yararlanma....72

3 3.2. Sanayi Faaliyetleri Yerleşim Faaliyetleri Bakımından Arazi Kullanımı Kentsel Yerleşmeler Bolvadin Şehri Büyükkarabağ Kasabası Dişli Kasabası Kemerkaya Kasabası Özburun Kasabası Kırsal Yerleşmeler BÖLÜM BOLVADİN İLÇESİNDE ARAZİ KULLANIMINA İLİŞKİN SWOT ANALİZİ. 98 SONUÇ ÖZET SUMMARY. 110 KAYNAKÇA

4 Önsöz Coğrafya, insanla doğal ortamı etkileşimleriyle dağılış, karşılaştırma ve nedensellik ilkelerine uygun olarak araştıran ve sonuçlarını sentez halinde veren bilimler topluluğudur. 1 Yukarıdaki tanımdan da anlaşılacağı üzere coğrafya biz insanlarla doğal ortam arasındaki ilişkileri araştırıp ortaya koyan bir bilimler topluluğudur. Fakat coğrafya bilimi ve bilimleri günümüz Türkiye sinde gereken öneme sahip olmayıp, sıradan bir bilim dalıymış gibi gösterilmektedir. Oysaki coğrafya ve coğrafya bilimleri hem insanların yaşamı, hem doğal ortamın korunması ve planlanması açısından oldukça öneme sahip olup birçok bilim dalıyla bağlantısı olan bir bilimler topluluğudur. Ümit ediyoruz ki coğrafya bilimi ve bilimleri günümüz Türkiye sinde hak ettiği yere gelir ve seçkin bilimler arasında yer alır. Çalışma alanı olarak seçilen Bolvadin ilçesi Orta Anadolu Bölgesi ile Ege Bölgesi geçiş kuşağında, yer şekilleri ve arazi kullanım özelliklerinin kısa mesafelerde değişiklik gösterdiği Eber-Akşehir depresyonu içerisinde Emirdağlarının güney etekleri üzerinde yer almaktadır. Depresyonun kuzeyinde yer alan Emirdağları ilçenin coğrafi özellikleri ve arazi kullanımı üzerinde büyük etkiler yaratmıştır. Bu duruma bağlı olarak ta ilçede arazi kullanımı doğal şartların etkisi altında şekillenmiştir. Bu tez çalışmasında, Bolvadin ilçesinin mevcut arazi kullanım durumu ve potansiyeli belirlenmeye çalışılmıştır. İlçenin sahip olduğu potansiyel doğrultusunda ileriki dönemlere yönelik planlama önerilerinde bulunulmaya çalışılmıştır. Bu çalışma esnasında değerli görüş, bilgi ve deneyimlerini benden esirgemeyen, hocam sayın Prof. Dr. Ali ÖZÇAĞLAR a, özellikle haritalar konusunda büyük katkıları olan hocam sayın Prof. Dr. Mesut ELİBÜYÜK e ve her zaman yanımda olan değerli eşim Handan ALCI ya teşekkürü bir borç bilirim. Soner ALCI Ankara, Ağustos 2006

5 ÇİZELGELER LİSTESİ Çizelge 1. Afyonkarahisar İline Bağlı İlçelerin Nüfusları, Yüzölçümleri ve Nüfus Yoğunlukları (Sıralama Yüzölçümüne Göre Yapılmıştır-2000) 5 Çizelge 2. Türkiye, Afyonkarahisar İli ve Bolvadin İlçelerinin Genel Arazi Bölünüşü (Kaynak DİE)..12 Çizelge 3. Bolvadin İlçesinde İdari Alanlara Göre Arazi Bölünüşü.16 Çizelge Yy. Başlarına Kadar Bolvadin İlçe Sınırları İçerisindeki Yerleşmeler ve Günümüzdeki Durumları.18 Çizelge 5. Bolvadin İlçesindeki Köy-Kasabalar ve Bu İdari Ünitelere Bağlı Mahalleler.19 Çizelge 6. Bolvadin İlçesindeki Yerleşim Alanlarının Kapladıkları Alan.20 Çizelge 7. Bolvadin İlçesindeki Yerleşmelerin Ortalama Yükseltileri, Konumları ve Dokuları.23 Çizelge 8. Bolvadin İlçesindeki Yerleşmelerin Yer Aldıkları Jeomorfolojik Üniteler..24 Çizelge 9. Bolvadin İlçesindeki Büyük Toprak Grupları ve Kapladıkları Alanlar...33 Çizelge 10. Bolvadin İlçesinde Ekili Tarım Alanlarının Dağılışı...50 Çizelge 11. Bolvadin İlçesinde Ekili Tarım Alanlarında Yetiştirilen Tarım Ürünleri 52 Çizelge Yılı Verilerine Göre Türkiye de Haşhaş Tarımı Yapılan İl ve İlçe Alanları 55 Çizelge 13. Türkiye ve Afyon da Haşhaş Kapsülü Üretiminin Yıllara Göre Dağılımı (Kaynak- DİE) 57 Çizelge 14. Bolvadin İlçesinde Ekili Alanlarda Yetiştirilen Sebzelerin Üretim Alanları,Üretim Miktarı ve Verimliliği (2005).60 II

6 Çizelge 15. Bolvadin İlçesinde Dikili Alanlarda Yetiştirilen Meyvelerin Üretim Alanları ve Ağaç Sayıları (2005).62 Çizelge 16. Bolvadin İlçesinde İdari Ünitelere Göre Dikili Alanlar (Dekar)...63 Çizelge 17. Bolvadin İlçesinde İdari Ünitelere Göre Hayvan Sayıları, Otlak Alanları ve Yüzölçümleri..67 Çizelge 18. Türkiye, Afyonkarahisar ve Bolvadin İlçesinde Büyük ve Küçükbaş Hayvan Sayıları (DİE 2002) 71 Çizelge 19. Bolvadin İlçesindeki Fundalık Alanların Köy İdari Alanlarına Göre Dağılışı..74 Çizelge 20. Bolvadin İlçesindeki Köy İdari Alanlarında Nüfus Sayım Yıllarına Göre Nüfus Miktarları (DİE).80 Çizelge 21. Bolvadin İlçesi nde Tarım Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi.98 Çizelge 22. Bolvadin İlçesi nde Otlak Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi Çizelge 23. Bolvadin İlçesi nde Orman Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi 102 Çizelge 25. Bolvadin İlçesi nde Sanayi Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi 103 Çizelge 25. Bolvadin İlçesi nde Yerleşim Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi 105 III

7 ŞEKİLLER LİSTESİ Şekil 1. Türkiye Genel Arazi Bölünüşü 12 Şekil 2. Afyonkarahisar ili Genel Arazi Bölünüşü..13 Şekil 3. Bolvadin İlçesi Genel Arazi Bölünüşü 14 Şekil 4. Bolvadin İlçesinde Nüfusun Jeomorfolojik Birimlere Göre Dağılışı 2000 (Kaynak DİE) 24 Şekil 5. Bolvadin Meteoroloji İstasyonu Verilerine Göre Rüzgar Diyagramı (Kaynak D.M.İ.) 25 Şekil 6. Bolvadin İlçesinde Yıllık Ortalama Sıcaklık ve Yağış Grafiği (Kaynak: D.M.İ.)...40 Şekil 7. Bolvadin İlçesinde Yıllık Ortalama Yağışın Mevsimlere Oransal Dağılışı (Kaynak: D.M.İ.)...41 Şekil 8. Bolvadin İlçesinde Tarla Bitkileri Yetiştirilen Tarım Alanlarının Türlerine Göre Oransal Dağılışı.50 Şekil 9. Türkiye ve Afyonkarahisar ve Bolvadin de Haşhaş Kapsülü Üretiminin Yıllara Göre Dağılımı (Kaynak- DİE).57 Şekil 10. Bolvadin İlçesinde Sebzelerin Üretim Alanlarına Göre Oransal Dağılımı (2005) 60 Şekil 11. Bolvadin İlçesinde Dikili Alanlarda Yetiştirilen Meyvelerin Üretim Alanlarına Göre Oransal Dağılımı (2005)..62 Şekil 12. Bolvadin İlçesinde Hayvan Türlerine Göre Oransal Dağılış...68 Şekil 13. Bolvadin İlçesinde Nüfusun Sayım Yıllarına Göre Değişimi (Kaynak DİE)..81 Şekil 14. Bolvadin İlçesinde Nüfusun Sayım Yıllarına Göre Kırsal ve Kentsel Değişimi (Kaynak DİE)...81 IV

8 HARİTALAR LİSTESİ Harita 1. Bolvadin İlçesinin Türkiye deki Yeri 2 Harita 2. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresinin Fiziki Haritası Harita 3. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresinin Genel Arazi Kullanımı...15 Harita 4. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresinin Jeoloji Haritası. 21 Harita 5. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresinin Jeomorfoloji Haritası...22 Harita 6. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresinde Arazi Bölünüşü İçerisinde Tarım Alanları Dağılışı...29 Harita 7. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresinin Toprak Haritası 35 Harita 8. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresinde Arazi Bölünüşü İçerisinde Otlak Alanları Dağılışı..38 Harita 9. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresinde Arazi Bölünüşü İçerisinde Orman Alanları Dağılışı..43 Harita 10. Bolvadin İlçesi ve Yakın Çevresindeki Tarım Alanlarından Yararlanma Biçimleri 49 Harita 11. Bolvadin İlçesinde Tarım Alanlarının Yüzölçümüler İçerisindeki Oransal Dağılımı 51 Harita 12. Türkiye de Haşhaş Tarımı Yapılan İlçeler (2003) 56 Harita 13. Bolvadin İlçesinde İdari Ünitelere Göre Otlak Alanlarının Oransal Dağılışı..66 Harita 14. Bolvadin İlçesinde İdari Ünitelere Göre Toplam Büyük ve Küçükbaş Hayvan Sayıları 69 Harita 15. Bolvadin İlçesinde Küçük ve Büyükbaş Hayvanların İdari Ünitelere Göre Dağılışı.70 Harita 16. Bolvadin İlçesi Aritmetik Nüfus Yoğunluğu Haritası (2000)...83 Harita 17. Bolvadin in Şehir İçi Arazi Kullanım Haritası V

9 FOTOĞRAFLAR LİSTESİ Foto 1. Eber - Akşehir Depresyonu ve Yakın Çevresinin Uydu Görüntüsü (Google Earth den Alınmıştır) 3 Foto 2. Eber Gölü Su İçi Bitkileri Bakımından Son Derece Zengindir 32 Foto 3. Bolvadin İlçe Arazisinde Hasat Edilmiş Tahıl Arazilerinden Bir Görünüş..53 Foto 4. Bolvadin İlçesinde Haşhaş Tarımı.. 58 Foto 5. Dikili Tarım Alanları İçerisinde Kavaklıklar...61 Foto 6. Emirdağları Üzerinde Lekeler Şeklinde Görülen Fundalık Alanlar (Meşe, Ardıç ve Karaçam)...73 Foto 7. Sultandağları nın Kuzey Etekleri Boyunca Yer Kaplayan Orman Alanlarından Bir Görünüş...74 Foto 8. Bolvadin Küçük Sanayi Sitesinden Bir Görünüş..76 Foto 9. Bolvadin Alkoloid Fabrikası...77 Foto 10. Bolvadin Alkoloid Fabrikası Haşhaş İşleme ve Baz Morfin Ünitesi.77 Foto 11. Bolvadin İlçesi Sanayi Tesislerinden Kocatepe Un Fabrikası...78 Foto 12. Bolvadin Devlet Hastanesi.85 Foto 13. Bolvadin Hisar Mahallesinden Genel Bir Görünüş ve Çarşı Camii.86 Foto 14. Bolvadin Şehir Merkezinde Tarihi Kantaroğlu Sokağı..87 Foto 15. Emirdağlarının Güney Eteklerinde Kurulan Büyükkarabağ Kasabası 89 Foto 16. Dişli Kasabasından Genel Bir Görünüş...91 Foto 17. Üç Katlı Yedikapı Yer Altı Şehrinin Girişi 92 Foto 18. Kemerkaya Kasabası 1965 Yılında Taşındığı Alanda Cadde ve Sokak Planlamasının İyi Yapıldığı Bir Yerleşim Birimidir.93 Foto 19. Özburun Kasabasından Genel Bir Görünüş...94 Foto 20. Emirdağlarının Eteklerinde Bir Ağıl Yerleşmesi.96 Foto 21. Bolvadin İlçesindeki Kuru Tarım Alanlarından Genel Bir Görünüş.97 VI

10 1. BÖLÜM GİRİŞ 1.1. Araştırma Alanının Yeri ve Sınırları Araştırma alanım olan Bolvadin ilçesi Ege Bölgesi nin İçbatı Anadolu Bölümü nün doğu kesiminde Afyonkarahisar ili sınırları içerisinde yer alan bir ilçe idari alanıdır. (Harita.1) İlçe kuzeybatı - güneydoğu yönlü uzanan Emirdağları (2281 m) ile yine aynı yönde uzanan Sultandağları (2519 m) arasında III. jeolojik devirde meydana gelen Eber-Akşehir depresyonu içerisinde yer almaktadır. Depresyon alanının güney kesiminde özellikle Sultandağlarının kuzey etekleri boyunca kuzeybatı güneydoğu yönlü uzanan Sultandağı fayı üzerinde dönem dönem hareketlenmeler (deprem) yaşanmaktadır. Bu alan üzerinde en son deprem tarihinde 6.0 şiddetinde meydana gelmiştir. Afyonkarahisar ilinin doğusunda bulunan Bolvadin ilçesi, kuzeyde Emirdağ ve Bayat ilçesi, doğuda Sultandağı ilçesi, güneyde Çay ilçesi ve batıda ise Çobanlar ilçesi ile çevrilidir. Afyonkarahisar dan doğup güneydoğu yönünde akarak ilçe sınırlarından geçen ve Eber Gölü ne dökülen Akarçay ile Eber Gölü ilçedeki önemli su kaynaklarıdır. Bolvadin denince akla tarım ürünleri içinde arpa, haşhaş ve sanayi tesisleri içinde Alkoloid fabrikası gelmektedir. Bolvadin ilçesinin yüzölçümü DİE verilerine göre km 2 dir. 1/ ölçekli topografya haritaları baz alınarak yapılan köy idari alanı çalışmalarında ilçenin alanının km 2 olduğu tespit edilmiştir. DİE verileri ile yapmış olduğum çalışmada ortaya çıkan 7 km 2 lik yüz ölçüm farkının nedeni DİE ya da diğer kurumların alan ölçümlerini küçük ölçekli topografya haritaları üzerinden yapıyor olmalarıdır. Bolvadin ilçesinin batı, kuzey ve doğu sınırları doğal bir sınır niteliği taşırken ilçenin güney sınırı köy idari alanları dikkate alınarak çizilmiş idari bir sınır niteliği taşımaktadır. 1

11 2

12 Foto 1. Eber - Akşehir Depresyonu ve Yakın Çevresinin Uydu Görüntüsü (Google Earth den Alınmıştır) İlçenin batı sınırı Yukarı Kurudere köyünün batısından başlayarak güneye doğru sırasıyla Tepecik ve Tülüce tepeden geçerek 1638 metre yüksekliğe sahip olan Paşa Dağı na ulaşır. Buradan Deliktaş ve Demirhüyük tepeden geçerek Akarçay ve Konya - Afyonkarahisar demiryolunu keserek Heybeli kaplıcasında son bulur. İlçenin güney sınırı idari bir sınır niteliği taşır. Hamidiye ve Bolvadin idari ünitelerinin güney sınırını ve kabaca Akarçayı takip ederek Eber Gölü ne ulaşır. İlçenin güney sınırı aynı zamanda Bolvadin in güney komşusu olan Çay ilçe sınırını da oluşturur. Eber Gölü nün kuzey bölümünü ilçe sınırlarında bırakacak şekilde kuzeye doğru uzanan ilçenin doğu sınırı ortalama yükseltisi metre olan Baş Tepe, Çatarkaç Tepe, Karaçal Tepe, Üçkayaklar Tepeden geçerek Güneyağıl Tepede son bulur. İlçenin kuzey sınırı ise ortalama yükseltisi 2000 metre civarında olan Emirdağlarının yüksek noktaları olan Yellibel Tepe, Başyurt Tepe ve Emirdede Tepeyi takip etmektedir. Sakarya nehri ile Eber-Akşehir kapalı havzasının su bölümü çizgisini de oluşturan sınır Yedikapı Boğazı ndan geçerek Yukarı Kurudere köyü yakınlarında son bulur (Harita.2). 3

13 4

14 Bolvadin ilçesinin kuzey ve doğu sınırı 1941 yılında yapılan I. Türk Coğrafya Kongresi nden bu yana coğrafyacılar arasında tartışmalara neden olmuştur. Coğrafi bölge sınırlarına göre günümüzde Bolvadin ilçesinin Derekarabağ, Ortakarabağ ve Büyükkarabağ idari üniteleri Orta Anadolu Bölgesi nin (%26,4) Konya Bölümü sınırları içerisinde yer alırken, diğer idari üniteler Ege Bölgesi nin (%73,6) İçbatı Anadolu Bölümü sınırları içerisinde yer almaktadır. Bolvadin ilçesinin büyük bir kısmının Ege Bölgesi sınırları içerisinde yer almasına rağmen ilçenin sahip olduğu doğal ve beşeri özellikler, Orta Anadolu Bölgesi nin özelliklerini yansıtmaktadır. İlçe sahip olduğu coğrafi özellikleri bakımından her iki coğrafi bölge arasında bir geçiş özelliği göstermektedir. 12 köy ve 5 kentsel idari alandan (Bolvadin şehri, Kemerkaya, Özburun, Dişli ve Büyükkarabağ kasabaları) oluşan Bolvadin ilçesinin 2000 yılı verilerine göre nüfusu dir. Bu nüfusun i (% 65.5) ilçe merkezi olan Bolvadin şehrinde, ı (%34.5) ise kasaba ve köy yerleşmelerinde yaşamaktadır. Bolvadin ilçesinin aritmetik nüfus yoğunluğu 72 kişidir. Bu değer 2000 yılı Türkiye ortalama aritmetik nüfus yoğunluğunun altındadır. Bolvadin ilçesi nüfus miktarı bakımından Afyonkarahisar ili içerisinde merkez ilçe ve Dinar ilçesinden sonra üçüncü sıradadır. Yüzölçümü bakımından ise merkez ilçe, Emirdağ, Sandıklı ve Şuhut ilçelerinden sonra 5. sıradadır. İlçe Adı Nüfus Miktarı Nüfus(%) Yüzölçümü (km 2 ) Nü. Yoğunluğu(Kişi/km 2 ) 1. Emirdağ Dinar Sandıklı Şuhut Bolvadin Merkez ilçe İhsaniye Sincanlı Çay Sultandağı Bayat Hocalar İscehisar Çobanlar Başmakçı Dazkırı Kızılören Evciler Toplam ,7 Çizelge 1. Afyonkarahisar İline Bağlı İlçelerin Nüfusları, Yüzölçümleri ve Nüfus Yoğunlukları (Sıralama Yüzölçümüne Göre Yapılmıştır-2000). 5

15 Bolvadin ve yakın çevresinde yerleşim 10 bin yıl öncesine dayanır. 10 bin yıllık geçmişi olan Bolvadin şehri ve yakın çevresi Anadolu nun bütün dönemlerine şahitlik etmiştir. Frigyalılar döneminde önemli bir yerleşim alanıdır. Roma döneminde gelişimini devam ettirmiştir. Bizans döneminde Polbotos ismini almıştır. Bolvadin, Malazgirt Savaşı'ndan sonra 1107 tarihinde yapılan Bolvadin Savaşı sonunda Emir Mengülek Bey tarafından fethedilerek Bolvadin ismini almıştır. Bolvadin Savaşı, Anadolu'nun Türkleşmesinde önemli rol oynamıştır yılında bölge tamamen Türklerin eline geçmiştir. Bolvadin Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Afyon vilayetine bağlı önemli bir kaza ve çevrenin kültür merkezidir. İlçe genelinde yerleşmeler su, tarım alanları ve morfolojik birimlerden dolayı toplu fakat kendi içinde yarı dağınık bir doku özelliği göstermektedir. İlçede yerleşmelerin büyük çoğunluğu metre basamakları arasında yoğunluk kazanırken kuzeye doğru yükselti ve eğimin arttığı Emirdağları nda daimi yerleşmeler azalırken dönemlik olan yayla, dam ve ağıl yerleşmeleri yer yer karşımıza çıkmaktadır. Bolvadin ilçesinde ulaşım ağı içerisinde karayolu ulaşımı önemli bir yere sahiptir. Kuzeyden gelerek ilçeyi güneye bağlayan tarihi Kral Yolu hem geçmişte hem de günümüzde ilçe için önemlidir. İlçenin güneyinden geçen Konya-Afyonkarahisar demiryolu da ilçe için önem arz etmektedir. İlçede hemen hemen bütün köy yolları asfaltlanmış olup bütün köyler arasında ulaşım oldukça kolaydır. Bolvadin ilçesinin önemli yerleşim merkezlerine uzaklığı şöyledir. Bolvadin - Afyonkarahisar 47 km, Bolvadin - Ankara 220 km, Bolvadin - İstanbul 436 km, Bolvadin - İzmir 398 km, Bolvadin - Konya 181 km, Bolvadin - Eskişehir 122 km, Bolvadin - Emirdağ 38 km, Bolvadin - Çay 12 km dir. İlçe ekonomik yönden tarım ve hayvancılığın ön plana çıktığı, sanayi faaliyetlerinin her geçen gün geliştiği, hizmet sektörünün daha çok ilçe merkezinde yoğunluk kazandığı ekonomik bir yapı arz etmektedir. 6

16 1.2. Araştırmanın Amacı, Yöntem ve Teknikleri Araştırma alanı olarak seçilen Bolvadin ilçesi yaklaşık km 2 alanı içerisinde farklı morfolojik birimlerin bulunduğu ve bu alan içerisinde farklı arazi kullanım özelliklerine sahip bir ilçe alanıdır. Bu çalışmada; Coğrafi anlamda bu alanla ilgili bilgi boşluğunu doldurmak. Farklı arazi kullanım özelliklerine sahip olan ilçe alanının mevcut arazi kullanım durumunu tespit etmek. Mevcut arazi kullanım durumu tespit edildikten sonra alandan en iyi nasıl yaralanılabilir düşüncesiyle, sahip olunan potansiyele göre araziden en iyi yararlanma yollarını aramak ve planlamalarda bulunmak amaç edinilmiştir. Araştırma alanı olan Bolvadin ilçesi tümevarım yöntemiyle en küçük idari üniteler olan köy idari alanlarının Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü nün hazırlamış olduğu, 1/ ölçekli haritaları içeren köy envanter raporlarından faydalanılarak birleştirilmesiyle oluşturulmuştur. Araştırma alanı olarak ta Bolvadin ilçesi idari alanı temel alınmıştır. Ekim 2005 te alanımın belirlenmesiyle başlayan çalışmada ilk olarak alanla ilgili literatür taraması yapılıp toplanan kaynakların tasnifi yapılmıştır. Arazi çalışmalarında bizzat köylere gidilmiş, anketler düzenlenmiş ve arazi kullanımı yerinde tespit edilerek haritalar üzerine aktarılmıştır. Elde edilen bütün veri ve bilgiler elektronik ortamda bilgisayara aktarılmış ve değerlendirmeler yapılmıştır. Coğrafyanın en önemli görsel öğesi kuşkusuz haritalardır. Alana ait olan ve Harita Genel Komutanlığı nın hazırlamış olduğu 1/ ölçekli topografya haritalarının (K.25 ve K.26) paftalarından yararlanılarak temel haritalar oluşturulmuştur. Temel harita üzerine diğer kurum ve kuruluşların hazırladıkları haritalardan faydalanılıp, gerekli bilgiler işlenerek alanın jeoloji, toprak, araziden faydalanma ve köy idari alanlarının gösterilmesi gibi yeni haritalar oluşturulmuştur. Diğer kurum ve kuruluşların yapmış olduğu jeoloji, toprak, araziden faydalanma gibi çeşitli haritalarda yanlışlıklar olduğu tespit edilmiş ve gerekli düzeltmeler yerinde yapılmıştır. Coğrafyanın iki temel unsuru olan insan ve doğal çevre etkileşimi içerisinde ilçe alanı ele alındığında; ilçede mevcut arazi bölünüşü ve yapısının tespitine gidilecek, arazi bölünüşünü etkileyen doğal ve beşeri faktörler ortaya çıkarılacak, arazi kullanım alanlarına göre sınıflandırılacak, yapılan sınıflandırmanın ardından ilçede morfolojik birimler ve bu birimler üzerinde yürütülen ekonomik faaliyetler sebep - sonuç ilişkisi kapsamında değerlendirilecektir. Sebep - sonuç ilişkisinin ardından yapılacak olan analizler alandan en iyi yararlanma yollarını ortaya koyacak ve elde edilen sonuçlar coğrafi planlama adına sentezci bir yaklaşımla ortaya çıkarılmaya çalışılacaktır. 7

17 1.3. Kuramsal Çerçeve Arazi kullanımı, Türkçe de, İngilizce land use terimine karşılık gelen bir kavram olarak kullanılmaktadır. İnsanla doğal ortam arasındaki karşılıklı etkileşimleri inceleyen coğrafya bilimler topluluğu içerisinde de arazi kullanımı önemli bir yere sahiptir. Çünkü; insan ve diğer canlıların çeşitli şekillerde kullandığı ve faydalandığı doğal ortam, yeryüzünü yani araziyi ifade etmektedir. İnsanla doğal ortam arası etkileşim doğrudan arazi kullanımı üzerinde kendini hissettirmektedir. Doğal çevrenin önemli bir bölümünü ifade eden yeryüzü, insanlar tarafından mevcut imkanlar doğrultusunda kullanılmaktadır. Arazi kullanım üzerinde asıl durulması gereken doğanın mevcut potansiyeli ile insanın bundan iyi şekilde nasıl yararlanacağının ortaya çıkarılması ve kullanıma dair ileriye dönük planlama yapılmasıdır. Türkiye deki coğrafya araştırmalarında arazi kullanımı ile ilgili çalışmalar daha çok mevcut potansiyelin belirlenmesi üzerinedir. Planlamaya yönelik çalışmalara daha yeni yeni coğrafyada planlamanın öneminin keşfedilmesiyle başlanmıştır. Bundan dolayı arazi ile ilgili yapılan coğrafi çalışmaları ikiye ayırmak mümkündür. a. Çalışılan alanın mevcut arazi kullanım durumunu belirlemek. b. Alanın sahip olduğu potansiyele göre araziden en iyi yararlanma yollarını aramak ve planlamalar yapmaktır. Türkiye de arazi kullanımına ilişkin çalışmalar Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından yapılmaktadır. Köy idari alanı bazında yapılan bu çalışmalar biz coğrafyacılara çalışmalarında arazi kullanımında mevcut durumun tespitinde büyük kolaylıklar sağlamaktadır. Köy idari alanı bazında yapılan bu çalışmalar arazi çalışmaları sırasında güncellenerek (varsa değişiklikler işlenerek) ilçe idari alanlarının, daha sonra il idari alanlarının ve en son Türkiye nin arazi kullanım özellikleri ortaya çıkarılarak, Türkiye ile ilgili sağlıklı planlamalara gidilebilecektir. Bu çalışmada, Bolvadin ilçesinin arazi kullanım durumu, potansiyeli ve bu potansiyelin en iyi şekilde nasıl kullanılabileceği ele alınmıştır. Çalışmada köy ve kent idari alanları ele alınarak çalışılmıştır. Yapılan çalışmada idari üniteler birleştirilerek, Bolvadin ilçesinin arazi kullanımı ortaya çıkarılmıştır. Ümit ediyorum ki bu çalışma Bolvadin ilçesi ve halkına sahip oldukları araziden en iyi şekilde yararlanma adına yardımcı olacaktır. 8

18 1.4. Kavramsal Çerçeve Depresyon: Depresyon, geniş anlamda çöküntü anlamında kullanılmaktadır. Tektonik hareketler sonucunda çökerek çukur haline gelmiş alanlara depresyon denilmektedir. Çalışma alanımın da içerisinde bulunduğu Eber-Akşehir kapalı havzası da bir depresyon alanıdır. Yerleşme: Barınmak yada belli bir faaliyeti sürdürmek amacıyla bir saha üzerine inşa edilmiş bir veya birden fazla sayıda meskenden (konuttan) oluşan kümeye yerleşme denir (Özçağlar,1997). Köy Yerleşmesi: Köy idari alanları içerisinde tarım, hayvancılık, ormancılık, avcılık, toplayıcılık gibi ekonomik faaliyetlerin hâkim olduğu köy muhtarlığına bağlı yerleşmelerin tamamına köy yerleşmesi denilmektedir. Köy idari alanları içerisindeki yerleşmeler tek yerleşmeden oluşabildiği gibi birden çok yerleşmeye sahip köy idari alanları da bulunabilmektedir. Mahalle: Köy idari sınırları dahilinde birden fazla köy özellikli sürekli yerleşme bulunuyorsa bu yerleşmelerin her biri idari yönden mahalle olarak isimlendirilmektedir (Özçağlar, 2000: 69). Şehir Yerleşmesi: Bünyesinde barındırdığı insanların hemen hemen bütün ihtiyaçlarını başka yerleşmelere muhtaç olmadan yerinde karşılayabilen bütün fonksiyonlara haiz olan, alt ve üst yapı bakımından fazla eksiği olmayan üzerinde yada in biraz altında nüfusa sahip olan belediye örgütlü yerleşmelere şehir denir (Özçağlar,1997: 9). Çalışma alanım içerisinde ki Bolvadin yerleşmesi de sahip olduğu özellikleri bakımından şehir yerleşmesi özelliği göstermektedir. Köy İdari Alanı: Belirli bir idari sınırı bulunan ve bu sınırlar içerisinde yer alan sürekli ve dönemlik kır yerleşmeleriyle ekonomik faaliyet sahalarından oluşan, nüfusu 2000 den az yada fazla olan, hammadde üretimi (tarım, hayvancılık, ormancılık, avcılık, toplayıcılık) ve evsel sanayi ile ilgili faaliyetlerin egemen olduğu ülkemizin kırsal kesimini oluşturan en küçük idari sahalara köy idari alanı denilmektedir (Özçağlar,2000: 68). 9

19 Kentsel İdari Alan: Belediyeler tarafından yönetilen kasaba ve şehir alanlarına kentsel idari alan adı verilmektedir. Kent, günümüz Türkiye sinde yaygın olarak şehir karşılığı kullanılan ve şehirle eş anlamlıymış gibi algılanan bir sözcüktür. İlçe: Bir veya birden fazla bucak alanından oluşan ve merkezden atanan kaymakamlar tarafından yönetilen mülki idari alanlarına ilçe denilmektedir(özçağlar,2000: 114). Günümüz Türkiye sinde ilçeyi, bucak idari alanları kaldırıldığı için köy idari alanlarının birleşmesiyle oluşan merkezden atanan kaymakamlar tarafından yönetilen mülki idari alanlar olarak tanımlayabiliriz. Genel Arazi Bölünüşü: Genel arazi bölünüşü, bir alandaki arazi bütünü üzerindeki yararlanma biçimlerinin genel hatlarıyla, ayrıntıya inilmeden belirlenmesidir. Bu amaçla arazideki tarım alanları, otlak alanları ve doğal bitki örtüsü ile kaplı alanlar belirlenir. Bu kullanım gruplarının toplam alan içindeki dağılışları ise arazi bölünüşünü göstermektedir. Arazi Kullanımı: Arazi kullanımı geniş anlamda, arazinin halihazır kullanma tespiti, değer bakımından sınıflandırılması ve kullanma tarzının planlanması şeklinde tanımlanır (Gözenç, 1980:37). Kuramsal çerçeve bölümünde de üzerinde durulduğu gibi, arazi kullanımı, insanla doğal ortam arasındaki etkileşimlerin bir yansımasıdır. Arazi Kullanım Plânlaması: Her ölçekte plânlamaya temel oluşturmak üzere, toprağın ve diğer çevresel kaynakların bozulmasını önlemek için ekolojik, toplumsal ve ekonomik şartlar gözetilerek sürdürülebilirlik ilkesine uygun, farklı arazi kullanım şekillerini oluşturmaya yönelik toprak ve su potansiyelinin belirlenip, sistematik olarak değerlendirilmesini ve birbirleri ile olan ilişkilerini ortaya koyan rasyonel arazi kullanım plânlarıdır. Ekili Alanlar: Tohum ekerek üzerinde yıllık veya sezonluk zirai bitki yetiştirilen, her ürün alınıştan sonra yeniden işlenen tarım alanlarına ekili alanlar denilmektedir (Özçağlar, 2003:129). Özçağlar a göre, ekili alanlar kendi içerisinde sulanan ekili alanlar ve sulanmayan ekili alanlar olarak iki gruba ayrılmaktadır. Sulanan tarlalar, sebze ve çiçek bahçeleri sulanan ekili alanları meydana getirirler. Nadasa bırakılan kuru tarım alanları ile nadasa bırakılmayan kuru tarım alanları ise, sulanmayan ekili alanları oluşturur. 10

20 Dikili Alanlar: Üzerinde uzun ömürlü kültür bitkilerine yer veren tarım alanlarına dikili alanlar denir. Dikili alanlar da sulama durumuna göre sulanan dikili alanlar ve sulanmayan dikili alanlar olarak ikiye ayrılmaktadır. Ekonomik amaçlı olarak sulu tarım alanları içerisinde oluşturulan kavaklıklarda, dikili alanlar içerisinde yer almaktadır (Özçağlar, 2003:129). Sulu Tarım Alanı: Yeraltı suları ile akarsular gibi su kaynakları aracılığıyla sulanan tarım alanlarına sulu tarım alanları denir. Sulu tarım yapılan alanlar, ekili sulu alanlar ve dikili sulu alanlar olarak sınıflandırılabilir. Kuru Tarım Alanı: Yıl içinde kurak dönemlerin yaşandığı ve yeraltı suları, göletler ve akarsular gibi su kaynaklarından yoksun yerlerdeki tarım alanları, kuru tarım alanları olarak nitelendirilmektedir. Çayır: Taban suyunun yüksek bulunduğu veya sulanabilen yerlerde biçilmeye elverişli, yem üretilen ve genellikle kuru ot üretimi için kullanılan yeri ifade eder. Mera: Hayvanların otlatılması ve otundan yararlanılması için tahsis edilen veya kadimden beri bu amaçla kullanılan yeri ifade eder. Otlak Alanları: Küçükbaş ve büyükbaş hayvanların doğal ortamdaki beslenme alanlarına otlak alanları denilmektedir. Otlak alanları, sahip oldukları niteliklere göre çayır ve mera alanları olarak iki gruba ayrılmaktadır. Çayırlar taban suyunun yüzeye yakın olduğu yerlerde yılın büyük bir bölümünde yeşil kalabilen alanlardır. Mera alanları ise daha yüksek kesimlerde yer alırlar ve çayırlarda olduğu gibi uzun süre yeşil kalamayan alanlardır. Orman Alanları: Yeryüzünde parçalar halinde geniş alanlar kaplayan sık ve gür ağaçlardan oluşmuş bitki örtüsüne orman denir(özçağlar, 2003:239). Fundalık: Çalı formasyonu veya küçük ağaççıklar halindeki doğal bitki örtüsüne fundalık denilmektedir(özçağlar, 2003:139). 11

21 2. BÖLÜM BOLVADİN İLÇESİNDE ARAZİ BÖLÜNÜŞÜ VE ARAZİ BÖLÜNÜŞÜNÜ ETKİLEYEN COĞRAFİ FAKTÖRLER Bir coğrafi alandaki tarım alanları, orman alanları, otlak alanları ve diğer amaçlar için kullanılan alanların toplam alan içindeki dağılışları arazi bölünüşü olarak ifade edilmektedir. Bolvadin ilçesinin arazi bölünüşünü daha iyi anlama adına bağlı bulunduğu Afyonkarahisar ve Türkiye arazi bölünüşüyle kıyaslayacak olursak; Tarım Alanı(km 2 ) Orman Alanı(km 2 ) Otlak Alanı(km 2 ) Diğer(km 2 ) Toplam(km 2 ) Türkiye Afyonkarahisar Bolvadin ,4 477,2 185, Çizelge 2.Türkiye, Afyonkarahisar İli ve Bolvadin İlçelerinin Genel Arazi Bölünüşü(Kaynak DİE) Yukarıdaki tablo incelendiğinde Türkiye topraklarının %40 nın tarım arazisi olarak kullanıldığı, % 25 ini orman, % 15 ini otlak ve % 20 sinin diğer kullanım alanlarına bölündüğü görülür. Afyonkarahisar ilinin genel arazi bölünüşüne bakılırsa; il genelinde tarım alanlarının %44.9 luk payla ilin toplam yüzölçümünün yarısına yakınını oluşturmaktadır. İl içerisinde % 14.7 lik payla orman alanlarının oldukça az bir alan kapladığı görülmektedir. İlin % 16.5 ini otlak alanları, % 23.8 ini ise diğer araziler oluşturmaktadır. TÜRKİYE'NİN GENEL ARAZİ BÖLÜNÜŞÜ (2001) 20% 40% 15% 25% Tarım Orman Otlak Diğer Şekil 1. Türkiye Genel Arazi Bölünüşü 12

22 Afyonkarahisar ili genel hatlarıyla Yazılıkaya Platosu üzerinde ve Neojen dolgu alanları üzerinde aşınmayla oluşan orta derecede engebeli bir arazi yapısı üzerinde bulunmaktadır. Bundan dolayı da ilde tarım ve otlak alanları geniş yer kaplamaktadır. Tarım ve otlak alanlarının geniş olması ilde tarım ve hayvancılığı ön plana çıkarmıştır. AFYONKARAHİSAR İLİ GENEL ARAZİ BÖLÜNÜŞÜ (2001) 24% 44% 17% 15% Tarım Orman Otlak Diğer Şekil 2. Afyonkarahisar ili Genel Arazi Bölünüşü Bolvadin ilçesi genel arazi bölünüşü içerisinde %43 oranıyla otlak alanları oldukça fazla yer kaplamaktadır. İlçede otlak alanlarının fazla yer kaplamasının nedenini ilçe kuzeyindeki yükselti ve eğimin fazla olduğu Emirdağları oluşturmaktadır. İlçe topraklarının % 34.5 i tarım alanlarından, % 5.6 sı orman alanlarından, % 16.6 sıda diğer arazilerden oluşmaktadır. Bolvadin ilçesinin tarım alanları Türkiye tarım topraklarının % 0.11 ine, Afyonkarahisar ilinin % 5.9 una denk gelmektedir. Orman alanları bakımından değerlendirildiğinde Bolvadin ilçesi orman alanları; Türkiye orman alanlarının % 0,03 üne, Afyonkarahisar ilinin % 2,9 una denk gelmektedir. İlçe otlak alanlarını da aynı şekilde karşılaştırırsak; Bolvadin ilçesi otlak alanları; Türkiye otlak alanlarının %0,4 üne, Afyonkarahisar ilinin %23 üne denk gelmektedir. 13

23 BOLVADİN İLÇESİ GENEL ARAZİ BÖLÜNÜŞÜ (2001) 17% 35% 42% 6% Tarım Orman Otlak Diğer Şekil 3. Bolvadin İlçesi Genel Arazi Bölünüşü Bolvadin ilçesindeki tarım alanlarının daha çok ilçenin güneyinde yoğunlaştığı görülmektedir. Bu durumun nedeni ise ilçenin kuzeyinde yer şekillerinin dağlık ve engebeli olmasıdır. Güneydeki Akarçay ve yakın çevresi (depresyon tabanı) eğimin az, yer şekillerinin sade ve su kaynaklarının fazlalığından dolayı tarım alanları ve tarımsal faaliyetlere daha çok elverişlidir. Dişli kasabası ve Özburun kasabalarının da içerisinde bulunduğu Değirmendere vadisi içerisinde daha çok bağ - bahçe alanları bulunmaktadır. Bolvadin ilçesindeki otlak alanlarının daha çok dağlık kesimlerde ve bu dağların güneye bakan yamaçlarında yoğunlaştığı görülür. Emirdağları nın ve Paşa Dağı nın büyük bir kısmı otlak alanı olarak kullanılmaktadır. İlçedeki orman arazisi oldukça azdır. Orman alanları da tam anlamıyla orman örtüsü şeklinde değil fundalık şeklindedir. İlçe alanı içerisinde Büyükkarabağ, Özburun ve Dişli kasabalarının yüksek kesimlerinde fundalık alanlar karşımıza çıkmaktadır. 14

24 15

25 Kentsel ve Köy Tarım Tarım Orman Orman Otlak Otlak Taşlık Taşlık Diğer Diğer Toplam İdari Alanları (%) (%) (%) (%) (%) Bolvadin , , , Büyükkarabağ , , , , Derekarabağ , , , Dipevler , , , Dişli , , , , , Güney , , , Hamidiye , , , Karayokuş , , , Kemerkaya , , , , Kuracaova , , , Kutlu , , , Nusratlı , , , Ortakarabağ , , , Özburun , , Taşağıl , , , Taşlıdere , , , , Yörükkaracaören , , , TOPLAM , , , , Çizelge 3. Bolvadin İlçesinde İdari Alanlara Göre Arazi Bölünüşü Bir bölge yada alanda arazi bölünüşü şekillenirken, bu bölünüşe etki eden en önemli faktör tabi ki insandır. İnsanın bir bölgeye yerleşimi sonucu arazi bölünüşü şekillenmekte insanın doğal ortamla olan etkileşimi ile birlikte zaman içerisinde tarım, otlak, sanayi gibi ekonomik faaliyet alanları coğrafi ortamda dağılış göstermektedir. Bolvadin ilçesinde de arazi bölünüşü ve bu bölünüşe etki eden coğrafi faktörler incelenirken öncelikle yerleşim alanları ve bu alanların dağılışına etki eden faktörler ele alınmıştır. 2.1.Yerleşim ve Sanayi Alanları İnsanın varlığını sürdürebilmesi için; su, yiyecek temini, giyecek ve korunma gereksinimlerinin karşılanması bir zorunluluktur. Su kaynaklarının yakınında, toplamak, avlanmak ama daha sonraları toprağı işlemek, hayvanları evcilleştirmek suretiyle, yiyecek temin etmek ve barınmak maksadıyla insan fizyolojisi gereği insanlar yerleşik hayata geçmiştir. Barınmak amacıyla kurulan mekanlar zamanla işlevleri artarak yerleşmelerin çekirdeğini oluşturmuştur. Bolvadin ilçesinde yerleşim başlangıcı yaklaşık 10 bin yıl öncesine dayanmaktadır. 16

26 Yerleşim birimleriyle ilgili bulunan kalıntılar ilçenin Arkaik Çağ ın bütün devirlerini yaşadığının göstergesidir. Frigya döneminde önemli bir yerleşim olan Bolvadin ilçesi Frigya vadisi içerisinde yer almaktadır. Bu devirde şu anda Kemerkaya kasabası sınırları içerisinde yer alan Yedikapı yer altı şehri inşaa edilmiştir. Bolvadin ilçesi Roma döneminde hızla gelişti ve M.S.133 yılında Roma Kralı Hardinaus un Polybotus (Bolvadin) şehrini ziyaret etmesiyle şehir merkezi yeniden imar edilmiştir. Bizans döneminde Bolvadin şehri Polybotum olarak anılmıştır. Ünlü Bizans tarihçisi Anna Komnena Alexiod adlı eserinde Bolvadin in önemli bir şehir olduğunu İznik ve Efes konsüllerine temsilci gönderdiğini yazar (Bayar, M. Bolvadin Tarihi: 30) Malazgirt savaşından sonra ilçe ve yakın çevresi 1107 yılında Emir Mengülek tarafından fethedilerek Bolvadin ismini almıştır yılında Bolvadin ovasında yapılan Bolvadin Savaşıyla bölge tamamen Türkleşmiştir. Selçuklular zamanında Afyonkarahisar Karahisar-ı Devle ismiyle vilayet olmuş ve Bolvadin de bu vilayete bağlı önemli bir kaza olmuştur. Haçlı seferlerinden büyük zarar gören Bolvadin o dönemde idari yapı olarak daha büyüktü ve 11 mahalle, 60 köy ve 30 mezradan oluşuyordu. Bolvadin e bağlı 12 nahiye ve 326 köy vardı. Selçuklular zamanında ilçe merkezinde bir çok cami ve medrese gibi yapı inşaa edilmiştir. Çalışma alanı Selçuklulardan sonra Karaman, Germiyan, Eşrefoğulları ve Sahipata beylikleri arasında sürekli el değiştirmiştir. Bolvadin 1362 yılında Osmanlı topraklarına katılmıştır. Osmanlı devleti döneminde Bolvadin ilçesi Hüdavendigar Vilayetinin Afyon (Karahisar-ı Sahip) sancağının iki muhassılığından biridir. İlçe sınırları içerisinde yapılan çalışmalar sonucunda 20. yy başlarına kadar bir çok yerleşim biriminin kurulup yıkıldığı tespit edilmiştir. Tespit edilen yerleşmelerin kalıntıları daha çok depresyon tabanına yakın alanlarda yer almaktadır. Bu durum günümüzde olduğu gibi depresyon tabanının geçmişte de yerleşime ve ekonomik faaliyetlere daha uygun olduğunun bir kanıtıdır. 17

27 No Adı Niteliği Şimdiki Durumu No Adı Niteliği Şimdiki Durumu 1 Ada Köy Harabe 51 İki Köprü Köy Harabe 2 Adagöl Köy Harabe 52 İkizce Öz Köy Harabe 3 Ağılönü Mezra Semt 53 İlyaslar Köy Harabe 4 Akın Öyüğü Köy Harabe 54 Kafir Viran Harabe 5 Akaça-in Kışlası Köy Harabe 55 Kara Viran Köy Harabe 6 Alvar Köy Harabe 56 Karayokuş Köy Köy 7 Alicalioğlu Mezra Harabe 57 Keçi Yaymak Köy Harabe 8 Aslanlı Köy Harabe 58 Keklikli Köy Harabe 9 Avşar Mezra Harabe 59 Kemerkaya Köy Kasaba 10 Baraklı Köy Harabe 60 Kışlaçık Köy Harabe 11 Balcam Köy Harabe 61 Kışlak Pazarı Köy Harabe 12 Bazar Viran Köy Harabe 62 Kızılca Viran Köy Harabe 13 Bend Öyüğü Köy Harabe 63 Koraşi Köy Harabe 14 Bedrem Köy Harabe 64 Koyluca Köy Harabe 15 Bereket Köy Harabe 65 Kutluca Köy Harabe 16 Boyalı Mezra Harabe 66 Kundullu Köy Harabe 17 Bozoklu Köy Harabe 67 Kurucaova Köy Köy 18 Böğütlü Mezra Harabe 68 Kuyluş Köy Harabe 19 Buğurcuk Köy Harabe 69 Mantı bükü Köy Harabe 20 Bulaklı Köy Harabe 70 Mermerli Köy Harabe 21 Bulaklı-diğer Köy Harabe 71 Musa Köy Harabe 22 Buraklu Köy Harabe 72 Muttalip Köy Harabe 23 Burunkulu Köy Harabe 73 Mevlicek Köy Harabe 24 Büyükkarabağ Köy Kasaba 74 Nuh Viran Köy Harabe 25 Cora Köy Harabe 75 Obruca Köy Harabe 26 Çamlı Köy Harabe 76 Özburun Köy Kasaba 27 Çatalarkaç Köy Harabe 77 Paşa Köy Köy Harabe 28 Çepni Köy Harabe 79 Saraycık Köy Harabe 29 Çepni-diğer Mezra Harabe 80 Sineli Burun Mezra Harabe 30 Çengel Öyüğü Mezra Harabe 81 Sorgun Köy Harabe 31 Derekarabağ Mezra Köy 82 Sulu Ada Köy Harabe 32 Develi Köy Harabe 83 Sülü Bük Köy Harabe 33 Diken Öyüğü Köy Harabe 84 Şirince Pınar Köy Harabe 34 Dipevler Köy Köy 85 Tartarlık Köy Harabe 35 Dişli Köy Kasaba 86 Taşlıca Viran Köy Harabe 36 Doğancı Mezra Harabe 87 Taşağıl Köy Köy 37 Donuz Öyüğü Mezra Harabe 88 Taşlıdere Köy Köy 38 Elkulu Ekinlik Harabe 89 Tazılı Köy Harabe 39 Erkmen Köy Harabe 90 Tuzla Köy Harabe 40 Eski Kışla Mezra Harabe 91 Ulu Yaymak Köy Harabe 41 Eğrice Öz Mezra Harabe 92 Yasıplı Köy Harabe 42 Gülefli Mezra Harabe 93 Yassı Karkın Köy Harabe 43 Hoca Köy Harabe 94 Yapraklı Mezra Mahalle 44 Hoca Yunus Mezra Harabe 95 Yazı-Nuh Köy Harabe 45 Hamamlı Mezra Harabe 96 Yirce Pınarı Köy Harabe 46 Hacı Mustafa Köy Harabe 97 Yiğitli Köy Harabe 47 Hamidiye Köy Köy 98 Yörükkaracaviran Köy Köy 48 Hazma Bey Köy Harabe 99 Yukarı Sinnilice Köy Harabe 49 Hare Köy Harabe 100 Yazıluca Köy Harabe 50 İğdiş Köy Harabe Çizelge Yy. Başlarına Kadar Bolvadin İlçe Sınırları İçerisindeki Yerleşmeler ve Günümüzdeki Durumları 18

28 Günümüzde Afyonkarahisar iline bağlı Bolvadin ilçesi daimi yerleşim birimi olarak; 1 şehir, 4 kasaba, 12 köy ve bulunduğu idari alan içinde mahalle özellikli 4 yerleşmeden oluşan bir idari yapıya sahiptir. Kentsel ve Köy İdari Alanları Dişli Kasabası Büyükkarabağ Kasabası Kemerkaya (Çoğu) Kasabası Mahalleler Çaybaşı, Köprübaşı, Malazgirt, Okul, Yavuz Selim, Yukarı, Yunus Emre, Şeyh Şamil, Mevlana, Fatih Atatürk, Fevzi Çakmak, Hacıbekir, Karşıyaka Merkezde; Hürriyet, Yaka, Savaş, Zafer İdari Alan İçinde Bağlı; Avdan, Yeni ve Yapraklı Özburun Kasabası Merkezde; Bahçelievler, Çaybaşı, Ulucami, Üsküdar, Şehirönü İdari Alan İçinde Bağlı; Ovacık Derekarabağ Dipevler (Koraşi) Güney Hamidiye Karayokuş Kurucaova Kutlu Nusratlı Ortakarabağ Taşağıl Taşlıdere Yörükkaracaören Çizelge 5. Bolvadin İlçesindeki Köy - Kasabalar ve Bu İdari Ünitelere Bağlı Mahalleler Bir bölgede yerleşim alanlarının dağılışı üzerinde kuşkusuz su kaynakları, güvenlik, iklim koşulları ve ekonomik faaliyet alanı olan tarım ve otlaklar etkili olmaktadır. Yer şekillerinin çeşitlilik gösterdiği, ortalama yükseltinin 1000 metre ile 2000 metreler arasında değiştiği Bolvadin ilçesinde jeolojik ve jeomorfolojik yapı yerleşim alanlarının dağılışı ve kuruluş yerleri üzerinde büyük etkiye sahiptir. Alana ait jeomorfoloji ve diğer haritalara baktığımızda, yerleşim alanları daha çok Emirdağlarının güneybatı etekleri ile depresyon tabanına yakın olan coğrafi ortamlarda yoğunlaşmıştır. Yerleşim alanları toplam ilçe alanının yaklaşık %2.9 unu yani dekarını oluşturmaktadır. Depresyon tabanındaki yerleşmelerin kapladıkları alan Emirdağlarının güneybatı eteklerinde bulunan yerleşmelere göre daha geniştir. 19

29 Yerleşme Adı Kapladığı Alan (Dekar) Yerleşme Adı Kapladığı Alan (Dekar) Bolvadin Kuracaova 839 Büyükkarabağ Kutlu 272 Derekarabağ 899 Nusratlı 279 Dipevler 278 Ortakarabağ 720 Dişli Özburun Güney 301 Taşağıl 247 Hamidiye 411 Taşlıdere 248 Karayokuş 577 Yörükkaracaören 344 Kemerkaya TOPLAM Çizelge 6. Bolvadin İlçesindeki Yerleşim Alanlarının Kapladıkları Alan Jeolojik ve jeomorfolojik yönden değerlendirdiğimizde; Güney, Kutlu, Yörükkaracaören, Taşlıdere, Nusratlı, Taşağıl, Hamidiye köy yerleşimleri Paleozik e ait metamorfik seriler üzerinde yer almaktadır. Metamorfik şist, kalker ve mermerden oluşan bu seriler üzerinde yapı sert ve dirençli olduğu için dönemlik dereler tarafından çentik vadiler oluşturulmuştur. Eğimin %15-20 leri bulduğu bu alanlarda dalgalı arazi yapısı oluştuğu ve taban suyuna kolay ulaşılabildiği için dağlık kütle ile plato alanlarının kesişme noktasında yukarıda bahsedilen köyler kurulmuştur. Bu köylerin bulunduğu arazinin ortalama yükseltisi 1200 ile 1400 metre arasında değişmektedir. Alanda yerleşmelerin bulunduğu bir diğer jeomorfolojik yapı da Neojen aşınım yüzeylerinden oluşan plato alanlarıdır. Kemerkaya, Büyükkarabağ ve Özburun kasabaları Neojen dolgu alanlarının üzerinde yada yakınında kurulmuş yerleşmelerdir. Taban suyunun derin olduğu plato alanları üzerinde kurulan bu yerleşmelerin yakınında çatlaklardan yüzeye çıkan kaynaklar yada Özburun kasabasında olduğu gibi dereler bulunmaktadır. Toplu özellik gösteren Büyükkarabağ kasabası 1200 metre yükseltiye sahip olup etekte kurulmuştur. Kemerkaya kasabası Neojen dolgu alanında dereler tarafından açılan vadi içinde 1280 metre yükseltiye sahip olan bir kasaba yerleşmesidir. Özburun kasabası da morfolojik olarak Neojen dolgu alanı üzerindeki plato alanı üzerinde 1150 metre yükseltide vadi içinde kurulmuştur. 20

30 21

31 22

32 Jeomorfolojik olarak yerleşmelerin yoğunlaştığı ikinci coğrafi alan depresyon tabanının kuzey bölümleridir. Eğimin dağ etekleri ve plato alanlarına göre daha az olduğu depresyon tabanında Hamidiye, Dipevler, Derekarabağ ve Ortakarabağ köyleri ile nüfuslu Bolvadin şehri yer almaktadır. Kuaterner e ait arazi yapısının bulunduğu ve morfolojik olarak ova yüzeyi olan depresyon tabanında yerleşmelerde yaşayan nüfus miktarı da diğer morfolojik birimler üzerinde yer alan yerleşmelerden daha fazladır. İlçe toplam nüfusunun yaklaşık %70 i depresyon tabanında yer almaktadır. Yerleşmelerin depresyon tabanında yoğunlaşmasında morfolojik olarak ova yüzeyi olması etkili olduğu gibi daha sonra değineceğimiz Kuaterner arazisi üzerinde oluşan verimli tarım toprakları da etkili olmuştur. Depresyon tabanına yakın olan bu yerleşmeler ortalama metre yükseltiler arasında kurulmuş ve gelişmiştir. Kentsel ve Köy İdari Ortalama Yükselti (m) Konumu Dokusu Alanları Dişli Vadi içi Toplu Büyükkarabağ Dağ Eteğinde Toplu Kemerkaya Vadide Toplu Özburun Vadide Toplu Derekarabağ 970 Göl kenarı Toplu Dipevler Sırtta Toplu Güney Yamaçta Toplu Hamidiye 995 Ovada Toplu Karayokuş Vadide Toplu Kurucaova Yamaçta Toplu Kutlu Yamaçta Toplu Nusratlı Yamaçta Toplu Ortakarabağ 971 Göl kenarı Toplu Taşağıl Vadide Toplu Taşlıdere Vadide Toplu Yörükkaracaören Yamaçta Toplu Çizelge 7. Bolvadin İlçesindeki Yerleşmelerin Ortalama Yükseltileri, Konumları ve Dokuları 23

33 İdari Ünitelerin Yer Aldıkları Jeomorfolojik Ünite Yerleşme Adı Depresyon tabanında yada yakınında Derekarabağ, Ortakarabağ, Dipevler, Hamidiye, Bolvadin Depresyonun güney ve güneybatıya bakan yamaçlarında Güney, Kutlu, Yörükkaracaören, Nusratlı, Taşağıl, Taşlıdere, Karayokuş, Kurucaova Büyükkarabağ Neojen dolgu alanındaki aşınım yüzeyinde Kemerkaya, Özburun, Dişli Çizelge 8. Bolvadin İlçesindeki Yerleşmelerin Yer Aldıkları Jeomorfolojik Üniteler. BOLVADİN İLÇESİNDEKİ YERLEŞMELERİN NÜFUSLARININ JEOMORFOLOJİK ÜNİTELERE GÖRE ORANSAL DAĞILIŞI (2000) 22% 9% 69% Depresyon Tabanında Depresyonun Güney Yamaçlarında Neojen Aşınım Yüzeyinde Şekil 4. Bolvadin İlçesinde Nüfusun Jeomorfolojik Birimlere Göre Dağılışı 2000 (Kaynak DİE) İlçede bulunan sanayi alanlarının dağılışı üzerinde de jeolojik ve jeomorfolojik yapının etkisi bulunmaktadır. İlçe merkezinde gelişme gösteren taş ve toprağa dayalı sanayi tesislerinin hammaddesi Neojen depoları olan killi-milli toprak yapısıdır. Depresyonun kuzey ve güney yamaçlarında bulunan Neojen dolgu alanlarından sağlanan hammadde ile birlikte sanayi alanları ilçede daha çok arazi yapısının düz ve ulaşımın daha kolay olduğu depresyon tabanında kurulmuştur. Bolvadin ilçesi iklim koşulları bakımından Orta Anadolu Bölgesi nde hüküm süren karasal iklim ile Akdeniz geçiş tipi arasında yer almaktadır. Fakat ilçenin iklim koşulları daha çok doğusunda hüküm süren karasal iklim koşullarını yansıtmaktadır. Morfolojik yapıyla ilişkilendirdiğimizde depresyon tabanı ve Emirdağlarının güney etekleri boyunca ortalama sıcaklık değerleri yerleşim alanlarının kurulmasına hem jeomorfolojik hem de iklimsel olarak daha elverişlidir. Genel olarak ilçede hakim olan iklim koşulları yerleşmeye elverişlidir. 24

34 Jeomorfoloji haritasından da anlaşılacağı üzere yerleşmeler daha çok kuzeyli rüzgarlara kapalı olan Emirdağlarının güneybatı eteklerine toplanmıştır. Özellikle kış mevsiminde tüm Türkiye de etkili olduğu gibi ilçe arazisinde de etkili olan poyraz ve karayel soğuk rüzgarlardır. Karasal iklim koşullarında ısınma sorunu büyük problem olduğu için yerleşmeler kuzeyli rüzgarları arkalarına, bakı faktöründen dolayı da güneyi karşılarına almışlardır. Yerleşmeleri oluşturan konutların büyük çoğunluğunda evlerin kapıları ve pencereleri güneye bakmaktadır. Yerleşim alanlarına iklimin bir diğer etkisi de konutların yapı malzemesidir. Kırsal kesimde iklim koşullarıyla birlikte çevrede şekillenen bozkır bitki örtüsü ve Neojen ile Kuaterner e ait kumlu, milli arazi yapısı bir araya geldiğinde evlerin yapı malzemesi olarak daha çok kerpiç kullanılmıştır. Özellikle; Hamidiye, Dişli, Özburun, Kemerkaya, Dipevler, Ortakarabağ, Derekarabağ ve Büyükkarabağ yerleşmelerinde kerpiç yapılar daha yaygındır. BOLVADİN METEOROLOJİ İSTASYONU RÜZĞAR DİYAGRAMI ( ) N NW NE W 0 E SW SE S Esme Sayıları Şekil 5. Bolvadin Meteoroloji İstasyonu Verilerine Göre Rüzgar Diyagramı (Kaynak D.M.İ.) 25

35 Sanayi alanlarının dağılışı üzerinde iklim koşullarının da etkisi vardır. Özellikle karasal iklim koşullarının egemen olduğu alanda yaz kuraklığı ve yağış yetersizliğinden dolayı tahıl tarımı ön plandadır. Otlak alanlarında da bozkır bitki örtüsü oluşmuştur. Tahıl tarımının ilçede fazla olması ve otlak alanlarında da hayvancılık faaliyetlerinin bir diğer önemli ekonomik faaliyet olması ilçe merkezinde un ve yem fabrikası ile deri işleme, çanta ve ayakkabı imalathanelerinin kurulmasına neden oluştur. Karasal iklim koşullarının hakim olduğu alanlarda yerleşmeler için en önemli faktör su teminidir. Alanda hidrografya konuları içerisinde yer altı ve yerüstü suları yerleşim alanlarının dağılışını etkilemiştir. İlçe arazisine yıllık düşen yağış miktarı 383,5 mm.dir. Yaz mevsiminde ortalama sıcaklık değerinin 20 0 C nin üzerine çıkması ve yağışların azalması alanda buharlaşmayla birlikte fizyolojik kuraklığa neden olmaktadır. Kuraklık da beraberinde yerleşmeler açısından su sıkıntısını ortaya çıkarmaktadır. Bundan dolayı yerleşmeler ilçe arazisi içerisinde taban suyunun kolay çıkarılabildiği yada kaynak sularının var olduğu alanlara kurulmuştur. Alanda Kemerkaya kasabası, Güney, Kutlu, Yörükkaracaören, Taşlıdere, Nusratlı, Taşağıl, Karayokuş ve Dipevler kaynak sularına yakın alanlarda kurulmuştur. Dişli, Özburun kasabaları ve Bolvadin şehri taban suyuna kolay ulaşılabildiği morfolojik alanlarda ve dere kenarında kurulan yerleşmelerdir. Ortakarabağ ve Derekarabağ yerleşmelerinin kuruluş yerlerinin seçimlerinde de Eber Gölü büyük etkiye sahiptir. Yerleşim alanlarının dağılışı ve yerleşim yerlerinin seçimini geçmişten günümüze etkileyen en önemli bir diğer faktörde üzerinde verimli tarım arazilerinin oluştuğu toprak örtüsüdür. Bolvadin ilçesinde yerleşmelerin dağılışı üzerinde etkili olan en önemli toprak grupları alüvyal topraklar ile kahverengi topraklardır. Alandaki yerleşmelerden Kemerkaya kasabası kireçsiz kahverengi topraklar üzerinde yer almaktadır. A horizonunun iyi gelişme gösterdiği kireçsiz kahverengi topraklar üzerinde tarım yapılabildiği için Kemerkaya kasabası çevresinde tarım yapmaya uygun fakat verimin düşük olduğu tarım arazileri bu topraklar üzerinde gelişme göstermiştir. 26

36 Dişli, Özburun, Bolvadin, Dipevler, Ortakarabağ ve Derekarabağ yerleşmeleri alüvyal topraklar üzerinde yada yakınında yer almaktadır. Bu yerleşmelerin nüfusları da dikkate alındığında ilçe nüfusunun yaklaşık %80 i alüvyal topraklar üzerinde yaşamaktadır. Kutlu, Yörükkaracaören, Taşlıdere, Nusratlı, Taşağıl, Karayokuş, Hamidiye ve Kurucaova yerleşmeleri de kahverengi topraklar üzerinde yada yakınında bulunan kır yerleşmeleridir. Yerleşim alanlarının dağılışı üzerinde toprak gruplarının verimlilik, eğim, derinlik koşullarının daha çok etkili olduğunu, alanda verimli tarım alanlarının oluştuğu kahverengi ve alüvyal topraklar üzerinde yerleşmelerin yoğunluk göstermesinden anlayabiliyoruz.(harita.7) İlçe idari alanı içerisinde yerleşim alanlarının dağılışı üzerinde ulaşım, nüfus gelişimi, tarım ve otlak alanları gibi ekonomik faaliyet alanlarından oluşan beşeri faktörlerin de etkisi bulunmaktadır. Roma ve Bizans döneminde kuzey-güney yönünde ilçe alanı içerisinden tarihi Kral Yolu geçmekteydi. Roma döneminde alanda bulunan yerleşmeler bu yol çevresinde yoğunlaşmaktaydı. Özellikle Kemerkaya kasabası yakınındaki kale yerleşmeleri bu yolun güvenliğini sağlamak adına andezit ve bazalt kütleler üzerinde yaklaşık 1450 metre yükseltide inşaa edilmiştir. Tarihi Kral Yolu nun yakınındaki Dişli, Özburun ve Kemerkaya kasabaları idari alanları içerisinde Roma, Bizans ve Osmanlı dönemlerine ait birçok harabe ve höyüklere de rastlanmıştır. Günümüzde de özellikle kuzey-güney yönünde önemli bir karayolu olan D 675 karayolu üzerinde ve yakınında Bolvadin şehri, Kemerkaya ve Dişli kasabaları yer almaktadır. Alandaki diğer yerleşmeler de ulaşım faaliyetlerinin kolay olduğu morfolojik birimler üzerinde yer almaktadır. Yerleşim alanlarının dağılışında kuşkusuz bir diğer faktör de insanların ihtiyaçlarını karşılayabileceği ve ekonomik kazanç elde edebileceği tarım ve otlak alanlarıdır. İlçedeki Özburun, Dişli ve Büyükkarabağ kasabaları ile Kurucaova, Hamidiye, Dipevler, Ortakarabağ ve Derekarabağ köy yerleşmeleri ekonomik faaliyet olarak tarımın birincil ekonomik faaliyet olduğu, Emirdağlarının güneybatı eteklerinde yer alan Karayokuş, Taşağıl, Nusratlı, Taşlıdere, Yörükkaracaören, Güney ve Kutlu köyleri ise hayvancılığın birincil ekonomik faaliyet olduğu köy yerleşmeleridir. Bu 27

37 yerleşmelerin alanda kurulup gelişmesinde tarım alanları ve otlak alanları etkili olmuştur. Otlak ve tarım alanlarının dağılışına bağlı olarak da bu yerleşmelerdeki ekonomik faaliyetler şekillenmiştir. Özellikle alanda tarım alanları çok önemli olduğu için depresyon tabanındaki yerleşmeler hariç Taşlıdere, Taşağıl, Nusratlı, Kutlu gibi yerleşim birimleri eğimin biraz daha fazla olduğu otlak alanları ile iç içe bulunmaktadır. Yer altı kaynakları da bir bölgedeki yerleşmelerin dağılışı üzerinde etkili olmaktadır. Fakat ilçe idari alanı içerisinde önemli yer altı kaynakları olmadığı için yerleşmelerin dağılışında yer altı kaynaklarının etkisine de rastlanmamıştır. İlçedeki un, yem, metal eşya, taş ve toprağa dayalı sanayi tesisleri ve sanayi alanlarının dağılışı üzerinde de ulaşım ve tarım alanları etkilidir. Özellikle sanayi alanları olan küçük sanayi sitesi, Alkoloid Farikası ve yapımına başlanan organize sanayi bölgesi D 675 karayolu üzerinde yada yakınında inşa edilmiştir. İlçede üretilen mal ve hizmetler karayolu yada ilçe güneyinden geçen Konya- Afyonkarahisar demiryolu ile çevre yerleşmelere pazarlanmaktadır. Sanayi tesisleri içerisinde un ve yem sanayinin yaygın olmasında da tarım alanlarının ve bu tarım alanları üzerinde yetiştirilen arpa ve buğday gibi tahılların büyük etkisi bulunmaktadır. 2.2.Tarım Alanları Ekonomik faaliyetler içerisinde birincil faaliyetlerden tarım ve hayvancılığın ön planda olduğu idari üniteler açısından arazi bölünüşü içerisinde tarım alanlarının varlığı ve dağılışı çok önemlidir. Bolvadin ilçesi de yeraltı kaynakları bakımından fakir, sanayi ve hizmetler sektörünün son yıl içerisinde gelişme gösterdiği bir idari alana sahiptir. İlçede geçmişten günümüze temel geçim kaynakları tarım ve hayvancılıktır. Bundan dolayı ilçe idari alanı içerisinde tarım alanları oldukça geniş yer kaplamaktadır km 2 lik ilçe alanının yaklaşık 383,1 km 2 si (%34,5) tarım alanlarına ayrılmış ve tarım alanları daha çok morfolojik olarak depresyon tabanı ve yakın çevresinde yoğunlaşmıştır. 28

38 29

39 Jeolojik ve jeomorfolojik yapı tarım alanlarının dağılışı ve verimliliğini belirleyen en önemli faktörlerden biridir. Jeolojik yapı olarak tarım alanları ilçe arazisi içerisinde Neojen aşınım yüzeyleri ile Kuaterner e ait alüvyal dolgu alanları üzerinde daha fazla alan kaplamaktadır. Bolvadin, Dişli, Büyükkarabağ, Ortakarabağ, Derekarabağ, Hamidiye gibi idari ünitelerin sahip olduğu tarım alanlarının tamamı Neojen aşınım ve Kuaterner dolgu alanları üzerinde yer almaktadır. Morfolojik olarak plato ve ova yüzeylerini oluşturan ortalama yükseltinin metre arasında değiştiği bu alanlarda eğim koşulları az, toprak derinliği fazla ve toprak verimliliği yüksek olduğu için tarım alanları geniş yer kaplamaktadır. Eğim ve yükseltinin arttığı Emirdağları üzerinde ve dağlık kütlenin eteklerinde yapıyı daha çok Paleozoik ve Mesozoik e ait metamorfik seriler ile kalker ve şistler oluşturmaktadır. Büyükkarabağ, Kemerkaya, Güney, Taşlıdere, Nusratlı, Kurucaova, Karayokuş gibi yerleşmelerin idari üniteleri içerisinde tarım alanları otlak alanları ile iç içe bulunmakta ve parçalı bir dağılış göstermektedir. Bu durumunda temelinde yapı etkeniyle birlikte eğim koşullarının tarım yapmaya müsait olduğu alanların tarım alanı olarak açılması vardır. (Harita 3) İlçede toplam yüzölçümü içinde tarım alanlarının oldukça geniş yer kapladığı idari üniteler; Bolvadin, Dişli ve Ortakarabağ dır. Tarım alanlarının oldukça az alan kapladığı idari üniteler ise; Karayokuş, Kurucaova, Taşağıl ve Taşlıdere dir. Jeomorfolojik olarak ova ve plato yüzeylerinde yaygınlık gösteren tarım alanlarının dağılışı üzerinde etkili olan bir diğer doğal faktörde iklim koşullarıdır. Alanda hakim olan karasal iklim koşulları tarım alanlarının dağılışını doğrudan etkilememiştir. Daha çok tarım alanları üzerinde yetiştirilen tarım ürünleri ve tarımsal faaliyetlerin üzerinde yürütüldüğü toprak özellikleri üzerinde etkili olmuştur. İlçedeki tarım alanları üzerinde en çok ekimi yapılan tarım ürünleri arpa ve buğdaydır. Arpa ve buğday karasal iklim koşulların karakteristik tarım ürünleridir. Alanda ilkbahar yağışları fazla, yaz yağışları az, kuraklık belirgin olduğu için Neojen ve Kuaterner e ait ova ve plato yüzeylerinde tahıllar geniş ekim alanları bulmuştur. Tarım alanları üzerinde ekimi yapılan nohut, mercimek, şekerpancarı ve dikili tarım alanlarındaki vişne, elma ve kayısı üzerinde de iklim koşulları etkilidir. 30

40 Karasal iklim koşullarının egemen olduğu coğrafi ortamlarda tarım alanlarının dağılışı ve özelliklerini belirleyen en önemli etmen hidrografya konusudur. Sulama sorununun aşılamaması ilçede daha çok kuru tarım alanlarının geniş alan kaplamasına neden olmuştur. Etkili tarım alanlarını dekarının kuru tarım, dekarının da sulu tarım alanı olması bunun en büyük kanıtıdır. Neojen aşınım yüzeyleri üzerinde yer alan Kemerkaya, Özburun, Dişli gibi idari ünitelerde taban suyu çok derin olduğu ve yüzey suları bulunmadığı için tarım alanlarının hemen hemen tamamında kuru tarım yapılmaktadır. İlçede Değirmendere vadisi ve depresyon tabanında yer altı suyunun yüzeye yakın olduğu alanlarda ise karşımıza yer yer sulu tarım alanları çıkmaktadır. İlçede en çok sulu tarım arazisine sahip olan idari ünite dekarla Bolvadin dir. İlçede önemli bir su potansiyeli olan Eber Gölü çevresinin hemen hemen tamamı tarım alanlarına ayrılmıştır. Sığ göl sularının çekilmesiyle yüzeye çıkan göl tabanı kurutma hendeklerinin açılmasıyla az da olsa Derekarabağ ve Ortakarabağ da tarım alanlarına dönüştürülmüştür km 2 alana sahip olan Eber Gölü ilçenin güneyinde yer alır. Gölün denizden yüksekliği 967 metre olup, Akşehir Gölü ne gideğeni olduğu için suları tatlıdır. Eber Gölü iklim özellikleri bakımından az yağışlı bir yörede bulunduğu için beslenme kaynakları oldukça zayıftır. En önemli kaynağı Afyon dolaylarından doğup göle dökülen Akarçay dır. Bunun dışında yağışların ve kar erimelerinin arttığı dönemlerde akış gösteren Emirdağlarından ve Sultandağlarından doğan dönemlik dereler gölün beslenmesinde oldukça etkilidir. Eber Gölü gerek hayvan ve gerekse bitki varlığı bakımından oldukça zengindir. Gölün hemen hemen tamamı saz ve kamışlarla kaplıdır. 5 ile 10 hektarı geçmeyen açık göl (su) alanları bulunur. Su içi bitkileri bakımından son derece önemli bir göldür. 31

41 Foto 2. Eber Gölü Su İçi Bitkileri Bakımından Son Derece Zengindir. Su ürünleri bakımından da zengin olan gölde bol miktarda Sazan ve Turna balığı bulunur. Çok geniş ve sık bir sazlık alana sahip olan göl alanı birçok kuş türünün yaşamına uygun ortam sağlamaktadır. Başlıca gölde bulunan kuş türleri karabatak, küçük balaban, gece balıkçısı, dik kuyruk, saz delicesi, uzun bacak vb. gölde üreme ortamı bulan kuş türleridir. Yöre halkı ve Türkiye için önemli olan Eber Gölü nde aşırı ve bilinçsiz kirlenmeden dolayı yavaş yavaş ekolojik denge bozulmaktadır. Kirlenme meclis gündemine kadar ulaşmış fakat kesin ve kalıcı bir çözüm üretilmemiştir. Jeolojik ve jeomorfolojik yapıdan sonra tarım alanlarının dağılışını en çok etkileyen faktörlerden birisi de toprak örtüsüdür. Toprak yerkabuğunda karaların yüzeyini kaplayan, kayaçların ve organik maddelerin türlü ayrışma ürünlerinin karışımından meydana gelen, bünyesinde geniş canlılar alemi barındıran bitkilere durak yeri ve besin kaynağı olan, belirli oranlarda su ve hava içeren bir oluşumdur (Özçağlar, A : 26). Yerkabuğunu bir deri gibi kaplayan toprak tabası; kayaçların cinsi, yerşekilleri, iklim, bitki örtüsü ve hidroğrafya şartlarına bağlı olarak farklı alanlarda farklı şekillerde gelişmektedir. Toprak ve toprak özellikleri ekonomisi tarıma dayanan alanlarda oldukça önemlidir. 32

42 Bolvadin ilçe alanında büyük toprak gruplarından karşımıza yaygın olarak çıkan kahverengi topraklar, kuzey kesimlerde kireçsiz kahverengi topraklar ve kireçsiz kahverengi orman topraklarıdır. Ayrıca ilçe alanının güneyinde alüvyal, kolivyal ve hidromorfik topraklarda yer almaktadır. Büyük Toprak Grupları Kapladıkları Alan (hektar) Oran (%) Kahverengi Toprak Kireçsiz Kahverengi Orman Toprakları Alüvyal Toprak Kireçsiz Kahverengi Topraklar Kolüvyal Toprak Çıplak Kayalık Hidromorfik Toprak Su Yüzeyi Toplam Çizelge 9. Bolvadin İlçesindeki Büyük Toprak Grupları ve Kapladıkları Alanlar Başta alüvyal topraklar olmak üzere kahverengi ve kireçsiz kahverengi topraklar üzerinde tarım alanları geniş yer kaplamaktadır. Alüvyal Topraklar, ilçe sınırları dahilinde akarsu ve dereler tarafından taşınarak getirilen malzemenin vadi tabanı ya da ova tabanında biriktirilmesiyle meydana gelen topraklardır. Mineral bakımından zengin olan bu topraklar tarımsal faaliyetler ve birim alandan elde edilen verim açısından önemlidir. IV. Zaman arazisi üzerinde meydana gelen alüvyal topraklara Akarçay boyunca ve Bolvadin in kuzeyindeki Değirmendere vadisi içinde rastlanmaktadır. Alüvyal topraklar Hamidiye, Bolvadin, Dipevler, Ortakarabağ ve Derekarabağ idari ünitelerinin depresyon tabanına doğru olan güney bölümlerinde yaygınlık gösterir. Bu topraklar üzerinde daha çok sulu tarım yapılmakta yer yer bağ ve bahçe alanları da bulunmaktadır. 33

43 Kahverengi Topraklar, kalın, koyu renkli organik maddece zengin topraklardır. Bu toprakları jeoloji haritasıyla karşılaştırdığımızda Neojen ve Kuaterner e ait araziler üzerinde geliştiği gözlenmektedir. A - B ve C horizonlarının geliştiği kahverengi topraklar sahip oldukları fiziksel ve kimyasal özellikleriyle tarım yapmaya elverişli topraklardır. Orta derinlikte olan bu topraklara alanımda Emirdağlarının güney eteklerinde ortalama metre yükseltileri arasında yaygın olarak alan kaplamaktadır. Hamidiye, Kurucaova, Dişli, Karayokuş, Taşağıl, Nusratlı, Yörükkaracaören, Büyükkarabağ gibi idari üniteler içerisinde yaygınlık gösteren kahverengi topraklar taban suyu derin ve yüzey suları da kısıtlı olduğu için kuru tarım alanı olarak kullanılmaktadır. Sulama sorunu olduğu için topraklardan elde edilen verim düşüktür. Daha çok üzerinde arpa ve buğday ekimi yapılır. Kireçsiz Kahverengi Topraklar, alüvyal ve kahverengi topraklara göre ilçe alanı içerisinde daha az yaygınlık gösteren topraklardır. A-B ve C horizonlu topraklardır. A horizonu iyi gelişmiş kırmızımsı kahverengi renkte ve biraz sıktır. Sulama sorunuyla karşı karşıya olan bu topraklar Kemerkaya, Özburun, Dişli ve Kurucaova idari ünitelerinin kuzeybatı ve batı bölümlerinde karşımıza çıkmaktadır. Birim alandan elde edilen verimin düşük olduğu bu topraklar üzerinde otlak alanları geniş yer kaplasa da yer yer kuru tarım alanları da bulunmaktadır. Buradaki tarım alanlarında daha çok arpa ve buğday tarımı yapılır. Alanda yukarıdaki toprak grupları dışında kolivyal, hidromorfik, kahverengi orman, kireçsiz kahverengi orman toprakları da bulunmaktadır. Bu toprak grupları tarım alanlarının dağılışı üzerinde değil daha çok otlak ve orman alanlarının dağılışı üzerinde etkili olmuştur. Alandaki toprak guruplarından alüvyal topraklar üzerinde birim alandan elde edilen verim daha yüksektir. Bundan dolayı da bu topraklar üzerinde yer alan idari ünitelerin temel geçim kaynağı tarımsal faaliyetlerdir. 34

44 35

45 Tarım alanlarının dağılışı üzerinde nüfus gelişimi, nüfus dağılışı ve ulaşım gibi beşeri faktörler de etkili olmuştur. Tarihsel süreç içerisinde bir çok medeniyete ait izlerin bulunduğu Bolvadin ilçesinde tarım alanlarının dağılışı üzerinde alandaki nüfusun artması yada azalması etkili olmuştur. Cumhuriyet dönemine baktığımızda 1940 yılında toplam nüfus iken 2000 yılı toplam nüfusu e yükselmiştir. Alanda meydana gelen nüfus artışı zaman içerisinde otlak alanlarının tarım alanlarına dönüştürülmesine ve tarım alanlarının özellikle Neojen e ait yüzeyler üzerinde yaygınlaşmasına neden olmuştur. Nüfusun artması tarım alanlarının dağılışında etkili değil fakat tarım yapmaya uygun arazi varlığı bir bölgede nüfusun artmasına çok büyük etkide bulunmaktadır. Alanda temiz ve kullanılabilir su kaynaklarının bulunduğu ve korunaklı alanlara yerleşmeler kurulmuştur. Daha sonra kurulan bu yerleşim birimlerinin çevresi ekonomik faaliyet alanı olarak tarım arazilerine dönüştürülmüştür. Yerleşmelerin yoğun olduğu depresyon tabanı ve Emirdağlarının güney etekleri üzerinde tarım alanlarının geniş yer kaplaması morfolojik yapının da etkisiyle yerleşme tarım alanı arasındaki ilişkiye iyi bir örnektir. Özellikle yerleşmelerde yürütülen birincil ekonomik faaliyete baktığımızda; Bolvadin, Dişli, Özburun, Hamidiye, Ortakarabağ gibi idari ünitelerin temel geçim kaynakları tarımsal faaliyetlerdir. Tarımsal faaliyetlerin birincil ekonomik faaliyet olması tarım alanlarının bu idari ünitelerde geniş yer kaplamasını da beraberinde getirmiştir. Dağlık kütleye yakın yada dağlık kütle üzerinde bulunan yerleşmelerin ise temel geçim kaynağı hayvancılık daha sonra da tarımdır. Morfolojik yapının etkisiyle Karayokuş, Taşlıdere, Taşağıl, Güney, Nusratlı gibi idari ünitelerde otlak alanları geniş alan, tarım alanları ise daha dar alan kaplamaktadır. Tarım alanlarının dağılışı üzerinde ulaşım olanakları da etkiye sahiptir. Geçmişten günümüze üretilen mal ve hizmetler pazarlama alanlarına ulaşım yolları vasıtasıyla taşınmakta ve pazarlanmaktadır. Bundan dolayı da ilçede tarım alanları ulaşımın daha kolay olduğu depresyon tabanı ve yakın çevresinde ana yollara yakın alanlarda yoğunlaşmıştır. 36

46 2.3. Otlak Alanları Hayvancılık genelde tarımla uğraşan Türk köylüsünün tarımsal faaliyetlerine destek veren sektörlerden biridir. Besi ve ahır hayvancılığının yaygın olmadığı alanlarda hayvancılık mera hayvancılığı şeklinde otlaklarda otlatma yoluyla yapılmaktadır. Bundan dolayı da ekonomik yönden temel geçim kaynağının tarım ve hayvancılık olduğu kırsal yerleşmelerde otlak alanları çok büyük öneme sahiptir. Bolvadin ilçesinde de kırsal kesimdeki yerleşmelerin temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılık olduğu için otlak alanları çok büyük öneme sahip olup otlaklar ilçede km 2 lik (%43) alanla oldukça geniş yer kaplamaktadır. Bu değer Afyonkarahisar otlak alanlarının da yaklaşık %20 sine denk gelmektedir. İlçede genel olarak baktığımızda otlak alanları Emirdağları üzerinde bu dağlık kütlenin etek kısımları ile batıdaki Paşa Dağı üzerinde yaygınlık göstermektedir. Karayokuş, Taşağıl, Yörükkaracaören, Kutlu, Güney ve Kurucaova gibi idari ünitelerin hemen hemen tamamı otlak alanlarından oluşmaktadır.(harita 8) Otlak alanlarının dağılışı üzerinde morfolojik yapı, yükselti, toprak özellikleri ve iklim gibi birçok doğal faktörün etkisi vardır. 37

47 38

48 Jeolojik ve jeomorfolojik yapı olarak otlak alanları daha çok Emirdağları dağlık kütlesi ile Neojen e ait yüzeyler üzerinde yaygınlık göstermektedir. Paleozoik ve Mesozoik e ait kalker, mermer, çörtlü kalker ve metamorfik seriler ile volkanik kütleler aşınmaya karşı dirençli oldukları için jeolojik süreç içerisinde alanda yüksek ve engebeli arazileri oluşturmuşlardır. Ortalama yükseltinin 1400 metre ve üzerinde olduğu bu arazi yapısı üzerinde oluşan kireçsiz kahverengi ve kireçsiz kahverengi orman topraklarının derinliği az, verim durumları da düşük olduğu için otlak alanları olarak kullanılmaya başlanmıştır. Ortalama eğimin %20-25 i bulduğu Emirdağları üzerinde yer alan Kemerkaya kasabasının güneydoğusu, Kutlu, Nusratlı, Güney, Karayokuş gibi köy idari alanlarının büyük çoğunluğu geniş otlak alanlarıyla kaplıdır. Ortalama yükseltinin fazla ve sıcaklığın biraz daha düşük olmasından dolayı bu otlaklar yılın büyük bir kısmında kullanılabilmekte ve ova tabanındaki Ortakarabağ, Derekarabağ gibi köylerinde hayvanlarının otlatılmasında yararlanılmaktadır. Morfolojik olarak depresyon tabanında otlak alanları azdır. Çünkü; alüvyal toprakların üzerinde gelişen tarım alanları geniş alan kapladığı için otlaklar tarım alanları içerisinde küçük parçalar halinde kalmıştır. Otlak alanları içerisinde değerlendirilen çayır alanları özellikle depresyon tabanında Bolvadin ve Hamidiye idari ünitelerinin güneyindeki Akarçay vadisi çevresinde karşımıza çıkmaktadır. Ortalama yükseltinin metre arasında değiştiği bu alanda taban suyu yüzeye oldukça yakındır. Çayırlar mera alanlarına göre otlatma yönünden yıl boyu kullanılabilen ve daha sık ot örtüsüyle kaplı daha verimli alanlardır. Bolvadin ilçesinde otlaklar ve özellikle otlaklar üzerinde gelişen bitki toplulukları üzerinde morfolojik yapıyla birlikte iklim koşulları büyük etkiye sahiptir. Orta kuşakta yer alan ülkemiz, gerek çeşitli cins ve familyalara ait den fazla bitki türü barındırması ve gerekse yüzlerce bitki (vejetasyon) topluluğu içermesi yönünden, Dünya üzerinde Ekvatoral bölgeden sonra oldukça zengin bir ülke durumundadır. (Atalay, İ. 1992) Yüzyıllardan beri gelen iklim, toprak, yükselti ve en önemlisi de insanın olumsuz etkilerinden dolayı çok zengin floraya sahip Anadolu olumsuz yönde etkilenmiş ve bitki örtüsü yönünden çoğu alan fakirleşmiş ya da bitki örtüsünü tamamen kaybetmiştir. 39

49 Çalışma alanım olan Bolvadin ilçesi Orta Anadolu da hüküm süren karasal iklim özelliklerine sahiptir. Bu iklimin etkisi ve diğer etkenlerden dolayı alan Turan İran Ön Asya flora sistemi içerisinde yer almakta ve karakteristik bitki örtüsünü otlaklar üzerinde stepler oluşturmaktadır. Yağış mm BOLVADİN METEOROLOJİ İSTASYONUNDA ORTALAMA SICAKLIK VE YAĞIŞ DEĞERLERİ GRAFİĞİ ( ) Sıcaklık 0 C Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs Haziran Yağış Temmuz Ağustos Eylül Sıcaklık Ekim Kasım Aralık 0 Aylar Şekil 6. Bolvadin İlçesinde Yıllık Ortalama Sıcaklık ve Yağış Grafiği (Kaynak: D.M.İ.) Bolvadin ilçesi ve yakın çevresi yıllık ortalama C sıcaklığa ve mm yağışa sahiptir. Genel hatlarıyla otlak alanlarının tamamı alkalin reaksiyon gösteren kahverengi topraklar ile kahverengi orman ve kireçsiz kahverengi topraklardan oluşmaktadır. Yaz aylarında sıcaklık değerlerinin yükselmesi ve yağış değerlerinin azalmasından dolayı ilkbaharda yeşeren ot toplulukları (stepler) sararmakta ve kurumaktadır. Morfolojik yapının ve yükseltinin de etkisiyle otlak alanlarındaki step ot toplulukları Emirdağları üzerindeki ortalama yükseltinin 1600 metre üzerinde olduğu alanlarda haziran ayından sonra da kullanılmaya ve hayvan otlatmaya elverişlidir. 40

50 BOLVADİN METEOROLOJİ İSTASYONUNDA YAĞIŞIN MEVSİMLERE DAĞILIŞI 20% 30% 16% 34% Kış İlkbahar Yaz Sonbahar Şekil 7. Bolvadin İlçesinde Yıllık Ortalama Yağışın Mevsimlere Oransal Dağılışı (Kaynak: D.M.İ.) İlçede otlaklar üzerinde gelişen ot toplulukları içerisinde; süsenler (Crocus ancyrensis), karanfiller (Saponaria prostrata), yavşanotu (Artemisia), devedikeni (Alhagi camelorum), sığır kuyruğu (Verbascum lasianthum), geven (Astragalus), üzerlik otu (Penagum karmala), papatya gibi otlar bulunmaktadır. İklim koşullarının etkisiyle otlaklarda hayvanları otlatma süresi plato yüzeyleri üzerindeki otlaklarda haziran sonuna kadar yaklaşık 4-4,5 ay iken, Emirdağlarının yüksek kesimlerinde bu süre ağustos sonuna kadar 6-6,5 ayı bulmaktadır. Kemerkaya, Büyükkarabağ, Karayokuş, Güney, Kutlu, Nusratlı, Yörükkaracaören gibi yerleşmelerin idari üniteleri içerisinde yükseltinin etkisiyle birlikte yapılan daha uzun süreli otlatma, yaylacılık faaliyetlerinin de gelişmesine neden olmuştur. Emirdağları üzerinde otlak alanlarında bulunan ve Bolvadin ilçesi ile birlikte Emirdağ ilçesindeki yerleşmelere hizmet veren başlıca yayla alanları; Gölcük, Göğüş, Emirbaba, Emirdağ, Çomaklı, Kızdoğdu ve Karacaören yaylalarıdır. Buradaki yayla alanlarındaki ot miktarı daha fazla olup verimleri daha yüksektir. İlçede yaylacılık faaliyetlerinin yürütüldüğü ve otlak alanlarının geniş olduğu Nusratlı, Yörükkaracaören, Kutlu, Güney gibi yerleşmelerin temel geçim kaynağı hayvancılıktır. Depresyon tabanında ortalama sıcaklık değerlerinin daha yüksek olması, otlakların çabuk kuruması otlaklardan daha kısa süreli faydalanılmasına neden 41

51 olmaktadır. Fakat; taban suyunun yüksek olduğu çayır alanları depresyon tabanında yıl boyu hayvan otlatmaya elverişlidir. Alanda otlak alanları üzerinde yayılış gösteren bozkır (step) bitki topluluğu antropojen karakterlidir. Yani zaman içerisinde insanların yapmış olduğu tahribatın sonucudur. İlçede kışların soğuk ve sert geçmesi tarihsel süreç içerisinde alanda kurulan bütün yerleşmelerin ısınma ihtiyaçlarını karşılamak için varolan ormanların kesilmesine neden olmuştur. Alanda tahribat depresyon tabanına yakın olan Neojen aşınım yüzeylerinden (ortalama yükselti metre) Emirdağlarının yüksek kesimlerine doğru kademeli olarak gerçekleşmiştir. Tahribatla birlikte de otlak alanları depresyon tabanından Emirdağlarına doğru kademeli olarak artmıştır. Tarım alanlarının dağılışında olduğu gibi alanda nüfusun gelişimi, dağılışı ve ihtiyaçlarını karşılamak için yapmış oldukları orman tahribatı otlakların dağılışı üzerinde etkili olan beşeri faktörlerdir. İlçede son 60 yılda nüfusun 4 kattan fazla artması yeni yerleşim alanlarının kurulması ve nüfusun dağılışı temel ekonomik faaliyetlerden biri olan hayvancılığın yürütülebilmesi için otlak alanlarına duyulan ihtiyacı artırmıştır. Zaman içerisinde orman tahribatıyla birlikte tarım yapılamayan eğimli arazi yapısına sahip olan Emirdağları üzerinde ve batıdaki Paşa Dağı üzerinde otlaklar yaygınlaşmış ve Karayokuş, Güney gibi hayvancı köyler doğmuştur. Büyükkarabağ, Kemerkaya, Taşlıdere, Yörükkaracaören gibi yerleşmelerin idari alanları içerisinde yükseltinin fazla olduğu alanlarda lekeler halinde orman alanlarının bulunması tahribatın bir göstergesidir Orman Alanları Bolvadin ilçesi arazi varlığının yaklaşık %5,6 sı yani dekarı orman alanlarından oluşmaktadır. Alanda orman alanları lekeler halinde yer almaktadır. Emirdağları ve Paşa Dağı üzerinde korunaklı vadiler içerisinde ve soğuğa karşı dulda alanlarda ormanlar tutunabilmiştir. 42

52 43

53 İklim özelliklerinin doğal orman örtüsünün gelişimi için uygun olmaması ve yüzyıllardan beri gelen tahribat sonucu orman alanları diye gösterilen yerlerde ne yazık ki tam anlamıyla orman örtüsü bulunmamaktadır. Bozuk baltalıklar şeklinde fundalıklardan oluşan orman alanlarında hakim ağaç türlerini meşe (Qercus), ardıç (Juniperus) ve yer yer karaçamlar (Pinus nigra) oluşturmaktadır. Büyükkarabağ, Kemerkaya, Dişli, Özburun, Güney, Kutlu, Nusratlı, Taşlıdere ve Yörükkaracaören idari üniteleri içerisinde orman alanları karşımıza çıkmaktadır. Alanda orman alanlarının dağılışı üzerinde özellikle jeolojik ve jeomorfolojik yapı ile iklim koşullarının büyük etkisi bulunmaktadır. Jeomorfolojik olarak Emirdağları ve Paşa Dağı gibi dağlık kütleler orman alanlarının tutunabildiği birimlerdir. I.ve II. jeolojik zamanlara ait kalker, çörtlü kalker, şistler ve volkanik seriler üzerinde metrelerde orman alanları gelişme göstermiştir. Orman alanlarının üzerinde bulunduğu başlıca toprak grupları ise kireçsiz kahverengi orman toprakları ve kireçsiz kahverengi topraklardır. Özellikle Emirdağları üzerinde tutunma ortamı bulan orman alanları morfolojik olarak daha küçük birimler olan vadi, sırt ve korunaklı yamaçlar üzerinde yer almaktadır. Yarı kurak iklim koşulları orman alanlarının her geçen gün daralmasında tahribatla birlikte büyük etkiye sahiptir. Bir bölgede hakim olan bitki topluluklarının değişmemesi için o bölgedeki iklim, toprak ve bitki örtüsü gibi ekolojik şartların değişmemesi gerekmektedir. Tüm dünyada olduğu gibi Türkiye de de ekolojik şartlarda büyük değişiklikler yaşanmıştır. IV. jeolojik zaman içerisinde Würm buzul devrinde kuzey sektörünün nemli ve soğuk ortam bitkileri Anadolu nun iç kısmında yayılma ortamı bulmuştur. Post glasyal döneminde yani günümüzden yaklaşık bin yıl önce Anadolu da kurak bir devre hakim olmuş ve gelişen orman elemanları yerini steplere bırakmıştır. Bu durum Bolvadin ilçesinde de çok belirgin olmuştur. Klimatik olarak 6-7 bin yıl önce Anadolu da sıcaklık ve nem koşulları artmış bu dönemde ağaçlı stepler yaygın hale gelmiştir. Günümüzden 1500 yıl öncesine kadar klimatik optimumlar devam etmiş sonra genel olarak kuraklık etkileri artmıştır. Daha önce Anadolu nun orta kesimlerinde (Bolvadin ilçesi de dahil) dağılış alanı bulan ormanlar kenarlara ve yüksek alanlara doğru çekilmişlerdir. Anadolu da nemli devrede yetişmiş daha sonra kuraklığa uyum 44

54 sağlamış olan karaçam, meşe ve ardıçlar Orta Anadolu da olduğu gibi Bolvadin ilçesinde de ormanları oluşturan başlıca türlerdir. Meşe ve ardıçlar yıllık ortalama sıcaklığın C arasında değiştiği kışın kar yağışlı, karaçamlar ise sıcaklığın -5 0 C nin altına düştüğü yüksek sahalarda uygun yetişme ortamı bulurlar. Bu ağaç türleri vejetasyon döneminde C arasında sıcaklık isterler. Yıllık ortalama yağış miktarının ise en az mm arasında olması gerekmektedir. Bu iklim özelliklerini ağaçlar daha çok ortalama yükselti ve eğim koşullarının fazla olduğu Emirdağları üzerinde bulunmaktadır. Orman alanları da bu dağlık kütle üzerinde dağılış göstermiştir. Geçmişten günümüze alandaki nüfus hareketleri ve nüfus gelişimi orman alanlarının dağılışı üzerinde etkili olmuştur. Alanda nüfusun artması, iklim koşullarının kış mevsiminde sert ve soğuk olması yeni yerleşim yerlerinde konutların yapımında (özellikle çatı yapımında) ağaçlara ihtiyaç duyulması orman alanlarında büyük tahribatlara neden olmuştur. Roma ve Bizans döneminde ortalama yükseltinin 1300 metrelere kadar olduğu alanlarda yayılış gösteren orman alanları tahribat sonucu yükseklere çekilmiş ve günümüzde lekeler halinde korunaklı vadi içlerinde tutunma ortamı bulabilmişlerdir. 45

55 3. BÖLÜM BOLVADİN İLÇESİNDE ARAZİDEN YARARLANMA Bazı coğrafyacılar tarafından araziden yararlanma hammaddeler coğrafyası altında bir alt başlık olarak da ele alınmaktadır. Oysaki araziden yararlanma kapsamında, tarım hayvancılık gibi hammaddelerle ilgili konular olduğu kadar yerleşme, nüfuslanma, sanayi ve hizmetler gibi coğrafyanın diğer alt başlıklarıyla da ilgili konular yer almaktadır. Türkiye de coğrafyacılar ya da devletin çeşitli kurumları tarafından araziden yararlanma bölgesel yada yöresel düzeyde kalmış ve yaygınlaştırılamamıştır li yıllardan itibaren başlayan arazi kullanımına ait çalışmalar o yıllardaki çalışmalarla kalmıştır. Bu çalışmalar Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü tarafından il ve ilçe bazında yapılmış köy bazına kadar çalışmalar indirgenememiştir. Afyonkarahisar iline ait arazi varlığı çalışması 1994 yılında yapılmıştır. Bu dönemden sonraki arazi kullanımına ilişkin değişiklikler kayıt altına alınmamıştır. Bu tez kapsamında da mevcut durumu geçmiş yıllarla karşılaştırılarak Bolvadin ilçesinin ilçe alanı bazında günümüzdeki arazi varlığı ortaya çıkarılmaya çalışmıştır. Bolvadin ilçesinde yürütülen ekonomik faaliyetler ile arazi kullanımı arasında sıkı bir ilişki vardır. Bolvadin ilçesinde otlak ve tarım alanlarının geniş yer kaplaması ilçede tarım ve hayvancılık gibi birincil faaliyetleri ön plana çıkarmıştır. İlçe ve yakın çevresinde haşhaş üretiminin fazla olması Türkiye de tek olan Alkoloid fabrikasının ilçede kurulmasına neden olmuştur. Ulaşım alanlarından dolayı ilçede sanayi faaliyetleri geliştiği gibi Eber Gölü nün varlığı ilçede gölden faydalanmayı da ön plana çıkarmıştır Hammadde Üretim Alanları İnsanın hiçbir etkisi olmadan doğada kendiliğinden yetişmiş, işlenmemiş haldeki her türlü doğal ürünlere, insanın bizzat uğraşarak yetiştirdiği işlenmemiş ürünlere hammadde denilmektedir. (Özçağlar A S. 122) Bir alanda arazi kullanımının belirlenmesinde hammadde üretim alanları önemli bir yere sahiptir. Çünkü hammadde üretimi mekandan yararlanmayı da beraberinde getirmektedir. Tarım, hayvancılık, ormancılık, avcılık, toplayıcılık ve madencilik doğal ortamlarla birebir ilişkili hammadde üretim gruplarıdır. (Taş, B S. 136) 46

56 Bir alandaki hammadde üretim alanları o alanın sahip olduğu potansiyele de (tarım alanları, otlak, orman varlığı) bağlı olarak biri diğerinden yada diğerlerinden daha baskın olabilir ya da eşdeğer olabilmektedir. Bolvadin ilçesinde tarım ve hayvancılığın ön planda olduğu gibi bir yerde sahip olunan doğal ve beşeri özellikler, o yerdeki hammaddece üretim faaliyetlerinin alansal dağılışı ve yoğunluğunu etkilemektedir. Bolvadin ilçesinin arazi yapısı ve ilçenin doğal özellikleri ilçe genelinde tarım ve otlak alanlarının geniş yer kaplamasına neden olmuştur. Bu bağlamda arazi kullanımı adına öncelikle Bolvadin ilçesindeki tarım alanları ele alınmıştır Tarım Alanlarından Yararlanma Gerekli ve yararlı bitkileri yetiştirmek amacıyla toprak üzerinde yapılan çalışmaların bütününe tarım denir. (Özçağlar, A. 2000) Anadolu nun büyük bir bölümünde olduğu gibi çalışma alanımda da tarımsal faaliyetler halkın geçim kaynağı ve ekonomik kazancı olarak çok önemlidir. Çünkü tarımsal faaliyetler sonucu elde edilen ürünler doğrudan tüketildiği gibi satılarak ekonomik kazançta elde edilmektedir. İnsan hayatının devamı ve insan doğal ortam etkileşimi bakımından arazi kullanımı içerisinde tarım alanları oldukça önemli bir yere sahiptir. Bolvadin ilçesinde tarım alanlarının depresyon tabanında ve bu depresyona doğru alçalan Emirdağları nın güney yamaçlarında yoğunlaştığı görülmektedir. (Harita 6) İlçedeki en fazla tarım alanının Bolvadin kentsel idare alanı içerisinde olduğunu görmekteyiz. En az tarım alanı ise 1035 dekarla Kutlu Köy idari alanı içerisinde yer almaktadır. İlçede tarım alanlarının dağılışında yer şekilleri ve eğim koşulları çok büyük etkiye sahiptir. Özellikle tarım alanları ilçe arazisinde yükselti ve eğimin az olduğu depresyon tabanı ile kuzeyde yükseltinin biraz arttığı Neojen e ait yüzeyler üzerinde yoğunlaşmaktadır. 47

57 Bolvadin ilçesinde tarım alanlarının idari ünitelerin yüzölçümleri içerindeki dağılışları incelendiğinde; Bolvadin kentsel alanı ve Dişli Kasabası idari alanları içerisinde %50 den fazla yer kapladığı görülür. Emirdağları nın güneybatı etekleri üzerinde yer alan Kutlu, Taşlıdere, Taşağıl, Karayokuş gibi köylerin idari alanlarının neredeyse tamamı tarım dışı alanlar (mera,taşlık) olarak kullanılmaktadır. İlçede genel olarak tarım alanları oranı idari ünitelerin yüzölçümüne göre depresyon tabanından kuzeye Emirdağları dağlık kütlesine doğru azalış gösterir. Arazi kullanımı içerisinde,tarım alanları ekili tarım alanları ve dikili tarım alanları olarak iki gruba ayrılabilir. (Özçağlar, A s:129) Bolvadin ilçesinde de arazi kullanımı içerisinde tarım alanları bu yaklaşım içerisinde ele alınarak değerlendirilecektir Ekili Tarım Alanları Tohum ekerek üzerinde yıllık veya sezonluk zirai bitki yetiştirilen, her ürün alıştan sonra yeniden işlenen tarım alanlarına ekili alanlar denilmektedir. (Özçağlar, A s:129) Arpa, buğday, pamuk, çeltik, mısır, soya, fasulye, nohut, mercimek gibi bitkiler ekili tarım alanlarında ekimi yapılan bazı tarım ürünleridir. Bolvadin ilçesinde toplam dekar tarım arazisi bulunmaktadır. Bu tarım alanlarının dekarı (%99.5) ekili alanlardan oluşmaktadır. Görüldüğü gibi Bolvadin ilçesindeki tarım alanlarının neredeyse tamamı ekili tarım alanlarından oluşmaktadır. İlçedeki ekili tarım alanlarında buğday, arpa, fiğ, haşhaş, şekerpancarı, ayçiçeği, fasulye, mercimek, nohut, patates, soğan gibi tarla bitkileri yetiştirilmektedir. 48

58 49

59 EKİLİ ALAN İDARİ ÜNİTE Ekili Alan Kuru (Nadaslı) Sulu Tarla Alanı Sebze Alanı Toplam Tarım Alanı Yüzölçümü Bolvadin Büyükkarabağ Derekarabağ Dipevler Dişli Güney Hamidiye Karayokuş Kemerkaya Kuracaova Kutlu Nusratlı Ortakarabağ Özburun Taşağıl Taşlıdere Yörükkaracaören TOPLAM Çizelge 10. Bolvadin İlçesinde Ekili Tarım Alanlarının Dağılışı Bolvadin ilçesinde tarla bitkileri yetiştirilen alanların oransal dağılımına bakıldığında; BOLVADİN İLÇESİNDE TARLA BİTKİLERİ YETİŞTİRİLEN TARIM ALANLARININ TÜRLERİNE GÖRE ORANSAL DAĞILIŞI 2% 15% 1% 2% 1% 1% 1%0%1%0% 28% 48% Buğday Arpa Fiğ Melez(Tatlıcak) Haşhaş Şeker Pancarı Ayçiçeği Nohut Patetes Diğer Mısır Sebze Şekil 8. Bolvadin İlçesinde Tarla Bitkileri Yetiştirilen Tarım Alanlarının Türlerine Göre Oransal Dağılışı 50

60 51

61 Ekili alanlar içerisinde yetiştirilen bitkilere göre Bolvadin ilçesinde, ekili tarım alanlarını tarla bitkileri ve sebze alanları olarak ikiye ayırabiliriz. Tarla Bitkileri Bolvadin ilçesinde toplam dekarlık ekili tarım alanlarının 2005 yılında yaklaşık dekarı (%29.6) nadas alanı iken 3657 dekarı (%0.9) sebze alanı geriye kalan (%69.9) dekarı ise tarla bitkilerinin ekili olduğu alanları oluşturmaktadır. İlçede üretim alanı olarak en geniş yer kaplayan tarla bitkisi olarak arpa ve daha sonra buğday gelmektedir. Tür Üretim Alanı(da) Üretim Miktarı(ton) Verim(kg/da) Arpa Buğday Buğday melez (Tatlıcak 97) Fiğ Ş.Pancarı Ayçiçeği Mısır Patates Haşhaş Nohut Fasülye 80 6,4 80 Soğan Mercimek 50 0,4 80 TOPLAM Çizelge 11. Bolvadin İlçesinde Ekili Tarım Alanlarında Yetiştirilen Tarım Ürünleri Arpa: İlçedeki tarla alanlarının % 32,3 ünü kaplayan arpa toplam dekarlık bir arazide yetiştirilmektedir. Hayvan yemi ve alkollü içeceklerin hammaddesi olarak kullanılan arpa ilçede daha çok kışlık yöntemlerde ekim, kasım aylarında ekilmektedir. İlçede kuru tarım yönteminin yaygın olması ve hayvancılığın gelişmiş olması arpa ve diğer tahılların üretimini ön plana çıkarmıştır. Yetiştirilen arpa temmuz başı gibi hasat edilir ve ilçedeki yem fabrikalarına yada Tarım Kredi Kooperatifi ile Toprak Mahsulleri Ofisine satılır. Depresyon tabanı ve kuzeydeki plato yüzeyleri üzerinde metreler arası tarımı yapılan arpanın dekar başına verimi buğdaya göre daha yüksektir (verim;350/kg/da). Arpanın birim alanda elde edilen verimi depresyon tabanından kuzeydeki plato yüzeyine doğru genel olarak düşmektedir. Nedeni toprak özelliklerinin ve taban suyu seviyesinin değişmesidir. Dekar başına kg tohumluk arpa karşılığı dekardan kg arpa alınmaktadır. 52

62 Foto 3. Bolvadin İlçe Arazisinde Hasat Edilmiş Tahıl Arazilerinden Bir Görünüş Buğday: Bolvadin ilçesinde tarla alanlarının melez (Tatlıcak-97) ile birlikte (%31,5) dekarlık alanda yetiştirilmektedir dekarlık tarla alanında buğday ekimi yapılırken, günümüzde verimi daha yüksek olan ve Anadolu da yoğunlaşan buğday, çavdar melezi olan dekarlık alanda da Tatlıcak 97 ekimi yapılmaktadır. Temel besin maddesi olan buğday ilçede daha çok depresyon tabanına yakın köy idari alanlarında yetiştirilmektedir. Özellikle Bolvadin ilçe merkezi ile Hamidiye köylerinde buğdayın yoğun olarak yetiştirildiği arazi çalışmaları sırasında gözlenmiştir. İlçede buğday yaklaşık metre yükseltilere kadar yetiştirilmektedir. Dekar başına alınan verim arpada olduğu gibi depresyon tabanından kuzeye Neojen aşınım yüzeylerine doğru gidildikçe düşmektedir. İlçede ortalama dekar başına verim 300 kg iken bu değer depresyon tabanında 400 kg kadar çıkmaktadır. İlçede buğdayda kışlık buğday şeklinde ekim - kasım aylarında ekilmekte ve temmuz sonu, ağustos başı gibi hasat edilmektedir. İlçede dekar başına ortalama kg tohumluk buğday ekilmekte ve dekardan ortalama 300 kg buğday elde edilmektedir. 53

63 İlçede üretilen buğday çiftçiler tarafından un fabrikalarına satıldığı gibi tüccarlara, Tarım Kredi Kooperatifine yada Toprak Mahsulleri Ofisine satılmaktadır. Özellikle ilçede son iki yıl içerinde azda olsa tahıllar grubunda üretim ve ekim olarak bir azalış yaşanmaktadır. Bu durum üzerinde gübre, mazot ve hasat masraflarının artması, tam tersine buğday ve arpanın kg fiyatının düşmesi etkili olmaktadır. Fiğ: Bolvadin ilçesinde tarla alanlarının (%1,3) yani 500 dekarlık bir kısmında yem bitkisi olan fiğ ekimi yapılmaktadır. İlçede özellikle son yıllarda hayvancılığın tarım dışı önemli bir geçim kaynağı olması ve öneminin artması hayvansal yem üretiminde de bir artışa neden olmuştur. Özellikle hayvancılığın önemli olduğu köy idari alanlarında fiğ ekimi yapılmaya başlanmıştır. Kemerkaya Kasabası, Büyükkarabağ Kasabası, Güney, Kutlu, Taşagıl gibi.. Yetiştirilen fiğ kış mevsiminde hayvanlara yedirilmek üzere depolanmakta ihtiyaç fazlası da ilçedeki yem fabrikalarına satılmaktadır. Haşhaş: Haşhaş tek yıllık, hem yazlık hem de kışlık ekilebilen otsu bir endüstri bitkisidir. Afyon, dolayısıyla afyonun elde edildiği haşhaş bitkisi M.Ö li yıllardan beri bilinmektedir(baktır,1988). Haşhaşın anavatanı tam olarak tespit edilememiş olsa da Doğu Akdeniz ülkeleri ve Anadolu olduğu tahmin edilmektedir. Gerek Hitit metinlerinde gerekse Anadolu yu gezen birçok gezginin notlarında ortaya çıkan haşhaşın Anadolu da çok eski tarihlerden itibaren yetiştirildiğidir. Osmanlı devleti döneminde haşhaş Anadolu da yaygın bir şekilde yetiştirilmiş. Osmanlı Tahrir Defterlerinde öşr-i afyon adıyla geçen vergi haşhaş üretiminden alınmıştır. Osmanlı döneminde Anadolu da haşhaş üretiminin merkezi günümüzde olduğu gibi İç Batı Anadolu özelliklede Afyonkarahisar ili olmuştur. Afyonkarahisar ilinin ismi ilde yoğun olarak afyon üretiminden gelmektedir. Cumhuriyet dönemine kadar önemli bir ihraç ürünü olan afyon, cumhuriyetin ilk yıllarında da önemini korumuştur. Cumhuriyetin ilk yıllarında İzmir, Afyonkarahisar, Amasya, Malatya ve Trakya olmak üzere beş ekim bölgesinde tarımı yapılmaktaydı. Uyuşturucu kaçakçılığı nedeniyle 1912, 1925 ve 1933 yıllarında üretimde sınırlandırmalara gidilmiştir. Trakya da üretim durdurulmuş ve ekim alanı dörde indirilmiştir. Bu uygulamalar zamanla değişikliğe uğrayarak ekim alanları genişletilmiştir. 54

64 Türkiye deki haşhaş üretimi uyuşturucu kaçakçılığının tekrar baş göstermesiyle 1971 yılında yasaklanmış ve yılında tekrar ekimine başlanmıştır. Haşhaş çizimi ekim yılıyla birlikte durdurulmuştur. Morfin ve diğer alkoloidler şu anda Bolvadin ilçesindeki Alkoloid fabrikasında işlenerek kimyasal yollarla elde edilmektedir. Alkoloid fabrikasından elde edilen verilere göre yılları arasında; Afyonkarahisar, Isparta, Çorum, Uşak, Burdur, Amasya, Konya, Karaman, Denizli, Manisa, Balıkesir, Eskişehir, Kütahya, Tokat, Samsun ve Ankara illerinde haşhaş tarımı yapılmıştır. İl Adı İlçe Adı İl Adı İlçe Adı Afyonkarahisar Merkez İlçe Amasya Merkez İlçe Bolvadin Merzifon Çay Çorum Merkez İlçe Emirdağ İskilip Sandıklı Ortaköy Sinanpaşa Konya Akşehir Sultandağı Doğanhisar Şuhut Kadıhanı Uşak Merkez İlçe Ilgın Banaz Seydişehir Eşme Denizli Merkez İlçe Burdur Merkez İlçe Çal Bucak Çardak Tefenni Çivril Yeşilova Manisa Merkez İlçe Isparta Merkez İlçe Selendi Yalvaç Balıkesir Bigadiç Keçiborlu Kepsut Şarkikaraağaç Kütahya Merkez İlçe Eskişehir Alpu Altıntaş Beylikova Gediz Çifteler Gediz Günyüzü Tokat Zile Seyitgazi Sivrihisar Çizelge Yılı Verilerine Göre Türkiye de Haşhaş Tarımı Yapılan İl ve İlçe Alanları 55

65 56

66 Bolvadin ilçesindeki tarım alanlarının (%0,7) yani 2500 dekarlık bir kısmında haşhaş ve haşhaş kapsülü üretimi yapılır. Üretilen haşhaş diğer il ve ilçelerde olduğu gibi önce TMO ofislerine satılmakta oradan da Alkoloid fabrikasına ulaşmakta ve işlenmektedir. Ekilen (Ha) Üretim (Ton) Hektara verim(ton) Yıllar Türkiye Afyon Türkiye Afyon Bolvadin Türkiye Afyon Çizelge 13. Türkiye ve Afyon da Haşhaş Kapsülü Üretiminin Yıllara Göre Dağılımı (Kaynak- DİE) TÜRKİYE - AFYONKARAHİSAR VE BOLVADİN'DE YILLARA GÖRE HAŞHAŞ KAPSÜLÜ ÜRETİMİ (Ton) Ton Yıllar Türkiye Afyon Bolvadin Şekil 9. Türkiye ve Afyonkarahisar ve Bolvadin de Haşhaş Kapsülü Üretiminin Yıllara Göre Dağılımı (Kaynak- DİE) 57

67 Tablo ve grafikten de anlaşıldığı üzere haşhaş üretiminde hem Türkiye hem Afyonkarahisar hem de Bolvadin de büyük dalgalanmalar yaşanmaktadır. Bu durum tamamen dış ticaret politikasıyla ilgilidir. Son yıllarda üretimi arttırma değil, verimi arttırma çalışmalarına önem verilmiş olup, Bolvadin Alkoloid Fabrikası deneme arazilerinde ıslah çalışmaları yapılmaktadır. Türkiye ve ilçedeki haşhaş üretiminden morfin ve türevleri elde edildiği gibi haşhaş yağı da elde edilmektedir. Bolvadin ilçesindeki haşhaş üretimi Dişli, Özburun kasabaları, Hamidiye, Kurucaova köyleri ve Bolvadin ilçe merkezinde yapılmaktadır. İlkbaharda ekilip yaz ortalarında hasat edilen haşhaş ilçedeki TMO ofisine oradan da Alkoloid fabrikasına satılmaktadır. Foto 4. Bolvadin İlçesinde Haşhaş Tarımı Bolvadin ilçesindeki ekili tarım alanları içerisinde şekerpancarı, ayçiçeği, mısır, patates, nohut, fasulye, soğan ve mercimek üretim alanı oldukça düşüktür. Bu ürünler daha çok günlük ihtiyacı karşılamaya yöneliktir. Ayçiçeği depresyon tabanındaki Hamidiye köyü ve Bolvadin ilçe merkezi çevresinde ekimi yapılmaktadır. Yaklaşık 3000 dekarlık alanda tarımı yapılan ayçiçeğinden 300 ton ürün elde edilmekte ve elde edilen ayçiçeği TMO ile çeşitli yem fabrikalarına satılmaktadır. 58

68 İlçede şekerpancarı üretimi yaklaşık 5250 dekarlık tarım alanında yapılmakta ve elde edilen ton şekerpancarı Afyon Şeker Fabrikası na teslim edilmektedir. İlçede şekerpancarı tarımı Bolvadin ilçe merkezi Dişli ve Özburun Kasabaları ile Hamidiye köyünde yapılmaktadır. İlçede son yıllarda hayvancılığın ön plana çıkması mısır ve az da yonca ekimini ön plana çıkarmıştır. İlçede yaklaşık 3000 dekarlık arazide tarımı yapılan mısırdan yıllık ortalama ton slaj mısır elde edilmektedir. Bolvadin ilçesi Orta Anadolu ile Ege Bölgesi geçiş kuşağında yer alması, yazların kurak ve sıcak geçmesi gibi nedenlerden dolayı nadaslı tarımın ön plana çıktığı bir ilçe idari alanına sahiptir. Sulamanın yapılamadığı ve gübrelemenin yetersiz olduğu Bolvadin ilçesinde dekarlık tarım arazisinin dekarı (%94,5) nadaslı kuru tarım yöntemiyle ekilmektedir dekarlık nadaslı kuru tarım arazisinin 2005 yılında dekarı ekili iken sı nadas alanıdır. İlçede depresyon tabanında nadas uygulaması az iken Özburun, Kemerkaya ve Büyükkarabağ Kasabasında nadas uygulaması fazladır. Genel olarak Bolvadin ilçesi tarım alanları bakımından değerlendirildiğinde toplam tarım alanı içerisinde ekili tarım alanı oranının %99,5 olduğu görülmektedir. Sebzeler Bolvadin ilçesinde toplam ekili tarım alanları içerisinde 3657 dekarlık (%0,95) bir alanda sebze ekimi yapılmaktadır. İlçedeki sebze üretim alanları sulanabilir tarım alanlarında tarımı yapılan bitkilerdir. Özburun, Hamidiye, Dişli ve Bolvadin ilçe merkezi gibi su kaynağına yakın alanlarda sebze tarımı yapılmaktadır. Sebze alanlarının 1653 dekarlık kısmı Hamidiye Köyü ile Özburun ve Dişli Kasabalarında yer alırken, 2004 dekarlık kısmı Bolvadin kentsel idare alanı içerisinde yer almaktadır. İlçede sulama olanaklarının bulunmadığı dağlık ve engebeli yaklaşık 12 köy ve kasaba idari alanında sebze tarımı yapılan ekili tarım arazisi yoktur. 59

69 Tür Üretim Alanı(da) Üretim Miktarı(ton) Verim(kg/da) Domates Fasulye(Taze) Biber Ispanak Turp Taze Soğan ,5 700 TOPLAM 3657 Çizelge 14. Bolvadin İlçesinde Ekili Alanlarda Yetiştirilen Sebzelerin Üretim Alanları,Üretim Miktarı ve Verimliliği (2005) Yukarıdaki tablodan da anlaşılacağı üzere ilçede domates, biber, taze fasulye, ıspanak, taze soğan, turp ekimi yapılmaktadır. Özellikle ilçede tüketimin daha fazla olmasından dolayı domates, taze fasulye ve biber üretimi daha fazladır. Bolvadin ilçesindeki sebze üretimi daha çok günlük ihtiyacı karşılamaya yöneliktir. İhtiyaç fazlası ürünler Bolvadin, Özburun, Dişli ve Büyükkarabağ pazarlarında satılmaktadır. BOLVADİN İLÇESİNDE SEBZELERİN ÜRETİM ALANLARINA GÖRE ORANSAL DAĞILIMI 6% 3% 10% 41% 11% 29% Domates Fasulye(Taze) Biber Ispanak Turp Taze Soğan Şekil 10. Bolvadin İlçesinde Sebzelerin Üretim Alanlarına Göre Oransal Dağılımı (2005) Ekili tarım alanlarının geniş yer kapladığı ilçede genel olarak ekili tarım alanları depresyon tabanından kuzeydeki dağlık kütlelere doğru azalış gösterir metre yükseltiye kadar çıkan tarım alanlarında daha çok arpa ve fiğ tarımı yapılırken depresyon tabanında buğday, şekerpancarı, haşhaş tarımı yapılmaktadır. 60

70 Bolvadin ilçesinde toplam tarım alanlarının (%5,7) yani dekarlık bir tarım arazisi sulama olanaklarına sahip olsa da ilçedeki ekili tarım alanlarını ekili kuru ve ekili sulu tarım alanları olarak ta ikiye ayırabiliriz. Sulu tarım alanları depresyon tabanındaki Hamidiye ve Bolvadin kentsel idari alanı içerisinde yoğunlaşmakta, şekerpancarı, haşhaş, mısır, patates ve çeşitli sebzeler yetiştirilmektedir. Yükselti, eğim ve iklim koşulları ile birlikte toprak yapısı kuzeye gidildikçe sulu tarım alanlarının azalmasına ve nadaslı kuru tarım alanlarının ön plana çıkmasına neden olmaktadır Dikili Tarım Alanları Tarım alanlar içerisinde; üzerinde uzun ömürlü kültür bitkilerine yer veren tarım alanlarına dikili alanlar denilmektedir.(özçağlar, A s:129) Fidan dikimi sonucu oluşturulan dikili alanlar üzerinde çeşitli meyveler elde edilmekte, uzun yıllar boyunca yıldan yıla değişen miktarlarda ürün elde edilmektedir. İlçede çoğunlukla meyve ağaçlarının bulunduğu dikili alanlar Türkiye genelinde olduğu gibi çok geniş yer kaplamazlar. Bolvadin ilçesindeki dikili alanların oranı ilçe toplam tarım alanının %0,5 ini oluşturmaktadır dekarlık dikili alanın 1586 dekarını meyve ağaçları, 305 dekarını da kavaklıklar oluşturur. İlçede özellikle Özburun, Dişli ve Bolvadin kentsel idari alanları içerisinde taban suyunun yüksek olduğu Değirmendere ve Horansuyu dereleri vadisi boyunca dikili alanlar karşımıza çıkmaktadır. Foto 5. Dikili Tarım Alanları İçerisinde Kavaklıklar 61

71 İlçedeki dikili alanların %84 ünü oluşturan meyve alanları içerisinde yetiştirilen başlıca meyve ağaçlarını kayısı, vişne, zerdali, elma, ahududu oluşturmaktadır. Tür Üretim Alanı(da) Ağaç Sayısı Elma Vişne Kavaklık Ahududu Kayısı Zerdali Üzüm TOPLAM 1891 Çizelge 15. Bolvadin İlçesinde Dikili Alanlarda Yetiştirilen Meyvelerin Üretim Alanları ve Ağaç Sayıları (2005) BOLVADİN İLÇESİNDE DİKİLİ ALANLARDA YETİŞTİRİLEN MEYVELERİN ÜRETİM ALANLARINA GÖRE ORANSAL DAĞILIMI (2005) 9% 4% 1% 13% 38% 16% 19% Elma Vişne Kavaklık Ahududu Kayısı Zerdali Üzüm Şekil 11. Bolvadin İlçesinde Dikili Alanlarda Yetiştirilen Meyvelerin Üretim Alanlarına Göre Oransal Dağılımı (2005) Bolvadin ilçesindeki dikili alanlar içerisinde en çok yer kaplayan meyve elmadır. En az üretim alanına sahip olan meyve ise 27 dekarla üzümdür. Oysa ki 1980 li yıllarda çevre ilçelerde olduğu gibi Bolvadin de de birçok alan üzüm alanı olarak kullanılmış fakat daha sonra bağlarda ortaya çıkan çeşitli hastalıklardan dolayı üretim alanı günümüzde azalmıştır. 62

72 İDARİ ÜNİTE Dikili Alan Toplam Tarım Alanı Yüzölçümü Bolvadin Büyükkarabağ Derekarabağ Dipevler Dişli Güney Hamidiye Karayokuş Kemerkaya Kuracaova Kutlu Nusratlı Ortakarabağ Özburun Taşağıl Taşlıdere Yörükkaracaören TOPLAM Çizelge 16. Bolvadin İlçesinde İdari Ünitelere Göre Dikili Alanlar (Dekar) Bolvadin kentsel idari alanının batı kesiminde yer alan bahçe ve kavaklıklar ilçedeki dikili alanların en fazla olduğu alanları oluşturmaktadır. İlçede üretilen meyveler genelde ilçedeki pazarda yada çevre ilçelerdeki pazarlarda satılmaktadır. Genel olarak Bolvadin ilçesindeki tarım alanları değerlendirildiğinde; ekili alanların neredeyse ilçe tarım alanlarının tamamını oluşturduğu ve ilçe halkının geçimini ekili alanlardan sağladığı görülmektedir. Özellikle buğday ve arpa ilçede yetiştirilen en önemli tarım ürünleridir. Haşhaş üretim alanı az olsa da ilçe ekonomisine Alkoloid fabrikasıyla birlikte büyük katkıda bulunmaktadır. Bunun dışında ilçede şekerpancarı, ayçiçeği, fiğ gibi ürünlerde yetiştirilmektedir. İlçedeki ekili alanların depresyon tabanından kuzeydeki dağlık kütlelere doğru azalış gösterdiği görülür. Dikili alanlar ise ilçede çok az bir alanda özellikle de vadi tabanında ilçenin batı kesiminde karşımıza çıkmaktadır. İlçede sulu tarım alanları az olup daha çok depresyon tabanında karşımıza çıkmaktadır. Kuzeydeki Neojen e ait aşınım yüzeyleri üzerinde tamamen nadaslı kuru tarım yapılmaktadır. 63

73 Otlak Alanlarından Yararlanma Otlak alanları kırsal kesimde ekonomik faaliyetler açısından oldukça önemlidir. Türkiye de mera hayvancılığı şeklinde yapılan hayvancılık faaliyetleri Bolvadin ilçe halkının en önemli uğraşlarından birisidir. Kırsal kesimde yürütülen hayvancılık faaliyetleri gıda sanayinin hammaddesini oluşturmaktadır. Hayvanlardan elde edilen et, süt, yün, yapağı, kemik hem gıda hem de daha birçok sanayi koluna hammadde teşkil etmektedir. Hayvanların otlaması, büyümesi ve gelişiminde önemli bir yere sahip olan otlak alanları sanayi faaliyetlerinin de bir nevi temelini oluşturmaktadır. Arazi kullanımı içerisinde otlak alanları ikiye ayrılmaktadır. Çayırlar; taban suyunun yüksek olduğu ova veya vadi tabanları ile orman örtüsünün doğal olarak kesintiye uğradığı yüksek kesimlerde yer alan bir ot formasyonudur. (Özçağlar, A :134) Çayır formasyonları taban suyuyla beslendiği için yıl boyunca yeşil kalarak hayvanların bir zaman otlayabileceği alanları oluşturur. İkinci bir otlak alanı olan mera alanları ise çayırlardan farklı olarak yılın belli dönemlerinde üzerlerinde ot yetişen alanlardır. Böyle olunca da meralarda hayvanların otlatılması ve mera alanlarının kullanımı daha kısa olmaktadır. Mera alanları Türkiye de olduğu gibi Bolvadin ilçesinde de orman örtüsünün yetişmediği, tarım yapılmayan eğimli alanlarda karşımıza çıkmaktadır. İlçede meralar çayır alanlarına göre daha geniş yer kaplamaktadır. Otlak alanlarının dağılımına baktığımızda Türkiye de otlak alanlarının toplam alanın % 15 ini, Afyonkarahisar ilinde toplam alanın % 17 sini, Bolvadin ilçesinde ise toplam alanın %43 ünü oluşturduğu görülmektedir. Oransal dağılımdan da anlaşılacağı üzere Bolvadin ilçesinde otlak alanları Türkiye ve Afyonkarahisar iline göre daha fazla yer kaplamaktadır. Afyonkarahisar ilindeki km 2 lik otlak alanının km 2 si Bolvadin ilçesinde (%23) yer almaktadır. Bolvadin ilçesindeki otlak alanlarının büyük çoğunluğu meralardan oluşmaktadır. Mera alanları ise daha çok kuzeydeki Emirdağların yüksek ve eğimli alanlarında karşımıza çıkmaktadır. Emirdağlarının yamaçlarında karşımıza çıkan mera alanları genelde Neojen aşınım yüzeyleri ile volkanik yapılar üzerinde oluşmuştur. 64

74 İlçedeki çayır alanları ise daha çok Eber Gölü çevresi ile Akarçay çevresindeki taban suyunun yüksek olduğu Kuaterner e ait dolgu alanlarında yoğunlaşmıştır. Bolvadin ilçesindeki otlak alanları arazi kullanımı açısından değerlendirildiğinde oldukça geniş yer kapladığı görülür. İlçede otlak alanları daha çok ilçenin kuzeyinde toplanmıştır. İlçede besi ve ahır hayvancılığı ön planda olsa da özellikle otlak alanlarının dağılışı ile hayvan varlığı ve hayvancılık faaliyetleri arasında bir paralellik olduğu görülür. Mera ve otlak alanlarının kuzeydeki dağlık alanlarda yoğun olması bu alandaki köylerde hayvancılığında yoğun olmasına neden olmuştur. Örneğin; Büyükkarabağ kasabasında adet büyükbaş ve adet küçükbaş hayvan beslenmektedir. Her iki değerde ilçedeki toplam büyük ve küçükbaş hayvan sayısının % 10 una denk gelmektedir. Dağlık kesimlerdeki idari ünitelerde hayvancılık tarımsal faaliyetlere göre daha ön plana çıkmıştır. İlçede yetiştirilen başlıca hayvan türleri sığır, koyun ve keçidir. Bu hayvan türleri içerisinde en fazla olanı koyundur. Bununda temelinde ilçedeki bozkır bitki örtüsünün varlığı ve yaygınlığı vardır. Bolvadin ilçesinde idari ünitelere göre otlak alanlarının dağılışı incelendiğinde idari üniteler içerisinde de otlak alanlarının oranın en az olduğu idari ünitenin Bolvadin kentsel idari alanının olduğu görülür. 65

75 66

76 İlçede; Bolvadin kentsel alanı içerisinde otlak alanların %13,1 olduğu görülür. İki idari ünitede otlak alanlarının %20 ile %30 arasında, 3 idari ünitede %30 ile %50 arasında geriye kalan 11 idari ünitede de otlak alanların %50 nin üzerinde olduğu görülür. İlçede otlak alanlarının fazlalılığı genel hatlarıyla hayvancılığın mera hayvancılığı şeklinde yapılmasına neden olmuştur. İDARİ ÜNİTE Sığır Sayısı Koyun Sayısı Keçi Sayısı Toplam Hayvan Otlak Alanı Otlak Oranı Yüzölçümü (dekar) Bolvadin , Büyükkarabağ , Karayokuş Kemerkaya , Kurucaova , Dişli , Özburun , Hamidiye , Taşağıl , Ortakarabağ , Güney , Dipevler Taşlıdere , Kutlu Yörükkaracaören , Derekarabağ , Nusratlı , TOPLAM Çizelge 17. Bolvadin İlçesinde İdari Ünitelere Göre Hayvan Sayıları, Otlak Alanları ve Yüzölçümleri (Sıralama Hayvan Sayısına Göre Yapılmıştır.) 67

77 Bolvadin kentsel idari alanı içerisinde mera hayvancılığı yanında besi ve ahır hayvancılığı da ön plana çıkmıştır. Bu durumu baş hayvanla ilçede en fazla hayvan sayısına sahip olan Bolvadin kentsel idari alanında otlak alanlarının dekarla %13 yer kaplaması kanıtlamaktadır. İlçede otlak alanı oranının fazla olduğu bazı idari ünitelerde tam tersine hayvan sayısının az olduğu görülmüştür. Örneğin Güney Köy gibi.. Bu durumu en iyi şekilde ortaya koymak için ilçede idari üniteleri sahip oldukları hayvan sayılarına göre otlak alanlarıyla oranlamış bulunmaktayım. Yapılan oranlamada ilçede hayvan sayısının otlak alanlarına oranının bütün idari ünitelerde sıfıra yakın olduğu görülmüştür. En yüksek orana sahip olan idari üniteyi 0,5 ile Bolvadin en az orana ise 0,04 ile Dipevler oluşturmaktadır. Çalışma alanımda en fazla hayvan sayısına sahip olan idari ünite Bolvadin kentsel alanı iken en az hayvan sayısına sahip olan idari ünite Emirdağları nın güney eteklerinde yer alan 753 baş hayvan ile Nusratlı dır. İlçede yetiştirilen hayvan türleri genelde sığır, koyun ve keçidir. Bu türler içerisinde en fazla olanı koyundur. BOLVADİN İLÇESİNDE TÜRLERİNE GÖRE HAYVAN ORANLARI 1% 20% 79% Sığır Koyun Keçi Şekil 12. Bolvadin İlçesinde Hayvan Türlerine Göre Oransal Dağılış 68

78 69

79 70

80 İlçede sığır yetiştiriciliği daha çok besi ve ahır hayvancılığı şeklinde yapılırken, koyun ve keçi yetiştiriciliği daha çok mera hayvancılığı şeklinde yapılmaktadır. İlçede büyük ve küçükbaş hayvancılıktan elde edilen et ve süt miktarına değinecek olursak; yaklaşık ton kırmızı et, ton da yıllık süt elde edilmektedir. Bolvadin ilçesi, Afyonkarahisar ili ve Türkiye nin hayvan varlığı değerlendirildiğinde; Türkiye de genelinde olduğu gibi Afyonkarahisar ve Bolvadin de küçükbaş hayvanların daha fazla olduğu görülmektedir. Bunda da hem Türkiye de hem de Afyonkarahisar ve Bolvadin de bozkır bitki örtüsünün daha yaygın olması ve ilçede karasal iklimin görülmesi etkilidir. Sığır Sığır Oranı(%) Koyun Koyun Oranı(%) Keçi Keçi Oranı(%) TOPLAM Türkiye Afyonkarahisar , , , Bolvadin Çizelge 18. Türkiye, Afyonkarahisar ve Bolvadin İlçesinde Büyük ve Küçükbaş Hayvan Sayıları (DİE 2002) İlçede sığır sayısının fazla olduğu idari üniteler Bolvadin, Kemerkaya, Büyükkarabağ, Dişli, Özburun gibi idari yönden kasaba ve şehir özellikli yerleşim birimleridir. İlçe genelinde yetiştirilen sığır ve koyunlar Bolvadin şehrinde kurulan hayvan pazarında yada yakın ilçe pazarları ile Afyon daki et entegre tesislerine satılmaktadır. İlçede hayvancılık tarımdan sonra ikinci ekonomik kazanç kaynağıdır. İlçe genelinde; adet sığır, adet koyun, 750 adet keçi bulunmaktadır. İlçe en az bulunan hayvan türü keçidir. Keçide özellikle depresyon tabanı kuzeyindeki dağlık ve engebeli alanlarda yetiştirilmektedir. Bolvadin ilçesinde, otlak alanlarında yapılan büyük ve küçükbaş hayvancılık dışında bir diğer yapılan hayvancılık türü de kümes hayvancılığıdır. İlçede adet kümes hayvanı yer almakta olup bunların yaklaşık adedini tavuk oluşturmaktadır. İlçede kümes hayvancılığı daha çok Bolvadin kentsel alanı içerisinde nüfusun ihtiyacını karşılamak adına yapılmaktadır. İlçedeki diğer idari ünitelerde yapılan kümes hayvancılığı ise köylerde günlük ihtiyacı karşılamaya yönelik olup ekonomik bir kazanç güdülmemektedir adet kümes hayvanından yıllık 71

81 ortalama ton beyaz et ve adet yumurta elde edilmektedir. Elde edilen yumurta ve beyaz etin fazlası ilçe pazarında satılmaktadır. İlçede yürütülen bir diğer hayvancılık türü de arıcılıktır. Toplam adet arı kovanından ton bal elde edilmektedir. Arıcılık daha fazla kuzeydeki dağlık alanda yapılmaktadır Orman Alanlarından Yararlanma Orman türlü büyüklükteki ve çeşitli özellikteki ağaçların yan yana bulunduğu bitki örtüsü. Bugünkü düşünceye göre orman, ağaçları, ağaç altı bitkileri, toprağı, aradaki boşlukları ve içindeki hayvanlarla bir bütündür. Bu bütünün en önemli özelliği ağaçların bu alanda çok yer kaplamasıdır. (İzbırak, R :254) Orman yukarıdaki tanımdan da anlaşılacağı üzere sadece ağaçlardan oluşmaz. Ağaçların yanında orman altı florası ve hayvanlar orman alanları içerisinde yer alan orman elemanlarıdır. Orman alanlarının, orman içindeki ağaç ve bitki türlerinin oluşumu ve özellikleri üzerinde iklimin büyük etkisi vardır. Sıcaklık, toprak nemliliği ve yağış ormanın özellikleri üzerinde etkilidir. Yer şekilleri ve ortalama yükselti koşulları ile insan etkisi de orman özellikleri üzerinde etkilidir. Türkiye koşullarında kendiliğinden yetişen doğal ormanlar genel olarak dağlık ve yüksek alanlarda oluşurlar. Bolvadin ilçe alanına bakıldığında bu genelleme söz konusudur. Ormanlık alanlar ilçenin daha çok kuzeyindeki ortalama yükselti ve eğimin arttığı Emirdağlarında karşımıza çıkar. Bu alandaki orman arazisi tam anlamıyla bir orman özelliği göstermemektedir. Bozuk baltalık yada fundalık şeklinde bulunan ve arazide lekeler halinde görülen orman alanları daha çok Büyükkaradağ kasabasının kuzeyinde yoğunlaşmaktadır. Bolvadin ilçesi ve yakın çevresinde geçmişten günümüze gelen aşırı tahribat sonucu orman alanları azalmıştır. 72

82 Foto 6. Emirdağları Üzerinde Lekeler Şeklinde Görülen Fundalık Alanlar (Meşe, Ardıç ve Karaçam) Ormanlardan çeşitli şekillerde faydalanılmakta ve bazı alanlarda doğrudan geçim kaynağı sağlanmaktadır. Ormanlar kağıt ve selüloz yapımında hammadde olduğu gibi kimi çam ağaçlarından reçine elde edilmekte, yakacak olarak ısıtmada faydalanılmakta, doğal bir dinlenme alanı oluşturmakta, çevreyi ve atmosferi temizlemekte, erozyonu azaltmaktadır. Fakat yukarıda saydığımız unsurların neredeyse hiçbiri Bolvadin ilçesi açısından ormanların faydaları ve ormanlardan yararlanma unsurları değildir. Çünkü ilçede ormanlar oldukça az yer kaplamaktadır. (%5,6) Köy idari alanları bazında değerlendirilirse en fazla orman arazisine sahip yerleşmelerin Büyükkaradağ ve Kemerkaya kasabaları olduğu görülür. İlçedeki orman alanları içerisindeki başlıca türleri meşeler, ardıç ve daha yukarılarda karaçamlar oluşturmaktadır. 73

83 İdari Alan Orman Alanı Orman Oranı (%) Büyükkarabağ ,8 Dipevler 400 0,9 Dişli ,3 Güney Karayokuş 305 0,7 Kemerkaya ,5 Kutlu 282 4,7 Nusratlı Özburun Taşlıdere 350 3,3 Yörükkaracaören 150 2,4 TOPLAM ,6 Çizelge 19. Bolvadin İlçesindeki Fundalık Alanların Köy İdari Alanlarına Göre Dağılışı Bolvadin ilçesinin güneyindeki Sultandağlarının kuzey yamaçlarında orman alanları daha yoğun olarak karşımıza çıkmakta ve o bölgedeki çevre köyler tarafından çeşitli şekillerde orman alanlarından faydalanılmaktadır. Kısaca; Bolvadin ilçesindeki fundalık alanlardan azda olsa yakacak temini, hayvan otlatma ve eskiden evlerin yapı malzemesi şeklinde yararlanılmaktadır. Foto 7. Sultandağları nın Kuzey Etekleri Boyunca Yer Kaplayan Orman Alanlarından Bir Görünüş. 74

84 3.2. Sanayi Faaliyetleri Tarım, hayvancılık, ormancılık, avcılık ve madencilik yoluyla elde edilen çeşitli türdeki hammaddeleri işleyerek fiziksel ve kimyasal yapısında değişiklikler meydana getirip, insanın tüketeceği, kullanacağı veya yararlanabileceği şekle sokan faaliyetlere sanayi faaliyetleri denilmektedir. (Özçağlar, A s.138) Sanayi ile hammadde ayrılmaz bir bütündür. Bir bölgede yoğunlaşan sanayi kollarının temelinde o bölgede yoğun olan hammadde kaynakları ya da ulaşım, ticaret gibi diğer etkenler yer alır. Bu etkenlerden özellikle ikisi hammadde ve pazara yakınlık sanayi faaliyetlerinin mekandaki dağılışı üzerinde etkili olan iki önemli unsurdur. Bolvadin ilçesinde bu iki unsurdan ve ulaşımın kolay olmasından dolayı sanayi faaliyetleri gelişmektedir. Sanayi faaliyetlerinin daha çok ilçe merkezi görevini üstlenen Bolvadin şehrinde toplandığı görülmektedir. Sanayi faaliyetlerinin geliştiği alanlarda, sosyal ve ekonomik yaşam koşulları da sanayiye bağlı olarak gelişme göstermektedir. Bu tip alanlar nüfus çeken ve dışardan göç alan alanlardır. Bolvadin ilçesinde sanayinin bir nevi gelişme göstermesinden dolayı dışardan göç alan bir yapıya sahiptir. Bolvadin ilçesindeki evsel, atölye ya da modern anlamda sanayi kollarında hammadde, ilçe alanı içerisinde elde edilen hammadde ürünlerine dayanmaktadır. Bazı sanayi kollarının ise hammaddeleri az da olsa dışardan getirilmektedir. İlçe alanı içerisinde en çok üretilen hammaddeler tarım ve hayvansal hammaddelerdir. İlçedeki sanayi kollarını; tarıma dayalı (gıda) sanayi, metal eşya sanayi, orman ürünleri sanayi, kimya sanayi, taş ve toprağa dayalı sanayi ve deri sanayi olarak altıya ayırmak mümkündür. İlçedeki sanayi tesisleri daha çok D.675 karayolu yakını ve üzerinde bulunmaktadır. D.675 karayolu Konya ilini Eskişehir ve oradan da İstanbul a bağlayan önemli bir karayoludur. Bu karayolu ilçenin yaklaşık 38 km kuzeyinde Ankara - İzmir karayolu ile kesişmekte ve ilçenin Ankara ve İzmir e ulaşımını da sağlamaktadır. Bu nedenle ilçede sanayi tesisleri bu yol üzerinde yoğunlaşmaktadır. 75

85 Foto 8. Bolvadin Küçük Sanayi Sitesinden Bir Görünüş. Bolvadin ilçesinde; hammadde - sanayi ilişkilerinin sanayi tesislerinin yer seçimi üzerindeki etkisine birçok örnekler vardır. İlçedeki tuğla fabrikaları kum ocaklarının hemen yanında veya yakın mesafelerde bulunmaktadır. İlçe genelinde yetiştirilen buğday ve arpa Bolvadin şehrindeki un ve yem fabrikalarında işlenmektedir. İlçe ve yakın çevresinde üretim izni verilen haşhaşta ilçe merkezinin 5 km batısında 1981 yılında kurulan Alkoloid fabrikasında işlenmektedir. İlçedeki sanayi tesislerinin işgücü ihtiyacı genelde ilçe içinden karşılanmaktadır. Bolvadin Ticaret Odası ndan almış olduğum veriler doğrultusunda ilçede 12 adet önemli sanayi kuruluşu bulunmaktadır. İlçedeki sanayi tesislerinin dışında, mülkiyeti kişilere ait olan birçok atölye tipi işletmede bulunmaktadır. Bu atölye tipi işletmeler Bolvadin şehrindeki küçük sanayi sitesinde toplanmıştır. Bolvadin ilçesindeki iki önemli sanayi tesisini değerlendirecek olursak; Alkoloid fabrikası Türkiye de haşhaş üretim izni verilen Afyon, Uşak, Isparta, Amasya, Konya gibi çeşitli illerdeki üretilen haşhaşın işlendiği tek fabrikadır. Fabrikanın yıllık üretim kapasitesi ortalama kg.dır. Dünyanın en büyük haşhaş işleme fabrikası olan tesis yılda yaklaşık 80 ton baz morfin üreterek ilaç sektöründe kullanılmak üzere uluslararası piyasaların ihtiyacının %30 unu karşılar. Son derece sıkı güvenlik önlemlerinin alındığı fabrika yılda yaklaşık 50 milyon dolarlık ihracat gerçekleştirmektedir. 15 il ve 50 ilçede ekim izni verilen haşhaş üretimi ile yaklaşık çiftçi geçimini sağlamaktadır. 76

86 Foto 9. Bolvadin Alkoloid Fabrikası Foto 10. Bolvadin Alkoloid Fabrikası Haşhaş İşleme ve Baz Morfin Ünitesi İlçedeki bir diğer önemli sanayi tesisi de Avşar Emaye dir. Konya - Çay yolu üzerinde 15. km.de Develi mevkiinde yer alan fabrika ürettiği emaye mutfak eşyalarıyla yurt dışında önemli bir pazar elde etmiştir. Oldukça büyük bir tesise sahip olan fabrika da yaklaşık 390 kişi çalışmaktadır. 77

87 İlçede üretilen arpa ve buğday gibi tarım ürünleri kurulan yem ve un fabrikalarında işlenmektedir. İlçe merkezinde yer alan tesislerin yanında Bolvadin - Afyonkarahisar yolu üzerinde Kocatepe Yem ve Un Sanayi tesisi gibi büyük tesisler de bulunmaktadır. Foto 11. Bolvadin İlçesi Sanayi Tesislerinden Kocatepe Un Fabrikası Un ve yem fabrikalarında üretilen ürünler ilçenin ihtiyacını karşıladığı gibi çevre ilçe ve köylerde de pazarlanmaktadır. Bolvadin ilçesinde faaliyet gösteren bir diğer sanayi kolu da deri sanayidir. Özellikle ilçede yetiştirilen büyük ve küçükbaş hayvan derileri Bolvadin ilçe merkezinin kuzeyindeki tabakhanede işlenerek kullanılabilir hale getirilmektedir. İşlenen deride daha sonra ilçedeki atölye tipi sanayi tesislerinde ayakkabı ve çanta yapımında kullanılmaktadır. Bolvadin ilçesindeki bir diğer sanayi kolu da tarım alet ve makineleridir. Çeşitli tarım alet ve makinelerinin üretildiği bu sanayi kolu daha çok atölye tipi sanayi kuruluşlarında üretilmektedir. Bu sanayi koluna ait tesislerin büyük çoğunluğu ilçe merkezinin güneyindeki küçük sanayi sitesinde yer almaktadır. Küçük sanayi sitesi 288 işyerine sahip küçük bir sanayi sitesidir. Halen Bolvadin ilçe merkezinde 140 işyerine sahip bir sanayi çarşısı, 35 işyerine sahip bir sebze hali ve 68 işyerine sahip terziler sitesi bulunmaktadır. 78

88 İş ve İşçi Bulma Kurumu ndan alınan verilere göre yukarıda bahsedilen sanayi kuruluşları, atölye ve belediye gibi kuruluşlarda 26 sı kadın 1120 si erkek olmak üzere toplam 1146 işçi çalışmaktadır. Genel olarak Bolvadin ilçesi sanayi tesislerinin yoğunluk gösterdiği bir ilçe alanıdır. Birçok sanayi kolunun gelişme gösterdiği ilçede, sanayi tesislerinin kapasitelerinin arttırılması ve yeni yatırımların yapılması muhakkak ilçenin çehresini değiştirecektir. İlçe merkezinin yaklaşık 8 km kuzeyinde yapımına 2004 yılında başlanan organize sanayi bölgesi çalışmaları 2008 yılında bitecektir. Organize sanayi bölgesiyle birlikte ilçenin bölgede oluşturduğu sanayi yapısı daha da güçlenecektir Yerleşim Faaliyetleri Bakımından Arazi Kullanımı Barınmak yada belirli bir faaliyeti sürdürmek amacıyla bir saha üzerine inşaa edilmiş bir veya birden fazla sayıda konuttan oluşan ünitelere yerleşme denir. (Özçağlar, A s: 60) Üzerinde yerleşme faaliyetlerinin gerçekleştirildiği arazilere yerleşme alanı denilmektedir. İnsanların gereksinimleri ve yürüttükleri faaliyetler sonucu yerleşmeler ortaya çıkmış ve yerleşmelerde yürütülen faaliyetlere göre farklı nitelikler kazanmışlardır. Doğal koşullar, kültürel ve ekonomik faaliyetler yerleşmenin özelliklerini belirleyen en önemli faktörlerdir. Yukarıdaki faaliyetlere bağlı yerleşmeler arazide toplu yada dağınık doku özellikleri gösterirken yerleşmeleri oluşturan konutlarda yapı malzemesi aynı faktörlerden etkilenmektedir. Sanayinin geliştiği alanlarda yerleşmeler yoğunluk gösterip, daha çok kentsel yerleşmeler ortaya çıkarken, sanayinin gelişmediği daha çok birincil faaliyetler olan tarım ve hayvancılığın yoğun olduğu alanlarda ise kırsal yerleşmeler yoğunluk göstermektedir. Kırsal ve kentsel yerleşmeler arasında nitelik, doku, fonksiyon, nüfuslanma gibi bir çok coğrafi konuda farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Bolvadin ilçesinde de kır ve kent yerleşmelerinde arazi kullanımına girmeden önce alanda gerçekleşen nüfus gelişimine değinilmiştir. 79

89 Yerleşme Adı Bolvadin Büyükkarabağ Derekarabağ Dipevler Dişli Güney Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah Hamidiye Karayokuş Kemerkaya Kuracaova Kutlu Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. 155 Nusratlı Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. Mah. 143 Ortakarabağ Özburun Taşağıl Mah. Mah. Mah. Mah. Mah Taşlıdere Mah Y.karacaören TOPLAM Çizelge 20. Bolvadin İlçesindeki Köy İdari Alanlarında Nüfus Sayım Yıllarına Göre Nüfus Miktarları (DİE) Bolvadin ilçesinde yerleşmeler ve yerleşim alanları adına en önemli unsur nüfusun sürekli artmasıdır. Nüfusun alanda artması yerleşmelerden ve üzerinde bulundukları araziden en iyi şekilde yararlanmayı gündeme getirmiştir. Bolvadin ilçesi köy nüfuslarına bakıldığında ilçe genelinde olan nüfus artışının köy ve kasabalarda da olduğu görülmektedir. Bazı köy idari alanlarının nüfusları dalgalanma gösterse de nüfus olumlu yönde ilçe genelinde sürekli artmıştır. Bu artışın nedenlerine baktığımızda ilçe merkezi ve çevresinde sanayileşme, güneydeki tarım alanlarının verimli olması Eber Gölü nden elde edilen sazlıkların SEKA kağıt fabrikasına satılarak ekonomik kazanç elde edilmesi ve ilçede kurulan Alkoloid fabrikası gelmektedir. 80

90 BOLVADİN İLÇESİNDE SAYIM YILLARINA GÖRE NÜFUS GELİŞİMİ Kişi Yıllar KADIN ERKEK TOPLAM Şekil 13. Bolvadin İlçesinde Nüfusun Sayım Yıllarına Göre Değişimi (Kaynak DİE) 1940 yılı Bolvadin nüfusu dir. Sürekli artış gösteren nüfus 1960 yılında e, 2000 yılında e ulaşmıştır. İlçede nüfus artışının temelinde doğal nüfus artışı yanında çevre ilçe ve köylerden azda olsa göç alması da etkili olmuştur yılı nüfus artış hızı ilçede %18.48 dir lı yıllarda Türkiye genelinde olduğu gibi ilçede de kadın nüfus 1960 yılına kadar erkek nüfustan daha fazladır yılı nüfus sayımına göre ilçede kadın nüfus , erkek nüfus ise dür. Kişi BOLVADİN İLÇESİNDE İLÇE MERKEZİ VE KÖYLERİN SAYIM YILLARINA GÖRE NÜFUS GELİŞİMİ Yıllar İLÇE MERKEZİ KÖYLER Şekil 14. Bolvadin İlçesinde Nüfusun Sayım Yıllarına Göre Kırsal ve Kentsel Değişimi (Kaynak DİE) 81

91 Bolvadin ilçesinde ilçe merkezi ve köylerde gerçekleşen nüfus gelişimine ayrı ayrı baktığımızda; 1940 yılında ilçe merkezinde kişi yaşarken, köylerde toplam kişi yaşamaktadır yılından sonra ilçede; ilçe merkezi nüfusu, kır nüfusunu geçmiştir yılında ilçedeki nüfusun i (%65.5) ilçe merkezi Bolvadin de, ı ise (%34.5) köylerde yaşamaktadır. İlçede sanayileşme ve iş olanaklarından dolayı ilçe merkezi nüfusu, köy nüfusuna göre daha hızlı artış göstermiştir. Bolvadin ilçesinde nüfus yoğunluğu 2000 yılı verilerine göre km 2 ye 72.1 kişidir. İlçede nüfus yoğunluğunun arttığı alan depresyon tabanındaki Bolvadin şehridir. Bolvadin şehrinde nüfus yoğunluğu km 2 ye kişidir. İlçede aritmetik nüfus yoğunluğu 1-10 arasında olan iki (Taşağıl ve Ortakarabağ) yerleşim ünitesi, kişi arası olan beş, kişi arası olan beş, arası olan bir, arası olan üç, 100 ün üzerinde ise olan bir (Bolvadin) yerleşim ünitesi bulunmaktadır. İlçede 1940 yılında aritmetik nüfus yoğunluğu 17 kişi iken bu değer nüfusun sürekli artmasından dolayı ilçede 2000 li yıllarda 72 kişiye kadar ulaşmıştır. 82

92 83

93 Kentsel Yerleşmeler Kent terimi günümüz Türkiye sinde daha çok şehir anlamında kullanılmaktadır. Burada vurgulanan kent kavramı içerisine hem kasaba hem de şehir yerleşmeleri girmektedir. Böyle olunca da kasaba ve şehir yerleşmeleri genel bir ifadeyle kentsel yerleşmeler olarak tek bir başlık altında toplanmaktadır. Kentsel yerleşmeler içerisinde şehir ve kasaba yerleşmeleri yer almaktadır. Her iki yerleşme türünde de ortak unsur belediye örgütünün bulunmasıdır. Bu ortak unsur dışında şehir ve kasaba yerleşmelerinde nüfus, doku, yapılaşma, fonksiyonel özellik gibi bir çok konuda büyük farklılıklar bulunmaktadır. Bolvadin ilçesinde kentsel yerleşmeler şehir ve kasaba yerleşmeleri şeklinde iki alt başlık şeklinde ele alınmıştır. İlçeye baktığımızda Bolvadin de bir şehir ve dört kasaba yerleşmesi bulunmaktadır Bolvadin Şehri Birincil faaliyetler olan tarım ve hayvancılığın önemini yitirdiği sanayi ve hizmet sektörlerinin ön plana çıktığı yerleşmeler şehir yerleşmeleridir a kadar şehir yerleşmelerinin nüfusu barajıyla sınırlandırılsa da günümüzde hızlı nüfus artışıyla bu değer hatta lere ulaşmıştır. Bolvadin şehrinin 2000 yılı verilerine göre nüfusu dir. Nüfusu ile olan şehirler küçük ölçekli şehirler olarak sınıflandırıldığı düşünülürse Bolvadin şehri de sahip olduğu nüfus miktarıyla küçük şehirlerdendir. Bolvadin şehri Emirdağlarının güney eteklerinin bittiği ve depresyon tabakanın başladığı ortalama yükseltinin 980 metre olduğu alüvyal dolgu alanı üzerinde kurulmuştur. Şehrin bulunduğu alanda eğim güneye doğru azalmaktadır. Şehrin içinden Horansuyu adında bir dönemlik dere akmaktadır. Bu dere belediye tarafından yapılan kanal içerisinden akmaktadır. Genel olarak Bolvadin bakıldığında bir şehre ait fonksiyonları bünyesinde barındıran, alt ve üst yapı çalışmalarının geliştiği bir yerleşmedir. Şehirde ticaretin canlı olması bankacılığın ve sigortacılığın da gelişmesine neden olmuştur. Bir çok bankanın şubesi ve sigorta şirketlerinin acenteleri şehirde bulunmaktadır. Bolvadin şehri eğitim hizmetleriyle de ön plana çıkmaktadır. İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü nden aldığım bilgilere göre şehirde 3 Anadolu, 18 ilköğretim, 1 Eğitim ve 84

94 Uygulama Okulu ve İş Eğitim Merkezi, 10 lise ve dengi okul ile Afyon Kocatepe Üniversitesi ne bağlı Bolvadin Meslek Yüksek Okulu bulunmaktadır. Şehirde lise sayısının ve öğrencisinin fazla olması üniversiteye hazırlık dershanelerinin de fazla olmasına neden olmuştur. Özellikle şehirde meslek liselerinde yetişen öğrenciler sanayinin gelişmesinden dolayı şehirde nitelikli iş gücü oluşturmaktadır. Şehirde bulunan sanayi sitelerinde çalışan iş gücünün neredeyse tamamı meslek liselerinden mezun olan öğrencilerden oluşmaktadır. Bolvadin şehrinde toplam 18 ilköğretim okulu bulunmaktadır. Bu okullarda okuyan öğrenci sayısı ise 4595 dir. Ayrıca şehirde 1 adet eğitim ve uygulama okulu ile iş eğitim merkezi ve 1 adette halk eğitim merkezi bulunmaktadır. Bolvadin ilçesinde sağlık hizmetleri şehirde kurulan Bolvadin Devlet Hastanesi aracılığıyla verilmektedir. 70 yatak kapasiteli Bolvadin Devlet Hastanesi nde hemen hemen bütün poliklinikler bulunmaktadır. Şehirde bulunan hastaneye ilçenin köylerinden ve nadiren de olsa çevre ilçelerin köylerinden de hasta gelmektedir. Bolvadin şehrinde hastanenin dışında 5 sağlık ocağı, 1 ana çocuk sağlığı ve bir sağlık meslek lisesi de bulunmaktadır. Foto 12. Bolvadin Devlet Hastanesi 85

95 Bolvadin ilçesinin idari yönetim merkezi olan Bolvadin şehrinde birçok resmi kurumun müdürlüğü yada şefliği de bulunmaktadır. Bunlardan bazıları; Cezaevi, Defterdarlık, Tapu ve Kadastro İlçe Müdürlüğü, Halk Kütüphanesi, İlçe Tarım Müdürlüğü, PTT ve Telekom Müdürlüğü, Meteoroloji Müdürlüğü.vb. Bu müdürlüklerin dışında Ziraat Odası, Ticaret ve Sanayi Odası gibi çeşitli meslek gruplarına ait oda ve derneklerde bulunmaktadır. Bolvadin şehri yaklaşık dekarlık bir arazide yer almaktadır. Şehrin bu alan üzerindeki arazi kullanımına baktığımızda şehirde barınma alanlarının oldukça geniş yer kapladığı görülür (Harita. 17). Ticaret alanlarının genelde şehir merkezinde, eğitim kurumlarının ise şehir merkezinde ve güneye Çay a giden ana yol üzerinde yoğunlaştığı görülür. Özellikle şehrin kuzey ve güney kesiminde yeni kent alanlarının ortaya çıktığı ve yapılaşmanın devam ettiği görülmektedir. Şehrin güneyinde anayol üzerinde kurulan Bolvadin küçük sanayi sitesinde daha çok atölye tipi sanayinin geliştiği görülmektedir. Eskişehir - Konya karayolu olarak da adlandırılan D.675 karayolu kuzey - güney yönünde şehirden geçmektedir. Bu yoldan çok sayıda otobüs ve özel araba geçtiği gibi iki sanayi şehri arasında nakliye hizmeti veren birçok kamyon da geçmektedir. Şehirden günün hemen hemen her saati Afyonkarahisar a otobüs bulunabildiği gibi Eskişehir, Konya ve Ankara ya da belli saatlerde otobüs bulunmaktadır. Foto 13. Bolvadin Hisar Mahallesinden Genel Bir Görünüş ve Tadilattaki Çarşı Camii 86

96 Bolvadin şehrinde barınma alanlarını ikiye ayırarak incelemek mümkündür. Birincisi şehrin merkezinde bulunan eski konut alanları; bu alanda sokaklar son derece dar ve binalar sık bir dokuya sahiptir. Bu alanda binaların bir çoğu koruma altına alınmış ve bazı evler restore edilmiştir. İkinci barınma alanları ise şehirde hızla artan nüfusun talebini karşılayacak olan yeni konut alanlarıdır. Bu alanlar daha çok şehrin kuzeyinde ve anayol kenarında güneyde yoğunlaşmaktadır. Şehir ve ilçe alanı deprem tehlikesi altında yer aldığı için şehirde dört katın üzerinde bina yapma izni verilmemektedir. Foto 14. Bolvadin Şehir Merkezinde Tarihi Kantaroğlu Sokağı Genel olarak Bolvadin şehri arazi kullanımı açısından değerlendirildiğinde barınma alanları diğer küçük şehirlerde olduğu gibi geniş alan kaplamaktadır. Şehirde haftada bir gün kurulan halk pazarında köylerden ve çevre ilçelerden gelen ürünler satılmaktadır. İlçede ekilen haşhaş şehrin batısındaki TMO oradan da Alkoloid fabrikasına satılmaktadır. Şehrin güneybatı ve güneydoğusunda kullanılmayan boş alanlar bulunmaktadır. Bu alanlarda yakın bir tarihte yerleşme açılacağı muhakkaktır. Çünkü Bolvadin şehri güneye doğru gelişmektedir. Şehrin muhtelif kesimlerinde park ve bahçe alanları da bulunmaktadır. 87

97 88

98 Büyükkarabağ Kasabası Kasabalar; köy yerleşmesi ile şehir arasında köprü oluşturan yerleşmelerdir. Fonksiyonları itibariyle şehirler kadar gelişmemiş fakat köy yerleşmelerine oranla bir hayli gelişmiş olan yerleşmelerdir. (Özçağlar, A.1997 s.8) Kasaba yerleşmeleri ile köy yerleşmeleri arasındaki en büyük fark köylerin muhtarlık tarafından yönetilmesi, kasabaların ise belediye örgütü tarafından yönetilmesidir. Büyükkarabağ kasabası tam olarak kasaba özelliği kazanmamış köy ile kasaba yerleşmeleri arasında kalmış küçük bir kasaba yerleşmesidir yılına kadar köy durumunda olan Büyükkarabağ a 1980 yılından sonra belediye teşkilatı kurularak kasaba özeliği kazandırılmıştır. İl ve ilçe statüsü kazanmamış olan belediye örgütlü yerleşmeler belde olarak adlandırılmaktadır. Bu özelliğiyle de Büyükkarabağ bir belde yerleşmesidir. Foto 15. Emirdağlarının Güney Eteklerinde Kurulan Büyükkarabağ Kasabası Büyükkarabağ kasabası; Bolvadin ilçesinin doğu sınırında, Emirdağlarının güney eteklerinde kurulmuştur. Kasaba yakınında tarihi Roma - Bizans Dönemi şehirlerinden Julia kentine ait çeşitli kaya mezar ve kalıntılar bulunmaktadır. Daha sonra terk edilen bu tarihi kentin bulunduğu alana yılları arasında Dağlık Karabağ Azerbaycan dan Büyükkarabağ Aşireti adıyla bir aşiret yerleşmiştir ve 1900 yılları arasında Büyükkarabağ dan ayrılan bazı küçük aşiretler Yenikarabağ Köyü (Sultandağı) ve Ortakarabağ köylerini kurmuşlardır. 89

99 Büyükkarabağ kasabasının kuzeyinde eğim ve yükselti arttığı için kasaba eğimin azaldığı güney yönünde gelişme göstermiştir yılı nüfus sayımına göre kasabada 3657 kişi yaşamakta ve kasaba 648 haneden oluşmaktadır. Kasaba dışarıya aşırı göç vermektedir. Göçün nedeni toprak verimsizliği ve işsizliktir. Başlıca göç edilen iller Denizli, Aydın, İzmir, Manisa ve Eskişehir dir. Kasaba Atatürk, Fevzi Çakmak, Hacıbekir ve Karşıyaka olmak üzere dört mahalleden oluşur. Kendi içinde yarı dağınık bir yapı gösteren kasabada evlerin yapımında taş ve toprak kullanılmıştır. Kasabada hakim ekonomik faaliyet tarım ve hayvancılıktır. Başlıca tarım ürünleri arpa ve buğdaydır. Yapılan sondajlarla sulama birkaç tarım alanında yapılmaktadır. Yonca ekimi yapılmaya başlanmıştır. Kasabanın kuzeyi kayalık alanla kaplı iken, yüksek kesimlerinde fundalıklar karşımıza çıkmaktadır. Otlak alanlarının oldukça geniş yer kapladığı kasabada hayvancılık faaliyetleri de her geçen gün artmaktadır. Büyükkarabağ kasabasında 1 ilköğretim okulu, 1 kütüphane, 1 cami ve 3 adette küçük market bulunmaktadır. Büyükkarabağ kasabası genel olarak değerlendirildiğinde köy fonksiyonlarının ağır bastığı, tarım ve hayvancılık faaliyetlerin ön planda olduğu küçük bir kasaba yerleşmesidir. Kasabada yapılacak olan alt ve üst yapı çalışmaları kasabanın gelişimine katkıda bulunacaktır Dişli Kasabası 1954 yılında belediye teşkilatının kurulmasıyla belde statüsü kazanmıştır. Bolvadin - Emirdağ karayolu üzerinde Bolvadin e 9 km uzaklıkta bulunan Dişli Kasabası eski bir yerleşme merkezidir. Kasaba çevresinde bulunan höyükler ve kalıntılar bu alanın Anadolu da bütün dönemleri yaşadığını göstermektedir. Tarihi Kral Yolu üzerinde bulunması geçmişten günümüze kadar Dişli Kasabası nın önemini korumuştur. Çevresinde ondan fazla tarihi köye ait kalıntı ve harabe vardır. 16.yy da gerçekleşen Celali İsyanları sonucu çevresindeki Paşaköy, Bereket, Bozok gibi köyler Dişli merkeze göçmüştür. 90

100 Neojen dolgu alanı üzerinde Değirmendere vadisi içinde kurulan Dişli Kasabası Bolvadin ilçesinin en büyük kasabasıdır yılı nüfus sayımı itibariyle kasabada 8001 kişi yaşamaktadır yılı nüfus sayımından günümüze kadar kasabanın nüfusu sürekli artmıştır. Bunda doğal nüfus artışı etkilidir. Kasabada tarım alanlarının nispeten verimli olması ve hayvancılığın etkisiyle dışarıya göç yaşanmamıştır. Toplu yerleşme dokusuna sahip Dişli Kasabası nda konutlarda kullanılan yapı malzemesi kerpiç ve taştır. Kasaba; Çaybaşı, Köprübaşı, Malazgirt, Okul, Yavuz Selim, Yukarı, Yunus Emre, Şeyh Şamil, Mevlana ve Fatih olmak üzere on mahalleden oluşmaktadır. Kasabada hakim ekonomik faaliyet tarım ve hayvancılıktır. Başlıca tarım ürünleri arpa, buğday, haşhaş ve çeşitli meyvelerdir. Kasabanın kuzeybatısındaki Paşa Dağı nın yüksek kesimlerinde yer yer fundalık alanlar karşımıza çıkmaktadır. Mera alanlarının kasabada daha çok batıda yoğunlaştığı görülür. Büyük ve küçükbaş hayvancılık yapılır. Foto 16. Dişli Kasabasından Genel Bir Görünüş Dişli Kasabası nda 2 ilköğretim okulu, 1 lise ve 4 cami vardır. Dişli Kasabası genel olarak değerlendirilirse; Bolvadin ilçesinde alt ve üst yapı hizmetlerinin nispeten geliştiği bir kasaba yerleşmesidir. Halen birincil faaliyetler olan tarım ve hayvancılığın ön planda olduğu kasabada sanayi ve hizmet sektöründe yapılacak değişiklikler kasabanın çehresini değiştirecektir. 91

101 Kemerkaya Kasabası 1960 yılında belediye teşkilatının kurulmasıyla belde statüsü kazanmıştır. Bolvadin - Emirdağ karayolu üzerinde Bolvadin e 20 km uzaklıkta bulunan Kemerkaya Kasabası ilçede diğer kasabalar gibi tarihi bir yerleşme alanı üzerinde kurulmuştur. Kemerkaya Kasabası Roma döneminde Appola olarak anılan bir köydür. Kasabanın doğusunda püskürük taşlar üzerine inşaa edilmiş eski bir kale vardır. Kale içerisinde su sarnıçları, fırın, değirmen gibi çeşitli yapılara ait temel kalıntılar vardır. Bu kale dışında yine kasabanın doğusunda Seyfi ve Keçili olmak üzere iki küçük kale daha vardır. Kasabanın kuzeydoğusunda da Roma dönemine ait kaya mezarları bulunmaktadır. Kasabanın kuzeyindeki Yedikapı mevkiinde de üç katlı yer altı şehri bulunmaktadır. Foto 17. Üç Katlı Yedikapı Yer Altı Şehrinin Girişi Neojen dolgu alanları ile Paleozoik e ait volkanik kayaçların kesiştiği alanda kurulan Kemerkaya Kasabası şimdiki kurulu olduğu alana 1965 yılında taşınmıştır. Merkezde Hürriyet, Yaka, Savaş ve Zafer olmak üzere 4, merkez dışında Yeni, Yapraklı ve Avdan olmak üzere toplam 7 mahalleden oluşan bir kasabadır yılı nüfus sayımı itibariyle kasabada 4997 kişi yaşamaktadır. Kasabanın nüfusu genel olarak günümüze kadar artmıştır. Kasaba nüfusu içinde mezra durumundaki Avdan, Yeni ve Yapraklı gibi mahalle nüfusları da bulunmaktadır. Kasabada yapılaşma yer değişikliğiyle birlikte 1960 lı yıllarda başladığı için sokak, cadde planlaması iyi yapılmış olup, genel olarak kasabada modern binalar karşımıza çıkmaktadır. 92

102 Foto 18. Kemerkaya Kasabası 1965 Yılında Taşındığı Alanda Cadde ve Sokak Planlamasının İyi Yapıldığı Bir Yerleşim Birimidir. Kasabada hakim olan ekonomik faaliyet tarım ve hayvancılıktır. Başlıca tarım ürünleri arpa ve buğdaydır. Tarım alanlarının hemen hemen tamamında arpa ve buğday ekilmektedir. Kasabada mera alanlarının fazlalığından dolayı küçükbaş hayvancılık ve büyükbaş hayvancılıkta önemli bir geçim kaynağıdır. Kemerkaya Kasabasında 1 ilköğretim okulu, 1 lise, 1 halk eğitim merkezi ve 2 cami bulunmaktadır. Pazar günleri kasabada pazar kurulur. Genel olarak Kemerkeya Kasabası alt ve üst yapı hizmetleriyle kasaba özelliği gösteren bir yerleşim birimidir. Kasabada sanayi ve hizmet sektöründe oluşturulacak yeni iş alanları kasabanın gelişimine büyük katkı sağlayacaktır. 93

103 Özburun Kasabası 1960 yılında belediye teşkilatının kurulmasıyla belde statüsü kazanmıştır. Bolvadin e 15 km uzaklıkta Bolvadin in kuzeybatısında bulunan Özburun Kasabası Frigya, Helenistik ve Roma dönemlerine ait birçok tarihi yapıyı bünyesinde barındırır. Osmanlı Dönemi ne ait tahrir defterlerinde Özburun un büyük bir yerleşim birimi olduğundan bahsedilir. Neojen dolgu alanı üzerinde Değirmendere vadisi içinde kurulan Özburun Kasabası nda 2000 yılı nüfus sayımına göre 4948 kişi yaşamaktadır yılları arasında gerçekleştirilen sayım sonuçlarında nüfus sürekli artış göstermiştir. Foto 19. Özburun Kasabasından Genel Bir Görünüş. Toplu yerleşme dokusu gösteren Özburun kasabasında taş ve topraktan yapılan binalar yanında betonarme binalarda yoğunluk gösterir. Kasaba; Bahçelievler, Çaybaşı, Ulucami, Üsküdar ve Şehir Önü olmak üzere 5 mahalleden oluşur. Kasabada hakim ekonomik faaliyet tarım ve hayvancılıktır. Başlıca tarım ürünleri arpa ve buğdaydır. Sulanabilen tarım alanlarında yonca yetiştirilmektedir. Kasabanın bir diğer tarımsal faaliyeti de meyve ve sebzeciliktir. Özellikle kasabada 94

104 yetiştirilen sebze ve meyveler Bolvadin de pazarlanmaktadır. Fundalık alanların az olduğu kasabada, mera alanlarında küçük ve büyükbaş hayvancılıkta yapılmaktadır. Özburun Kasabası nda 1 ilköğretim okulu, 1 kuran kursu ve 2 cami bulunmaktadır. Genel olarak; tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin yapıldığı kasaba tam olarak kırsal yerleşme özelliklerinden kurtulamamıştır. Kasabada yapılacak alt ve üst yapı çalışmalarıyla kasabanın görünümü değiştirilebilecektir. Bolvadin ilçesindeki kentsel yerleşmeler içerisinde, sadece Bolvadin şehrinin genel anlamda kentsel fonksiyonlara sahip olduğu görülür. Bu nedenle ilçe genelinde eğitim ve sağlık hizmetleri Bolvadin şehrinin etki alanı içerisindedir. Hatta Bolvadin şehri Çay, Çobanlar ve Emirdağ gibi ilçeleri de çeşitli konularda etki alanı içerisine almış büyük bir yerleşme birimidir. İlçedeki Büyükkarabağ, Kemerkaya, Dişli ve Özburun kasabaları çeşitli konularda eksik fonksiyonlara sahip olsa da ilçe alanı içerisinde zamanla gelişebilecek belde yerleşmeleridir Kırsal Yerleşmeler Şehirler ve kasaba alanları dışında kırsal alanda yer alan, şehir ve kasabalara göre fonksiyonları gelişmemiş, doğal ortam içerisinde yalın özelliğe sahip olan yerleşmelere kır yerleşmeleri denilmektedir. (Özçağlar, A s.74 ) Kırsal yerleşmelerde doğal ortamla iç içe olma ve doğal ortamdan faydalanma daha fazladır. Halkın genel geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Kır yerleşmeleri içerisinde en yaygın ve en büyük olanı köylerdir. Araziden yararlanma ve arazide bulunma sürelerine göre kır yerleşmeleri dönemlik ve sürekli olmak üzere ikiye ayrıldığı gibi çok yada tek yerleşmeli kır yerleşmeleri olmak üzere de ikiye ayrılmaktadır. Kırsal yerleşme türlerini doğal ortamda arazi yapısı ve yürütülen ekonomik faaliyetler belirlemektedir. Bolvadin ilçesinde kır yerleşmelerinin hemen hemen tamamı sürekli kır yerleşmesidir. Kır yerleşmelerinin tamamı tek yerleşmedir. Mahalleli köy olarak tanımlanan kır yerleşmesi ilçede Kemerkaya ve Özburun kasabası dışında yoktur. Ova tabanında tek yerleşmeli köyler yoğunken, Emirdağları üzerinde mahalleli köy yerleşmeleri artmaktadır. Bolvadin ilçesinde hayvancılık faaliyetlerinden dolayı ilçenin kuzeyindeki Emirdağları üzerinde dönemlik yerleşmelerden yayla, ağıl ve dam yerleşmeleri de yoğunluk göstermektedir. 95

105 Foto 20. Emirdağlarının Eteklerinde Bir Ağıl Yerleşmesi Kuzeydeki dağlık kütle yamaçlarında kurulan köylerde dokusal özellik genel hatlarıyla toplu olsa da bu alanda yerleşeler yer yer yarı dağınık bir yapı arz etmektedir. Ova tabanı ve göl kenarındaki kır yerleşmeleri ise toplu doku yapısına sahiptir. Araştırma alanım olan Bolvadin ilçesinde kırsal yerleşmelerden köylerin üst sınırının 1350 metre, dönemlik yerleşmelerde ise 2000 metreye kadar çıktığı görülür. Genel olarak ilçe geneline bakıldığında kır yerleşmelerinin dağ yamaçlarında yoğunlaştığı görülür yılı nüfus sayımı sonuçlarına göre nüfusu 1000 in üzerinde olan tek kır yerleşmesinin 1258 kişiyle Kurucaova köyü olduğu görülür. Paşa Dağı dağlık kütlesinin ovaya doğru alçalan güney yamaçlarında kurulan Kurucaova tek yerleşmeli ve toplu yerleşme dokusuna sahip bir köy yerleşmesidir. Tarımsal faaliyetlerin yoğun olduğu köyde daha çok arpa ve buğday yetiştirilir. Derekarabağ ve Karayokuş köylerinde de nüfus 1000 e oldukça yakındır. Genel olarak Emirdağlarının güney yamaçları üzerinde tarım alanlarının kısıtlı olması bu alanda köyleri hayvancılık faaliyetlerine iterken, ova tabanı ve yakınlarındaki köylerde tarım daha sonra hayvancılık faaliyeti yürütülmektedir. 96

106 Foto 21. Bolvadin İlçesindeki Kuru Tarım Alanlarından Genel Bir Görünüş. Bolvadin ilçesinde 12 köy yerleşmesinin refah durumu değerlendirildiğinde; ova tabanındaki köylerin dağlık kütlenin yamaçlarındaki köylere göre ekonomik durumlarının daha iyi olduğu görülür. Özellikle Emirdağlarının güney yamaçlarındaki Nusratlı, Taşağıl, Güney, Taşlıdere gibi köylerin ekonomik durumları Kurucaova, Hamidiye, Ortakarabağ, Derekarabağ gibi köylere göre kötüdür. Dağlık alandaki köylerde bulunan işçilerin bir kısmı tarım alanlarının kısıtlı olmasından dolayı çevre köylere yada Bolvadin şehrinde inşaat sektöründe çalışmaktadır. Bolvadin ilçesinde yerleşme alanlarının toplamı dekardır. Yani ilçe alanlarının %2.9 u yerleşme alanı olarak kullanılmaktadır. Bu alanların %84 ü kentsel yerleşme, %16 sı ise kırsal yerleşme alanı olarak kullanılır. Bünyesinde bir çok fonksiyonu bulunduran Bolvadin şehri kendi köylerini olduğu gibi çevre köy ve ilçeleri de etkisi altına almıştır. Ulaşım olanaklarının uygunluğu ve şehirde gelişen ticari faaliyetler bunun en önemli nedenidir. 97

107 4.BÖLÜM BOLVADİN İLÇESİNDE ARAZİ KULLANIMINA İLİŞKİN SWOT ANALİZİ Coğrafyanın temelini oluşturan insan, doğal ortam arası etkileşim içerisinde insanın doğal ortam üzerinde gerçekleştirdiği arazi kullanımı, ileriye dönük daha iyi kullanım adına planlamaya tabii tutulmalıdır. Coğrafyada canlıların yaşadığı mekanın planlaması doğrudan coğrafyanın işi değildir. Coğrafyada planlama daha çok mekanın daha iyi kullanımı adına planlamaya dair önerilerde bulunmaktadır. Bolvadin ilçesinde de planlamaya dair önerilerde bulunabilmek için yapılan çalışmalar sonucunda arazinin SWOT analizi yapılmış, elde edilen veri ve bilgiler tablolarla gösterilmiştir. TARIM ALANLARI Güçlü Yönler Zayıf Yönler Olanak ve Fırsatlar Tehdit Edici Unsurlar Depresyon tabanındaki tarım alanlarının verimli topraklar üzerinde bulunması Depresyon tabanındaki tarım alanlarında eğimin az olması Depresyon tabanındaki tarım alanlarında toprak derinliğinin yeterli olması Özellikle depresyon tabanının makineli tarıma uygun olması Alan bakımından ilçe ihtiyaçlarını karşılayabilecek düzeyde olması Sulama sorununun fazla olması Genel olarak toprak verimliliğinin düşük olması Tarımsal faaliyetlerin doğal koşullara bağımlı olması Nadas uygulamasına gereksinim duyulması Neojen aşınım yüzeyleri üzerinde toprakların eğim koşullarının fazla olması Neojen aşınım yüzeyleri üzerinde toprak derinliğinin az olması Sulama ve gübrelemeyle verimliliğin arttırılabilmesi Yıl içerisinde boş bırakılan nadas alanlarında sulamayla azaltılabilmesi İlçedeki un yem gibi sanayi tesislerine hammadde oluşturması Sulama ve gübrelemeyle birlikte ürün çeşitliliğinin arttırılabilmesi Bazı yıllar yaşanan kuraklık Yer yer çıkan yangınlar Çeşitli böcek ve haşarıların istilası Devletin uygulamış olduğu çeşitli kota ve kısıtlamaların tarımsal faaliyetleri olumsuz etkilemesi Neojen aşınım yüzeyi olan Platolarda etkili olan erozyon Kırsal kesimde tarımsal nüfusun azalması Çizelge 21. Bolvadin İlçesi nde Tarım Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi 98

108 Tarım Alanlarının Kullanımına İlişkin Öneriler Bolvadin ilçesinde tarım alanlarının güçlü ve zayıf yönleri ile bu alanları tehdit edici unsurlar göz önünde tutulduğunda tarım alanlarının kullanımına ilişkin şu önerilerde bulunulabilir; a. Doğal şartlara bağlı olarak yapılan tarımsal faaliyetlerde özellikle sulama sorunu giderilmelidir. Bunun içinde ilçe arazisinde sondajlar yapılmalı Eber Gölü nden sulamada faydalanma yoluna gidilmelidir. Böylelikle tarım arazilerinden birim alandan elde edilen verim ve ürün çeşitliliği arttırılacaktır. b. Tarım alanlarında verim düşüktür. Bunu gidermek için toprak analizleri yapılmalı ve topraktaki eksik mineraller gübrelemeyle giderilmelidir. Böylece yine üretimde verim arttırılacaktır. c. Eğimin fazla olduğu alanlarda gerekli önlemler alınmadığı taktirde kaçınılmaz bir sorun toprağın veriminin düşmesi ve erozyondur. Bunun içinde ilçede eğimin fazla olduğu kuzeydeki dağlık ve engebeli alanlarda ağaçlandırma yapılmalı, nadas uygulamasının azaltılması, bilinçli arazi kullanımı gibi çeşitli konularda dikkat edilmeli ve uygulamalara gidilmelidir. d. İlçe tarım müdürlüğü ile işbirliği yapılmalı ve bazı yıllar gerçekleşen böcek ve çeşitli haşarı istilalarına karşı önlemler alınmalıdır. e. İlçedeki tarım alanlarını tehdit eden bir diğer unsur da ilçenin kırsal kesiminde meydana gelen genç nüfusta azalmadır. İlçe genel olarak çok fazla göç vermese de genç nüfusun azalması tarımsal faaliyetlerle uğraşan nüfusun azalmasına neden olmaktadır. Bolvadin ilçesindeki tarım alanlarının genel bir değerlendirmesi yapıldığında zayıf ve tehdit edici yönlerin daha fazla olduğu görülmektedir. İlçede hayvancılığında önemli bir geçim kaynağı olması, tarım alanlarında hayvancılık adına önemli olan fiğ ve yonca gibi yem bitkilerinin üretiminin yoğunlaşmasına neden olacaktır. 99

109 OTLAK ALANLARI Güçlü Yönler Zayıf Yönler Olanak ve Fırsatlar Tehdit Edici Unsurlar Bozkır bitki örtüsüyle İklim koşullarından İlçe alanının yaklaşık İklim koşullarındaki birlikte bitki çeşitliliği dolayı otlakların çabuk %45 ini oluşturması. değişmeler. fazladır. kuruması ve verimin düşük olması. İlçede geniş alan Arazi eğiminin fazla Temel geçim İlçede yaşanan kuraklık kaplaması ve mera hayvancılığında ihtiyacı karşılaması. olması. kaynaklarından birine(hayvancılık)ze min hazırlaması Küçükbaş hayvancılığa elverişli olması. Taban suyunun derin ve su kaynaklarının kısıtlı olması. Yüksek kesimlerde yaz mevsiminde hayvancılığa elverişli Emirdağları üzerindeki alanlarda erozyon şiddetinin fazla olması olması. Yüksek alanlarda Islah çalışmaları ve Aşırı otlatma otlakların yaz mevsiminde de kullanılabilmesi korumayla verimin arttırılabilir olması. Hayvancılıktan elde edilen ürünlerin ilçe Tarım alanlarına dönüştürme olasılığı sanayisine hammadde oluşturması. Çizelge 22. Bolvadin İlçesi nde Otlak Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi Otlak Alanlarının Kullanımına İlişkin Öneriler Bolvadin ilçesinde oldukça geniş yer kaplayan otlak alanlarını güçlü ve zayıf yönleri ile bu alanları tehdit edici unsurlar bakımından değerlendirecek olursak; a. Bolvadin ilçesinde otlakların güçlü olduğu yönler çok azdır. Otlak alanlarının büyük bir çoğunluğu meralardan oluşmaktadır. İlçede hakim olan ılıman karasal iklimden dolayı yağışların az olması otlakların yılın 3-4 ayında yeşil kalmasına neden olmaktadır. Meralarda hayvan otlatma süresi de bu durumdan etkilenmektedir. İlçede mera alanlarında hakim olan bozkır bitki örtüsü bitki çeşitliliğine neden olmuştur. Bozkır bitki örtüsü daha çok küçükbaş hayvancılığı öne çıkarmıştır. Toplam hayvan varlığı içerisinde de küçükbaş hayvanların fazla olması bu durumun bir kanıtıdır. İlçedeki otlakların en güçlü yanı alan bakımından geniş yer kapladığı için hayvanların gereksinimlerini karşılayacak kapasiteye sahip olmasıdır. 100

110 b. Bolvadin ilçesinde hayvancılık dağlık alanlarda mera hayvancılığı şeklinde yapılırken, depresyon tabanındaki alanlarda besi ve ahır hayvancılığı şeklinde yapılmaktadır. Otlak alanlarında bitkilerin çabuk kuruyup yok olması yada aşırı otlatma verimi düşürmektedir. Bundan dolayı ilçede otlak alanları iyi korunmalı, aşırı otlatılmamalı ve ıslah çalışmaları yapılmalıdır. İlçe teşkilatlanması ve köy muhtarlıkları tarafından otlak alanlarıyla ilgili yeni çalışmalara gidilmelidir. Bolvadin ilçesinde otlak alanlarıyla birlikte besihanelerde yapılması doğru olacaktır. Otlak alanlarının zayıf yönlerinin güçlendirilmesi hayvancılıktan elde edilen verimi arttıracak, hayvancılığı ilçede daha iyi duruma getirecektir. c. Bolvadin ilçesinde oldukça büyük bir hayvan pazarı bulunmaktadır. Çevre köylerde ve besihanelerde yetiştirilen hayvanlar bu pazarda satılmaktadır. İlçe genelinde kesilen hayvanlardan elde edilen derilerde ilçedeki tabakhanede işlenmekte ve atölyelerde çanta, ayakkabı yapımında kullanılmaktadır. Otlaklardan daha iyi faydalanmayla birlikte daha fazla hayvansal ürün elde edilecek buda hammaddesi hayvansal ürünler olan yeni sanayi tesislerinin kurulmasını sağlayacaktır. 101

111 ORMAN ALANLARI Güçlü Yönler Zayıf Yönler Olanak ve Fırsatlar Tehdit Edici Unsurlar Alan bakımından az Ağaçlandırma Yangınlar olması çalışmalarıyla orman alanlarının yaygınlaştırılabilir olması Sık ve gür orman örtüsüne sahip Ormanlarda yürütülen arıcılık faaliyetleri gibi Hayvanlar tarafından aşırı otlatılma olunmaması ekonomik faaliyetlere zemin hazırlaması Ekonomik değerinin kalmaması İlçe halkı için doğal dinlenme olanakları Bilinçsiz kesimler ve ileri boyutta tahribat olarak kullanılabilmesi Doğal etkenler dışında beşeri etkenlerin orman alanları Halkın koruma ve bakım konusunda bilinçsiz olması üzerinde doğrudan etkili olması Çizelge 23. Bolvadin İlçesi nde Orman Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi Orman Alanlarının Kullanımına İlişkin Öneriler İlçede çok fazla alan kaplamayan ve zayıf yönler ile tehdit edici unsurların ağır bastığı ormanlık alanlardan en iyi şekilde yararlanma adına bazı önerilerde bulunulacak olursa; a. Mevcut fundalık arazi korunduğu gibi ağaçlandırma çalışmalarıyla orman alanları da oluşturulmalıdır. b. İlçede geçmişten günümüze önemi azalan arıcılık yeniden faal duruma getirilmeli ve fundalık alanlarla iç içe olan mera alanları da arıcılık adına orman alanlarından faydalanılmalıdır. c. İlçede fundalık alanlar yangınlara karşı korunmalı, hayvanların aşırı otlatılması engellenmelidir. d. Doğal bir dinlenme ve regrasyon yeri olan ormanlar ilçe genelinde arttırılmalı ve ormanların önemi açısından halk eğitilmelidir. 102

112 SANAYİ ALANLARI Güçlü Yönler Zayıf Yönler Olanak ve Fırsatlar Tehdit Edici Unsurlar Bazı sanayi kollarının Atölye tipi sanayi fazlalığı Organize sanayi Ülke ekonomisinde hammadde temininin bölgesinin planlanması yaşanabilecek olan kolay olması ve yapımına dalgalanma ve ekonomik başlanması krizler Önemli şehirleri Bazı sanayi faaliyetlerinin Hammaddesini ilçeden bağlayan karayollarına hammadde temininin zor sağlayan bazı sanayi yakın olunması ve tükenebilir olması tesislerinin kolay ve ucuz hammadde temin edebilmesi Pazarlama olanaklarının Ulaşım kolaylığı iyi olması Tesis kurmaya elverişli Alkoloid fabrikası gibi uygun arazi varlığı önemli tesislerin varlığı Nüfusun artması ve Enerji kaynağı olan çalışabilecek iş gücünün doğalgazın ilçeye varlığı ulaşması Mesleki eğitim konusunda ilçede meslek yüksek okullarının varlığı Alt ve üst yapının belediye tarafından tamamlanma aşamasında olması Sermaye birikimi ve özel sektör yatırımları Çizelge 24. Bolvadin İlçesi nde Sanayi Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi Sanayi Alanlarının Kullanımına İlişkin Öneriler Bolvadin ilçesinde sanayi, hammadde olanaklarının yeterliliği ile birlikte oldukça gelişme göstermiştir. İlçede sanayi alanlarının güçlü ve zayıf yönleri ile bu alanları tehdit edici unsurlar bakımından değerlendirecek olursak; a. Gıda ve yem sanayinin Bolvadin ilçesinde güçlü yanları oldukça fazladır. Özellikle bu sanayi kollarının hammaddesi ilçe alanı içerinde oldukça geniş alanlarda ekim alanı bulmaktadır. Bu nedenle üretilen arpa, buğday gibi hammaddelerin ilçede kurulacak olan sanayi tesislerine taşınması oldukça kolaydır. İlçenin ulaşım açısından elverişli bir konumda yer alması üretilen mal ve hizmetlerin taşınması ve pazarlanması açısından oldukça güçlü bir özelliktir. İlçede sanayi alanları açısından 103

113 güçlü bir yanda sanayi tesisi kurmaya elverişli bir çok boş arazinin varlığıdır. Bir diğer güçlü yön de nüfusun her geçen gün artması ve hayvancılıktır. b. Bolvadin ilçesindeki sanayi kollarından biri de taş ve toprağa dayalı sanayidir. Tuğla ve kiremit üretilen bu sanayi kolunda en güçlü yan hammaddenin (kum) temininin kolay olmasıdır. D 675 karayolu kenarında yoğunlaşan fabrikaların bir diğer güçlü yanı da ilçede inşaat sektörünün canlı ve hareketli olmasıdır. Tuğla ve kiremit fabrikalarını tehdit eden en önemli unsur hammaddenin sağlandığı Neojen dolgu alanlarının yakın çevrede bir gün tükenecek olmasıdır. c. Bolvadin ilçesinde bir diğer gelişme gösteren sanayi kolu da tarım alet ve makineleridir. İlçede tarımsal faaliyetlerin ön planda olması atölyelerde üretilen tarım alet ve makineleri yönünden en güçlü özelliktir. d. Bolvadin ilçesi toprakları içerisinde bulunan Alkoloid fabrikası ilçe adına en güçlü özelliktir. Özellikle bu fabrikanın tek olması tüm Türkiye de üretilen haşhaş ve haşhaş kapsülünün işlendiği yer olması ve üretim bakımından dünyada önemli bir yere sahip olması fabrikanın en güçlü yanıdır. Güçlü yanların ağır bastığı fabrikada Bolvadin ilçesi adına önemli bir unsurdur. e. İlçede bulunan metal eşya sanayi de ilçe ekonomisine katkıda bulunmaktadır. D 675 karayolu kenarında ulaşımın elverişli olması bu sanayi kolunun en güçlü yönüdür. f. İlçede bulunan deri işleme ve deri ürünleri sanayinin en güçlü yönü hammaddenin ilçeden temin edilebilmesidir. Deri sanayinin zayıf yönleri ise atölye tarzı tesislerde üretimin yapılması ve pazarlama olanaklarının iyi olmamasıdır. Genel olarak Türkiye deki birçok ilçeye göre sanayi sektörünün oldukça iyi gelişme gösterdiği Bolvadin ilçesinde gıda, tekstil ve makine sanayinde yapılacak yeni yatırımlar ilçe ekonomisine önemli katkılar sağlayacaktır. İlçenin önemli şehirleri birbirine bağlayan D 675 karayolu üzerinde bulunması, hammaddenin kolay temin edilebilmesi ilçenin sanayi yönünden en güçlü yanlarıdır. İlçe alanının kuzeyinde D 675 karayolu kenarında kurulacak olan organize sanayi bölgesi ilçe ekonomisinde büyük hareketlenmelere neden olacaktır. İlçede özellikle hammadde üretim alanlarına ilişkin öneriler ile sanayi alanlarına ilişkin öneriler aynı çatı altında değerlendirilmelidir. Çünkü birbirlerini tamamlar nitelikte olan bu iki sektör ilçe ekonomisinin temelini oluşturmaktadır. 104

114 YERLEŞİM ALANLARI Güçlü Yönler Zayıf Yönler Olanak ve Fırsatlar Tehdit Edici Unsurlar Alandaki yer Toprak evlerin Ulaşım Bilinçsiz yapılaşma şekillerinin yerleşmeye uygun olması yaygınlığı Depresyon tabanı ve yakın çevresinde su kaynaklarına kolay ulaşılabilmesi Fay hatlarının varlığı ve meydana gelen depremlere evlerin dayanıklılık durumunun Ekonomik refah düzeyinin her geçen gün yükselmesi Şehir merkezinde hızlı nüfus artışıyla birlikte alt ve üst yapı hizmetlerinde aksama zayıflığı Tarım ve otlak gibi Planlı gelişmenin Deprem ekonomik faaliyet alanlarıyla iç içe olması yapılmaması Yerleşmelerin çevreyi bilinçsiz kirletmesi Çizelge 25. Bolvadin İlçesi nde Yerleşim Alanlarının Kullanımına İlişkin SWOT Analizi Yerleşim Alanlarının Kullanımına İlişkin Öneriler Bolvadin ilçesindeki yerleşmelere dair planlama önerileri daha öncede arazi kullanımında ele alındığı gibi iki başlık altında ele alınmıştır. Bunlardan ilki Bolvadin şehri diğeri de kasaba ve köy yerleşmeleridir. Bolvadin şehrinin kurulduğu yer alüvyal dolgu alanı olup gevşek yapılı malzemelerden oluşmaktadır. Hızlı bir şehirleşme süreci içinde olan Bolvadin de yapılaşma çok dikkatli bir şekilde yapılmalıdır. Depresyon içerisinde bulunan fay hatlarına yakın olan şehir merkezinde yakın tarihte meydana gelen depremler çeşitli zararlara neden olmuştur. Yapıların sağlam zemin üzerine sağlam yapı malzemesi kullanılarak, az katlı ve bahçeli yapılması gerekmektedir. Şehir merkezinin yakınından geçen D 675 karayolu şehir için önemli olup şehir bu yola bağlı olarak genel hatlarıyla kuzey güney yönünde gelişme göstermektedir. Hızlı bir şekilde yapılaşma içerisinde olan Bolvadin şehrinde bundan sonra medyana gelebilecek bir depremin şehirde ne denli zararlı olacağı bilinmemektedir. Bunun için şehirde geniş kapsamlı bir çalışma yapılarak binaların depreme ne kadar dayanıklı olduğu tespit edilmeli eski ve yeni yapılarda gerekiyorsa tadilat ve düzenlemelere gidilmelidir. 105

115 İlçe için önemli bir su potansiyeli olan Eber Gölü ve Akarçay şehrin kanalizasyonu ile aşırı şekilde kirletilmektedir. Şehirde gölün kirletilmemesi için yeni çalışmalar yapılmalı ve kanalizasyon sisteminde arıtmaya gidilmelidir. Bolvadin ilçesindeki kasaba yerleşmelerinden başta Dişli olmak üzere Kemerkaya ve Özburun alt ve üst yapı bakımından kasaba özelliği gösterirken Büyükkarabağ tam anlamıyla kasaba özelliği gösterememektedir. Genel olarak bütün kasaba yerleşmelerinde yeni düzenlemelere gidilmeli alt ve üst yapı yeniden elden geçirilmelidir. Kasaba yerleşmeleri ve ilçedeki 12 köy yerleşmesinde yapılacak bir diğer çalışmada şehir merkezinde olduğu gibi depreme karşı binaların analiz edilmesidir. Gerekiyorsa bazı binalar boşaltılarak yeni binalar inşa edilmelidir. Genel olarak Bolvadin ilçesinde ki bütün yerleşmelerin deprem riski altında olduğu bir gerçektir. Böyle olunca da olası bir depremle ilçede can ve mal kaybı yaşanacaktır. Olası bir depremde meydana gelecek can ve mal kaybını en aza indirebilmek için çalışmaların en kısa zamanda yapılması gerekmektedir. 106

116 SONUÇ Çalışma alanım olan Bolvadin ilçesi sahip olduğu doğal, beşeri ve ekonomik özellikleri bakımından Ege Bölgesi ile Orta Anadolu Bölgesi geçiş kuşağı üzerinde yer almaktadır. İlçenin sahip olduğu doğal özellikler arazi kullanımı üzerinde doğrudan etkili olmuştur. İlçede tarım alanlarının dağılışı üzerinde morfolojik birimler etkili iken otlak alanları, orman alanları ve tarım ürünlerinin dağılışı üzerinde hem morfolojik birimler hem de iklim özellikleri etkili olmaktadır. İlçede tarım alanları depresyon tabanına doğru yoğunluk gösterirken, kuzeydeki dağlık kütlelere doğru tarım alanlarının yerini otlak ve ormanlık alanlar almaktadır. İlçe alanının bulunduğu depresyonun kuzeyi ve güneyi dağ kütleleri ile çevrilmiş durumdadır. Depresyonun kuzeyinde Emirdağları yer alırken güneyinde Sultan Dağları yer almaktadır. Depresyonun kuzeybatı tabanında ise Afyon dolaylarından kaynağını alan Akarçay ve döküldüğü Eber Gölü yer almaktadır. Depresyonun kuzey ve güneyindeki dağlık kütleler olan Emirdağları ve Sultan Dağları birbirinden farklı özellikler gösterir. Yapısal ve jeomorfolojik olarak Emirdağları eğimin ve yükseltinin daha az olduğu, daha çok II. jeolojik devir oluşumunun egemen olduğu dağlık bir kütledir. Çalışma alanım olan Bolvadin ilçesi Emirdağlarının güney etekleri ile depresyonun kuzey tabanı üzerinde yer almaktadır. İlçenin üzerinde bulunduğu jeomorfolojik birimler kuşkusuz arazi kullanımı üzerinde büyük bir etkiye sahip olmuştur. İlçe alanı içerisinde otlak alanları oldukça geniş yer kaplamaktadır. İlçede beslenen hayvanların gereksinimlerini karşılayacak düzeyde olan otlak alanları daha çok eğim ve yükseltinin arttığı Emirdağları üzerinde yoğunluk göstermektedir. Otlak alanlarıyla oranladığımızda hayvan sayısının az olduğu görülür. İlçede özellikle büyükbaş hayvancılığa önem verilmeli ve otlak alanlarının mevcut potansiyelinin arttırılması için çeşitli çalışmalara gidilmelidir. İlçede en çok yetiştirilen tarım ürünü yarı kurak karasal iklimin karakteristik tarım ürünü olan arpa ve buğdaydır. İlçe genelinde yaşanan sulama sorunu aşılmalı, Eber Gölü ve Akarçay da ıslah çalışmalarıyla tarımsal faaliyetlerde sulamaya kazandırılmalıdır. 107

117 Sulamayla ilçe arazisinden elde edilen ürün miktarı artacak bu da ilçe ekonomisini güçlendirecektir. Sulama olanaklarına sahip olan alanlarda ekimi yapılan şekerpancarı, yonca, fasulye gibi ürünlerden elde edilen verimin yüksek olması bu durumun bir kanıtıdır. Bolvadin ilçesinde sınırlı olan bağ ve bahçe alanlarında genellikle meyvecilik yapılmaktadır. Meyve alanlarında vişne, elma, kiraz gibi meyvelerin üretimi yapılır. İlçede arazi kullanımıyla ilgili bir diğer ekonomik faaliyette sanayileşmedir. Bolvadin ilçesinde sanayileşme ilçe potansiyeline göre istenen düzeydedir. Fakat; yeni sanayi tesislerinin açılması ilçede ekonomik faaliyetleri daha da üst düzeye ulaştıracaktır. İlçede sanayi daha çok gıda ve yem sanayi üzerine kurulmuştur. İlçede üretilen gıda ve yem sanayi ürünleri daha çok ilçe tüketimine yöneliktir. İlçedeki diğer sanayi tesisleri ise tarım alet ve makineleri, deri işleme, metal eşya sanayi ve Alkoloid fabrikasıdır. İlçede yapılması planlanan organize sanayi bölgesi ilçedeki sanayi yatırımlarını arttıracak ve kuzey - güney yönünde önemli bir yer olan D 675 karayolunun da varlığıyla birlikte ilçe ekonomisi sanayiye dayalı bir yapıya dönüşecektir. İlçe arazisi yer yer önemli deprem üreten Sultandağı fayına yakın bir konumdadır. Bu nedenle ilçede meydana gelebilecek olan bir deprem aşırı can ve mal kaybına neden olabilir. Özellikle kırsal yerleşmelerde kullanılan toprak (kerpiç) yapı malzemesi depremden kaynaklanan hasarı daha da arttırıcı olabilir. Bundan dolayı ilçedeki yerleşim birimlerinde olası bir depreme karşı gerekli önlemler alınmalıdır. Bu tez çalışması içerisinde Bolvadin ilçesinin arazi kullanımı; hammadde üretim alanları, sanayi alanları ve yerleşim alanları gibi farklı coğrafi konulara inilerek incelenmiştir. Öncelikle alanın mevcut durumu güçlü ve zayıf yönleriyle belirlenmiş daha sonra arazi kullanımına ilişkin çeşitli önerilerde bulunulmuştur. Köy idari alanı ve ilçe bazında yapılan bu çalışmanın il, bölge ve hatta Türkiye geneli yapılması gerekmektedir. Çünkü her geçen gün gerçekleşen hızlı nüfus artışı arazi kullanımını daha da önemli kılmaktadır. 108

118 ÖZET Orta Anadolu ile Ege bölgelerinin geçiş kuşağında bulunan Bolvadin ilçesinde, doğal ve beşeri özellikler arazi kullanımı üzerinde büyük etkiler yaratmıştır. Emirdağları ve Sultan Dağları'nın arasında yer alan Eber - Akşehir depresyonu içerisinde akan Akarçay Bolvadin ilçesi doğusunda Eber Gölü ne sularını ulaştırmaktadır. Eber - Akşehir depresyonu, tektonik faaliyetler sonucunda oluşmuştur. Depresyonun ilçe sınırları içerisinde kalan bölümü tarımsal faaliyetlere ayrılmıştır. Başlıca tarım ürünlerini de arpa, buğday, şekerpancarı ve haşhaş oluşturur. Depresyon tabanından itibaren dağlık kütlelere doğru tarımsal faaliyetler yerini hayvancılık ve ormancılığa bırakmaktadır. Özellikle metre arası yükseltilerde, hayvancılık faaliyetlerinin ön plana çıktığı otlak alanları yaygınlık göstermektedir. Otlak alanları içerisinde açılan tarlalarda arpa ve buğday yetiştirilmektedir. İlçe genelinde orman alanları oldukça az yer kaplamaktadır. Lekeler halinde korunaklı yamaçlarda tutunabilen ormanların günümüzde ilçe adına ekonomik bir değeri kalmamıştır. İlçede sanayi faaliyetleri Türkiye deki birçok ilçeye göre üst düzeydedir. Günümüzde ilçede orman ürünleri, taş ve toprağa dayalı sanayi tesisleri ile yem ve gıda sanayi tesisleri gelişme göstermiştir. Yapılacak yeni sanayi tesisleri ilçeye büyük katkılar sağlayacaktır. Beş kentsel ve on iki kırsal idari alandan oluşan ilçede yerleşim alanları daha çok Emirdağlarının güney etekleri ve depresyon tabanında yaygınlık gösterir. Aktif fay hatlarının bulunduğu ilçede dönem dönem depremler olmakta maddi ve manevi zarara yol açmaktadır. 109

119 SUMMARY Bolvadin district, where it is between Middle Anatolia and Aegean Sea region, passing belt, has very different land use because of physical and human features. Following Akarçay River in the Eber-Akşehir depression which is between Emirdağları and Sultan mountains attains the Eber Lake. Eber-Akşehir depression was formed by tectonic movements. In the depression land, which is in Bolvadin border, reserved for agricultural activities. Main agricultural products are barley, wheat, sugar beet and opium poppy. The beginning from depression bed to towards to mountainous groups agricultural activities changes to stock raising and forestry. Especially between meters up, stock raising activities increase in grassy areas. In arable fields, which were cleared of grassy areas, barley and wheat has been grown. In the boarder of district forest areas cover very small part. Forest areas today have no economic value. In district, industrial activities developed more than some kind of Turkish districts. Today forest product, stone and soil based on industrial products are developing. New industrial foundations will help to developing. The district, which constituted five urban and twelve rural managerial areas, is settled on depression valley bed in south of Emirdağları. Because of active fault line in district sometime earthquake had material and psychological damage. 110

120 KAYNAKÇA Afyon ili Arazi Varlığı (1994), Köy Hizmetleri Genel Müdürlüğü, Ankara. Atalay, İ. (1987), Türkiye Jeomorfolojisine Giriş, Ege Üniversitesi Yay., İzmir. Atalay, İ. (1997), Türkiye Coğrafyası, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir. Atalay, İ. (2006), Toprak Oluşumu, Sınıflandırması ve Coğrafyası, Meta Basım Matbaacılık Hizmetleri, İzmir. Atalay, İ. ve Mortan K. (2006), Türkiye Bölgesel Coğrafyası, İnkılap Kitapevi Yayın Sanayi ve Ticaret A.Ş., İstanbul. Bayar, M. (2004), Bolvadin Tarihi Cilt-2, Bilge Matbaacılık, İstanbul Bayar, R. (2002), Anamur İlçesinde Araziden Yararlanma, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enst., Basılmamış Doktora Tezi, Ankara. Baxter, T. (1971), Land Use and Built Form Studies, University Of Cambridge. Bilgin, T. (1960), Polatlı-Akşehir Arasındaki Bölgeye Ait Bazı Notlar, İ.Ü. Coğrafya Enst. Dergisi, Sayı:11, İstanbul. Chopin, S. (1965), Urban Land Use Planning, University Of Illionis. DİE, Nüfus Sayımı Sonuçları (1927, 1935, 1940, 1945, 1950, 1955, 1960, 1965, 1970, 1975, 1980, 1985, 1990, 1997, 2000), Ankara. DİE (2002), Türkiye İstatistik Yıllığı 2002, Ankara. Elibüyük, M. (2000), Matematik Coğrafya, Ekol Yayınevi, Ankara. Emiroğlu, M. (1975), Türkiye Coğrafi Bölgelerine Göre Şehir Yerleşmeleri ve Şehirli Nüfus, Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Sayı:7, Ankara. Erinç, S. (1963), Tatbiki Coğrafya ve Planlama, İTÜ Mimarlık Fakültesi Yay.(Şehircilik Kürsüsü), Şehircilik Konferansları, No:1, İstanbul. Erol, O. (1959), Mihalıççık Dağlarının Jeomorfolojisi ve Araziden Faydalanma, Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, XVII, Sayı:3-4, Ankara. Gözenç, S. (1975), Arazinin Kullanılması ve Değerlendirilmesinin Coğrafi Yönden Tetkiki, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enst. Dergisi, 20-21, İstanbul. 111

121 Gözenç, S. (1980), Arazi Kullanma Land Use Haritalarında Standardizasyon ve Türkiye İçin Bir Öneri, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enst. Dergisi, Sayı:23, İstanbul. Gümüşçü, A. ve Gümüşçü O. (1997), Türkiye de Haşhaş ve Haşhaş Üretiminin Coğrafi Dağılışı, Ankara Üniversitesi Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı:6, Ankara. Karal, E.Z. (1997), Osmanlı İmparatorluğunda İlk Nüfus Sayımı 1831, DİE Yay., Ankara. Özçağlar, A. (1988), Kazova nın Coğrafyası, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enst., Basılmamış Doktora tezi, Ankara. Özçağlar, A. (1988), Türkiye deki Tarım Alanlarının Coğrafi Dağılışının Doğal Çevreyle İlişkisi, A.Ü.D.T.C.F. Coğrafya Araştırmaları Dergisi, Sayı:11, Ankara. Özçağlar, A. (1992), Türkiye de Şeker Pancarı Ekim Alanlarının Coğrafi Dağılışı, Türkiye Coğrafyası Uyg. ve Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı:1, Ankara. Özçağlar, A. (1994), Çarşamba Ovası ve Yakın Çevresinde Araziden Faydalanma, Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merk. Dergisi, Sayı:3, Ankara. Özçağlar, A. (1997), Türkiye de Belediye Örgütlü Yerleşmeler (Kasabalar-Şehirler), Ekol Yayınevi, Ankara. Özçağlar, A. (1997), Ezinepazar Depresyonunun (Amasya) Coğrafyası, Ekol Yayınevi, Ankara. Özçağlar, A. (2003), Coğrafyaya Giriş, Hilmi Usta Matbaacılık, Ankara. Özçağlar, A. (2005), Türkiye de Mülki İdare Bölümlerinin İdari Coğrafya Analizi, Türkiye Coğrafyası Uyg. ve Araştırma Merkezi, Coğrafi Bilimler Dergisi, C:3, Sayı:1, Ankara. Özgür, E.M. (2000), Türkiye Coğrafyası, Hilmi Usta Matbaacılık, Ankara. Sanır, F. (1948), Sultandağlarından-Sakarya ya, Ulus Basımevi, Ankara. Sanır, F. (2000), Coğrafya Terimleri Sözlüğü, Gazi Kitabevi, Ankara. Strabon, (2000), Antik Anadolu Coğrafyası(Geographika), Arkeoloji ve Sanat Yay., İstanbul. 112

122 Texier, C. (2002), Küçük Asya, Cilt:II, Enformasyon ve Dokümantasyon Hizmetleri Vakfı, Ankara. Tunçdilek, N. (1967), Türkiye İskan Coğrafyası-Kır İskanı(Köy-Altı İskan Şekilleri), İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fak. Yay., No:1283, İstanbul. Tunçdilek, N. (1985), Türkiye de Relief Şekilleri ve Arazi Kullanımı, İstanbul Üniversitesi Deniz Bilimleri ve Coğrafya Enst. Yay., No:3, İstanbul. Tunçdilek, N. (1986), Araziden Yararlanmada Yeni Bir Yöntem Denemesi İçin Coğrafi Gerekçe, İstanbul Üniversitesi Deniz Bilimleri ve Coğrafya Enst. Bülteni, C:2, Sayı:3, İstanbul. Tümertekin, E. (1961), Bölge Planlamasında Coğrafyacının Rolü, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enst. Dergisi, Sayı:11, İstanbul. Tümertekin, E. (1973), Yerleşme Planlaması(Şehir-Köy İlişkileri), İstanbul Üniversitesi Coğrafya Enst. Dergisi, Sayı:18-19, İstanbul. Tümertekin, E. ve Özgüç N. (1998), Beşeri Coğrafya, Çantay Kitabevi, İstanbul. Türkçe Sözlük (1983), Cilt I ve II, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara. Yücel, T. (1987), Türkiye Coğrafyası, Türk Kültürü Araştırmaları Enst. Yay., No: 68- VII A5, Ankara. İNTERNET SİTELERİ

123 COĞRAFYA ARAŞTIRMALARINDA KÖY ANKETİ İLİ :. TARİH :../../200.. İLÇESİ :. DOLDURANLAR :... KÖYÜ : 1-Köyün bugünkü adı neye göre verilmiştir? Eski adları var mıdır? Köy ne zaman ve kimler tarafından kurulmuştur? Köyün kuruluş tarihine ışık tutacak eski yerleşim izleri,tarihi kalıntılar vb. var mıdır? Varsa bunların yerleri ve özellikleri hakkında kısa bilgi verir misiniz? Köyün alanı(dönüm,hektar,km 2 )olarak... 5-Bağlı bulunduğu yere uzaklığı kaç km.dir?... 6-Köyün sınırları nereden geçmektedir? (Dere,tepe vb. gibi yer adlarıyla belirtiniz.) Köye bağlı bulunan mahalleler varsa adlarını yazınız Köy eskiden nereye bağlıydı?... İKLİMLE İLGİLİ SORULAR 1-İlk kar yağışı ne zaman başlar?(ay olarak) Kar kaç gün yerde kalır?... 3-Köye son kar ne zaman yağar?... 4-Köyde kar kalınlığı ne kadar olur?... 5-Yollar kardan kapanır mı? Kapanırsa ne kadar zaman kapalı kalır? Donlar ne zaman başlar ve ne zaman biter?... 7-Kar yağışının tarıma yaptığı olumlu veya olumsuz etkiler nelerdir?... 8-Yağmur ne kadar sürer?sine sine mi yoksa şiddetli mi yağar?... 9-Kurak devre hangi ayda başlar ve ne kadar sürer? Kuraklığın tarım hayatına etkileri nelerdir? Köylünün hafızasında kalan belli başlı kurak devreler,şiddetli soğuklar ve neticeleri nelerdir?... HİDROĞRAFYA İLE İLGİLİ SORULAR 1-Köy sınırları içinde bulunan derelerin adları nelerdir? Köy sınırları içinde kaynak,pınar,göze,ılıca var mı? Adları ve yerleri?... 3-Köydeki akarsuların mevsimlere göre durumları nedir,ne zaman kabarırlar? Kurudukları devre var mıdır,ne zaman? Köy sel felaketine uğradı mı?uğradıysa ne zaman? Zararı ne oldu? Sel felaketi hangi dereden geldi?... 5-Akarsulardan tarım arazisinin sulanmasında yararlanılıyor mu? Köy içme suyunu nereden temin ediyor?... 7-Köyde kuyu var mı? Kuyuların ortalama derinlikleri,suların mevsimlere göre azalıp çoğalması ve sebepleri nelerdir? Köyde sulama tesisi var mı? Ne zaman yapıldı?.su nereden geliyor ve ne kadar arazi suluyor?... 9-Sulamadan önce ekilen ürünler nelerdi? Sulamadan sonraki ürünler nelerdir?

124 BİTKİ ÖRTÜSÜ İLE İLGİLİ SORULAR 1-Köyde orman, koru var mı? Varsa ne kadar?... 2-Çevredeki ve ormandaki ağaç cinsleri nelerdir? En uygun ağaç türü hangisidir?... 3-Orman alanı kaç yılda ne kadar küçülmüştür veya büyümüştür?... 4-Orman alanındaki daralmanın sebepleri nelerdir? (Yakacak ihtiyacı,inşaat için kereste ihtiyacı, tarla açma, mera olarak kullanılması v.s.). 5-Orman alanındaki daralmanın köy hayatına yapmış olduğu olumsuz etkiler nelerdir? (Sel baskını,erozyonla toprak kaybı,kaynak ve yer altı sularının azalması v.s.) Bugün ormandan nasıl yararlanılıyor? (Odun,odun kömürü,kereste,avcılık,arıcılık v.s.) Ormandan faydalanan başka köyler var mı?... 8-Ormanın korunması ve gelişmesi için ne gibi çalışmalar yapılmaktadır?... 9-Köyün çayırı,merası,otlağı var mı? Varsa ne kadar? Genel olarak köy ve çevresinde nasıl bir bitki topluluğu hakimdir, belli başlı türleri nelerdir?... YERLEŞME VE NÜFUSLA İLGİLİ SORULAR 1-Köy evleri toplu mu dağınık mı?... 2-Köyde kaç hane var?... 3-Köy hiç yer değiştirdi mi? Değiştirdiyse eski yeri neresidir? Neden ve ne zaman yer değiştirmiştir?... 4-Köyün nüfusu şu an ne kadardır? Kadın:...Erkek:....Toplam:... 5-Köyün geçmişinde zikre değer olaylar var mı? (Düşman işgali,deprem,sel baskını v.s.) Köy gitgide büyümekte midir, küçülmekte midir? Sebepleri nelerdir?... 7-Geçmişe nazaran köy nüfusunda artış mı vardır, azalma mı vardır, yoksa aynı seviyeyi korumakta mıdır?... 8-Köyden dışarıya göç var mı?varsa bu hareket ne zaman başladı? Köyden başka yerlere (Yurt içi veya dışı) çalışmaya gidilir mi? Gidilirse: Gidilen yer Giden kaç kişi Gidişin şekli Kadın Erkek Göç edenler belli zamanlarda köylerine geri dönüyorlar mı? Kaç aile köy dışına yerleşmiş durumdadır?... TOPRAK REJİMİ İLE İLGİLİ SORULAR 1-Köyde topraksız aile var mı? Varsa bu aileler ne ile geçiniyorlar?... 2-Geçinebilmek için en az kaç dönüm araziye ihtiyaç vardır? Köyde toprağını kiraya veya ortakçıya veren ailelere var mı?... 4-En geniş ve en küçük tarlanın alanı nedir? En geniş: En küçük: TARIMSAL FAALİYETLERLE İLGİLİ SORULAR 1-Köyde sadece tarımsal faaliyet ile geçinen kaç aile var?... 2-Tarımsal faaliyetin yanında başka işlerde çalışarak geçimini sağlayan kaç aile var?... 3-Tarım dışındaki diğer ekonomik faaliyetler nelerdir?... 4-Kullanılan tarım aletleri hangileridir?... 5-Köyde kullanılan tarım metodu hangisidir? (Nadas,münavebe,sulu,ziraat gibi.)... 6-Suni gübre ne zamandan beri kullanılıyor? Hangi ürünlere suni gübre veriliyor? Sulama yapılarak yetiştirilen tarım ürünleri hangileridir?... 8-Köydeki toprak türleri nelerdir? Bu topraklara köylünün verdiği isimler nelerdir? Köy içerindeki belli toprak türünde yetiştirilebilen ürünler var mı?

125 10-Köy içerisinde tüketilen tarımsal ürünler hangileridir? Bazı tarım ürünleri için belli zamanlarda dışardan işçi getirilir mi? Köyün tarlaları, verimleri, ürünleri nelerdir? (Önemli olandan başlayarak) Ekim alanı(dönüm) Dönümden Alınan( ) Ekinin cinsi Kuruda Suluda Kuruda Suluda Köyün meyve, bağ ve sebze bahçeleri: Cinsi Alanı(Dönüm) Toplam Verim(Ton) Kuruda Suluda Kuruda Suluda Meyvelik..... Bağ(Üzüm)..... Sebze..... Bostan Köydeki meyve cinsleri (En çok olandan başlayarak) Cinsi Ağaç Sayısı Bir Ağacın Verimi Kuruda Suluda Kuruda Suluda Son senelerde köy tarımında meydana gelen değişiklikler nelerdir?) Yeni ürün girmesi, sulama sayesinde sebzeciliğin önem kazanması veya süt fabrikasının kurulması ile hayvancılığın gelişmesi gibi) 16-Köyde hayvanı olmayan var mı? Bir ailenin ortalama hayvan sayısı ne kadardır? Bir aileye ait en az ve en çok hayvan sayısı ne kadardır? En Az:.En Çok:.. 19-Köyde beslenen hayvan türleri nelerdir? Köydeki: Büyükbaş Hayvanlar Küçükbaş Hayvanlar Cinsi Adedi Cinsi Adedi Kümes hayvanı adedi kaçtır? Köyde arıcılık var mı? Kaç kovan var ve tipi nedir? Köyde besicilik var mı? Kaç kişi besicilik yapıyor? Hayvancılıktan elde edilen ürünler nelerdir? (Çok olandan başlayarak) Cinsi Miktarı(Adet.Kg.) Satıldığı Yer Fiyatı Hayvanlar yaylaya çıkarılır mı? Yaylanın ismi nedir? Yaylaya çıkış ve iniş tarihleri nelerdir? Yaylaya çıkarılan hayvan sayısı kaçtır?... TİCARET İLE İLGİLİ SORULAR 1-Köyde kaç dükkan var ve cinsleri nelerdir?... 2-Köyde cami( ), okul( ), çeşme( ), elektrik( ) var mı? (+ veya - konulacak) 3-Köyde haricen hangi tarım ürünleri satılıyor?... 4-Mahsuller piyasaya nasıl arz ediliyor? Köylüler kendileri mi götürüyorlar, şehirden toplayıcı tüccar veya komisyoncu mu geliyor?... 5-Köylü şehir veya kasabadan neler satın alıyor?... 6-Köyde ticaretle uğraşan kaç kişi var? Bu faaliyeti nasıl yürütüyorlar?... 7-Faizle alınan para hangi işte kullanılıyor?... DİĞER BAZI SORULAR 1-Ne kadar arazi nadasa bırakılır?... 2-Köy sınırları içerisinde hiç kullanılmayan arazi var mı varsa neresi?... 3-Köyde değirmen ve diğer sanayi tesisleri var mı? Varsa cinsleri nelerdir?... 4-Köy sınırları dahilinde maden var mı? Varsa cinsleri nelerdir?