EGEMEN HĐDROELEKTRĐK ENERJĐ PROJESĐ

Transkript

1 ENERSĐS Elektrik Üretim Ltd. Şti. Hatır Sokak No: GOP - ANKARA Tel : (312) Fax : (312) EGEMEN HĐDROELEKTRĐK ENERJĐ PROJESĐ PROJE TANITIM DOSYASI DOKAY-ÇED Çevre Mühendisliği Ltd. Şti. Öveçler 4.Cadde 140/A Dikmen-ANKARA Tel: (312) Faks: (312) ŞUBAT 2009 ANKARA

2 Proje Sahibinin Adı : Adresi : ENERSİS Elektrik Üretim Ltd. ti. Hatır Sokak No: GOP - ANKARA Telefon Numarası : (312) Faks Numarası : (312) Projenin Adı : Proje Bedeli : $ Proje İçin Seçilen Yerin Açık Adresi (İli, İlçesi, Mevkii) : Projenin İçin Seçilen Yerin Koordinatları, Zone : Projenin ÇED Yönetmeliği Kapsamındaki Yeri (Sektörü, Alt Sektörü) Bursa İli, Osmangazi İlçesi sınırları içerisinde, Nilüfer Çayı üzerinde yer alan Nilüfer Barajı ile Doğancı Barajı (Selahattin Saygı Barajı) arasında Zone: 35 ÜNİTE YERLERİ UTM_Zone_35_ED_50 Regülatör I Yükleme Havuzu I HES I Regülatör II Yükleme Havuzu II HES II Enerji Sektörü Nehir Tipi Santral, kurulu gücü 25 MW ın altında X Y PTD Hazırlayan Kuruluşun/Çalışma Grubunun Adı : PTD Hazırlayan Kuruluşun/Çalışma Grubunun Adresi, Telefon ve Faks Numaraları : PTD Sunum Tarihi (Gün, Ay, Yıl): DOKAY-ÇED Çevre Mühendisliği Ltd. ti. Öveçler 4. Cadde No:140/A Dikmen / ANKARA Telefon: (312) Faks : (312) UBAT 2009 i/vi

3 İÇİNDEKİLER Sayfa İçindekiler Notlar ve Kaynaklar Tabloların Listesi ekillerin Listesi Kısaltmalar ii iii iv v vi 1. PROJENİN ÖZELLİKLERİ a Projenin İş Akım eması, Kapasitesi, Kapladığı Alan, Teknolojisi ve Çalışacak Personel Sayısı a.1 İş Akım eması a.2 Projenin Kapasitesi ve Kapladığı Alan a.3 Proje Teknolojisi a.4 Personel Sayısı a.5 Kullanılacak İş Makineleri ve Sayıları b Doğal Kaynakların Kullanımı (Arazi Kullanımı, Su Kullanımı, Kullanılan Enerji Türü v.b.) b.1 Arazi Kullanımı b.2 Su Kullanımı c Atık Üretimi Miktarı (Katı, Sıvı, Gaz vb.) ve Atıkların Kimyasal, Fiziksel ve Biyolojik Özellikleri c.1 Sıvı Atıklar c.2 Katı ve Tehlikeli Atıklar c.3 Emisyonlar d Kullanılan Teknoloji ve Malzemelerden Kaynaklanabilecek Kaza Riski e Projenin Olası Çevresel Etkilerine Karşı Alınacak Tedbirler e.1 Atıklar e.2 Flora ve Fauna e.3 Kazı İşlerinde Kullanılacak Patlayıcı, Parlayıcı ve Toksik Malzeme e.4 Geçici Personelin İskan Edilmesi e.5 Gürültü PROJENİN YERİ, PROJE SAHASININ TANITILMASI a Mevcut Arazi Kullanımı ve Kalitesi (Tarım Alanı, Orman Alanı, Planlı Alan, Su Yüzeyi vb.) a.1 Tarımsal Alan a.2 Orman Alanı a.3 Akarsular b Ek-V deki Duyarlı Yöreler Listesi Dikkate Alınarak; Sulak Alanlar, Kıyı Kesimleri, Dağlık ve Ormanlık Alanlar, Tarım Alanları, Millî Parklar, Özel Koruma Alanları, Nüfusça Yoğun Alanlar, Tarihsel, Kültürel, Arkeolojik ve Benzeri Önemi Olan Alanlar, Erozyon Alanları, Heyelan Alanları, Ağaçlandırılmış Alanlar, Potansiyel Erozyon ve Ağaçlandırma Alanları İle 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun Gereğince Korunması Gereken Akiferler ii/vi

4 2.b.1 Koruma Alanları b.2 Tarihsel, Kültürel, Arkeolojik ve Benzeri Önemi Olan Alanlar b Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun Gereğince Korunması Gereken Akiferler b.4 Flora ve Fauna b.5 Nüfusça Yoğun Alanlar PROJENİN VE YERİN ALTERNATİFLERİ (PROJE TEKNOLOJİSİNİN VE PROJE ALANININ SEÇİLME NEDENLERİ) SONUÇLAR EKLERİN LİSTESİ Ek-A İş Termin Planı Ek-B Genel Yerleşim Planı Ek-C Resmi Kurum Yazışmaları Ek-D Fosseptik Tip Projeler Ek-E Gürültü Ölçüm Çalışması Analiz Raporu Ek-F Ekolojik Değerlendirme Çalışması Uzman Raporu Ek-G Genel Jeoloji ve Tektonik Ek-H Bölgenin Meteorolojik Özellikleri NOTLAR VE KAYNAKLAR iii/vi

5 TABLOLARIN LİSTESİ Tablo 1-1 Ünitelerin yerlerine ilişkin koordinatlar... 1 Tablo 1-2 Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ne Ait Teknik Detaylar... 3 Tablo 1-3 Egemen II Regülatörü ve HES Projesi ne Ait Teknik Detaylar... 7 Tablo 1-4 İnşaat Aşamasında Kullanılacak İş Makineleri...11 Tablo 1-5 Proje Üniteleri için Gerekli İnşaat Alanı Miktarları ve İnşaat Süreleri...19 Tablo 1-6 Egemen I ve Egemen II Regülatörlerinden Mansaba Bırakılması Gereken Telafi Suyu Miktarları...24 Tablo 1-7 İnşaat Makine ve Ekipmanları ile Bunların Eşdeğer Ses Gücü Düzeyleri (L w )..26 Tablo 1-8 İş Makinelerinden Kaynaklanan Gürültünün Mesafelere Göre Dağılımı...28 Tablo 1-9 İş Makinelerinden Kaynaklanan Gürültü Düzeyleri...29 Tablo 1-10 antiye Alanı için Çevresel Gürültü Sınır Değerleri (ÇGDYY Ek-VIII, Tablo 5)...29 Tablo 1-11 Arka Plan Gürültü Ölçüm Noktaları...30 Tablo 1-12 Arka Plan Gürültü Ölçüm Sonuçları...31 Tablo 1-13 Binalarda, Bina İçindeki Makine ve Teçhizatın Yaratacağı Titreşimlerin Sınır Değerleri...33 Tablo 2-1 Bursa İli Nüfus Dağılımı...42 Sayfa iv/vi

6 EKİLLERİN LİSTESİ Sayfa ekil 1-1 İş Makinelerinden Kaynaklanan Gürültünün Mesafelere Göre Gürültü Dağılımı 28 ekil 1-2 Uluçam Köyü nde Yapılan Gürültü Ölçümünden Bir Görünüm...30 ekil 2-1 Proje Sahası nın Konumu...34 ekil 2-2 Bursa İli Orman Varlığı...36 ekil 2-3 Meşçere Haritası...37 ekil 3-1 Türkiye Elektrik Üretimi (GWs)...44 v/vi

7 KISALTMALAR AMP Acil Müdahale Planı B Batı bk. Bakınız cm Santimetre ÇED Çevresel Etki Değerlendirmesi ÇGDYY Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği D Doğu dba A-Ağırlıklı desibel DOKAY DOKAY Mühendislik ve Danışmanlık Ltd. ti. DSİ Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü EPDK Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu ETKHKKY Endüstri Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği g Gram G Güney GWs Giga Watt Saat ha Hektar HES Hidroelektrik Enerji Santralı HKKY Hava Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği HTİYAKY Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği Hz Hertz IUCN Nesli Tükenme Tehlikesi Altında Olan Türlerin Kırmızı Listesi K Kuzey kg Kilogram km Kilometre kv Kilo volt kva Kilo volt amper L Litre m Metre mm Milimetre MW Mega Watt m 3 /sa Metreküp/saat No. Numara sa Saat sn Saniye T.C. Türkiye Cumhuriyeti TÜİK Türkiye İstatistik Kurumu USEPA Amerika Birleşik Devletleri Çevre Koruma Ajansı vb. Ve başkaları, ve benzerleri º Derece % Yüzde Binde vi/vi

8 1. PROJENİN ÖZELLİKLERİ ENERSİS Elektrik Üretim Ltd. ti. Bursa İli, Osmangazi İlçesi sınırları içerisinde, Nilüfer Çayı üzerinde yer alan Nilüfer Barajı ile Doğancı Barajı (Selahattin Saygı Barajı) arasında toplam 20,54 MW kurulu gücünde ni yapmayı ve işletmeyi planlamaktadır. Söz konusu proje; 17 Temmuz 2008 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Yönetmeliği Ek-II (Seçme-Eleme Kriterleri Uygulanacak Projeler Listesi) kapsamında değerlendirilmekte olup, yine aynı yönetmeliğin EK-IV de verilen formata [Proje Tanıtım Dosyası (PTD) nın Hazırlanmasında Esas Alınacak Seçme Eleme Kriterleri] göre PTD hazırlanmıştır. Proje, Egemen I Regülatörü ve Hidroelektrik Santralı (HES) ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi olmak üzere iki kademeli olacak şekilde inşa edilecektir. Proje nin koordinatlarına ilişkin bilgi Tablo 1-1 de verilmektedir. Tablo 1-1 Ünitelerin yerlerine ilişkin koordinatlar ÜNİTE YERLERİ TM_ED_50 UTM_Zone_35_ED_50 X Y X Y HES II Yükleme Havuzu II Regülatör II HES I Yükleme Havuzu I Regülatör I Egemen I Regülatörü ve HES Projesi, 9.09 MW kurulu güce sahip olacak şekilde tasarlanmıştır. Bu sayede mevcut durumda GWs firm enerji, GWs sekonder enerji olmak üzere toplamda GWs enerji üretilmesi planlanmaktadır. Egemen II Regülatörü ve HES Projesi, MW kurulu güce sahip olacak şekilde tasarlanmıştır. Bu sayede mevcut durumda GWs firm enerji, GWs sekonder enerji olmak üzere toplamda GWs enerji üretilmesi planlanmaktadır. Santralda 6.3 kv gerilim seviyesinde üretilen enerji, ünite transformatörleri vasıtası ile 34,5 kv gerilim seviyesine yükseltilerek 34,5 kv şalta aktarılmakta ve Egemen II HES için 23,0 km, Egemen I HES için 16,5 km lik tek devre 477 MCM iletkenli enerji nakil hattı ile Keles İlçe Merkezi nde bulunan 34,5 kv lık trafoya, daha sonra dağıtım merkezine bağlanarak ulusal şebekeye aktarılacaktır. 1

9 Türkiye de enerji ihtiyacı bölgelere göre değişmekle beraber, ortalama olarak sanayileşme ile birlikte hızla artmaktadır. Bu enerji ihtiyacının karşılanmasında, tükenebilir enerji kaynaklarının yanında yenilenebilir enerji kaynaklarının süreklilik arz etmesi ve çevreye olan etkileri açısından temiz olması mevcut potansiyelin değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Nilüfer Çayı üzerinde yer alacak ile havzanın hidroelektrik potansiyelinin değerlendirilmesini sağlanacak, Türkiye elektrik enerjisi enterkonnekte sistemine katkıda bulunacak ve tüm Türkiye ye hizmet verecektir. 1.a Projenin İş Akım eması, Kapasitesi, Kapladığı Alan, Teknolojisi ve Çalışacak Personel Sayısı 1.a.1 İş Akım eması İnşaat faaliyetlerinin iki yılda tamamlanması planlanmaktadır (bk. Ek A). İnşaat faaliyetleri başlamadan önce temel malzeme araştırmalarının yapılması, harita çalışmaları, kati proje çalışmalarının yapılması, ihale evraklarının hazırlanması ve ihale süreci için toplam altı aylık bir süre öngörülmektedir. antiyenin kurulması, ulaşım yolları ve yol relokasyonu gibi faaliyetler inşaatın başlangıç aşamasında gerçekleştirilecek olup, dört ay sürecektir. 1.a.2 Projenin Kapasitesi ve Kapladığı Alan Toplam 20,54 MW kurulu güçteki ile yılda 69,23 GWs elektrik enerjisi elde edilmesi planlanmaktadır. Proje nin toplam alanı m 2 olup, bu alanın m 2 sinde inşaat çalışmaları yapılacaktır. Proje nin Genel Yerleşim Planı Ek-B de verilmektedir. 1.a.3 Proje Teknolojisi Egemen I Regülatörü ve HES Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ne ait teknik detaylar, Tablo 1-2 de verilmiştir. 2

10 Tablo 1-2 Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ne Ait Teknik Detaylar Egemen I Regülatörü Tipi Karşıdan Alışlı Kontrolsüz Beton Ağırlıklı Kret Kotu 671,66 m Kret Genişliği 4,0 m Kret Uzunluğu (Gövde) 48,92 m Talveg Kotu 667,00 m Talvegden Yüksekliği 4,66 m Temel Kotu 666,00 m Temelden Yüksekliği 5,66 m Yıllık Ortalama Akım 3,04 m 3 /s Taşkın Su Kotu 671,16 m Normal Su Kotu 670,00 m Ağırlıklı İşletme Kotu 670,00 m Dolusavak Dolusavak kapasitesi (Q100 ) 208,40 m 3 /s Dolusavak eşik üst kotu 670,00 m. Su yükü (Q100 GEÇERKEN) 1,16 m Dolusavak net genişliği 43,00 m Çökeltim Havuzu Normal Su Seviyesi 670,00 m Taban giriş kotu 669,06 m Boyu 24,26 m Su derinliği 2,29 m Bölme Adedi 3 Adet Bölme Genişliği 3,00 m Tranzisyon Uzunluğu 8,94 m Dizayn Debisi 6,99 m 3 /sn Egemen I Santralı Proje düşüsü m Proje Debisi 6,99 m 3 /s Ünite Sayısı 3 (Yatay Francis) Türbin Çıkış Gücü 3 x 3,03 MW = 9,09 MW Santral Binası Eni 13,76 m Santral Binası Boyu 30,79 m Türbin Eksen Kotu 513,28 m Kuyruk Suyu Seviyesi 512,00 m Çevre Kotu m Hidrolik türbinler Miktarı Üç (3) adet Tipi Yatay eksenli, Francis türbin Nominal gücü kw Dizayn debisi 6,99 m 3 /s Dizayn net düşüsü m Türbin devri 750 d/dak Jeneratörler Miktarı Üç (3) adet Tipi Yatay eksenli senkron generatör Çalışma şekli Devamlı Nominal gücü kva Uç gerilimi 6,3 kv 3

11 Güç faktörü 1,30 (geri) Frekansı 50 Hz Dönüş hızı 750 d/dak Tahrik şekli Francis tipi türbin mile direkt akuple İkaz şekli Fırçasız ikazlı (döner diyotlu) Kısa devre oranı 0,75 den büyük İzolasyon sınıfı F Ana Transformatörler Miktarı Üç (3) adet Tipi Harici tip üç fazlı yağ izoleli Normal gücü kva Anma gerilimi 6,3 / 34,5 ± % 2 x 2,5 kv Frekansı 50 Hz Bağlantı gurubu YNd5 Soğutma şekli ONAN Nötr bağlantısı 66,6 ohm direnç üzerinden topraklı İç İhtiyaç Transformatörü Miktarı Bir (1) adet Normal gücü 250 kva Anma gerilimi 34,5 / 0,4 ± % 2 x 2,5 kv Frekansı 50 Hz Bağlantı gurubu Dzn5 Soğutma şekli ONAN Nötr bağlantısı Doğrudan topraklı Acil İhtiyaç Dizel-Generatör Grubu Miktarı Bir adet Tipi Dört zamanlı Yatay silindirli Normal gücü Deniz seviyesinde 63 kva Anma gerilimi 400 / 231 V Frekansı 50 Hz Güç faktörü 0,8 geri Devir sayısı d/d Soğutma şekli Radyatör, kapalı devre su soğutmalı İkaz şekli Döner diyotlu ikaz İletim Kanalı I Kanal tipi Trapez Kesitli Kanal uzunluğu 7,133 m Kanal su yüksekliği 1,48 m Kanal taban genişliği 2,50 m Kanal beton kalınlığı 10 cm Kanal şev eğimleri 1.0 Düşey: 1. 5 Yatay Kanal kapasitesi 6,99 m 3 /sn Hava payı 0,15 m Kanal eğimi 0,0003 Yükleme Havuzu I Kapasitesi 6,99 m 3 /s Yan Savak Boyu 5,00 m Havuz Boyu 22,00 m Havuz Derinliği / Genişliği 4,30 m / 6,67 m Maksimum Su Seviyesi 668,17 m 4

12 Minimum Su Seviyesi Normal Su Seviyesi Cebri Boru I Cebri Boru Ortalama İç Çapı Cebri Boru Uzunluğu Ortalama Cebri Boru Et Kalınlığı 666,46 m 667,18 m Ø mm 502,90 m 10,7 mm Kaynak: Egemen Regülatörü ve HES Projesi Revize Fizibilite Raporu, Ekim 2008 Egemen I Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yer alacak ünitelere ilişkin bilgiler aşağıda verilmektedir. Egemen I Regülatörü Egemen I Regülatörü kret kotu 671,66 m, talveg kotu 667,00 m, temel kotu 666,00 m, talvegden yüksekliği 4,66 m temelden yükseklik 5,66 m dir. Egemen I Regülatörü normal su seviyesi 670,00 m olarak tespit edilmiştir. Egemen I Regülatörü talvegden itibaren 4,66 m yüksekliğinde, normal su kotu 670,00 m olacak şekilde kapak kontrollü olarak inşa edilecektir. Yapılan optimizasyon çalışmaları sonucu yıllık ortalama akım değeri 3,04 m 3 /s olan Nilüfer Çayı suları enerji üretmek amacı ile çevrilecektir. Egemen I Regülatörü Dolusavak ve Derivasyon Tesisleri Dolusavağın net genişliği 43,00 m dir. Dolusavak boyutlandırılmasında Q 100 = 208,40 m 3 /s olarak alınmıştır. Derivasyon debisi 5 yıllık tekerrürlü taşkın debisi regülatör için (Q 5 = 49,40 m 3 /s) olarak alınmıştır. Bu debiye göre derivasyon kanalı ve batardolar boyutlandırılmıştır. Derivasyon kanalı taban eğimi 0,05, memba batardosu yüksekliği regülatör için talvegden 3,00 m olacaktır. Egemen I Regülatörü Çökeltim Havuzu Çökeltim havuzu normal su seviyesi kotu 670,00 m, dizayn debisi 6,99 m 3 /s olack şekilde tasarlanmıştır. Çökeltme havuzunu dizayn ederken başlıca amaç iletim yapısına girmesinde sakınca görülen partiküllerin çökelmesini sağlamak ve deşarj borusu ile havuzda çökelen bu partikülleri düzenli olarak dereye deşarj etmektir. Su derinliği girişte 2,29 m olacak olan çökeltim havuzu hazne genişliği 3,00 m, boyu 24,26 m olacaktır. Üç bölmeden oluşacak yapının taban giriş kotu 669,06 m olacaktır. 5

13 Egemen I Regülatörü için çökelmesi için belirlenen en küçük partikül çapı D=0,50 mm olarak belirlenmiştir. Bu çaptaki partiküllerin çökelme hızı 0,064 m/s olarak hesaplanıp çökeltim havuzu dizaynında kullanılmıştır. Çökeltim havuzunun işlevini sağlıklı olarak yerine getirmesi için boyu 24,26 m olacaktır. Üç bölmeden oluşacak yapının taban giriş kotu 669,06 m dir. İletim kanalına geçişteki enerji kayıplarını azaltmak için bir tranzisyon yapısı düşünülmüştür. Bunun için en optimum tranzisyon yapısında giriş genişliği 4,50 m, çıkış genişliği 2,00 m ve uzunluğu da 8,94 m olarak dizayn edilmiştir. İletim Kanalı I İletim güzergahı Egemen I Regülatörü Egemen I HES arasında tamamı kanal olarak tasarlanmıştır. Yaklaşık m uzunluğunda olan kanalın eğimi 0,0003 olarak tasarlanmıştır. Topografyanın eğimi dikkate alınarak trapez kesitli kanal tasarımı daha uygun bulunmuş ve 2,50 m taban genişliğinde, 1,48 m su derinliğinde, 0,15 m hava payı ile tasarımlanmıştır. Yükleme Havuzu I İletim Kanalı I güzergahı birinci yükleme havuzunda son bulacaktır. Yükleme havuzunun kapasitesi 6,99 m 3 /s olup, boyu 22,00 m, derinliği 4,30 m ve genişliği 6,67 m olacaktır. Tasarlanan yükleme havuzu, Egemen I Regülatörü ile çevrilen suları düzenleyip, en uygun şekilde santrale türbinlenmek üzere verecektir. Cebri Boru I Yükleme havuzunda düzenlenmiş olan sular 667,18 m yükleme havuzu normal su kotundan 512,00 m kuyruk suyu seviyesindeki santrale düşürülecektir. Ortalama 1,75 m çapında ve 502,90 m uzunluğundaki cebri boru santral binasındaki 3 adet Francis tipi türbine bağlanmadan önce bir branşman vasıtası ile üçe ayrılacaktır. St 37 veya St 52 çelik tipi kullanılacak cebri boru için ortalama et kalınlığı 10,7 mm olacaktır. Egemen I Santral Binası Santral binası, her biri 3,03 MW olan 3 adet yatay eksenli Francis türbine göre boyutlandırılmıştır. Topografik ve ekonomik yönden santral binası, Nilüfer Çay ı üzerinde 512,00 m kuyruk suyu seviyesinde olacak şekilde inşa edilecek olup, Egemen I Regülatörü nden sağlanan suyun türbinleneceği en uygun yer olacağı tespit edilmiştir. Toplam 9,09 MW kurulu güçteki santral ile mevcut durumda 17,09 GWs firm enerji, 12,66 GWs sekonder enerji olmak üzere toplam da 29,75 GWs enerji üretilmesi planlanmaktadır. 6

14 Egemen II Regülatörü ve HES Egemen II Regülatörü ve HES Projesi ne ait teknik detaylar Tablo 1-3 te verilmiştir. Tablo 1-3 Egemen II Regülatörü ve HES Projesi ne Ait Teknik Detaylar Egemen II Regülatörü Tipi Karşıdan Alışlı Kontrolsüz Beton Ağırlıklı Kret Kotu m Kret Genişliği 4,0 m Kret Uzunluğu (Gövde) 25,92 m Talveg Kotu 507,00 m Talvegden Yüksekliği 6.00 m Temel Kotu m Temelden Yüksekliği 7.00 m Yıllık Ortalama Akım 3,58 m 3 /s Normal Su Kotu m. Ağırlıklı İşletme Kotu 512,00 m Dolusavak Dolusavak kapasitesi (Q100 ) 258,40 m 3 /s Dolusavak kapak üst kotu 512,00 m Su yükü(q100 GEÇERKEN) 2,73 m Dolusavak net genişliği 20,00 m Çökeltim Havuzu Normal Su Seviyesi 512,00 m Taban giriş kotu 511,00 m Boyu 27,00 m Su derinliği 2,39 m Bölme Adedi 3 Adet Bölme Genişliği 3,00 m Tranzisyon Uzunluğu 9,10 m Dizayn Debisi 7,83 m 3 /sn Egemen II Santralı Proje düşüsü m Proje Debisi 7,83 m 3 /s Ünite Sayısı 3 (Yatay Francis) Türbin Çıkış Gücü 3 x 3,82 MW = 11,45 MW Santral Binası Eni 13,76 m Santral Binası Boyu 30,79 m Türbin Eksen Kotu 353,28 m Kuyruk Suyu Seviyesi 352,00 m Çevre Kotu 355,85 m Hidrolik türbinler Miktarı Üç (3) adet Tipi Yatay eksenli, Francis türbin Nominal gücü kw Dizayn debisi 7,83 m 3 /s Dizayn net düşüsü m Türbin devri 750 d/dak Jeneratörler Miktarı Üç (3) adet 7

15 Tipi Yatay eksenli senkron generatör Çalışma şekli Devamlı Nominal gücü kva Uç gerilimi 6,3 kv Güç faktörü 1,30 (geri) Frekansı 50 Hz Dönüş hızı 750 d/dak Tahrik şekli Francis tipi türbin mile direkt akuple İkaz şekli Fırçasız ikazlı (döner diyotlu) Kısa devre oranı 0,75 den büyük İzolasyon sınıfı F Ana Transformatörler Miktarı Üç (3) adet Tipi Harici tip üç fazlı yağ izoleli Normal gücü kva Anma gerilimi 6,3 / 34,5 ± % 2 x 2,5 kv Frekansı 50 Hz Bağlantı gurubu YNd5 Soğutma şekli ONAN Nötr bağlantısı 66,6 ohm direnç üzerinden topraklı İç İhtiyaç Transformatörü Miktarı Bir (1) adet Normal gücü 250 kva Anma gerilimi 34,5 / 0,4 ± 2 x 2,5 % kv Frekansı 50 Hz Bağlantı gurubu Dzn5 Soğutma şekli ONAN Nötr bağlantısı Doğrudan topraklı Acil İhtiyaç Dizel-Generatör Grubu Miktarı Bir adet Tipi Dört zamanlı Yatay silindirli Normal gücü Deniz seviyesinde 63 kva Anma gerilimi 400 / 231 V Frekansı 50 Hz Güç faktörü 0,8 geri Devir sayısı d/d Soğutma şekli Radyatör, kapalı devre su soğutmalı İkaz şekli Döner diyotlu ikaz İletim Kanalı II Kanal tipi Trapez Kesitli Kanal uzunluğu m Kanal su yüksekliği 1,58 m Kanal taban genişliği 2,50 m Kanal beton kalınlığı 10 cm Kanal şev eğimleri 1.0 Düşey: 1.5 Yatay Kanal kapasitesi 7,83 m 3 /sn Hava payı 0,15 m Kanal eğimi 0,0003 Yükleme Havuzu II Kapasitesi 7,83 m 3 /s 8

16 Yan Savak Boyu 5,00 m Havuz Boyu 23,00 m Havuz Derinliği / Genişliği 4,56 m / 6,75 m Maksimum Su Seviyesi 511,84 m Minimum Su Seviyesi 510,02 m Cebri Boru II Cebri Boru Ortalama İç Çapı Ø mm Cebri Boru Uzunluğu 566,10 m Ortalama Cebri Boru Et Kalınlığı 13,0 mm Kaynak: Egemen Regülatörü ve HES Projesi Revize Fizibilite Raporu, Ekim 2008 Egemen II Regülatörü ve HES Projesi kapsamında yer alacak ünitelere ilişkin bilgiler aşağıda verilmektedir. Egemen II Regülatörü Egemen II Regülatörü kret kotu 512,00 m, talveg kotu m, temel kotu 506,00 m, talvegden yüksekliği 5.00 m, temelden yükseklik 6.00 m dir. Regülatörün normal su seviyesi 512,00 m olarak tespit edilmiş olup, karşıdan alışlı, kapak kontrollü olarak tasarlanmıştır. Yapılan optimizasyon çalışmaları sonucu regülatör yerlerindeki yıllık toplam ortalama akım değeri olan 3,58 m 3 /s si enerji üretmek maksadı ile çevrilecektir. Dolusavak ve Derivasyon Tesisleri Dolusavak kapak kontrollü olarak tasarlanmaktadır.dolusavağın net genişliği 20,00 m olup, Q 100 = 258,40 m 3 /s ye göre boyutlandırılmıştır. Derivasyon debisi 5 yıllık tekerrürlü taşkın debisi regülatör için (Q 5 = 61,20 m 3 /s) olarak alınmıştır. Bu debiye göre derivasyon kanalı ve batardolar boyutlandırılmıştır. Derivasyon kanalı taban eğimi 0,05 olacaktır. Memba batardosu yüksekliği regülatör için talvegden 3,00 m olacaktır. Çökeltim Havuzu II Egemen II Regülatörü için çökelmesi belirlenen en küçük partikül çapı D=0,50 mm olarak belirlenmiştir. Bu çaptaki partiküllerin çökelme hızı 0,064 m/s olarak hesaplanıp, çökeltim havuzu dizaynında kullanılmıştır. Buna göre dizayn edilen çökeltim havuzunda su derinliği işletme kapaklarının bitimindeki 50 cm lik eşiği geçtikten sonra 2,39 m olacaktır. Çökeltim havuzu hazne genişliği 3,50 m olup, üç bölmeden oluşacaktır. Çökeltim havuzu işlevini yerine getirmesi için boyu 27,00 m olacaktır. Çökeltim havuzu taban giriş kotu m olacaktır. 9

17 İletim Kanalı II İletim güzergahı; Egemen II Regülatörü Egemen II HES arası olmak üzere tamamı kanal olarak tasarlanmıştır. Yaklaşık 7500 m uzunluğunda olan kanalın eğimi 0,0003 olacaktır. Topografyanın eğimi dikkate alınarak trapez kesitli kanal tasarımı daha uygun bulunmuş ve 2,50 m taban genişliğinde, 1,58 m su derinliğinde, 0,15 m hava payı olacak şekilde tasarlanmıştır. Yükleme Havuzu II İletim Kanalı II güzergahı ikinci yükleme havuzunda son bulacaktır. Maksimum su seviyesi 511,00 m olan yükleme havuzunda minimum su seviyesi 510,00 m olacaktır. Kapasitesi 7,83 m 3 /s olarak tasarlanan yükleme havuzu 23,00 m boyunda, 4,56 m derinliğinde ve 6,75 m genişliğinde olacaktır. Yansavak boyu ise 5,00 m dir. Yükleme havuzu, Egemen II Regülatörü ile çevrilen suları düzenleyip en uygun şekilde türbinlenmek üzere santrale verecektir. Cebri Boru II Yükleme havuzunda düzenlenmiş olan sular 352,00 m kuyruksuyu seviyesindeki santrale düşürülecektir. Ortalama 1,85 m çapındaki 566,10 m uzunluğundaki cebri boru santral binasındaki 3 adet Francis türbine bağlanmadan önce bir branşman vasıtası ile üçe ayrılacaktır. St 37 veya St 52 çelik tipi kullanılacak cebri boru için ortalama et kalınlığı ortalama 13,0 mm olacaktır. Santral Binası Santral binası her biri 3,82 MW olan 3 adet Francis tipi türbinlere göre boyutlandırılmıştır. Topografik ve ekonomik yönden santral binası, Nilüfer Çay ı üzerinde 352,00 m kuyruk suyu seviyesinde yapılmak üzere önerilmiştir. Santral binası yeri, Egemen II Regülatörü nden sağlanan suyun türbinleneceği en uygun yer olarak seçilmiştir. Toplam 11,45 MW kurulu güçteki santralı ile mevcut durumda 19,56 GWs firm enerji, 19,92 GWs sekonder enerji olmak üzere toplam 39,48 GWs enerji üretilmesi planlanmaktadır. 1.a.4 Personel Sayısı Egemen I Regülatörü ve HES Projesi nin inşaat ve işletme aşamalarında istihdam edilmesi planlanan personel sayısı, sırasıyla 75 ve 12 kişi olarak öngörülmektedir. Egemen II Regülatörü ve HES Projesi nin inşaat ve işletme aşamasında aynı sayıda personel görev alacaktır. 10

18 1.a.5 Kullanılacak İş Makineleri ve Sayıları İnşaat aşamasında kullanılacak olan iş makineleri ve sayılarına ilişkin bilgi Tablo 1-4 te verilmiştir. Tablo 1-4 İnşaat Aşamasında Kullanılacak İş Makineleri Makine Makine Adedi Egemen I Regülatörü ve HES Egemen II Regülatörü ve HES Ünite Yerlerinde Yol Silindiri 1 1 Dozer 2 2 Hidrolik Ekskavatör 2 2 Damperli Kamyonlar 4 4 Paletli- tekerlekli kepçe 2 2 Greyder 1 1 Beton Pompası 1 1 Beton Karıştırma Ünitesi b Doğal Kaynakların Kullanımı (Arazi Kullanımı, Su Kullanımı, Kullanılan Enerji Türü v.b.) 1.b.1 Arazi Kullanımı Proje Sahası içinde bulunan araziler; devletin hüküm ve tasarrufu altında olan orman alanları, tarım alanları, meralar ve özel şahsa ait arazilerdir. Proje Sahası nda yer alan orman varlığı için Bursa Orman Bölge Müdürlüğü tarafından hazırlanan Arazi İnceleme ve Değerlendirme Formu Ek-C de sunulmaktadır. Orman arazisindeki tesisler için 03/07/2004 tarihinde sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5192 no lu Orman Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun da Savunma, ulaşım, enerji, haberleşme, su, atık su, petrol, doğalgaz, altyapı ve katı atık bertaraf tesislerinin; sanatoryum, baraj, gölet ve mezarlıkların; Devlete ait sağlık, eğitim ve spor tesislerinin ve bunlarla ilgili her türlü yer ve binanın Devlet ormanları üzerinde bulunması veya yapılmasında kamu yararı ve zaruret olması halinde, gerçek ve tüzel kişilere bedeli mukabilinde Çevre ve Orman Bakanlığınca izin verilebilir. ifadesi bulunmaktadır. Proje kapsamında orman arazisinde yapılacak çalışmalar için Çevre ve Orman Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü nden gerekli izinler alınacak ve ayrıca kesilecek ağaçlar için bedel ödenecektir. Kamulaştırma alanları kesin bilgileri, kamulaştırma aşamasında belirlenecektir. Bu çalışmalar kapsamında öncelikle özel mülkiyet sahipleri ile anlaşma yoluna gidilecektir. Anlaşma sağlanamadığı durumlarda ise kamulaştırma işlemleri 2942 Sayılı Kamulaştırma Kanunu ile bu Kanun da çeşitli değişiklikler yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre gerçekleştirilecektir. 11

19 Elektrik Piyasası Kanunu nun 15/c Maddesi gereğince; kamulaştırma işlemleri EPDK tarafından yürütülecek, bu konuda verilecek olan kamulaştırma kararı, kamu yararı kararı yerine geçecek ve kamulaştırılan taşınmaz mallar tapu kütüğünde hazine adına tescil edilecektir. Konuya ilişkin, 30 Eylül 2004 tarih ve sayılı Resmi Gazete de, Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından yapılacak kamulaştırmalarda 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu nun 27. maddesinin uygulanması hakkında Bakanlar Kurulu Kararı çıkartılmıştır. Kamulaştırma Kanunu madde 27; Acele kamulaştırma Madde sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacına veya aceleliğine Bakanlar Kurulunca karar alınacak hallerde veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlarda gerekli olan taşınmaz malların kamulaştırılmasında kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemi ile mahkemece yedi gün içinde o taşınmaz malın 10 uncu madde esasları dairesinde ve 15 inci madde uyarınca seçilecek bilirkişilerce tespit edilecek değeri, idare tarafından mal sahibi adına 10 uncu maddeye göre yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya yatırılarak o taşınmaz mala el konulabilir. Bu Kanunun 3 üncü maddesinin 2 nci fıkrasında belirtilen hallerde yapılacak kamulaştırmalarda yatırılacak miktar, ödenecek ilk taksit bedelidir. ifadesi geçmektedir. Bu nedenle ilk önce yerinde bilirkişiler tarafından değer tespiti yapılacak ve belirlenen kıymet, faaliyet sahibi tarafından ilgili bankaya yatırılacak Valilik kanalı ile hak sahiplerine ödenecektir. Bu ödeme işlemi tamamlandıktan sonra inşaata başlanacaktır. Daha sonra Valilik tarafından bu hak sahiplerine yeniden iskan isteyip istemedikleri sorulacak, yeniden iskan isteyen hak sahipleri kendilerine başta ödenen kamulaştırma bedelini geri vererek yeniden iskan isteğinde bulunabileceklerdir. Proje kapsamındaki tarım arazilerinin vasıfları kamulaştırma sırasında belirlenecek ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ve tarih sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4342 sayılı Mera Kanunu na uygun hareket edilecektir. Tarım arazileri ve mera alanlarının kullanımı için gerekli tüm izinler inşaat çalışması başlamadan alınacaktır. Bursa İl Tarım Müdürlüğü nün konuyla ilgili yazısı Ek-C de yer almaktadır. Buna göre, yapılacak hat içinde kalan tarım arazileri için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu nun 13. maddesi hükümleri doğrultusunda tarım dışı kullanım izinlerinin, meralar için 4342 sayılı Mera Kanunu nun 14. maddesi kapsamındaki meralar için tahsis amacı değişikliğinin yapılması gerekmektedir. Proje kapsamında yerleşim yeri olarak, su altında kalacak herhangi bir alan bulunmadığından yeniden yerleşim söz konusu değildir. 12

20 1.b.2 Su Kullanımı Proje kapsamında, Nilüfer Çayı suları sadece enerji üretiminde kullanılmak ve personel ihtiyacını karşılamak üzere iki türlü su kullanımı olacaktır. i. Enerji Amaçlı Su Kullanımı Nilüfer Barajı ile düzenlenen Nilüfer Çayı suları mansapta yer alan Egemen I Regülatörü ile çevrildikten sonra yaklaşık m uzunluğundaki iletim kanalı vasıtasıyla mansapta bulunan Egemen I HES e yönlendirilecek ve kimyasal yapısında herhangi bir değişiklik olmadan tekrar Nilüfer Çayı na verilecektir. Egemen I HES in hemen mansabında yer alan Egemen II Regülatörü ile tekrar çevrilecek olan Nilüfer Çayı suları yaklaşık 7500 m uzunluğundaki iletim kanalı vasıtasıyla Egemen II HES e yönlendirilecektir. Nilüfer Çayı suları sadece enerji üretimi amacıyla kullanılacaktır. Enerjisi alınan su tekrar dere yatağına bırakılacağı için mansap su hakları üzerinde olumsuz bir etki oluşmayacaktır. Ekolojik yaşamın devamlılığı için her iki regülatörden dere yatağına 200 L/sn telafi suyu bırakılacaktır (bk. Kısım 1.e.2) Personelin Su İhtiyacı Proje nin inşaat faaliyetleri sırasında Egemen I Regülatörü ve HES Projesi nde 75, Egemen II Regülatörü ve HES Projesi nde 75 personel çalışacaktır. Kişi başına su tüketiminin 150 L / kişi-gün 1 olacağı varsayımına dayanarak, günlük kullanma suyu ihtiyacı Egemen I Regülatörü ve HES Projesi için 11,25 (75 x 150) m 3, Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için 11,25 m 3 tür. Proje kapsamında kullanılacak su miktarı toplam 22,5 m 3 /gün (150 kişi x 150 L/kişi-gün) olacaktır. Proje nin işletme faaliyetleri sırasında Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi nde 12 şer kişi olmak üzere toplam 24 kişi çalışacaktır. Kişi başına su tüketiminin 150 L / kişi-gün olacağı varsayımına dayanarak, günlük kullanma suyu ihtiyacı 3,6 m 3 /gün (24 kişi x 150 L/kişi-gün) olacaktır. Personelin içme suyu ihtiyacı damacanalarla ve kullanma suyu tankerlerle olmak Proje Sahası na getirilecek veya Osmangazi Belediyesi nin gösterdiği kaynaktan, içme suyu temin edilecektir. Proje nin inşaat aşamasında hazır beton kullanılacağı beton yapımı için su tüketimi olmayacaktır. 1 Su Temini ve Atıksu Uzaklaştırması Uygulamaları İTÜ-1998, Prof. Dr. Dinçer TOPAÇIK, Prof Dr. Veysel EROĞLU 13

21 1.c Atık Üretimi Miktarı (Katı, Sıvı, Gaz vb.) ve Atıkların Kimyasal, Fiziksel ve Biyolojik Özellikleri 1.c.1 Sıvı Atıklar İnşaat Aşaması Proje kapsamında; inşaat ve işletme aşamasında evsel nitelikli atıksu oluşumu söz konusudur. Bölüm 1.b.2 de hesaplandığı üzere gerekli su miktarı 22,5 m 3 /gün olup, bu suyun tamamının atık suya dönüşeceği varsayımı ile 22,5 m 3 /gün atık su oluşumu söz konusu olacaktır. Egemen HES II, içme suyu amaçlı olarak kullanılan Doğancı Barajı nın yaklaşık 4,5 km membasında yeralmaktadır. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Madde 32 de belirtildiği üzere kanalizasyon sistemi bulunmayan yerleşim yerlerinde; nüfusun 84 kişinin altında olması durumunda evsel nitelikli atık suların, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşaası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine göre yapılacak olan sızdırmaz nitelikteki fosseptiklerde toplanması ve atıksu altyapı tesisine taşınması gerekmektedir. Bu nedenle çalışan personelden kaynaklanacak evsel nitelikli atıksular, Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için ayrı ayrı inşa edilecek olan sızdırmaz fosseptiklerde depolanacaktır. Fosseptikler dolduğunda BUSKİ ye ait vidanjörlerle çekilerek bertaraf edilecektir. Konuyla ilgili BUSKİ nin görüş yazısı Ek-C de sunulmaktadır. Fosseptik tip projeler Ek-D de verilmektedir. İşletme Aşaması Bölüm 1.b.2 de belirtildiği üzere işletme döneminde gerekli su miktarı toplam 3,6 m 3 /gün olacaktır. Bu suyun tamamının atık suya dönüşeceği varsayı ile toplam 3,6 m 3 /gün evsel nitelikli atık su oluşacaktır. Bu atık sular, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümleri uyarınca Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için ayrı ayrı inşa edilecek olan sızdırmaz fosseptiklerde depolanacaktır. Fosseptikler dolduğunda BUSKİ ye ait vidanjörlerle çekilerek bertaraf edilecektir. Konuyla ilgili BUSKİ nin görüş yazısı Ek-C de sunulmaktadır. Fosseptik tip projeler Ek-D de verilmektedir. 14

22 1.c.2 Katı ve Tehlikeli Atıklar i. Evsel Nitelikli Katı Atıklar a. İnşaat Aşaması İnşaat aşamasında oluşacak katı atıklar, üretilecek olan inorganik inşaat atıkları ile işçilerden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklardır. Kişi başına katı atık oluşumunun günde 1,34 2 kg olacağı kabulüyle, inşaat çalışmaları sırasında işçilerden günde 201 kg katı atık (150 kişi 1,34 kg/kişi-gün) oluşacağı varsayılmaktadır. Bu atıklar içerisinde geriye dönüştürülebilir atıklar (cam, naylon, teneke, kağıt) Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. Maddesi ne göre ayrılacak ve konteynerlerde biriktirilecektir. Kalan atıklar aynı yönetmeliğin 20. Maddesi uyarınca, Osmangazi Belediyesi nin Katı Atık Depolama Alanı na gönderilecektir. Konuyla ilgili olarak Osmangazi Belediyesi nin görüş yazısı Ek-C de verilmektedir. b. İşletme Aşaması İşletme aşamasında oluşacak katı atıklar, çalışacak personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklardır. Kişi başına katı atık oluşumunun günde 1,34 kg olacağı kabulüyle, işletme sırasında günde yaklaşık 32,16 kg katı atık (24 kişi 1,34 kg/kişi-gün) oluşacağı tahmin edilmektedir. Bu atıklar içerisinde geriye dönüştürülebilir atıklar (Cam, naylon, teneke, kağıt) Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. Maddesi ne göre ayrılacak ve konteynırlarda biriktirilecektir. Kalan atıklar aynı yönetmeliğin 20. Maddesi uyarınca, Osmangazi Belediyesi nin Katı Atık Depolama Alanı na gönderilecektir. Konuyla ilgili olarak Osmangazi Belediyesi nin görüş yazısı Ek-C de verilmektedir. ii. Hafriyat Toprağı Egemen I Regülatörü ve HES Projesi kapsamında oluşacak hafriyat miktarı m 3, Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için ise m 3 olacaktır. Bu hafriyatın tamamı iletim kanalına ulaşım yolu yapımında, box, sifon, köprü, yükleme ve çökeltim havuzu inşaasında, santral binası ve regülatör duvar arkası ve çevre dolgusu yapımında kullanılacaktır. Hafriyat sırasında yüzeyden alınacak bitkisel toprak tabakası çevre düzenlemeleri ile peyzaj çalışmalarında yüzey kaplaması olarak kullanılmak üzere, şantiye alanı içinde uygun yerlerde biriktirilecektir. Proje nin inşaatı sırasında yapılacak 18 Mart 2004 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. 2 Türkiye İstatistik Kurumu 2004 yılı verileri, Türkiye de evsel nitelikli katı atık üretim miktarı 15

23 Proje kapsamında malzeme ocağı bulunmamaktadır. Proje kapsamında Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği gereği Ek-2 Faaliyeti İzin Belgesi alınacaktır. iii. Atık Yağlar Proje nin inşaat faaliyetleri esnasında oluşabilecek atık yağlar, kullanılan ekipmandan kaynaklanabilecek atık motor yağları ile sınırlıdır. Araçların yağ değişimleri 12 Ağustos 1996 tarih ve 18 sayılı Petrol Atıkları Genelgesi hükümlerine uygun olarak gerekli tedbirler alınarak gerçekleştirilecek, şantiye sahasında yağ değişim kanalı oluşturulacak, atık yağ çöpe veya atıksuya bırakılmayacaktır. Yağ, madeni kaplarda biriktirilecek ve piyasada atık yağ alan firmalarla anlaşma yoluna gidilerek değerlendirilecektir. Bu konuda yapılan çalışmalardan olumlu sonuç alınamadığı takdirde tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ne göre bertaraf edilecektir. Proje Sahası nda çalışacak personelin yemek ihtiyacı, yemek firması tarafından karşılanacağı için proje kapsamında bitkisel atık yağ oluşumu söz konusu değildir. iv. Atık Pil ve Akümülatörler Proje nin inşaat ve işletme faaliyetleri esnasında oluşabilecek atık akümülatörler, kullanılan ekipman ve binek araçlarının bitmiş aküleridir. Araçların akü değişimleri, bu çalışmalara yönelik altyapısı yeterli olan yerlerde yapılacaktır. Atık pil kaynakları ise alanda kullanılan mobil telsizler ve seyyar radyolardır. Oluşacak atık pil ve akümülatörler tarih ve sayılı Resmi Gazete de yürürlüğe giren Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak bertaraf edilecektir. v. Tıbbi Atıklar nin inşaat aşamasında toplam 150 kişi çalışacaktır. Oluşabilecek küçük iş kazalarına ve sağlık sorunlarına müdahale etmek amacıyla şantiye tesisleri içerisinde revir kurulacaktır. 3 Oluşacak tıbbi atıklar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümleri uyarınca bertaraf edilecektir. Proje nin işletme aşamasında toplam 24 personel çalışacak olup, revir kurulmayacaktır. Bu nedenle tıbbi atık oluşumu söz konusu değildir. İhtiyaç duyulması halinde Osmangazi İlçesi nde bulunan sağlık kuruluşlarından yararlanılacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü Madde 91 ve Madde

24 1.c.3 Emisyonlar 1.c.3.1 İnşaat Aşamasında Oluşacak Toz Emisyonu Ünite Yerlerinde Yapılacak Kazı ve Dolgu İşlemlerinden Kaynaklanacak Toz Miktarı İnşaat aşamasında ünite yerlerinde yapılacak kazı ve dolgu işlemlerinden kaynaklı olarak toz oluşumu beklenmekte olup, aşağıda hesaplanmıştır. İnşaat faaliyetlerinden oluşabilecek toz emisyonları hesaplanırken, yarı kurak alanlar için tahmin edilen 9,9 gr/m 2 /gün lük toz emisyon faktörü alınmıştır. Bu faktör, Amerika Birleşik Devletleri Çevre Koruma Ajansı (USEPA) tarafından verilen ve çeşitli inşaat alanlarını göz önüne alan formüle göre hesaplanmıştır. Aşağıdaki formül, inşaat sahalarında toz emisyonu oranını hesaplamak için kullanılmaktadır; Toz Emisyonu = 9,9 g m 2 x 8 gün saat 2 Alan( m ) x 30gün kazısüresix 1ay Egemen I Regülatörü nün inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x m 2 /(8 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0064 kg/sa Egemen I Çökeltim Havuzu nun inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x 210 m 2 /(6 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0014 kg/sa Egemen I İletim Kanalı nın inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x m 2 /(6 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,5361 kg/sa Egemen I HES Yükleme Havuzu nun inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x m 2 /(6 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0080 kg/sa Egemen I Cebri Boru inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x m 2 /(9 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0101 kg/sa 17

25 Egemen I Santral Binası nın inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x 660 m 2 /(6 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0045 kg/sa Egemen II Regülatörü nün inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x m 2 /(8 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0073 kg/sa Egemen II Çökeltim Havuzu nun inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x 210 m 2 /(6 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0014 kg/sa Egemen II İletim Kanalı nın inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x m 2 /(6 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,5611 kg/sa Egemen II HES Yükleme Havuzu nun inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x 1.300,65 m 2 /(6 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0089 kg/sa Egemen II Cebri Boru inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x m 2 /(9 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0086 kg/sa Egemen II Santral Binası nın inşasından kaynaklanacak toz emisyonu: = 9,9 g/m 2 x 660 m 2 /(6 ay x 30 gün x 8 saat) = 0,0045 kg/sa 18

26 Yukarıdaki hesaplamalardan elde edilen sonuçlar Tablo 1-5 te verilmiştir. Tablo 1-5 Proje Üniteleri için Gerekli İnşaat Alanı Miktarları ve İnşaat Süreleri Ünite İnşaat için Gerekli Yaklaşık Alan (m 2 ) İnşaat Süresi (ay) İnşaat Faaliyetlerinden Kaynaklanacak Toz Emisyonu (kg/saat) Egemen I Regülatörü ,0064 Egemen I Çökeltim Havuzu ,0014 Egemen I HES Yükleme Havuzu ,5361 Egemen I İletim Kanalı ,0080 Egemen I Cebri Boru ,0101 Egemen I Santral Binası ,0045 Egemen II Regülatörü ,0073 Egemen II Çökeltim Havuzu ,0014 Egemen II İletim Kanalı ,5611 Egemen II HES Yükleme Havuzu 1.300,65 6 0,0089 Egemen II Cebri Boru ,0086 Egemen II Santral Binası ,0045 TOPLAM ,28 1,1583 Bu sonuçların, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlülüğe giren Endüstri Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği (ETKHKKY) Ek-2 uyarınca, baca dışındaki yerlerden kaynaklanan toz emisyonları için verilen sınır değeri olan 1,5 kg/saat altında olmasından dolayı hava kalitesine katkı değerlerinin hesaplanması (model yapılması) gerekmemektedir. 1.c.3.2 İşletme Aşamasında Oluşacak Toz Emisyonu Proje nin işletme aşamasında toz oluşumu beklenmediği için değerlendirmeye alınmamıştır. 1.d Kullanılan Teknoloji ve Malzemelerden Kaynaklanabilecek Kaza Riski Proje kapsamında kullanılacak olan teknoloji ve malzemelerden meydana gelebilecek kaza riski, İş Sağlığı ve Güvenliği mevzuatına harfiyen uyulması durumunda çok düşüktür. İş Sağlığı ve Güvenliği ile ilgili politika ve prosedürler, Proje nin her aşamasında geçerli olacak ve yürütülecek olan tüm faaliyetler tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Proje kapsamında Acil Müdahale Planları (AMP) hazırlanacak ve bu planlara harfiyen uyum gösterilecektir. AMP lerin en önemli amacı, acil bir durumda yapılması gerekenleri tanımlamaktır. Doğal felaketler, kazalar ve sabotaj, bu proje kapsamında acil durum olarak nitelendirilmektedir. Tehlike durumundan önce, nüfusun uyarılabilmesi için alınan önlemler, AMP nin en önemli parçasını oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra, AMP ler hazırlanırken aşağıda belirtilen hususlar dikkate alınacaktır. 19

27 Acil bir durumda (yangın, patlama v.b.), anında müdahale edebilmek için gerekli olan araç ve gereçler belirlenerek ayrı bir yerde tutulacaktır. Bu tür araç ve gereçlerin arasında kazma ve kürekler, yüz maskeleri, koruyucu gözlükler, eldivenler, çeşitli pompalar, patlamaya mahal vermeyen elektrik motorları, telsizler ve benzeri ekipmanlar bulunacaktır. Önden yükleyici ve dozer gibi ağır iş makinelerinin herhangi bir acil duruma ne şekilde müdahale edecekleri önceden planlanacak ve iş makinelerinin park yerleri, bu husus dikkate alınmak suretiyle seçilecektir. AMP ler, acil müdahale ekiplerinin listesini, güvenlik araç ve gereçlerinin yerlerini, kaçış yollarını ve prosedürlerini de kapsayacaktır. Ayrıca acil durumlarda irtibat için verilmiş telefon numaraları da plan içinde bulunacaktır. AMP ler, sürekli olarak kontrol edilecek ve ilgili tüm ekipmanın periyodik muayene ve bakımları düzenli olarak yapılacaktır. Kilit personel bu konuda eğitilecektir. Acil bir durumda en yakın güvenlik birimine (polis veya jandarma) ve en yakın itfaiye birimlerine haber verilecektir. 1.e Projenin Olası Çevresel Etkilerine Karşı Alınacak Tedbirler 1.e.1 Atıklar i. Sıvı Atıklar Proje nin inşaat ve işletme aşamalarında oluşacak atıksular evsel nitelikli olup, miktarları Bölüm 1.c.1 de verilmiştir. İnşaat aşamasında evsel nitelikli atıksu oluşumu söz konusudur. Bölüm 1.b.2 de hesaplandığı personelin kullanımı için gerekli su miktarı 22,5 m 3 /gün olup, bu suyun tamamının atık suya dönüşeceği varsayımı ile 22,5 m 3 /gün atık su oluşumu söz konusu olacaktır. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği Madde 32 de belirtildiği üzere kanalizasyon sistemi bulunmayan yerleşim yerlerinde; nüfusun 84 kişinin altında olması durumunda evsel nitelikli atık suların, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşaası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümlerine göre yapılacak olan sızdırmaz nitelikteki fosseptiklerde toplanması ve atıksu altyapı tesisine taşınması gerekmektedir. Bu nedenle evsel nitelikli atık sular, Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için ayrı ayrı inşa edilecek olan sızdırmaz fosseptiklerde depolanacaktır. Fosseptikler dolduğunda BUSKİ ye ait vidanjörlerle çekilerek bertaraf edilecektir. Konuyla ilgili BUSKİ nin görüş yazısı Ek-C de sunulmaktadır. Fosseptik tip projeler Ek-D de verilmektedir. 20

28 İşletme aşamasında gerekli su miktarı toplam 3,6 m 3 /gün olacaktır. Bu suyun tamamının atık suya dönüşeceği varsayı ile toplam 3,6 m 3 /gün evsel nitelikli atık su oluşacaktır. Bu atık sular, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümleri uyarınca Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için ayrı ayrı inşa edilecek olan sızdırmaz fosseptiklerde depolanacaktır. Fosseptikler dolduğunda BUSKİ ye ait vidanjörlerle çekilerek bertaraf edilecektir. Konuyla ilgili BUSKİ nin görüş yazısı Ek-C de sunulmaktadır. Fosseptik projesi Ek-D de verilmektedir. ii. Katı ve Tehlikeli Atıklar Evsel Nitelikli Katı Atıklar Proje nin inşaat ve işletme aşamasında oluşacak evsel nitelikli katı atık miktarları sırasıyla; 201 kg/gün ve 32,16 kg/gün olarak hesaplanmıştır (bk. Bölüm 1.c.2). Bu atıklar içerisinde geriye dönüştürülebilir atıklar (Cam, naylon, teneke, kağıt) Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. Maddesi ne göre ayrılacak ve konteynırlarda biriktirilecektir. Kalan atıklar aynı yönetmeliğin 20. Maddesi uyarınca, Osmangazi Belediyesi nin Katı Atık Depolama Alanı na gönderilecektir. Hafriyat Toprağı Egemen I Regülatörü ve HES Projesi kapsamında oluşacak hafriyat miktarı m 3, Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için ise m 3 olacaktır. Bu hafriyatın tamamı iletim kanalına ulaşım yolu yapımında, box, sifon, köprü, yükleme ve çökeltim havuzu inşaasında, santral binası ile regülatörde duvar arkası dolgu ve çevre dolgusu yapımında kullanılacaktır. Hafriyat sırasında yüzeyden alınacak bitkisel toprak tabakası çevre düzenlemeleri ile peyzaj çalışmalarında yüzey kaplaması olarak kullanılmak üzere, şantiye alanı içinde uygun yerlerde biriktirilecektir. Proje nin inşaatı sırasında yapılacak 18 Mart 2004 tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Atık Yağlar Proje nin inşaat faaliyetleri esnasında oluşabilecek atık yağlar, kullanılan araç ve ekipmandan kaynaklanabilecek atık motor yağları ile sınırlıdır. İşletme aşamasında ise kullanılan ekipmanların bakım ve onarımından kaynaklanan atık yağ oluşacaktır. Kullanılacak yağlar, varillerle temin edilecek ve kamyonlarla tesise taşınacaktır. Söz konusu yağların, toprağa sızdırmadan toplanacak ve tarih ve sayılı Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği nde belirtilen hükümlere uygun atık yağ alan lisanslı firmalara gönderilecektir. Bu konuda alınacak önlemler aşağıda sıralanmıştır: 21

29 Proje çalışmalarında kullanılacak iş makinelerinin yakıt ikmalleri ve yağ değişimleri sahada yapılmayacak yakında bulunan ruhsatlı akaryakıt istasyonlarında yaptırılacaktır. Atık yağ çöpe, toprağa veya atıksuya bırakılmayacak, Yağ, madeni kaplarda biriktirilecek ve piyasada atık yağ alan firmalarla anlaşma yoluna gidilerek değerlendirilecek, Kullanılacak araçların yağ değişimi ve atık yağlarla ilgili olarak; her türlü malzemenin inşaat sağlığı ve çevreye yönelik zararlı etkisini en aza indirebilmek amacı ile tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ile 12 Ağustos 1996 tarih ve sayılı ve 21 Kasım 1997 tarih ve sayılı Resmi Gazete lerde yayımlanan Petrol Atıkları ve Atık Yağ Genelgeleri hükümlerine riayet edilecektir. Atık Pil ve Akümülatörler Proje nin inşaat ve işletme faaliyetleri esnasında oluşabilecek atık akümülatörler, kullanılan ekipman ve binek araçlarının bitmiş aküleridir. Araçların akü değişimleri, bu çalışmalara yönelik altyapısı yeterli olan yerlerde yapılacaktır. Atık pil kaynakları ise alanda kullanılan mobil telsizler ve seyyar radyolardır. Oluşacak atık pil ve akümülatörler Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ne uygun olarak toplanacaktır. iii. Emisyonlar Proje nin işletme aşamasında gaz ve toz emisyonlarına sebebiyet veren faaliyetler gerçekleşmeyecektir. Ancak, Proje nin inşaat aşamasında, ünite yerlerinde yapılacak kazı ve dolgu faaliyetleri esnasında oluşacaktır. Bölüm 1.c.3.1 de hesaplandığı üzere, söz konusu faaliyetler esnasında, 1,1583 kg/saat toz emisyonunun oluşması beklenmektedir. Bu toz emisyon miktarı ETKHKKY Ek-2 de belirtilen, baca dışındaki yerlerden kaynaklanacak emisyonlar için verilen sınır değerin (1,5 kg/saat) altındadır ve hava kalitesi modelleme çalışması yapılmasına gerek duyulmamıştır (bk. Bölüm 1.c.3.1). Etkilerin Değerlendirmesi Toz emisyonlarına bağlı olası olumsuz etkiler aşağıda sıralanmaktadır: Fotosentez işlemini engellediği için flora üzerinde etkiler, Karasal faunada meydana gelen rahatsızlıklar, İnşaat işçileri üzerinde solunum yolları ile ilgili rahatsızlıklar, Yüzey sularında bulanıklığın artması. Tozumaya bağlı olası etkiler, aşağıda belirtilen gerekçeler doğrultusunda önerilen Proje Sahası nda asgari düzeyde kalacaktır: 22

30 Müteahhidin toz emisyonunu asgariye indiren ekipmanları kullanması sağlanacaktır. Önemli derecede toz oluşumunun gözlemlendiği durumlarda, çok rüzgarlı havalarda ölçümler yapılacaktır. Ölçümler sonucunda işçi sağlığını ve çevreyi etkileyebilecek toz konsantrasyonları bulunduğunda, müteahhit çalışmaları yavaşlatacak veya durduracaktır. Toprak yığınları veya benzeri yerlerde tozumanın önlenmesi veya azaltılması için kuru havalarda toprak yığınları sulanarak nemlendirilecektir. Mümkün olan durumlarda, malzeme transferlerinde yüksekten aşağıya boşaltmaların yapılmaması için gerekli önlemler alınacaktır. Kaplamasız yollarda 30 km/saat hız sınırlaması getirilecektir. Gerek saha, gerekse de ulaşım yolları mekanik yöntemlerle temizlenecek veya su püskürtülerek tozuma engellenecektir. Gevşek malzeme, kaya artığı gibi inşaat malzemelerinin taşındığı kamyonların nakliye sırasında üzerlerinin örtülmesi sağlanacaktır. Tüm toz çıkarıcı faaliyetler, ETKHKKY nin ilgili maddelerine uygun olarak gerçekleştirilecektir. Çalışan işçilerin toz emisyonlarından olumsuz yönde etkilenmemeleri amacıyla, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği hükümlerine uyulacaktır. Bu bağlamda, öngörülen Proje Alanı nda gerçekleştirilecek faaliyetler sonucunda oluşacak partikül madde emisyonlarının yer seviyesinde oluşturacağı konsantrasyon değerleri, gerek yerel hava kalitesi ve gerekse insan sağlığı üzerinde olumsuz bir etki yaratması beklenmemektedir. 1.e.2 Flora ve Fauna İnşaat aşamasında fauna elemanları, oluşacak rahatsızlıktan dolayı yakın çevrede bulunan benzer habitatları tercih edeceklerdir. Bu olumsuzluklar çevredeki mevcut ve bol bulunan alternatif alanların mevcudiyeti ile en aza indirgenecektir. İnşaat döneminde fauna elemanlarının rahatsızlık faktörü nedeni ile yer değişikliği ve diğer olumsuz davranışlara tabi olmamaları açısından iş makineleri ile çalışma zaman ve saatlerine özen gösterilecektir. Nokturnal canlıların rahatsız olmaması açısından gün uzunluğunun alaca karanlığa taşan marjinal saatlerinde gürültü oluşturulmamasına dikkat edilecektir. İnşaatın oluşturduğu mekanik kirlilik ve rahatsızlık sonucu oluşan alan terk etme davranışı inşaat faaliyetlerinin sona ermesi ile birlikte, alanı terk eden bazı türler alana dönecektir. 23

31 İnşaat faaliyetleri sırasında üst toprak sıyrılıp alınacağından bölge florası populasyonları geçici bir süre ortadan kalkmış olacaktır. Ancak zamanla doğal döngünün bir sonucu olarak eski vejetasyon alanda yeniden hakim olacaktır. Ayrıca inşaat aşamasından sonra yapılacak peyzaj düzenlemeleri ile alanın doğal bir görünüme kavuşması sağlanacaktır. Proje nin su kaynağı Nilüfer Çayı olup, Proje kapsamında inşa edilecek olan Egemen I ve Egemen II regülatörlerinin mansaplarında yer alan sucul yaşamın devamlılığı için regülatörlerden bırakılması gereken telafi suyu miktarları Egemen I ve Egemen II regülatörlerine ait giriş akım değerlerinden yararlanılarak hesaplanmış olup, Tablo 1-6 da verilmiştir. Tablo 1-6 Egemen I ve Egemen II Regülatörlerinden Mansaba Bırakılması Gereken Telafi Suyu Miktarları Egemen II Regülatörü Minimum Egemen I Regülatörü Minimum Akımlar Yıllar Akımlar (m³/s) (m³/s) ,79 1, ,81 1, ,86 2, ,75 1, ,74 1, ,81 1, ,79 1, ,77 1, ,78 1, ,74 1, ,75 1, ,74 1, ,76 1, ,69 1, ,79 1, ,79 1, ,74 1, ,54 1, ,51 1, ,60 1, ,82 1, ,75 2, ,80 1, ,77 1, ,76 1,85 Ortalama 1,75 1,84 Telafi Suyu Miktarı (Yıllık Minimum Akımların 0,17 0,18 Ortalamasının %10 u) Kaynak: Egemen Regülatörü ve HES Projesi Revize Fizibilite Raporu, Ekim

32 Tablo 1-6 dan da görüleceği üzere Egemen I ve Egemen II regülatörlerinden mansaba bırakılması gereken telafi suyu miktarları, yıllık minimum giriş akımlarının ortalamalarının %10 u alınarak hesaplanmıştır. Buna göre Egemen I ve Egemen II regülatörlerinden mansaba bırakılacak telafi suyu miktarları sırasıyla 170 L/sn ve 180 L/sn olarak bulunmuştur. Ancak, güvenli tarafta kalmak amacıyla her iki regülatörden 200 L/sn telafi suyu bırakılacaktır. Bunun yanı sıra, Nilüfer Çayı debisinin Proje debisinden fazla geldiği durumlarda ihtiyaç fazlası su regülatörlerden savaklanarak nehre bırakılacaktır. Savaklanan bu sular da çay kesitindeki su bütçesine katkıda bulunacaktır. Ayrıca yan derelerin Nilüfer Çayı na katılmasıyla Egemen I ve Egemen II regülatörlerinin mansabında ekolojik açıdan olumsuz bir etki beklenmemektedir. Ayrıca 1380 Sayılı Su Ürünleri Yönetmeliği nin 20 ve 22. Maddesi nde belirtilen hükümlere uyulacaktır. Sulara zararlı madde dökülmesi Madde 20 - Su ürünleri veya bunları istihlâk edenlerin veya kullananların sağlığına veyahut istihsal vasıtalarına malzeme, teçhizat, âlet ve edevata zarar veren maddelerin içsulara ve denizlerdeki istihsal yerlerine veya civarlarına dökülmesi veya döküleceği şekilde tesisat yapılması yasaktır. Akarsularda engelleme yapılması yasağı Madde 22 Tarım Bakanlığının müsaadesi alınmadan akarsularda su ürünlerinin geçmesine veya yetişmesine engel olacak şekilde ağlar kurulması, bent, çit ve benzeri engeller yapılması yasaktır. Akarsular üzerinde kurulmuş ve kurulacak olan baraj ve regülatör gibi tesislerde su ürünlerinin geçmesine mahsus balık geçidi veya asansörlerin yapılması ve bunların devamlı olarak işler durumda bulundurulması mecburidir. 1.e.3 Kazı İşlerinde Kullanılacak Patlayıcı, Parlayıcı ve Toksik Malzeme İnşaat sırasında patlayıcı maddeler kullanılmayacaktır. Motorin ve benzin şantiyeye tankerlerle nakledilecek ve gömülü tanklarda muhafaza edilecektir. Yönetmeliklere uygun şekilde araç ve makineler ile pompalanmak suretiyle dağıtımı yapılacaktır. Motor yağları varillerle temin edilecek ve kamyonlarla şantiyeye taşınacak, drenajı bir yağ tutucuya bağlanmış olan alan içinde kullanılacak böylece sızma önlenmiş olacaktır. 25

33 1.e.4 Geçici Personelin İskan Edilmesi Proje kapsamında çalışacak personel, yakın çevreden temin edileceği için ayrıca bir lojman vs. inşa edilmesi düşünülmektedir. Ancak, inşaat faaliyetleri esnasında, tesislerin yapılacağı yerin yakınında geçici olarak şantiye tesisleri kurulacak, inşaat bittikten sonra bu şantiye tesisleri sökülerek arazi eski konumuna getirilecektir. 1.e.5 Gürültü İnşaat Aşamasında Oluşacak Gürültünün Değerlendirilmesi: Proje Sahası nda arazinin hazırlanması ile projede belirtilen ünitelerin faaliyete açılmasına kadar kullanılacak olan ağır iş makineleri gürültü ve vibrasyona neden olacaktır. İnşaat sırasında ortaya çıkacak gürültü; kullanılacak makine ve araçlardan kaynaklanacaktır. Arazinin hazırlanması ile inşaat aşamasında kullanılacak makine ve ekipmanlara ait Eşdeğer Ses Gücü Düzeyleri (L w ), tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevresel Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmeliğe uygun olarak belirlenmiştir. Kullanılacak olan makine/ekipmanlara ait Eşdeğer Ses Gücü Düzeyleri (L w ) Tablo 1-7 de verilmektedir. Makine ve ekipmandan kaynaklı eşdeğer gürültü düzeyleri hesaplanırken tüm Proje ünitelerinde aynı tür ve sayıda makine ve ekipmanın kullanılacağı kabul edilmiştir. Tablo 1-7 İnşaat Makine ve Ekipmanları ile Bunların Eşdeğer Ses Gücü Düzeyleri (L w) MAKİNE / EKİPMAN Egemen I Regülatörü ve HES Adet Egemen II Regülatörü ve HES Ses Güzü Düzeyi L w (db) Yol Silindiri Dozer Hidrolik Ekskavatör Damperli Kamyonlar Paletli- tekerlekli kepçe Greyder Beton Pompası Beton Karıştırma Ünitesi Tüm gürültü kaynaklarının oluşturdukları toplam eşdeğer gürültü seviyesi aşağıda verilen (1) numaralı formül yardımıyla hesaplanabilir 4. Bu formülde tüm gürültü kaynaklarının aynı düzlemde olduğu kabul edilmektedir. 4 Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi, A Tipi Sertifika Programı Seminer Notları- ODTÜ Sürekli Eğitim Merkezi, Ankara,

34 L eq n 10 = 10 log 10 (1) i= 1 Li Bu formülde; n = Gürültü kaynaklarının sayısı L i = Her bir kaynağa ait ses gücü düzeyi (db(a)) L eq = Toplam eşdeğer gürültü seviyesi L eq log x x x x = = 121,49 db Makine/ekipmandan kaynaklanan ve belirli bir mesafeye ulaşan ses gücü seviyesi (L p ), aşağıdaki verilen (2) numaralı formül yardımıyla hesaplanabilir 5 ; Q + 10 log 4. π. r LP = Leq 2...(2) L p : Ses gücü (gürültü) seviyesi (dba) Q : Arazinin düz veya engebeli olmasına göre seçilen indirgeme faktörü arazinin engebeli orta düzlük olmasından ötürü 2 olarak alınmıştır. r : Mesafe (m) Açık ortamda çalışılmasından dolayı, havanın atmosferik yutuştan kaynaklanan ses basınç düzeyindeki azalma da göz önünde bulundurulabilir. Ancak en kötümser yaklaşımın değerlendirilebilmesi açısından, hesaplamalarda, atmosferik yutuş nedeniyle ses basınç düzeyinde herhangi bir azalma meydana gelmeyeceği varsayılmıştır. Değişik mesafelerdeki gürültü seviyeleri bu formüller vasıtasıyla hesaplanmış olup, eşdeğer gürültü seviyesinin mesafeye göre değişimi Tablo 1-8 ve ekil 1-1 de sunulmuştur. 5 Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi, A Tipi Sertifika Programı Seminer Notları- ODTÜ Sürekli Eğitim Merkezi, Ankara,

35 Tablo 1-8 İş Makinelerinden Kaynaklanan Gürültünün Mesafelere Göre Dağılımı r (m) L w (db) 10 93, , , , , , , , , , ,5 Not: İnşaat makinelerinin çalışma frekans aralığı Hz aralığında olduğundan her bir noktanın ses basıncı düzeyi yaklaşık gürültü düzeyine eşdeğerdir Ses iddeti Seviyesi (dba) Mesafe (m) ekil 1-1 İş Makinelerinden Kaynaklanan Gürültünün Mesafelere Göre Gürültü Dağılımı Proje ünitelerine en yakın yerleşim yerleri ve mesafeleri ile bu yerleşim yerlerinde oluşması beklenen gürültü düzeyleri Tablo 1-9 da verilmiştir. 28

36 Tablo 1-9 İş Makinelerinden Kaynaklanan Gürültü Düzeyleri Proje Ünitesi En Yakın Yerleşim Yeri Uzaklık (m) Oluşması Beklenen Gürültü Düzeyi (dba) Egemen I Regülatörü Karaislah Köyü ,7 Egemen I İletim Kanalı Çaybaşı Köyü ,1 Egemen I Yükleme Havuzu Çaybaşı Köyü ,9 Egemen I HES Dönmeler Mahallesi ,1 Egemen II Regülatörü Dönmeler Mahallesi ,5 Egemen II Yükleme Havuzu Uluçam Köyü ,3 Egemen II İletim Kanalı Güneybayırlı Köyü ,6 Egemen II HES Uluçam Köyü ,9 antiye alanları için tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği nde (ÇGDYY) verilen çevresel gürültü sınır değerleri Tablo 1-10 da sunulmuştur. Tablo 1-10 antiye Alanı için Çevresel Gürültü Sınır Değerleri (ÇGDYY Ek-VIII, Tablo 5) FAALİYET TÜRÜ (Yapım, Yıkım ve Onarım) L gündüz (dba) Bina 70 Yol 75 Diğer Kaynaklar 70 Proje ünitelerinin inşaatı sırasında iş makinelerinden kaynaklı olarak en yakın gürültüye hassas ortamlarda oluşması beklenen gürültü düzeyleri ÇGDYY de verilen sınır değerleri aşmamakta olup, iş makinelerinin çalışmasından kaynaklı olarak söz konusu alıcı ortamlarda herhangi bir olumsuz etkinin gözlenmesi beklenmemektedir. Hassas alıcı ortamlara Proje ünitelerinin inşaatından kaynaklı ulaşabilecek bir gürültünün olmaması için gerekli tüm kontrol tedbirleri yatırımcı firma tarafından alınacaktır. İnşaat faaliyeti süresince tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü Madde 22'de belirtilen önlemler alınacak, çalışanlara özel başlık, kulaklık veya kulak tıkaçları gibi gürültüye karşı uygun koruyucu araç ve gereçler verilecektir. Ayrıca, yürütülecek olan tüm çalışmalarda tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve İş Güvenliği Yönetmeliği nin ilgili hükümlerine uyulacaktır. ÇGDYY Madde 23 kapsamında yapılan değerlendirmeye göre, 70 dba lık (ÇGDYY Ek-VIII, Tablo 5) (Tablo 1-8) sınır değerin altına inildiği (150 m) mesafeye kadar şantiye sahası çevresinde okul, hastane ve ev gibi hassas alıcı noktalar bulunmamaktadır. Konut bölgelerinin yakın çevresinde gerçekleştirilen şantiye faaliyetlerinin, ÇGDYY Ek- VIII, Tablo 5 te verilen gündüz zaman dilimi (07:00-19:00) dışında akşam (19:00-23:00) ve gece (23:00-07:00) zaman dilimlerinde sürdürülmesi yasaktır. 29

37 Faaliyet sahibi şantiye alanında; inşaatın başlama ve bitiş tarihleri ile çalışma periyotları ve ilçe belediyesinden alınan izinlere ilişkin bilgileri, kolayca görünebilecek bir tabelada gösterecektir. Projenin inşaat dönemin de hassas alcı ortamlar için sınır değerler sağlanacaktır. Arka Plan Gürültü Düzeylerine İlişkin Bilgiler: DOKAY-ÇED Çevre Mühendisliği Ltd. ti. tarafından tarihinde yapılan saha çalışmaları kapsamında en yakın yerleşim yerlerinde arka plan gürültü ölçümleri yapılmıştır (bk. ekil 1-2). Bu ölçümlerin yapıldığı yerlere ilişkin koordinatlar ve elde edilen sonuçlar Tablo 1-11 de verilmiştir. Gürültü Ölçüm Çalışması Analiz Raporu Ek-E de verilmektedir. ekil 1-2 Uluçam Köyü nde Yapılan Gürültü Ölçümünden Bir Görünüm Tablo 1-11 Arka Plan Gürültü Ölçüm Noktaları Arka Plan Ölçümünün Yapıldığı Yer Doğu Koordinatlar Kuzey Uluçam Köyü Güneybayırlı Köyü Karaislah Köyü Çaybaşı Köyü Dönmeler Mah

38 Bu çalışmalarda, ÇGDYY uyarınca gündüz (07:00-19:00) saatlerinde gerçekleştirilen ölçüm çalışmaları sonucunda; hassas alıcı noktada L Amax, L Amin, L gündüz değeri tespit edilmiştir (bk. Tablo 1-12). Tablo 1-12 Arka Plan Gürültü Ölçüm Sonuçları Ölçüm Tarihi Ölçüm Yeri L Amax (dba) L Amin (dba) L gündüz (dba) Uluçam Köyü 48,1 23,9 33, Güneybayırlı Köyü 79,7 44,7 56, Karaislah Köyü 71,6 44,9 58, Çaybaşı Köyü 69,6 32,4 53,8 Notlar Ölçüm süresince dere, rüzgar ve taşıt trafiğinin gürültüsü, civar yerleşimlerin ölçüm sonuçlarını etkilemiştir Dönmeler Mah. 63,1 54,5 56,4 Ölçüm öncesinde Silva ADC ( Atmospheric Data Centre ) marka anomometre ile sahada rüzgar hızı kontrol edilmiş ve 5 m/s nin altında olduğu tespit edilerek ölçüm için rüzgar açısından bir sakınca olmadığına karar verilmiştir. Gürültü ölçümlerinde kullanılan cihaz, SVAN 949 Model Gürültü ve Vibrasyon Ölçüm Cihazı dır. Cihazın özellikleri aşağıda sunulmuştur: Uluslararası Elektroteknik Komisyonu (IEC) tarafından onaylı ses ölçüm cihazına sahiptir. Profil adı verilen, paralel çalışan üç ses ölçüm sayacı, A,C LIN filtrelerin seçilebilir kombinasyon ve yavaş, hızlı ya da etkili detektör zaman sabiti ile akustik sinyal ölçümlerini yapar. Gürültü ölçümlerinde dijital sinyal işlemcisinin hesaplama gücü sayesinde istatistiksel hesaplamaları içeren gerçek zamanlı 1/1 oktav ve 1/3 oktav analizleri gerçekleştirebilmektedir. USB 1.1 arayüzü ve SvanPC yazılım sayesinde her türlü bilgisayara kolaylıkla bağlanabilmekte ve veriler aktarılabilmektedir. Ayrıca ölçüm sonuçları cihazın uçucu olmayan geniş belleğinde saklanabilir. Çalışma süresi 8 saati geçen, dayanıklı ve değiştirilebilir bataryası ve hafif yapısı sayesinde zor çevre koşullarında bile bütün gün kullanılabilir. Ölçüm Yüksekliği 1,5 m dir. Ölçüm öncesi ve sonrasında kalibratör kullanılarak cihazın sahadaki kalibrasyonu da gerçekleştirilmiştir. 31

39 Ölçüm noktasında tespit edilen L gündüz değerleri genel olarak dba arasındadır. ÇGDYY Madde 27 uyarınca planlama aşamasında gürültüye maruz kalma kategorileri açısından değerlendirildiğinde; ölçüm yeri ve civarı Kategori B (L gündüz cinsinden dba) olarak nitelendirilir. Bu nedenle, planlama kararlarında çok ve orta dereceli kullanımları korumak amacıyla planlama izni verilirken arka plan gürültü seviyesinin göz önüne alınması gerekir. Gerekli durumlarda gürültüye karşı tedbirler alınır. Proje kapsamında gerçekleştirilecek, inşaat faaliyetlerinde ÇGDYY Ek VIII- Tablo 9 da verilmiş olan iç ortam gürültü seviyesi sınır değerleri göz önüne alınacaktır. İşletme Aşamasında Oluşacak Gürültünün Değerlendirilmesi: Tesisin işletme sürecinde en önemli gürültü kaynağı, santral binasında bulunan türbin milinin eksen etrafında dönmesinden kaynaklanan mekanik gürültüdür. Ayrıca, cebri boru ve türbinde su akışı sırasında çeperlere su vurması sebebiyle gürültü oluşacaktır. Santraldeki diğer gürültü kaynakları ise, bina iklimlendirilmesinden kaynaklanan gürültüler, jeneratörlerin devreye girmesi sonucu oluşacak kesikli gürültüler ve muhtelif pompaların kullanılmasından kaynaklanacak gürültülerdir. Bu projedeki teknik özelliklere sahip türbinlerin yaklaşık ses gücü düzeyleri 100 er db 6 civarında olacaktır. Projede bu ekipmanlar santral binasında kapalı bir alan içerisinde yalıtımlı bir odada bulunacaktır. Santral binası içerisinde bulunan türbinler ve jeneratörden kaynaklanacak gürültü iletimi iki türlü olacaktır. Yapı yoluyla gürültü iletimi Ses dalgaları yoluyla gürültü iletimi Yapılacak yalıtım oda içerisinde tavanda, tabanda ve yan duvarlarda olmak üzere üç taraflı yapılacaktır. Yalıtım malzemesi olarak taş yünü (150 yoğunlukta) kullanılacaktır. Ayrıca yalıtımlı odalarda en çok ses geçirgenliğini sağlayan boşluklar kapı altları ve anahtar delikleri olduğundan ses yalıtımı için özel tasarlanmış ses geçirmeyen kapı kullanılacaktır. Böylelikle maksimum düzeyde yalıtım sağlanması hedeflenmektedir. İyi yapılan yalıtım sonucu ses basıncı yaklaşık olarak 40 dba kadar düşürülebilmektedir 7. HES projesinin işletme aşamasında proje ünitelerinden kaynaklanacak ve hassas alıcıya ulaşabilecek herhangi bir gürültü oluşumu söz konusu değildir. İşletme aşamasında çalışacak tüm personele koruyucu ekipman temin edilecek ve bunların kullanılması sağlanacak, İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ile ÇGDYY hükümleri doğrultusunda gereken diğer önlemler alınacak olup, ÇGDYY Ek-VIII, Tablo 8 de verilen sınır değerlere uyulacaktır (bk. Tablo 1-13). 6 Bilgi, üretici firmadan edinilmiştir. Voith Siemens Hidroelektrik Ltd. ti. 7 Yalıtımla ilgili tüm bilgiler İZOCAM A. den temin edilmiştir. 32

40 Tablo 1-13 Binalarda, Bina İçindeki Makine ve Teçhizatın Yaratacağı Titreşimlerin Sınır Değerleri Konutlarda Ofislerde Titreşim Frekansı (Hz) 1* ** İzin Verilen En Yüksek Titreşim Hızı (rms değer-mm/s) 1,5 0,3 3,5 0,6 Kaynak: ÇGDYY Ek-VIII Tablo 8. * 1Hz-8 Hz arasında, 1.5 mm/s den 0.3 mm/s ye logaritmik çizilen grafikte doğrusal olarak azalmaktadır. ** 1Hz-8 Hz arasında 3.5 mm/s den 0.6 mm/ s ye logaritmik çizilen grafikte doğrusal olarak azalmaktadır. 33

41 2. PROJENİN YERİ, PROJE SAHASININ TANITILMASI Marmara Bölgesi nde olup, Bursa İli, Osmangazi İlçesi sınırları içerisinde Nilüfer Çayı üzerinde yer alan Nilüfer Barajı ile Doğancı Barajı (Selahattin Saygı Barajı) arasında yeralmaktadır. Bursa-Keles yolu ile proje sahasına ulaşım sağlanabilmektedir (bk. ekil 2-1). Proje Sahası nın içinde yer aldığı Bursa İli km 2 lik yüzölçümüne sahip olup, toplam 17 İlçesi bulunmaktadır. Proje Sahası ekil 2-1 Proje Sahası nın Konumu 34

42 Nilüfer Barajı nın yaklaşık 2 km mansabında, Doğancı Barajı nın ise yaklaşık 4,5 km membasında bulunan Proje Sahası, Nilüfer Çayı nın 670,00 m ile 352,00 m kotları arasında yer almaktadır. Proje Sahası na yakın yerleşim yerleri Karaislah Köyü (870 m), Çaybaşı Köyü (600 m), Dönmeler Mahallesi (235 m), Kızılköy (440 m) ve Uluçam Köyü (2.300 m) dür. 2.a Mevcut Arazi Kullanımı ve Kalitesi (Tarım Alanı, Orman Alanı, Planlı Alan, Su Yüzeyi vb.) 2.a.1 Tarımsal Alan Proje Sahası nda yer alan tarım arazilerinin kullanım durumu ve kabiliyet sınıfları ile ilgili olarak Bursa İl Tarım Müdürlüğü tarafından Arazi Etüd Raporu hazırlanmış olup, konuyla ilgili bu kurumun görüş yazısı Ek-C de verilmektedir. 2.a.2 Orman Alanı Bursa İli orman varlığı ekil 2-2 de verilmektedir. ekilden de görüleceği üzere Bursa İli topraklarının % 55 i ormansız, % 28 i normal orman, % 17 si ise bozuk orman niteliğindedir (bk. ekil 2-2). Proje sahasındaki orman varlığı için Bursa Orman Bölge Müdürlüğü tarafından hazırlanan Arazi İnceleme ve Değerlendirme Formu Ek-C de sunulmaktadır. Kesin izinlerin alınması ve bedellerinin ödenmesi koşuluyla proje nin gerçekleştirlmesinde ormancılık mevzuatı yönünden sakınca bulunmadığına dair Bursa Orman Bölge Müdürlüğü nün görüş yazısı Ek-C de sunulmaktadır 35

43 BURSA İLİ ORMAN VARLIĞI Not: Alanlar ha olarak verilmiştir. ekil 2-2 Bursa İli Orman Varlığı Kaynak: T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı Orman Genel Müdürlüğü, Orman Varlığımız, Ankara 2006 Bursa Orman Bölge Müdürlüğü tarafından hazırlanan Arazi İnceleme Değerlendirme Formu nda belirtildiği üzere meşe, kızılçam, karaçam ve çınar türleri Proje Sahası nda bulunan ağaç türleridir. Proje Sahası na ait 1/ ölçekli meşçere haritası ekil 2-3 te verilmektedir. 36

44 ekil 2-3 Meşçere Haritası 37

45 6831 sayılı Orman Kanunu na göre gerekli izinler alınacaktır. Proje Sahası ndaki mevcut orman alanlarında bulunan ağaç sayılarını bu aşamada tespit etmek mümkün olmamıştır. Tesisin inşaatı öncesinde alınması gereken izinler kapsamında 1/1.000 ölçekli Ağaç Röleve Planı hazırlanacak olup, bu planda kesin ağaç tür ve sayıları tespit edilecektir. Proje alanının yaklaşık %60 ı orman alanıdır. Projenin orman alanlarına olabilecek olumsuz etkileri dahilinde yangın gösterilebilir. Bu nedenle proje kapsamındaki faaliyet süresince hiç bir maddenin kontrolsüz bir şekilde yakılmasına izin verilmeyecektir. Yangın söndürme amaçlı seyyar ekipmanlar hazır bulundurulacak ve ısı, duman ve alev detektörlerinden oluşan yangın alarm sistemi kurulacaktır. Bu cihazlar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü nün ilgili maddeleri gereğince temin edilecek ve gerekli rutin kontrolleri yapılacaktır. Ayrıca personele bu konuda eğitim verilecektir. Bu önlemlere karşın bir yangın meydana gelmesi durumunda, yangına hemen müdahale edilecek ve en yakındaki itfaiye birimine haber verilecektir. Yangın etkisi dışında orman alanlarına olabilecek olumsuz başka bir etki bulunmamaktadır. Yangın İhtimaline Karşı Alınacak Tedbirler: Faaliyet Alanı nda, çıkabilecek yangına karşı yeterli sayıda yangın söndürme ekipmanı (kazma, kürek, balta, su kovası, yangın tüpleri vs.) bulundurulacaktır tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiş olan İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğünün 5. Kısım, 1. Bölüm İş yerlerinde Yangına Karşı Alınacak Güvenlik Tedbirleri ile ilgili madde hükümlerine uyulacaktır. Yangın çıkması durumunda olabilecek etkiler ve yapılacak görevler için tesis personeli eğitilecektir. Yangın olasılığı durumunda diğer yakın kuruluşlara haber verilecektir. Yangının fark edilmesi ve alarm verilmesini takiben, belirli lokasyonlarda hazır bulundurulan yangın ile mücadele kaynaklarından yararlanarak sorunun derhal ortadan kaldırılmasına çalışılacak ve aşağıdaki hususlar yerine getirilecektir. Yangın fark edildiğinde, öncelikle çevredekilere, binada çalışan personele ve daha sonra da ilgililere haber verilecektir. En yakın güvenlik ve itfaiye birimlerine haber verilecektir. Acil müdahale ekibi tarafından çevre güvenliği sağlanacaktır. Söndürme ekipleri derhal yangına müdahale edecektir. Likit gaz ve elektriksel nedenli yangınlarda, yangın yakınındaki yanıcı madde kaynakları derhal izole edilecektir. Yangında can kurtarmak yapılacak ilk iş olacaktır. Bu gibi durumlarda, kişilerin kendisinin ve başkasının hayatını lüzumsuz hareketlerle tehlikeye atması önlenecektir. Yangın, en yakındaki uygun söndürücü cihazlar yardımı ile söndürülmeye çalışacaktır. Dumanın yakıcı ve boğucu etkisine karşı ağız ve burunlar ıslak bez ile kapatılacaktır. 38

46 Yangın söndürülürken lüzumsuz tahribatlara, kırma ve yıkmalara neden olunmayacaktır. Yeterli sayıda eleman ve köpüklü yangın söndürücüleri her an kullanılacak şekilde hazır olacaktır. İtfaiye aracı statik elektriği ileten topraklı bir yapıda olacaktır. Yangın söndürmede görevli acil müdahale ekipleri, yerel itfaiye ile irtibatlı olacaktır. Her yangın yerine ambulans gidecektir. Olası bir yangın tehlikesine karşı aşağıda belirtilen yangınla mücadele sistemleri hazır bulundurulacak ve kullanılacaktır. Gaz Tüpleri (Püskürtme yapılarak kullanılacak söndürme gazları) Duman Dedektörü (duman çıkışında, kontrol paneline otomatik olarak iletim yapacak şekilde) Alev Dedektörü (alev halinde, kontrol paneline otomatik olarak iletim yapacak şekilde) Gaz Dedektörü (birinci aşamada, sızıntı olduğunda ve ortamdaki gaz yoğunluğu artınca alarm verecek ve bilahare ikinci aşamada fanların otomatik olarak çalışmasını sağlayarak, ortamdaki gaz konsatrasyonunu azaltarak sistemi emniyete alabilecek şekilde) 2.a.3 Akarsular Nilüfer Çayı Bursa İli nin en önemli akarsuyu olup, kentin karakteristiklerinden biridir. Su toplama havzası büyüklüğü 680 km 2 dir. Uludağ ın güney yamaçlarında, Keles civarında doğan Nilüfer Çayı, kuzeybatı yönünde akarken topladığı yan dereler ile taşıdığı su potansiyelini arttırarak geldiği Doğancı Köyü Mevkii nde soldan katılan Sultaniye kolunu da alarak faydalanılabilir bir potansiyele ulaşmaktadır. Doğancı Barajı, Nilüfer Çayı üzerinde 1983 yılında işletmeye alınmış olup, Bursa İli nin içme suyu ihtiyacını karşılamaktadır. Bu barajdan yılda 125 hm 3 su kullanılmaktadır. Ayrıca 2007 yılında Doğancı Barajı nın membasında 1994 yılında inşaatı başlayan ve 2007 yılında işletmeye alınan Nilüfer Barajı da içme suyu amaçlı olup, bu barajdan da yılda 50 hm 3 su kullanılmaktadır. 8 Nilüfer Çayı, Uluabat Gölü nü drene eden derenin de katıldığı Susurluk Çayı ile birleşerek Karacabey Boğazı civarında Marmara Denizi ne dökülür., Nilüfer Barajı ve Doğancı Barajı arasında enerji üretmek amacıyla yeralacaktır. 8 Kaynak: 39

47 2.b Ek-V deki Duyarlı Yöreler Listesi Dikkate Alınarak; Sulak Alanlar, Kıyı Kesimleri, Dağlık ve Ormanlık Alanlar, Tarım Alanları, Millî Parklar, Özel Koruma Alanları, Nüfusça Yoğun Alanlar, Tarihsel, Kültürel, Arkeolojik ve Benzeri Önemi Olan Alanlar, Erozyon Alanları, Heyelan Alanları, Ağaçlandırılmış Alanlar, Potansiyel Erozyon ve Ağaçlandırma Alanları İle 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun Gereğince Korunması Gereken Akiferler Nilüfer Çayı, Bursa İli nin en önemli akarsuyu olup, kentin karakteristiklerinden biridir (bk. Kısım 2.a.3). Tarım alanları hakkında gerekli bilgilere kısım 2.a.1 de, orman alanları hakkında gerekli bilgilere ise kısım 2.a.2 de değinilmektedir. 2.b.1 Koruma Alanları Milli Parklar Uludağ Milli Parkı Uludağ Milli Parkı; doğu boylamlarıyla, kuzey enlemleri arasındadır. Sahanın en alçak yeri Kaplıkaya nın dereye birleştiği yer olup, rakımı 400 m dir. En yüksek yer ise m rakımı olan Uludağ Tepe dir. Milli Park ın toplam alanı ha dır. Uludağ Milli Parkı nın, ha ı ormanlık alan, ha ı açık alandır. Açık alanın 43 ha ı ağaçsız orman toprağı, 60 ha ı ise muhtelif yerleşim birimleri (Oteller Bölgesi Sarıalan Orman Lojmanları ile Teleferik İstasyonu Civarı, Kirazlıyayla Orman İdare Merkezi Civarı), 9 ha ı su ile kaplı alan (Kilimligöl, Karagöl, Aynalıgöl, Koğukdere Gölü ve Ambarlı Göl), ha sı taşlık-kayalık alandır. Milli Park sınırları dahilindeki ormanlar 4785 sayılı Kanun ile devletleştirilmiş olup, tamamının mülkiyeti devlete aittir yılında ulusal park olarak ilan edilmiştir yılında da Uludağ Milli Park Müdürlüğü kurulmuştur. Proje kapsamında yer alan ünitelerin Uludağ Milli Parkı na olan mesafeleri aşağıda verilmektedir. Egemen I Regülatörü : 7,5 km Egemen I HES : 4,5 km Egemen II Regülatörü : 4,4 km Egemen II HES : 6,5 km 40

48 2.b.2 Tarihsel, Kültürel, Arkeolojik ve Benzeri Önemi Olan Alanlar Uludağ I. Derece Doğal Sit Alanı, Bursa Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü nün tarih ve 9893 sayılı kurul kararı ile sınırları belirlenmiş olan Uludağ I. Derece Doğal Sit Alanı içerisinde kalmaktadır. Doğal Sitlerin koruma-kullanma koşullarını belirleyen Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu nun tarih ve 728 sayılı İlke Kararı doğrultusunda I. Derece Doğal Sitler de resmi ve özel kuruluşlarca zorunlu olan alanlarda teknik altyapı uygulamalarının koruma bölge kurullarının uygun göreceği şekilde yapılabileceği hükmü çerçevesinde Proje nin Bursa Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu nda değerlendirilmesi gerekmektedir (bk. Ek-C). 2.b Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun Gereğince Korunması Gereken Akiferler Proje Sahası nda 167 Sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun Gereğince Korunması Gereken Akifer bulunmamaktadır (Kaynak: Bursa İl Çevre Durum Raporu, 2007) 2.b.4 Flora ve Fauna Proje kapsamında, sucul ve karasal habitatlarda yer alan türlerin tespit edilmesi amacıyla konusunda uzman biyologlar tarafından saha çalışması yapılmış olup, bu çalışmaya katılan uzmanların isimleri aşağıda verilmektedir. Flora Uzmanı: Prof Dr. Osman Ketenoğlu (Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Ekoloji ve Çevre Biyolojisi, A.B.D.) Fauna Uzmanı: Prof. Dr. Nuri Yiğit (Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Zooloji, A.B.D.) Bitki Ekologu: Doç. Dr. Latif Kurt (Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü Ekoloji ve Çevre Biyolojisi, A.B.D.) Hidrobiyolog: Prof. Dr. Mehmet Yılmaz (Gazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi) Bu çalışmanın sonuçlarını ve mevcut durum hakkında yapılan değerlendirmeleri içeren Biyolojik Çeşitlilik ve Ekolojik Değerlendirme Raporu Ek-F de sunulmaktadır. 41

49 2.b.5 Nüfusça Yoğun Alanlar Nüfus Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanı 2007 yılı verilerine göre Bursa İli nin toplam nüfusu kişi olup, bunun u şehirde, si ise köyde yaşamaktadır. İlin nüfus yoğunluğu yaklaşık 224 kişi/km 2 dir. Proje Sahası nın bulunduğu Osmangazi İlçesi nin nüfusu Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanı 2007 yılı verilerine göre kişi olup, bunun u şehirde, i ise köyde yaşamaktadır. İlçesi nin nüfus yoğunluğu yaklaşık kişi/km 2 dir. Bursa İli nin 17 İlçesi vardır. Bursa İli ne ait nüfus dağılımı Tablo 2-1 de verilmiştir. Tablo 2-1 Bursa İli Nüfus Dağılımı İLCE TOPLAM EHİR KÖY Nilüfer Osmangazi Yıldırım Büyükorhan Gemlik Gürsu Harmancık İnegöl İznik Karacabey Keles Kestel Mudanya Mustafakemalpaşa Orhaneli Orhangazi Yenişehir Toplam Kaynak: TUİK 2007, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanı Nüfus Artış Hızı Doğal kaynakları çok zengin olan Bursa İli nde bir yandan otomotiv, öte yandan tekstil sanayiinin yerleşmesi sonucu Bursa'ya gerek yurt içi gerekse yurt dışından göç hızlanmıştır. Bursa İli istatistiklerine göre nüfus artışı yönünden en çok %5'lere kadar ulaşmıştır. Bursa il nüfusu ise Doğu Marmara Bölge nüfusunun % 12,6'sını oluşturmakta ve nüfus bakımından Türkiye'nin 4. büyük ili konumundadır. Bursa İli nde 2000 yılı nüfus bilgilerine bakıldığında 204 kişi/km 2, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Veri Tabanı 2007 yılı verilerine göre ise yaklaşık 224 kişi/km 2 dir. 42

50 İl genelinde hane halkı büyüklüğü ise gittikçe düşme eğilimi göstermektedir yılında hane halkı 5 kişi iken 2000 yılında 4 kişi olmuştur. Bursa İli nde yıllık nüfus artış hızının en yüksek olduğu dönem 33,33 ile yılları arasında olmuştur döneminde ise yıllık nüfus artış hızı 28,6'dır yılında Bursa İli nde yaşayan kentli nüfus oranı % 28,6 iken 1960 yılından sonra kentli nüfusunda hızlı bir artış yaşanmış ve 2000 yılında kent de yaşayanların oranı % 76,8'e yükselmistir. 9 9 Kaynak: Bursa İl Çevre Durum Raporu,

51 3. PROJENİN VE YERİN ALTERNATİFLERİ (PROJE TEKNOLOJİSİNİN VE PROJE ALANININ SEÇİLME NEDENLERİ) Dünyada olduğu gibi ülkemizde de sanayinin gelişmesine bağlı olarak enerjiye duyulan ihtiyaç gün geçtikçe artmaktadır. Elektrik enerjisi üretimimiz de bu ihtiyaca paralel olarak artmaktadır (bk. ekil 3-1). Enerji ihtiyacımızın kesintisiz, kaliteli, güvenilir, ekonomik ve çevreyi mümkün olan en az seviyede etkileyecek şekilde karşılanması zorunluluk arz etmektedir. Sürdürülebilir kalkınmanın sağlanabilmesi amacıyla temiz ve çevre dostu enerji kaynakları olan yenilenebilir enerji kaynaklarının en üst düzeyde değerlendirilmesi gerekmektedir. Hidroelektrik enerji ülkemizin yenilenebilir kaynakları içerisinde en önemli yeri tutmaktadır yılı ubat sonu itibarıyla ülkemizin ekonomik hidroelektrik enerji potansiyeli 129,4 Milyar kws/yıldır. Bu potansiyelin % 35 i işletmede, % 8 i inşa halinde ve geri kalan % 57 si ise halen proje seviyesinde olup, geliştirilmeyi beklemektedir. ekil 3-1 Türkiye Elektrik Üretimi (GWs) Hidroelektrik santrallar; yenilenebilir olmaları, yerli doğal kaynak kullanmaları, işletme ve bakım giderlerinin düşük olması, fiziki ömürlerinin uzun oluşu, daha az düzeyde olumsuz çevresel etki yaratmaları, kırsal kesimde ekonomik ve sosyal yapıyı canlandırmaları gibi nedenlerle diğer enerji üretim sistemlerine nazaran üstünlük arz etmektedir. Hidroelektrik santralların yer seçiminde çevresel yönden titiz davranılması ve projenin fizibilite ve tasarım aşamalarında olası olumsuz etkilerin boyutlandırılmasının dikkate alınarak yapılması, bu tesislerin çevre üzerindeki baskılarını azaltmaktadır. 44

52 Nilüfer Çayı üzerinde yer alacak olan havzanın hidroelektrik potansiyelinin değerlendirilmesini sağlayacak olup, ülkemizin elektrik enerjisi enterkonnekte sistemine katkıda bulunacaktır. Regülatör; baraja göre daha yüksek rantabiliteye, daha fazla güç ve enerji üretimi teminine, sosyal ve doğal çevre üzerinde daha az etkiye, kamulaştırma gereksiniminin hemen hemen olmaması gibi avantajlara sahiptir. Proje, düşü yüksekliği ve ünite debisi dikkate alınarak düşey eksenli Francis tipi türbin seçilmiştir. Francis tipi türbinlerde son teknolojik gelişmeler nedeni ile yüksek verimler elde edilmesi türbin tipi seçiminde etken olmuştur. Elektrik Üretimi İçin Alternatif Teknolojiler Doğal gaz, nükleer ve kömür yakıtlı santrallar ile karşılaştırıldığında hidroelektrik santralların yenilenebilir kaynak olma ve puant çalışma gibi önemli avantajları olduğu görülür. Pik saatlerde hızla devreye girmeleri ya da talepte azalma olduğunda hızlı bir şekilde devreden çıkarılabilmeleri nedeniyle hidroelektrik santrallar Pik Talebin karşılanması için en uygun santrallardır. Fosil yakıt kullanan enerji santrallarının çevresel etkileri ile karşılaştırıldığında hidroelektrik santralların etkileri gözardı edilebilecek düzeydedir. Dünya genelinde bir çevre bilincinin ortaya çıkması ve çevresel bozulmanın canlı yaşamı üzerinde ciddi tehditler oluşturmaya başladığının anlaşılmasıyla birlikte, özellikle uluslararası alanda önemli adımlar atılmaya başlanmıştır. Bu sürecin başlamasındaki ilk adımı, 1988 yılında Birleşmiş Milletler Çevre Programı ve Dünya Meteoroloji Örgütü nün desteğiyle kurulan Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) oluşturmaktadır. Oluşturulan bu panel, insan kaynaklı iklim değişikliği riskinin anlaşılması konusuna ilişkin bilimsel, teknik ve sosyo-ekonomik bilgilerin değerlendirilmesi amacına yöneliktir. Panel, 1990, 1996 ve 2001 yıllarında üç tane geniş çaplı değerlendirme raporu yayınlamıştır. Bu değerlendirme raporlarının yanında, özel raporlar da hazırlamakta ve teknik çalışmalar da yapmaktadır. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli nin yapmış olduğu tüm bu çalışmalar, uluslararası politika ve iklim değişikliği hakkındaki müzakerelerde yol gösterici rehberler olarak kullanılmaktadır (Yrd. Doç. Dr. E. KARAKAYA, Ar.Gör. M. ÖZÇAĞ Türkiye Açısından Kyoto Protokolü nün Değerlendirilmesi ). Küresel ısınmanın, gelecekte çok ciddi sonuçlar doğuracağının anlaşılması ve bu ısınmanın büyük ölçüde insanoğlunun kendi faaliyetleri sonucu oluştuğunun anlaşılması üzerine, hükümetler ani önlemler alınması konusunda harekete geçme ihtiyacı hissetmişlerdir. Bu bağlamda, Birleşmiş Milletler himayesi altında uluslararası görüşmeler başlamış ve 1992 Rio Zirvesi yle önemli bir adım atılmıştır (Yrd. Doç. Dr. E. KARAKAYA, Ar.Gör. M. ÖZÇAĞ Türkiye Açısından Kyoto Protokolü nün Değerlendirilmesi, 2003). 45

53 Haziran 1992 de Rio de Janeiro da, bu çabalar sonucu Birleşmiş Milletler Çevre ve Kalkınma Konferansı nda İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) imzaya açılmıştır. Mart 1994 te yürürlüğe giren Rio Sözleşmesi, ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluk ilkesi benimsenerek, ulusal ve bölgesel farklılıklarını hesaba katarak, tüm taraflara insan kaynaklı sera gazı emisyonlarının azaltılması için ortak yükümlülükler verilmiştir. UNFCCC ye bugüne kadar yaklaşık 189 ülke taraf olmuştur. Sözleşme nin nihai amacı; atmosferdeki sera gazı birikimlerini, insanın iklim sistemi üzerindeki tehlikeli etkilerini önleyecek bir düzeyde durdurmaktır. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi içinde imzalanan Kyoto Protokolü karbon dioksit ve sera etkisine neden olan diğer beş gazın salınımını azaltmaya veya salınım ticareti yoluyla hakların artırılması sağlamaktadır. Sözleşmenin sera gazı emisyonlarını 1990 yılı seviyesinde tutmak için yetersiz kaldığı dikkate alınarak, Kyoto Protokolü ile gelişmiş ülkeler döneminde sera gazı emisyonlarını 1990 yılı seviyesinin en az yüzde 5 altına indirme taahhüdünde bulunmuştur (N. KILIÇ, Kyoto Protokolü, AR-GE Bülten, İzmir Ticaret Odası). Karbondioksit (CO 2 ) emisyonunu azaltmaya yönelik; Yenilenebilir enerji kaynakları kullanımının teşvik edilmesi, Enerji kullanımında verimlilik artışı ve tasarruf sağlanmasına yönelik çalışmaların yapılması, önemlidir (N. KILIÇ, Kyoto Protokolü, AR-GE Bülten, İzmir Ticaret Odası). Türkiye Kyoto Protokolü nü 5 ubat 2009 tarihinde imzalayarak Protokol e taraf olmuştur. Türkiye nin bu süreçteki sorumluluğunun 2009 sonuna doğru tam olarak netlik kazanacağı beklenmektedir. Bununla birlikte, önümüzdeki yıllarda ülkemizin de sera gazı emisyonlarını azaltması gerekmektedir. Kurulması planlanan tesis, hem yenilenebilir bir enerji kaynağını kullanması hem de işletme aşamasında sera gazı emisyonu açığa çıkarmaması nedeniyle Türkiye nin önünde bulunan süreçte olası taahhütlerini yerine getirebilmesi açısından büyük önem arz etmektedir yılı verilerine göre, Türkiye için hesaplanan emisyon faktörü 0,65 ton CO 2 /MWh dir (Voluntary Emission Reduction (VER) Project Project Idea Note (Taslak), Rotor Elektrik Üretim A.S., Osmaniye Wind Farm Project 135 MW, Turkey). Planlanan projenin yıllık enerji üretimi Egemen 1 için 29,75 GWh ve Egemen 2 için 39,48 GWh olmak üzere toplam 69,23 GWh (69230 MWh) dir. Bu veriler ışığında, planlanan proje ile yılda toplam ton CO 2 azaltımı sağlanacaktır (0,65 ton CO 2 /MWh * MWh ton CO 2 ). TÜİK verilerine göre, Türkiye nin 2006 yılında CO 2 eşdeğer emisyon miktarı 331,8 milyon ton olup, bunun %78 i enerji kaynaklıdır (TÜİK Haber Bülteni, Sayı: 106, Haziran 2008). Planlanan proje yenilenebilir enerji kaynağı ve çevreye dost olduğundan, sera gazı emisyonlarının azaltımına katkı sağlayacaktır. 46

54 SONUÇLAR Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi nin önemli bileşenleri ve çevresel etkileri aşağıda sıralanmıştır: Proje nin hayata geçirilmesi ile birlikte bölgede 20,54 MW kurulu güç devreye girecek ve yılda yaklaşık 69,23 GWs enerji üretilecektir. Proje nin inşaat aşaması için 24 aylık bir süre öngörülmüştür. İnşaat aşamasında çalışacak personelden kaynaklanacak evsel nitelikli atık sular, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümleri uyarınca Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için ayrı ayrı inşa edilecek olan sızdırmaz fosseptiklerde depolanacaktır. Fosseptikler dolduğunda BUSKİ ye ait vidanjörlerle çekilerek bertaraf edilecektir. İşletme aşamasında çalışacak personelden kaynaklanacak atıksular, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik hükümleri uyarınca Egemen I Regülatörü ve HES Projesi ile Egemen II Regülatörü ve HES Projesi için ayrı ayrı inşa edilecek olan sızdırmaz fosseptiklerde depolanacaktır. Fosseptikler dolduğunda BUSKİ ye ait vidanjörlerle çekilerek bertaraf edilecektir. Konuyla ilgili BUSKİ nin görüş yazısı Ek-C de sunulmaktadır. Fosseptik projesi Ek-D de verilmektedir. İnşaat aşamasında çalışacak personelden kaynaklanacak olan evsel nitelikli katı atık miktarı günde 201 kg (150 kişi 1,34 kg/kişi-gün) dir. Bu atıklar içerisinde geriye dönüştürülebilir atıklar (cam, naylon, teneke, kağıt) Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. Maddesi ne göre ayrılacak ve konteynerlerde biriktirilecektir. Kalan atıklar aynı yönetmeliğin 20. Maddesi uyarınca, Osmangazi Belediyesi nin Katı Atık Depolama Alanı na gönderilecektir. Konuyla ilgili olarak Osmangazi Belediyesi nin görüş yazısı Ek-C de verilmektedir. İşletme aşamasında oluşacak katı atıklar, çalışacak personelden kaynaklanacak evsel nitelikli katı atıklar olup, günde yaklaşık 32,16 kg katı atık (24 kişi 1,34 kg/kişi-gün) oluşacağı tahmin edilmektedir. Bu atıklar içerisinde geriye dönüştürülebilir atıklar (Cam, naylon, teneke, kağıt) Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği nin 8. Maddesi ne göre ayrılacak ve konteynırlarda biriktirilecektir. Kalan atıklar aynı yönetmeliğin 20. Maddesi uyarınca, Osmangazi Belediyesi nin Katı Atık Depolama Alanı na gönderilecektir. Konuyla ilgili olarak Osmangazi Belediyesi nin görüş yazısı Ek-C de verilmektedir. 47

55 İnşaat faaliyetleri sırasında bitkisel toprak sahada uygun yerde biriktirilecektir. İnşaat faaliyetlerinin tamamlanmasını takiben çevre düzenlemesi ve peyzaj çalışmalarında kullanılacaktır. Proje nin inşaat aşamasında toplam 150 kişi çalışacaktır. Oluşabilecek küçük iş kazalarına ve sağlık sorunlarına müdahale etmek amacıyla şantiye tesisleri içerisinde revir kurulacaktır. Oluşacak tıbbi atıklar, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümleri uyarınca bertaraf edilecektir. Proje nin işletme aşamasında toplam 24 personel çalışacak olup, revir kurulmayacaktır. Bu nedenle tıbbi atık oluşumu söz konusu değildir. İhtiyaç duyulması halinde Osmangazi İlçesi nde bulunan sağlık kuruluşlarından yararlanılacaktır. Proje kapsamında, inşaat aşamasında Acil Müdahale Planı (AMP) hazırlanacak ve bu plana harfiyen uyulacaktır. İnşaat aşamasında kullanılacak iş makineleri ve ekipmanların düzenli olarak periyodik bakımları yapılacak ve bu makinelerden oluşacak gürültü de tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan "Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği"nde verilen standart değerler aşılmayacaktır. Bütün bunların yansıra, çalışanların korunması amacıyla personele 4857 sayılı İş Kanunu'nda ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanan "İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği"nde anılan koruyucu ekipman (elbise ve gereçler, kulaklık v.b.) verilecektir. İnşaat esnasında, tesislerin yapılacağı yerin yakınında şantiye tesisleri kurulacak, inşaat bittikten sonra bu şantiye tesisleri sökülerek arazi eski konumuna getirilecektir. Kazıdan çıkan malzeme ünite yerlerinde, dolgu malzemesi olarak ve peyzaj düzenlenmesinde kullanılacaktır. Proje Alanı nın içinde bulunduğu bölge, Türkiye deprem bölgeleri haritasında 1. derece deprem bölgesi olarak gösterilmektedir tarihli Deprem Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik te belirlenen esaslara göre gerekli tedbirler alınacaktır. Özel mülkiyetli arazi içinde kalacak olan Proje tesislerinin yapımı için bölgede kamulaştırma yapılması gerekmektedir. Kamulaştırma Kanunu ile bu kanunda değişiklik yapan ve 5 Mayıs 2001 tarihli Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren 4650 sayılı Kamulaştırma Kanunu na göre yapılacaktır. 48

56 Proje süresince uyulacak başlıca kanun ve yönetmelikler aşağıda sıralanmaktadır: 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 2863 sayılı (5226 Sayılı Kanun ile değişik) Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 2872 sayılı Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 4347 sayılı Mera Kanunu ve ilgili yönetmelikleri 6831 sayılı Orman Kanunu ve ilgili yönetmelikleri Lağım Mecrası İnşası Mümkün Olmayan Yerlerde Yapılacak Çukurlara Ait Yönetmelik ( tarih ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Endüstri Tesislerinden Kaynaklanan Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Su Ürünleri Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Deprem Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevre Denetimi Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Tüzüğü ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Atık Yağların Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Açık Alanda Kullanılan Teçhizat Tarafından Oluşturulan Çevredeki Gürültü Emisyonu ile İlgili Yönetmelik ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Tarım Arazilerinin Korunması ve Kullanılmasına Dair Yönetmelik ( tarih ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) 49

57 Toprak Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Sulak Alanların Korunması Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Elektrik Piyasasında Üretim Faaliyetinde Bulunmak Üzere Su Kullanım Hakkı Anlaşması İmzalanmasına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği ( tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.) 50

58 KAYNAKÇA Revize Fizibilite Raporu, Ekim (Deprem Araştırma Merkezi nin resmi internet sitesi) (Karayolları Genel Müdürlüğü nün resmi internet sitesi) (Türkiye İstatistik Kurumu nun resmi internet sitesi) (Bursa Valiliği resmi internet sitesi) (Orman Genel Müdürlüğü nün resmi web sitesi) Bursa İl Çevre Durum Raporu, 2007 Türkiye nin Önemli Kuş Alanları 2004 Güncellemesi; Doğa Derneği Yayınları Türkiye nin Önemli Bitki Alanları, WWF Türkiye (Doğal Hayatı Koruma Vakfı), Mart 2003 Yayınları Türkiye Amfibileri, Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Kitaplar Serisi, 1994 Türkiye Tatlısu Balıkları, Ege Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Yayınları Türkçe Bitki Adları Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları, Davis P. H., Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Türkiye ve Doğu Ege Adaları Florası), Vol 1-10, ( IUCN 2007 Red List of Threatened Species) (BERN Sözleşmesi) (CITES Sözleşmesi) T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüğe giren Av Dönemi Merkez Av Komisyonu Kararı 51

59 EKLER

60 EK-A İ TERMİN PLANI 1

61

62 EK-B GENEL YERLE İM PLANI 1

63

64

65

66

67

68

69 EK-C KURUM GÖRÜ LERİ 1

70 2

71 3

72 4

73 5

74 6

75 7

76 8

77 9

78 10

79 11

80 12

81 13

82 14

83 EK-D FOSSEPTİK TİP PROJELER 1

84 2

85 3

86 4

87 5

88 6

89 EK-E GÜRÜLTÜ ÖLÇÜM ÇALI MASI ANALİZ RAPORU 1

90 2

91 3

92 4

93 EK-F EKOLOJİK DEĞERLENDİRME ÇALI MASI UZMAN RAPORU

94 Nilüfer Çayı (Bursa) Egemen-I ve Egemen-II HES Proje Alanı Biyolojik Çeşitlilik ve Ekolojik Değerlendirme Raporu ENERSİS ELEKTRİK ÜRETİM LTD.ŞTİ Prof. Dr. Osman Ketenoğlu Prof. Dr. Nuri Yiğit Doç. Dr. Latif Kurt Prof. Dr. Mehmet Yılmaz

95 Nilüfer Çayı (Bursa) Egemen-I ve Egemen-II HES Proje Alanı Biyolojik Çeşitlilik ve Ekolojik Değerlendirme Raporu Hazırlayanlar Prof. Dr. Osman Ketenoğlu Flora Uzmanı, Ankara Üniv. Fen Fak. Biyoloji Böl. Ekoloji ve Çevre Biyolojisi A.B.D. Prof. Dr. Nuri Yiğit Fauna Uzmanı, Ankara Üniv. Fen Fak. Biyoloji Böl. Zooloji A.B.D. Doç. Dr. Latif Kurt Bitki Ekologu, Ankara Üniv. Fen Fak. Biyoloji Böl. Ekoloji ve Çevre Biyolojisi A.B.D. Prof. Dr. Mehmet Yılmaz Hidrobiyolog, Gazi Üniv. Eğitim Fak. Biyoloji Böl. Hidrobiyoloji A.B.D. Ankara

96 İÇİNDEKİLER 1. Giriş; Sit Alanının Tanımı 2. Alanın Faunastik Önemi, 2.1. Alanın Zoocoğrafik Kökeni ve Biyolojik Çeşitlilik Açısından Önemi 2.2. Alanın Omurgalı Hayvanlar Faunası Bakımdan Değerlendirilmesi -Balıklar -İkiyaşamlı ve Sürüngenler -Kuşlar -Memeli Hayvanlar 3. Yapılması Planlanan Nehir Tipi HES İnşaatının Bu Alandaki Faunaya Etkisinin Yorumlanması 4. Nilüfer Çayı (Bursa) nın Sucul ve Karasal Florası 4.1.Çalışma Alanının Tanımı: 4.2.Floristik Bulgular 4.3.Uludağ ın Bitki Örtüsü 4.4.Çalışma Alanının Fitocoğrafik Özellikleri 4.5.Endemik Bitki Türleri 4.6.Bern Sözleşmesi ile Koruma Altındaki Bitki Türleri 5.Floristik ve Ekolojik Karakterin Değerlendirmesi (habitatlar, türler ve doğal süreçler) 5.1.Kriter 1. Boyut 5.2.Kriter 2: Biyolojik Çeşitlilik (Floristik Çeşitlilik) 5.3.Kriter 3. Doğallık 5.4.Kriter 4. Nadirlik 5.5.Kriter 5. Kırılganlık 5.6.Kriter 6. Tipiklik 5.7.Kriter 7. Onarım ve/veya Restorasyon Potansiyeli 6.Sonuç ve Öneriler 7.Kaynaklar

97 1. Giriş Nilüfer çayı Bursa ilinin güneyinde ve Uludağ milli parkının batı kesimleri boyunca yer almaktadır. Bu çayın üzerinde yapılmış olan Doğancı ve Nilüfer barajları arasında kalan kısmının sağ sahil şeridinden Uludağ Milli parkına doğru uzanan kesimi I derece doğal sit alanı olarak ilan edilmiştir. Bu tip alanlar içerdiği doğal güzellikler, ender bulunması veya sahip olduğu özellikler dikkate alınarak ilan edilmiştir. Doğal Sit alanları I, II. ve III derece olmak üzere 3 ana grup altında toplanmaktadır. Bunların tanımı aşağıda verilmiştir; I. Derece Doğal Sit Alanı: Bilimsel bakımdan evrensel değere sahip, ilginç özellik ve güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli, bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlar. II. Derece Doğal Sit Alanı: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yanında kamu yararı göz önüne alınarak kullanıma açılabilecek alanlar. III. Derece Doğal Sit Alanı: Doğal yapının korunması ve geliştirilmesi yolunda, yörenin potansiyeli ve kullanım özelliği de göz önünde tutularak konut kullanımına da açılabilecek alanlardır. Bu tanımlar kapsamında ayrıca I. Derece Doğal Sit alanlarında bitki örtüsü, topoğrafya, silüet etkisini bozabilecek, tahribata yönelik hiçbir eylemde bulunulamayacağı belirtilmiştir. Ancak bu yasaklanan uygulamalardan aşağıdaki faaliyetlerin şartlı muafiyeti söz konusudur; a) Kesin yapı yasağı olmakla birlikte, resmi ve özel kuruluşlarca zorunlu olan alanlarda, teknik altyapı hizmetleri (kanalizasyon, açık otopark, telesiyej, teleferik, içme suyu, enerji nakil hattı, telefon hattı ve benzeri) uygulamalarının Koruma Kurulunca uygun görüleceği şekliyle yapılabileceği, b) 1/ ölçekli Çevre Düzeni Planı veya 1/ 5000 ölçekli Nazım İmar Planı doğrultusunda hazırlanacak projesine göre ilgili koruma kurulundan izin almak koşulu ile halka açık rekreasyon amaçlı günübirlik tesisler (lokanta, büfe, kafeterya, soyunma kabinleri, tuvalet, gezi yolu, açık otopark ve benzeri) ile alanın ve çevrenin özelliklerinden kaynaklanan 1

98 faaliyetlerin korunması ve geliştirilmesi amacına yönelik yapıların (iskele, balıkçı barınağı, bekçi kulübesi ve benzeri) yapılabileceği, c) Alanın doğal bitki dokusunu değiştirmeden Orman Genel Müdürlüğünün ilgili biriminden alınacak uygun görüş doğrultusunda koruma kurulunca ağaçlandırmaya izin verilebileceğine, d) Kar ve rüzgar devrikleri, doğal afetlerden etkilenmiş, hastalanmış veya kıymet ağacı olmayan ağaçlar ile ormanların bakımı ve doğal dengenin korunmasını sağlamak amacıyla Orman Genel Müdürlüğünün ilgili biriminden alınacak teknik rapor doğrultusunda ağaç kesimine koruma kurulunca izin verilebileceği, e) Orman alanlarında yangın için gerekli koruma önlemlerinin ilgili kuruluşlarca alınabileceğine, f) Taş, toprak, kum alınmamasına, kireç, taş, tuğla, mermer, kum, maden vb. ocakların açılmamasına, toprak, cüruf, çöp, sanayi atığı ve benzeri malzemenin dökülmemesine, ancak sit kararı ilanından önce ruhsat almış olan işletmelerde sahanın rehabilite edilerek yasal süresi içinde işlerinin tasfiye edilebileceği, g) Doğal dengenin devamlılığının sağlanması amacıyla ilgili kamu kurum ve kuruluşlarının görüşleri doğrultusunda alanın özelliğinden kaynaklanan faaliyetlerin koruma kurulu izni doğrultusunda sürdürülebileceği, h) Bu alanların korunmasını sağlamak amacına yönelik, her türlü bilgi verici uyarı levhalarının konulmasına, bu alanlardaki, koruma önlemlerinin ilgili kuruluş ve yerel yönetimlerce alınmasına, i) Mevcut tescilli ve tescilsiz yapıların bakım ve onarımlarının yürürlükteki ilke kararları doğrultusunda yapılabileceği belirtilmiştir. Bu koşullar altında dikkate alındığında buradaki I. Derece doğal Sit alanından HES için su alma kanalı geçirilmesi yukarıda izin verilen faaliyetler kapsamı içinde değerlendirilebilir. Yapılması planlan uygulama ile fauna, flora ve buradaki ekosistemlerin olası etkileşimi aşağıdaki açıklandığı şekilde değerlendirilmiştir. 2

99 2. Alanın Faunastik Önemi 2.1. Alanın Zzoocoğrafik Kökeni ve Biyolojik Çeşitlilik Açısından Önemi Anadolu nun Biyolojik Çeşitliliğinin şekillenmesi tersiyer zamanlarında (Paleosen Pliosen arası; 65 5 milyon yıl aralığı), İç Anadolu denizinin çekilmeye başlaması, kuzeyde Karadeniz, güneyde Toros dağlarının yükselmesi, Çanakkale ve İstanbul boğazının oluşumuyla yakından ilişkilidir. Bu süreç içinde oluşan yüksek dağ silsileleri doğal bir refigium (sığınak) oluşturmaları bakımından fauna için özel bir önem taşırlar. Bunlara Bolkar dağları, Hasan dağı, Erciyes dağı ve Uludağ örnek olarak verilebilir. Bu yüksek dağ oluşumlarının gördüğü sığınak işlevi ve süreç içinde farklılaşmış fauna elemanlarına sahip olması bu tip alanların koruma altına alınmasına neden olmuştur. Uludağ Milli Parkı da bunlardan birisidir. Uludağ milli parkının batısı boyunca uzanan Nilüfer çayı da bu yüksek dağ oluşumunun ve faunastik ve floristik sığınağın bir parçası olduğu düşünülerek korumaya çalışılmıştır. Bu çay üzerinde bulunan Doğancı ve Nilüfer barajları arasında kalan kesimde ilan edilen sit alanıyla da buradaki biyoçeşitliliğin korunması, Uludağ Milli parkına koruyucu bir zon oluşturulması hedeflenmiştir. Ancak yaptığımız arazi çalışmasında alan içinde çok sayıda yerleşkenin ve sanayi tesisin bulunduğu, sit alanının ve Nilüfer çayının yoğun bir antropogenik baskı altında olduğu gözlenmiştir Alanın Omurgalı Hayvanlar Faunası Bakımdan Değerlendirilmesi Fauna elemanları Omurgasız hayvanlar ve Omurgalı hayvanlar olarak iki temel gruptan oluşur. Bu iki gruptan Omurgasız hayvanlar alana özel endemik türlere sahip olması durumunda değerlendirmeye alınır, bunun dışında izleme koruma çalışmalarında dikkate alınan grup Omurgalı hayvanlardır. Omurgalı hayvanlar evrimsel gelişmişlik sırasına göre; Pisces (Balıklar) Amhibia (İki yaşamlılar) Reptilia (Sürüngenler) Aves (Kuşlar) Mammalia (Memeliler) 3

100 Şeklinde kategorize edilirler. Bu gruplar ekofizyolojik olarak sınıflandırıldığında ilk 3 ü poikiloterm, diğer 2 si homeoterm dir, ekosistem tercihi bakımından da bu gruplar içinde karasal ve sucul türler yer almaktadır. Bu nedene bu gruplara ait türlerin arazide izlenmeleri, bunlara yönelik koruma ve yönetim yaklaşımlarının oluşturulması farklı yaklaşımları ve uygulamaları içine alır. Balık, İkiyaşamlı ve Sürüngen türleri poikiloterm türleri içine alır, bu nedenle bu üç gruptan özellikle İkiyaşamlı ve Sürüngen türlerinin kış aylarında aktivitesi olmaz ve bu gruplara ait türler uygun ortamlarda kış uykusunda bulunurlar. Bu kış periyodunda balıklar da üreme aktivitelerinin dışında minimumum metabolizma seviyesindedirler. Homeotrem sınıflar olan Kuşlar ve Memeliler içinde yerli, göçmen, her zaman aktiv ve kış uykusuna yatan bazı türlerin bulunması da değerlendirmelerde dikkate ayrıca dikkate alınmaktadır. Tür koruma ile ilgili olarak belirlenmiş kriterler kapsamında Ülkemizin taraf olduğu antlaşmalar öncelikli olarak dikkate alınır. Bu kapsamda Bern Sözleşmesi, Ramsar sözleşmesi, EU habitat ve kuş Direktifi ve IUCN kriterleri öncelikli olarak göz önünü alınmaktadır. Korumaya yönelik uygulamaların yapılabilmesi için alanın alandaki habitat /ekosistem tiplerinin belirlenip buralara özgü biyoçeşitlilik envanterinin çıkartılması, varsa koruma statüsüne alınmış türlerin belirlenmesi esastır. Yapılan arazi çalışmasında Nilüfer çayının Nilüfer ve Doğancı Barajları arasında kalan kısmında; 1) Sucul ekosistem (Fotograf: 1) 2) Karışık yaprak döken orman ekosistemi (Meşe meşcereleri Quercus cerris) (Fotograf: 2) 3) Orman içi açıklarda oluşmuş / orman altı çayır ekosistemi (Fotograf: 3), fauna için önemli yaşam alanlarını oluşturmaktadır. Buna göre Nilüfer ve Doğancı barajları arasında kalan ve kısmen de sit alanını içine alan bölgenin Omurgalı hayvanlar faunası aşağıda değerlendirilmiştir; 4

101 Fotograf: 1. Alandaki Sucul ekosisteme örnek bir görüntü Fotograf: 2. Alanda kendine özel faunayı içinde barındıran karışık yaprak döken orman ekosistemi 5

102 Fotograf:.3. Alandaki orman içi açıkların oluşturduğu ekosistemin bir görüntüsü Nilüfer Çayının Balıkları ve Hidrobiyolojik Durumu Nilüfer İlçesi'ne adını veren ve Bursa'nın en önemli akarsuyu olan 103 km uzunluğundaki Nilüfer çayı, Uludağ ın güney yamaçlarında 850 metre yükseklikteki 2 mağaradan çıkar. Başlangıç bölümünde adı Aras Suyu dur. Bu su batı doğrultusunda akarken çeşitli kollarla birleşerek Nilüfer adını alır. Doğancı köyü yakınlarında önüne kurulan bir barajla Bursa kent içme suyunun önemli bir bölümünü depolar. Ayrıca kentin içme suyu gereksinimini karşılamak üzere, daha yüksekte Karaıslah dolaylarında Nilüfer Barajı yapımı sürmektedir. Antik çağ kaynaklarında adı Odrys çayı olarak geçen Nilüfer, Bursa Ovası nı suladıktan sonra Uluabat Gölayağına dökülür. Bursa Ovası ve çevresinin derelerini ve Çayırköy Ovası ndan Ayvalı Dere yi alarak Uluabat Gölü ne ulaşan Nilüfer, daha sonra Susurluk Çayı ile birleşerek Karacabey Boğazı ndan Marmara Denizi ne dökülür. Soğukpınar, Kaplıkaya, Değirmendere ve Madendere ile dağın kuzeyinden doğan Gökdere, Kaplıkaya, Kırkpınar ve Balıklı derelerinin tümü Nilüfer'e karışarak Marmara Denizi'ne 6

103 dökülür. 1930'lu yıllarda, Bursa ovasına açılan Almankanalı, Cenupkanalı ve Anakanal gibi kanallar da Nilüfer'e bağlıdır. Doğancı Barajı, Bursa ilinin Osmangazi ilçesinde, Nilüfer Çayı üzerinde, şehire içme suyu temin etmek amacıyla yılları arasında inşa edilmiş bir barajdır. Toprak ve yaya gövde dolgu tipi olan barajın gövde hacmi m 3, akarsu yatağından yüksekliği 85,00 m, maximum su kotunda göl hacmi 37,80 hm 3, normal su kotunda göl alanı 1,55 km 2 'dir. Yılda 125 hm 3 içme suyu sağlamaktadır. Nilüfer Barajı, Bursa Nilüfer Çayı üzerinde 1995 yılında temeli atılmıştır. Faaliyete ise 2007 yılının Ağustos ayında geçmiştir. Yıllık 60 milyon m 3 su kapasitelidir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından suyu ve korunak yönünden dünyanın en üst sıralarında yer almaktadır. Toprak ve kaya gövde dolgu tipi olan barajın gövde hacmi m 3, akarsu yatağından yüksekliği 93,00 m., normal su kotunda göl hacmi 39,50 hm 3, normal su kotunda göl alanı 1,47 km 2 'dir. Baraj yıllık 60 hm 3 'lük içme suyu sağlamaktadır. Tablo 1. Nilüfer Çayı nın Balık Türleri ve Koruma Statüleri Türler ve Alttürler Leuciscus cephalus (L., 1758) Cyprinus carpio L., 1758 Rhodeus amarus Bloch, 1782) Chondrostoma nasus (L., 1758) Capoeta tinca (Heckel, 1843) Yerel adı Tatlısu kefali Sazan Acıbalık Kababurun balığı Siraz balığı, İn balığı Konum u Doğal Doğal Doğal Doğal Doğal Açıklama Bern IUCN Bol miktarda bulunur - LC Az sayıda bulunur - VU Bol miktarda bulunur - LC Az sayıda bulunur Ek III LC Bol miktarda bulunur - CR Az sayıda Vimba vimba (L., 1758) Eğrez, Kavine Doğal - LC bulunur Alburnoides bipunctatus İnci balığı Doğal Az sayıda Ek III LC 7

104 (Bloch, 1782) Barbus plebejus escherichi (Steindachner, 1897) Scardinus erythrophthalmus L., 1758 Blicca bjoerkna (L., 1758) Rutilus rutilus (L., 1758) Tinca tinca (L., 1758) Bıyıklı balık Kızılkanat Tahta balığı Kızılgöz balığı Kadife balığı, Yeşil sazan Doğal Doğal Doğal Doğal Baraj göllerine aşılanmı ş Cobitis taenia L., 1758 Taş yiyen Doğal Orthrias angorae (Steindachner, 1897) Çöpcü balığı Doğal Silurus glanis L., 1758 Yayın balığı Doğal Chalcalburnus chalcoides (Güldenstädt, 1772) Muslufya, Kolyoz, balığı Çay Doğal bulunur Az bulunur Bol bulunur Bol bulunur Az bulunur Az bulunur Az bulunur Az bulunur Bol bulunur Bol bulunur sayıda miktarda miktarda sayıda sayıda sayıda sayıda miktarda miktarda Ek III LC LC - LC - LC Ek III LC - - Ek III LC Ek III DD Alburnus alburnus 1758) (L., İnci balığı Doğal Az bulunur sayıda - LC Yapılması planlanan nehir tipi HES iki adet baraj arasında kalmaktadır. Bu iki baraj arası 20 km civarındadır. Türkiye deki çeşitli basın ve yayın organlarında Nilüfer Çayı nda kirlenme sonucu toplu balık ölümleri ile ilgili haberler çıkmıştır. Doğancı Barajı ndan yakalanan bazı balık örneklerinde yoğun parazitlenmeye ilişkin bilimsel verilere ulaşılmıştır. Yakın gelecekle ilgili olarak gerek bu baraj göllerine ve gerekse Nilüfer Çayı na tarım arazilerinden gelen gübre ve pestisid artıkları ile etrafındaki yerleşim yerlerinden domestik atıkların ulaşması engellenmelidir. Sonuç olarak; Nilüfer Çayı nın bu bölümünde yaşayan balık tür ve alttürlerinin doğal konumda oldukları, endemik özellik göstermedikleri ve üreme göçü yapmadıkları için yapılacak olan nehir tipi HES çalışmasının balık populasyonları ve balıkçılık (ekonomik veya sportif) açısından tehdit oluşturmayacağına sonucuna varılmıştır. 8

105 İkiyaşamlı ve Sürüngenler Kanal yapımından etkilenecek Doğal Sit alanı alanın batısındaki Uludağ Milli Parkının sahip olduğu Herpetofaunayı az çok yansıtacak özelliklere sahiptir. Ancak bölgedeki yoğun antropojenik etki nedeniyle tür yoğunluğunun oldukça düşük olduğu söylenebilir. Burada bulunan ikiyaşamlı ve sürüngen türleri besin piramidinin alt basamaklarında genelde karnivor memelilerin ve yırtıcı kuşların besinin oluşturur niteliktedir. İkiyaşamlı ve Sürüngen türleri Bern Sözleşmesi Ek-II ve Ek-III listelerinde yer alan korunan türlerdir. Bu gruplardan İkiyaşamlılar içinde karasal ve sucul kurbağalar ile karasal ve sucul semenderler türleri bulunur. Repitila sınıfı kaplumbağa, kertenkele ve yılanları kapsar. İkiyaşamlı ve sürüngen türleri poikiloterm hayvanlar olup sonbaharın sonundan itibaren kış ayları süresince arazide bu türlere rastlamak olanaklı değildir. Sit alanı sucul, orman meşcereleri ve sulak alanları içermesinden dolayı farklı türleri içinde barındırır. İkiyaşamlı türlerinden sucul ekosistemlerde Yaygın semender (Triturus vulgaris) ve Ova kurbağası (Rana ridibunda) bulunur, ayrıca kara kurbağalarından Bufo bufo, Bufo viridis gibi türlere karasal alanda rastlamak olanaklıdır. Uludağ kurbağası olarak bilinen Rana macronemis türü ise 1000 mt üzerinde yaşadığı için inceleme alanında yayılış yapmamaktadır. Alandaki İkiyaşamlı tür listesi Tablo 2 de verilmiştir. Alanda bulunan sürüngen türleri de sınırlı sayıdadır, kertenkele ve yılan türlerinden oluşur. Kertenkele türlerinden Ophisaurus apodus, Lacerta viridis Ophisops elegans, Podarcis muralis, Podarcis taurica, Ablepharus kitaibellii gibi türler sit alanındaki orman mesçreleri altında özellikle otu kısımlarda yayılış yapar. Diğer bir tür olan Crytopodion kotschyi ye köye evlerinin duvarlarında rastlamak olanaklıdır. Alan yılan türleri bakımından da çok fazla zenginlik göstermez sulak kesimlerde Natrix natrix, Natrix tessellata, Coluber caspius, kısmen daha kuru step karakterli kısımlarında ise Coluber najadum, Coluber austriacus, Eirenis modestus Elaphe quatuorlineate, Elaphe longissima dağılım gösterebilir. Sürüngen faunası Tablo 3 de verilmiştir. Genel olarak değerlendirildiğinde yapılması planlanan hes perojesi ve bu kapsamda açıolacak olan kanalın, alanda mevcut İki yaşamlı ve sürüngen türlerinin populasyonu üzerine olumsuz bir etkisi olmayacağı öngörülmektedir. 9

106 Tablo 2. Nilüfer Çayı ve Çevresindeki Habitatlarda Saptanan İkiyaşamlı Türler ve Koruma Statüleri Latince Tür Adı Türkçe Adı Biyotop AB Habitat ve Tür Direktifi Bern Sözleşmesi Triturus vulgaris Bufo bufo Bufo viridis Hyla arborea Rana ridibunda Yaygın semender Siğilli Kurbağa Gece Kurbağası Ağaç Kurbağası Ova Kurbağası Dere kenarları - Ek-III Nokturnal-Nemli çayırlıklar ve orman altları Nokturnal-Nemli çayırlıklar ve orman altları Diurnal-Dere kenarı ve menli alanlarda çalı ve otlar üzerinde Diurnal- Bol bitkili havuz, göl ve ağır akan sular - Ek-III Ek-IV Ek-IV Ek-II Ek-II - Ek-III Tablo 3. Nilüfer Ç:yı ve Çevresindeki Habitatlarda Saptanan Sürüngen Türleri ve Koruma Statüleri Latince Tür Adı Türkçe Adı Biyotop AB Habitat ve Tür Direktifi Bern Sözleşmesi Anguis fragilis Cyrtopodion kotschyi Lacerta danfordi (=Lacerta oertzeni) Lacerta trilineata Blanus strauchi Hierophis (=Coluber) caspius Yılansı kertenkele İnce Parmaklı Keler Toros Kertenkelesi İri Yeşil Kertenkele Kör kertenkele Hazar Yılanı Sit alanındaki orman içi açıklıklarda ve dere kenarlarındaki otluk alanlarda Az bitkili taşlık kısımlar, kayalıklar,köy evlerin ve bahçelerin duvarları Sudan uzak olmayan, orman ve ağaçlık kısımlardaki kayalıklar ve taş duvarlar Orman içinde nemli sık bitkili taşlık kesimler Orman altındaki nemli topraklarda Dere kenarındaki otluk alanlar - Ek-III Ek-IV Ek-IV Ek-IV Ek-II Ek-III Ek-II - - Ek-IV Ek-III 10

107 Latince Tür Adı Türkçe Adı Biyotop AB Habitat ve Tür Direktifi Anguis fragilis Cyrtopodion kotschyi Eirenis modestus Elaphe quatuorlineata Yılansı kertenkele İnce Parmaklı Keler Uysal Yılan Sarı Yılan Sit alanındaki orman içi açıklıklarda ve dere kenarlarındaki otluk alanlarda Az bitkili taşlık kısımlar, kayalıklar,köy evlerin ve bahçelerin duvarları Sit alanındaki oramn için açıklıklarda ve orman içinde Ormanlık alanlarda ve dere kenarlarındaki arazide Bern Sözleşmesi - Ek-III Ek-IV Ek-IV Ek-II Ek-II Ek-III Ek-II Natrix natrix Yarı Sucul Suya yakın çayırlıklar - Ek-III Yılan Natrix tessellata Su Yılanı Su içi ve kenarları Ek-IV Ek-II Typhlops vermicularis Kör Yılan Seyrek bitkili açık arazi, nemli toprak içi ve taş altları - Ek-III Kuşlar Türkiye kuşların tür sayısı son kayıtlarla birlikte 500 e yaklaşmıştır. İklimsel değişiklikler dikkate alındığında daha önce 450 civarında olduğu belirtilen kuş türü sayısının zaman içinde değişim göstermesi olağandır. Ülkemiz kuşları göçmenlik durumlarına göre Yerli, Yaz göçmeni, Kış göçmeni ve rastlantısal konuk türler olmak üzere sınıflandırılabilirler. Ülkemizin kuşların göç yolu üzerinde olması özellikle göçmen kuşlar için önemini arttırmaktadır. Kış göçmeni türler Avrupa dan güneye dönüşte Trakya üzerinden, Rusya ve Kafkasya dan dönenler Doğu Anadolu dan ülkemize giriş yaparlar. Buna göre Sonbahar ve İlkbaharda göçmen kuş yoğunluğu ülkemizde oldukça fazladır. Yerli kuşların oranı göçmenler arasında yüksek olmayıp dağılımları ekosistemlere göre farklılık gösterir. Örneğin; Sit alanındaki ormanlık alanları ve dere kenarlarını kullanan kuş türlerinde farklılıklar bulunmaktadır. Kuş türlerin hemen hemen tamamı Türkiye nin taraf olduğu Bern Sözleşmesinin Ek-II (Öncelikli korunan türler), Ek-III (Korunan türler) listesinde yer alır, bu listeye girmeyen çok az sayıda kuş türü vardır. Bunlar; 11

108 Pica pica (Saksağan)- Yerli Garrulus glandarius (Ala karga)- Yerli Corvus monedula (Ekin kargası) - Yerli Corvus corone cornix (Leş kargası) - Yerli Sturnus vulgaris (Sığırcık) - Göçmen Passer domesticus (Serçe) Yerli Koruma altında olmayan az sayıdaki bu türleri sit alanında değişik zamanlarda gözlemlemek olanaklıdır. Bunlar dışında kalan ve Tablo 4 de listelen diğer kuşlar Bern Sözleşmesi Ek-II ve III de yer alır ve koruma altındadır. Bu nedenle bu kuşların populasyonlarına zarar verici uygulamalar yapılamaz, üreme alanları tahrip edilemez. Burada listelen türler göçmenlik durumlarına göre sit alanında değişik zamanlarda görülebilirler veya listede verilmeyen bazı türlere de zaman zaman alanda rastlama olanağı vardır. Ancak sit alanı burada listelen türlerin üremesi için özel bir alan niteliğinde değildir ve türlerin önemli bir kısmı alanda üremeyen göçmen türler statüsündedir. Ocak ayında sahada yaptığımız çalışmada kuş tür çeşitliliğin az, yoğunluğun düşük olduğu saptanmıştır. Bu ayda sit alanında yaygın olarak gözlenen türler Baştankara, İspinoz, Karatavuk gibi türlerdir. Bahara doğru kuş göçlerinin başlamasıyla alanda daha fazla sayıda kuş türü gözlemek olanaklıdır. Sit alanında sulak alan niteliğinde derenin ve bentler sonucu oluşmuş göletlerin bulunması özellikle yaz kuraklığının hakim olduğu dönemlerde Yaz göçmeni kuş populasyonu için önem taşır. Yapılması planlanan kanal inşaatı ve HES tesisi gerek sucul ekosistemde, gerekse karasal orman ekosistemlerinde alandaki mevcut durumu kökten değiştirecek bir uygulama içermemektedir. Yapım aşamasında sonra özellikle işletme aşamasında gürültü, ışık vb diğer kirleticilerden kaynaklanan bir çevresel soruna yol açmayaçağı için kuş populasyonunua zararlı bir etkisinin olacağı öngörülmemektedir. Bu karşın yine de yapım aşamasında çevreye ve ekosistemlere duyarlılığın bir göstergesi olarak çalışmaların uzman denetimde yapılması önerilir. 12

109 Tablo 4. Nilüfer Çayı ve Çevresindeki Habitatlarda Saptanan Kuş Türleri ve Koruma Statüleri No Bilimsel Adı Türkçe Adı Bern IUCN AB Kuş Direktifi Ordo / Familya: Ciconiiformes/ Ciconiidae 1 Ciconia nigra Kara leylek II LC I Ordo / Familya: Falconiformes/ Accipitridae 2 Milvus milvus Çaylak II NT I 3 Milvus migrans Kara çaylak II LC I 4 Accipiter nisus Atmaca II LC I 5 Buteo buteo Şahin II LC - 6 Buteo rufinus Kızıl şahin II LC I Ordo / Familya: Falconiformes/ Falconidae 7 Falco tinnunculus Kerkenez II LC 8 Falco peregrinus Gökdoğan II LC I Ordo / Familya: Charadriiformes/ Laridae 9 Larus ridibundus Karabaş martı III LC II 2 Ordo / Familya: Columbiformes/ Columbidae 10 Columba livia Kaya güvercini III LC II-1 11 Streptopelia decaocto Kumru III LC II 2 12 Streptopelia turtur Üveyik III LC II 2 Ordo / Familya: Cuculiformes/ Cuculidae 13 Cuculus canorus Guguk III LC - Ordo / Familya: Strigiformes/ Strigidae 14 Bubo bubo Puhu II LC I 15 Asio otus Kulaklı orman baykuşu II LC - 16 Strix aluco Alaca baykuş II LC - 17 Athene noctua Kukumav II LC - Ordo / Familya: Caprimulgiformes/ Caprimulgidae 18 Caprimulgus europeus Çoban aldatan II LC I Ordo / Familya: Apodiformes/ Apodidae 19 Apus apus Ebabil III LC - Ordo / Familya: Coraciiformes/ Upopidae 20 Upupa epops İbibik II LC - Ordo / Familya: Piciformes/ Picidae 21 Dendrocopos major Orman alaca ağaçkakanı II LC I 22 Dendrocopos medius Ortanca ağaçkakan II LC I 23 Dendrocopos minor Küçük ağaçkakan II LC - 24 Dendrocopos syriacus Alaca ağaçkakan II LC I 25 Picus viridis Yeşil ağaçkakan II LC - 26 Jynx torquilla Boyunçeviren II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Alaudidae 27 Lullula arborea Orman toygarı III LC I Ordo / Familya: Passeriformes/ Hirundinidae 28 Hirundo rustica Kır kırlangıcı II LC - 1. Delichon urbica Ev kırlangıcı II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Motacillidae 13

110 No Bilimsel Adı Türkçe Adı Bern IUCN AB Kuş Direktifi 29 Anthus trivialis Ağaç incirkuşu II LC - 30 Anthus spinoletta Su incirkuşu II LC - 31 Anthus pratensis Çay incirkuşu II LC - 32 Motacilla flava Sarı kuyruksallayan II LC - 33 Motacilla cinerea Dağ kuyruksallayanı II LC - 34 Motacilla alba Ak kuyruksallayan II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ CINCLIDAE 35 Cinclus cinclus Dere Kuşu II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Troglodytidae 36 Troglodytes Çıtkuşu II LC I troglodytes Ordo / Familya: Passeriformes/ Prunellidae 37 Prunella modularis Dağ bülbülü II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Turdidae 38 Erithacus rubecula Kızılgerdan II LC - 39 Luscinia Bülbül II LC - megarhynchos 40 Phoenicurus ochruros Kara kızılkuyruk II LC - 41 Phoenicurus Kızılkuyruk II LC - phoenicurus 42 Saxicola rubetra Çayır taşkuşu II LC - 43 Saxicola torquata Taşkuşu II LC - 44 Turdus merula Karatavuk III LC II 2 45 Turdus pilaris Tarla ardıcı III LC II-2 46 Turdus philomelos Öter ardıç III LC II 2 47 Turdus iliacus Kızıl ardıç III LC II 2 Ordo / Familya: Passeriformes/ Sylviidae 48 Hippolais pallida Ak mukallit II LC - 49 Sylvia melanocephala Maskeli ötleğen II LC - 50 Sylvia hortensis Ak gözlü ötleğen II LC - 51 Sylvia curruca Küçük ak gerdanlı ötleğen II LC - 52 Sylvia communis Akgerdanlı ötleğen II LC - 53 Sylvia borin Boz ötleğen II LC - 54 Sylvia atricapilla Karabaşlı ötleğen II LC - 55 Phylloscopus collybita Çıvgın II LC - 56 Phylloscopus bonelli Boz söğütbülbülü II LC - 57 Phylloscopus trochilus Söğütbülbülü II LC - 58 Phylloscopus sibilatrix Orman söğütbülbülü II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Muscicapidae 59 Muscicapa striata Benekli sinekkapan II LC - 60 Ficedula albicollis Halkalı sinekkapan II LC I Ordo / Familya: Passeriformes/ Paridae 61 Parus palustris Kayın baştankarası II LC - 62 Parus ater Çam baştankarası II LC I 63 Parus caeruleus Mavi baştankara II LC - 64 Parus major Büyük baştankara II LC - 14

111 No Bilimsel Adı Türkçe Adı Bern IUCN AB Kuş Direktifi 65 Parus lugubris Ak yanaklı baştankara II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Sittidae 66 Sitta europaea Sıvacıkuşu II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Remizidae 67 Remiz pendulinus Çulhakuşu III LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Oriolidae 68 Oriolus oriolus Sarıasma II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Laniidae 69 Lanius collurio Kızılsırtlı örümcekkuşu II LC I 70 Lanius senator Kızılbaşlı örümcekkuşu II LC - 71 Lanius minor Kara alınlı örümcekkuşu II LC I Ordo / Familya: Passeriformes/ Corvidae 72 Pica pica Saksağan - LC II 2 73 Garrulus glandarius Alakarga - LC II 2 74 Corvus monedula Küçük karga - LC II 2 75 Corvus frugilegus Ekin kargası - LC II 2 76 Corvus corone cornix Leş kargası - LC II 2 77 Corvus corax Kuzgun III LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Sturnidae 78 Sturnus vulgaris Sığırcık - LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Passeridae 79 Passer domesticus Serçe - LC - 80 Passer hispaniolensis Söğüt serçesi III LC - 81 Passer montanus Ağaç serçesi III LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Fringillidae 82 Fringilla coelebs İspinoz III LC - 83 Serinus serinus Küçük iskete II LC - 84 Carduelis carduelis Saka II LC - 85 Carduelis chloris Florya II LC - 86 Carduelis spinus Karabaşlı iskete II LC - 87 Carduelis cannabina Ketenkuşu II LC - 88 Loxia curvirostra Çaprazgaga II LC - Ordo / Familya: Passeriformes/ Emberizidae 89 Miliaria calandra Tarla kirazkuşu III LC - Memeli Hayvanlar Sit alanı bu alanda yuvalanan ve bu alanı kullanan memeli hayvan türleri için Nadir ve Tipik olma kriterine sahip değildir. Alanda yabanıl faunayı olumsuz etkileyen gürültü, ışık kirliğinden kaynaklanan antrojenik faktörlerden dolayı tür yoğunluğu düşüktür. Alanın memeli hayvanlar faunası aşağıdaki takımlardan oluşur. 15

112 Takım: ERINACEOMORPHA Familya= Erinaceidae (Gerçek Kirpiler) Takım: SORICOMORPHA Familya= Soricidae (Sivri Burunlu Böçekçil Fareler) Familya= Talpidae (Köstepekler) Takım: CHIROPTERA (Yarasalar) Microchiroptera (Böçekçil Yarasalar) alttakımı türleri Takım: PERISODACTYLA Perisodactyla (Tek Tırnaklı Omnivor Memeliler) * Alttakım= Hippomorpha Takım: ARTIODACTYLA Artiodactyla (Çatal Tırnaklı Omnivor Memeliler) * Alttakım= Nonruminantia (Geviş getirmeyenler) Takım: CARNIVORA (Etçil Yırtıcılar) Alttakım= Fissipedia (Yarık Ayaklılar) Takım: RODENTIA (Kemirgenler) Alttakım= Sciuromorpha Alttakım= Myomorpha Takım: LAGOMORPHA (Tavşanlar) Bu takımlardaki türlerin, biyotopları ve koruma statüleri Tablo 5 de verilmiştir. Burada listelenen türlerden böcekçil memeliler (Kirpi: Erinaceus concolor, Sivri burunlu fare: Crocidura suavelens, Köstebek: Talpa levantis) alanın her tarafında düşük yoğunlukta bulunabilir (Fotograf: 4). Sit alanı orman ve sulak ekosistemleri içermesi nedeniyle, alanda bazı yarasa türlerini gözlemlemek olanaklıdır. Ancak alan yaygın ve genelde evlere yuvalanan yarasa türleri için daimi bir yuvalanma alanı sağlar, diğer yarasa türleri Uludağ ın daha üste kesimlerinden beslenmek amacıyla bölgeye geçici olarak gelebilir. Alanda yuvalanan yarasalar genelde Pipistrellus ssp (Cüce yarasa türleri) cinsine ait türleridir Doğal mağara, kayalık gibi yarasalar açısından önemli yuvalanma alanlarına proje sahasında rastlanmamıştır. 16

113 Nilüfer çayı boyunca ve etraftaki meyve bahçelerinde bir kemirgen olan Bahçe uyuru (Dryomys nitedula) dağılım gösterir. Sit alanı içindeki tarlalarda ve orman içi açıklıklarda Tablo 5 de belirtilen bazı orman ve tarla faresi türleri bulunmaktadır, bunların yuvaları arazi çalışmasında gözlenmiştir (Fotograf: 5). Bunlar dışında karnivor memelilerden Tilki (Vulpes vulpes), Çakal (Canis aureus), Sansar (Martes foina), Gelincik (Mustela nivalis) ve toynaklı memelilerden Yaban domuzu (Sus scrofa) proje sahasında görülme olasılığı yüksek türlerdir, ancak alan bu türler için daimi üreme alanı niteliğinde değildir. Arazi çalışmasında bunlara ait dışkılara rastlanmıştır (Fotograf: 6). Genel olarak değerlendirildiğinde HES projesi kapsamında sit alanından su kanalı geçirilmesi burada bahsedilen memeli hayvan türlerinin populasyonu üzerine alanda mevcut olan tehditler dışında yeni bir tehdit unsuru oluşturmayacaktır. Fotograf: 4. Nilüfer çayı kıyısında köstebek yuvası 17

114 Fotograf: 5. Sit alanındaki meşe mesçereleri altında orman faresine ait aktif bir yuva girişi 18

115 Fotograf: 6. Alanı kullanan tilki, sansar gibi küçük karnivor memelilere ait dışkılar Tablo 4. Nilüfer Çayı ve Çevresindeki Habitatlarda Bulunan Memeli Hayvan Türleri ve Koruma Statüleri Latince Tür Adı Türkçe Adı Biyotop AB Habitat ve Tür Direktifi Takım: Erinaceamorpha (Kirpiler) Erinaceus europeus Yaygın kirpi Nemli, otlu ve ağaçlık arazi Sorex volnuchini Neomys anomalus Crocidura suaveolens Talpa europea Myotis daubentoni Takım: Soricomorpha (Böcekcil sivriburnlu fareler) Sivri burunlu cüce fare Sivri burunlu bataklık faresi Sivri burunlu bahçe faresi Köstebek Bern Sözleşmesi - Ek-3 Nemli otlu arazi - Ek-3 Dere ve bataklık kenarındaki sazlık ve kamışlık içinde Nemli otlu araziler ve bahçe duvarları Dere kenarındaki su basmayan topraklarda Takım: Chiroptera (Yarasalar) Sit alanında beslenme Fare kulaklı su uçuşunda yarasası gözlenebilir, yuvalanma çivardaki mağara - Ek-3 - Ek Ek-2 19

116 Latince Tür Adı Türkçe Adı Biyotop AB Habitat ve Tür Direktifi Myotis capaccinii Myotis nattereri Nyctalus noctula Pipistrellus pipistrellus Pipistrellus kuhli Lepus europeus Sciurus anomalus Microtus subterraneus Microtus rossiaemeridionalis Apodemus flavicollis Uzun ayaklı yarasa Saçaklı yarasa Akşamcı yarasa Cüce yarasa Kuhli nin cüce yarasası ve evlerdir Sit alanında beslenme uçuşunda gözlenebilir, yuvalanma çivardaki mağara ve evlerdir Sit alanında beslenme uçuşunda gözlenebilir, yuvalanma çivardaki mağara ve evlerdir Sit alanında beslenme uçuşunda gözlenebilir, yuvalanma çivardaki mağara ve evlerdir Ev çatılarına ve metruk binalara yuvalanır Ev çatılarına ve metruk binalara yuvalanır Takım: Lagomorpha (Tavşanlar) Sit alanındaki orman için Avrupa tavşanı açıklıklar ve orman altında bulunur Takım: Rodentia (Kemirgenler) Anadolu sincabı Ağaçlarda yuvalanır Küçük çayır Orman içi otlu faresi açıklıklarda Dere kenarındaki Uzun kuyruklı nemli çayır faresi çayırlıklarda yuvalanır Sarı gögüslü orman faresi Ağaçlı nemli yerlerde toprağa yuvalanır Ek-2 Bern Sözleşmesi Ek-2 - Ek-2 - Ek-2 EK-4 Ek-3 - Ek-2 - Ek-3 Ek-4 Ek

117 Latince Tür Adı Türkçe Adı Biyotop AB Habitat ve Tür Direktifi Alandaki Mus domesticus Ev faresi yerleşkelerdeki evlerde, ahırlarda ve otluk yerlerde Civarındaki yerleşke Rattus rattus evlerinde, Çatı sıçanı ahırlarda ve dere kenarındaki çalılıklarda Dryomys nitedula Dere kenarında ve Hasancık meyve bahçelerinde Takım: Carnivora (Yırtıcılar) Canis aureus Orman içi ve Çakal civarında Vulpes vulpes Orman içi ve Tilki civarında Mustela nivalis Orman içi ve Gelincik civarında Orman kenarındaki Meles meles yamaçlarda Porsuk yuvalanır beslenmek için daha aşağılara iner Takım: Artiodactyla (Çift Toynaklılar) Sus scrofa Orman içi ve Domuz civarında Bern Sözleşmesi Ek-3 Ek Ek-3 - Ek Planlanan Nehir Tipi HES Projesinin Alandaki Biyoçeşitliliğe Etkisinin Yorumlanması Egemen-I ve II HES inşaatı ve bu kapsamda açılacak olan su kanalı yukarıda açıklanan hasiyetler doğrultusunda özellikle Nilüfer nehrinin doğu şeridinden, karayoluna boyunca uzanacak şekilde planlanmıştır. Doğanın korunmasına yönelik yaklaşımlar oluştururken halkın yararı ve kullanımını göz önüne alınır ve halka barışık bir doğa koruma uygulaması planlanır. Çağdaş doğa koruma ve ekosistem yönetimi konsepti bu yöndedir. UNEP in bu 21

118 konulara yaklaşımı da ekonomik gelişmeyi ve kalkınmayı engellemeyecek şekilde doğa koruma stretejilerinin geliştirilmesi şeklindedir. Proje incelendiği zaman Sit alanındaki mevcut antrojenik baskıya ilave bir yük oluşturmayacağı görülmektedir. Alandaki mevcut antropojenik baskılar aşağıdaki gibi özetlenebilir; 1) Alanda yerleşkelerin bulunması ve atıkların etrafa ve özelikle Nilüfer çayına atılması (Fotograf: 7, a,b, c), 2) Nilüfer çayı üzerinde balık geçidi bulunmayan iki baraj ve çok sayıda bent bulunması (Fotograf: 8), 3) Alan içinde çok sayıda işletme/tesisisin bulunması, 4) Alandan geçen karayolunda yoğun bir trafiğin bulunması, 5) Sit alanında hayvancılık ve diğer tarımsal faaliyetlerin yapılıyor olması Gerçekleştirilen arazi çalışmaları ve literatür kayıtları göz önüne alındığında faaliyet alanının faunistik elemanlar açısından uludağ ın geneline kıyasla zengin bir faunistik çeşitlilik barındırmadığı ve alanın antropojen karakterleri nedeniyle ekolojik toleransı yüksek türleri (bir çok ortamda bulunabilen geniş yayılışlı) bulundurduğu tespit edilmiştir. Bu çerçevede, HES inşaatı ve su alma kanalının faaliyet alanındaki ekosistemlere ve biyoçeşitliliğe mevcutun dışında ekstra olumsuz bir etkisi yapması olanaklı gözükmemektedir. Bununla birlikte inşaat aşamasında çalışmayı yapan personelin Doğa Koruma konularında eğitimsiz olduğu veya gereken hassasiyeti göstermeyebileceği düşünülerek, faaliyet alanındaki inşaat aşamasının uzman personel gözetimde (Bitki Sosyoloğu ve Yaban hayatı Uzmanı) yapılmasının faydalı olacağı düşünülmektedir. 22

119 Fotograf: 7. a. Nilüfer çayı kıyısındaki kirlilik ve antropojenik baskı Fotograf: 7. b. Nilüfer çayı kıyısındaki kirlilik ve antropojenik baskı 23

120 Fotograf: 7. c. Nilüfer çayı kıyısındaki kirlilik ve antropojenik baskı Fotograf: 8. Nilüfer çayı üzerinde balık geçidi bulunmayan bentlere örnek 24

121 4.NilüFer çayı (Bursa) nın Sucul ve Karasal Florası Türkiye ihtiva ettiği e yakın çiçekli bitki taksonu ile (tür altı taksonlar dahil), floristik çeşitlilik bakımından ılıman kuşağın en zengin ülkelerinden birisidir. Bu çeşitlilik başta ekosistem çeşitliliği olmak üzere iklimsel, edafik, topoğrafik vb. çeşitliliklerin bir yansımasıdır. Türkiye florası bir taraftan Orta Avrupa, diğer taraftan Asya ile ilişkilidir. Uralların batısından itibaren tüm kıta Avrupa sında civarında tür olduğu düşünülürse, Türkiye nin floristik çeşitlilik bakımından bir kıta özelliği gösterdiği söylenebilir. Türkiye florası ihtiva ettiği 3500 in üzerinde endemik tür ile de diğer ülkeler arasında önemli bir yere sahiptir (Şekil 1). Türkiye nin biyolojik çeşitliliğinin başlıca nedenlerini aşağıdaki şekilde özetlemek mümkündür; 1. İklimsel Çeşitlilik: Türkiye Akdeniz iklimi, Karasal ve Oseyanik iklim gibi üç farklı iklim tipini barındırmaktadır ki, bu iklimsel çeşitlilik beraberinde biyolojik çeşitliği getirmektedir. 2. Toprak (Edafik) ve Topoğrafik Yapı Çeşitliği: Türkiye, farklı toprak gruplarını barındırması, jeolojik ve jeomorfolojik çeşitliliklerin çok sık görüldüğü ve farklı topoğrafik yapıları barındıran bir ülkedir. 3. Fitocoğrafik çeşitlilik: Türkiye değişik Bitki Coğrafyası bölgelerinin etkisi altında bulunmaktadır. Ülkemiz tamamıyla Holarktik âleme dâhil 3 floristik (Avrupa-Sibirya, Iran- Turan ve Akdeniz) bölgenin kesişme noktaları üzerindedir. 4. Göç Yolları Üzerinde Bulunma: Türkiye Avrupa, Asya ve Afrika kıtalarının birleşme noktasında bulunması nedeniyle canlıların göç yolları üzerindedir. Biyolojik çeşitliliğimizin bir başka ve önemli sebebi bu göç yolları üzerinde bulunmamızdır. Ayrıca Türkiye yüksek dağ flora ve vejetasyonunun Orta Avrupa ve Orta Asya ile ilişkisi biyolojik çeşitliğin bir diğer nedenini oluşturur. 25

122 5. Habitat Farklılıkları: Orman, step, maki, kumul, kayalık, deniz, göl ve akarsu gibi farklı habitat çeşitlikleri beraberinde biyolojik çeşitliliği getirmektedir. Şekil 1. Floristik Açısından Türkiye ve Bazı Avrupa Ülkelerinin Karşılaştırılması 4.1.Çalışma Alanının Tanımı: Nilüfer Çayı Uludağ ın güney yamaçlarında 850 metre yükseklikteki 2 mağaradan kaynak almaktadır. Çıkış noktasında adı Aras Suyu dur. Aras suyu batı yönünde akarken çeşitli kollarla birleşerek Nilüfer Çayı adını alır. Çalışma alanı Nilüfer Çayı üzerinde kurulmuş bulunan Doğancı Barajı ile Karaıslah dolaylarında kurulmuş olan Nilüfer Barajı arasında kalan Nilüfer Çayı ve Gökçeören, Soğukpınar, İnkaya, Karaıslah köylerini kapsamaktadır (Harita 1). 26

123 Harita 1: Çalışma Alanı 27

124 4.2.Floristik Bulgular Nilüfer Çayı nın da yer aldığı Uludağ, P. H. Davis'in Grid Kareleme Sistemi ne göre A2 karesinde yer almaktadır (Harita 2) Harita 2. Nilüfer Çayı Uludağ-Bursa) Grid Kareleme Sistemindeki Yeri Uludağ da yerli ve yabancı araştırıcılar değişik zamanlarda bitki örnekleri toplamışlardır. Uludağ dan bitki toplayan Tournefort ( ), Sibthorp (1728), Aucher_Eloy ( ), Noe ( ), Grisebach (1839), Thirke ( ), Pestalozza (1840), Boissier (1842), Clementi ( ), Barbey (1873), Bornmueller ( ), Nemetz ( ) gibi yabancı araştırıcılardan sonra Başarman ( ), Baytop (1945, 2000, 2004 ve Kaynak ve ark. 2005) dir. Bu çalışmaların dışında Bryofit florası ve bazı taksonomik gruplarla ilgili çok sayıda lokal araştırmalar da gerçekleştirilmiştir. Uludağ ın floristik yapısı hakkında en detaylı araştırma Daşkın, R (2008) tarafından gerçekleştirilen Uludağ Florası adlı doktora tezidir. Tez Uludağ ile ilgili şu ana kadar gerçekleştirilen en detaylı araştırma olup Uludağ ın tamamını kapsamaktadır. 28

125 Uludağ bulunduğu coğrafik konumda biyolojik zenginliği ile dikkati çeken önemli bir dağ silsilesidir. Uludağ farklı jeolojik oluşumlar ve buzul ve buzul arası dönemlerde bir çok canlı türü için sığınak olması nedeniyle çok sayıda endemik ve nadir tür içermektedir. 4.3.Uludağ ın Bitki Örtüsü Uludağ, Türkiye de bitkisel çeşitlilik bakımından önemli lokal alanlardan biridir. Bu durum dağın iklimi, yüksekliği jeolojik yapısı, toprak ve habitat çeşitliliği ile yakından ilişkilidir. UIudağ ormanlık alanlar, makilik, turbalıklar, subalpin fundalıklar, alpin sarp kayalıklar ve açık alanlar gibi çeşitli habitatlara sahiptir (Özhatay ve ark. 2003). Çok farklı yapı ve özelliklere sahip olan bu habitatlarda çok çeşitli bitki türleri yaşam olanağı bulmaktadır Daşkın, R. (2008). Uludağ ın bitki örtüsü, kuzey ve güney yamaçlarda hakim olan iklimsel özelliklere bağlı olarak farklılık göstermektedir. Dağın kuzey yamaçlarında tabandan zirveye doğru sıcaklık değerleri azalırken, yağış değerleri artış göstermektedir. Bu nedenle farklı yüksekliklerde farklı iklim koşulları görülmekte ve o bölgeye has bir mikroklima oluşturmaktadır. Bunların sonucunda biki örtüsü de yüksekliğe bağlı olarak değişmektedir. Alman botanikçi H. Mayer e göre Uludağ ın kuzey yamaçlarında 6 farklı vejetasyon kuşağı ayırt edilmektedir. Daşkın, R. (2008). Ancak araştırma alanımızda bu kuşaklardan yalnızca 2 si temsil edilmektedir. Bunlar; Lauretum kuşağı: 350 metreye kadar olan yüksekliklerde sert yapraklı ağaç ve çalı taksonlarından oluşan maki vejetasyonu görülmektedir. Bu kuşağın karakteristik bitkileri şunlardır; Quercus coccifera, Q. İnfectoria subsp. infectoria, Laurus nobilis, Corylus avellana var. avellana, Cistus creticus, C. salviifolius, Erica arborea, Arbutus unedo, Ligustrum vulgare, Juniperus oxycedrus subsp. oxycedrus, Cercis siliquastrum, Spartium junceum, Genista tinctoria, Chamaecytisus hirsutus, Jasminum fruticans, Fraxinus ornus subsp. ornus. Lauretum kuşağına ait bitkiler, dağın bazı kesimlerinde metreye kadar görülebilmektedir. 29

126 Castanetum kuşağı: metreler arasında Castenea sativa, Quercus frainetto, Q. İnfectoria, Q. Cerris var.cerris, Carpinus betulus, Fagus orientalis, Acer campestre subsp. campestre, Populus tremula, Crataegus monogyna subsp. monogyna, Cornus sanguinea subsp. sanguinea, C. mas gibi taksonlar görülmektedir. Araştırma bölgesi olan Nilüfer çayı üzerindeki Doğancı barajı ile Nilüfer barajı arasında kalan alanın floristik yapısını ortaya koymak amacıyla bir dizi arazi çalışmasının yanı sıra başta Daşkın, R. (2008) tarafından gerçekleştirilen Doktora tezi olmak üzere literatür kayıtları da dikkate alınmıştır. Arazi çalışmaları ve literatür kayıtları sonucu araştırma bölgesinde 53 familyaya ait 127 cins, 164 tür ve tür altı takson tespit edilmiştir. Tablo 5:Toplanan Bitkilerin Büyük Bitki Gruplarına Göre Dağılımları Familya Cins Tür Pteridophyta Spermatophyta Gymnospermae Angiospermae Dicotyledonae Monocotyledonae Toplam Araştırma alanında en zengin familyalar Fabaceae, Brassicaceae, Scrophulariaceae, Poaceae, Caryophyllaceae, Rosaceae, Ranunculaceae, Lamiaceae, Liliaceae ve Asteraceae dir. En zengin 10 familyanın toplam türlere oranı % 54 dür. Geri kalan 42 familyaya dağılmış türlerin oranı ise % 46 dır. 30

127 Tablo 6. Toplanan Türlerin Familyalara Göre Dağılımları Tür sayısı % Fabaceae Brassicaceae 13 8 Scrophulariaceae 13 8 Poaceae 11 6 Caryophyllaceae 10 6 Rosaceae 9 5 Lamiaceae 6 4 Ranunculaceae 6 4 Asteraceae 5 3 Diğer Toplam Şekil 2: Familya Spektrumu Toplanan bitki cinslerinin tür zenginliğine göre sıralamaları Tablo 7 de verilmiştir. Tablo incelendiğinde, alanda en zengin tür sayısına sahip cinsin Veronica, Alyssum, Trifolium ve Quercus olduğunu görürüz. Bunun sebebi; alanda nemli yaprak döken orman ekosistemin hakim olmasındandır. 31

128 Tablo 7. Toplanan Bitkilerin Cinslere Göre Dağılımı Cins Tür Adedi Veronica 7 Trifolium 4 Alyssum 4 Ranunculus 3 Vicia 3 Quercus 3 Diğer 140 Toplam Çalışma Alanının Fitocoğrafik Özellikleri Coğrafik anlamda Marmara Bölgesinde yer alan araştırma bölgesi Bitki Coğrafyası açısından geniş anlamda Avrupa-Sibirya Fitocoğrafik bölgesi sınırları içersinde yer almaktadır. Yurdumuz tamamı ile Holarktik âleme dâhil 3 floristik (Avrupa-Sibirya, Iran-Turan ve Akdeniz) bölgenin kesişme noktaları üzerindedir (Harita 3). Bu bölgelerin hepsinin kendine has iklimsel ve edafik faktörlerinin yanı sıra, birbirlerine geçiş bölgelerinde ve hatta içlerinde diğer bölge özelliğine sahip yöreler olması nedeniyle de ilginç floristik karakterler bulunması çok rastlanan bir özelliktir. 32

129 AKD Av.-SİB.. Av.-SİB.. İR.-TUR. İR.-TUR. AKD. AKD Harita 3: Türkiye deki Fitocoğrafik Bölgeler ve Anadolu Diyagonali (Çaprazı) *AV-SİB: Avrupa Sibirya Bitki Coğrafyası Bölgesi, AKD: Akdeniz Bitki Coğrafyası Bölgesi, IR-TUR: İran Turan Bitki Coğrafyası Bölgesi Türkiye Florası incelendiğinde sadece belirli bir coğrafik bölgeye has olan diğer bölgelerde bulunmayan endemikler açısından durum aşağıda özetlenmiştir. Coğrafik Bölge Endemik Tür Sayısı Akdeniz Bölgesi 750 Doğu Anadolu Bölgesi 380 Orta Anadolu Bölgesi 275 Karadeniz Bölgesi 220 Ege Bölgesi 160 Marmara Bölgesi 70 Güneydoğu Anadolu Bölgesi kadar endemik tür ise en az iki bölgemizde yayılış gösterirler. Tablonun incelenmesinden görüleceği gibi, endemikler bakımından en fakir bölge Güneydoğu Anadolu Bölgesi olarak görülmekte, ancak bunun temel sebebi bu bölgedeki araştırmaların yetersiz olmasına bağlanmaktadır. 33

130 Asıl önemli sonuç Marmara ve Ege Bölgelerindeki endemizm oranının düşük olmasıdır. Zira bu bölgeler gerek nüfusun gerekse sanayinin en yoğun oldugu bölgelerdir. Dolayısıyla, bu alanlardaki biyotik baskıların bir sonucu olarak bu bölgelerdeki endemizm oranının düşük olduğu söylenebilir. Diğer bölgelerimizde dağlar kesintili bir dağılış gösterdiği için izolasyon sonucu yeni türler oluşmuş ve endemizm artmıştır. Buna göre çalışma alanı, bitki coğrafyası açısından Holarktik alemde, Tetiz alt alemine bağlı, Avrupa-Sibirya Bitki Coğrafyası Bölgesine bağlanmaktadır. Çalışma alanındaki türlerin fitocoğrafik bölgelere göre dağılımlarından da görüleceği gibi 31 türle Avrupa-Sibirya kökenli türler çoğunluktadır (Tablo 8). Bu da bölgenin Avrupa-Sibirya bölgesinde yer aldığının göstergesidir. Tablo 8. Türlerin Fitocografik Bölgelere Göre Dağılımları Fitocoğrafik Bölge Takson Sayısı % Avrupa-Sibirya Akdeniz Iran-Turan 2 1 Endemik 7 4 Öksin 4 3 Diğer Toplam

131 Şekil 3. Fitocografik Bölge Spektrumu 4.5. Endemik Bitki Türleri Alanda 7 endemik bitki türü tespit edilmiş olup, endemizm oranı % 4 dür. Bu oran Türkiye florası ortalamasının oldukça altındadır. Bunun en önemli sebebi alanın antropojen karakterli olmasından kaynaklanmaktadır. Endemik bitkilerin tamamı IUCN kategorilerine göre sınıflandırılmış olup 2 adet LR(nt), 2 adet VU, 2 adet LR (Lc) ve 1 adet EN bitki türü bulunmaktadır. IUCN tehlike kategorileri Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı (Eğrelti ve Tohumlu Bitkiler) Red Data Book of Turkish Plants (Pteridophyta and Spermatophyta) Ekim ve ark. 2000, Ankara adlı eser baz alınarak değerlendirilmiştir. 35

132 Şekil 4. IUCN Tehlike Kategorileri IUCN Kategorileri; EN-ENDANGERED-Tehlikede: Oldukça yüksek bir risk altında ve yakın gelecekte yok olma tehdidi altında ancak henüz CR frubunda degilse EN grubuna konur. VU-VULNERABLE-Zarar Görebilir: CR ve EN gruplarına konamamakla birlikte; doğada orta vadeli gelecekte yüksek tehdit altında olan taksonlar bu gruba konur. Ülkemizde orta vadede tehdit altında olabileceği düşünülen ve birden fazla lokaliteden bilinen bazı türler bu kategoriye konmuştur. Ayrıca şimdilik durumlarında tehlike olmayan bazı türler, gelecekte korunmalarının sağlanması için, bu kategoriye konmuşlardır. LR-LOWER RISK-Az Tehdit Altında: Üstteki gruplardan herhangi birine konamayan, onlara göre populasyonları daha iyi bitkiler bu kategoriye konur. Populasyonları oldukça iyi ve en az 5 lokaliteden bilinenler bu kategoriye konmuştur. Gelecekteki durumlarına göre tehdit açısından sıralanabilecek 3 alt kategorisi vardır: a-(cd) Conservation Dependent -Koruma Önlemi Gerektiren Takson 5 yıl içinde yukarıdaki kategorilerden birine konulacak ve hem tür, hem de habitat açısından özel bir koruma statüsı gerektirenler. 36

133 b- (nt) Near Threatened -Tehdit Altına Girebilir. Bir evvelki gruba konamayan ancak VU kategorisine konmaya yakın adaylar. c- (lc) Least Concern - En Az Endişe Verici Herhangi bir koruma gerektirmeyen ve tehdit altında olmayanlar. 4.5.Bern Sözleşmesi ile Koruma Altındaki Bitki Türleri Türkiye, Bern Sözleşmesi olarak bilinen Avrupa nın Yaban Hayatı ve Yaşam Ortamlarını Koruma Sözleşmesi ne tarihinde üye olmuştur. Sözleşmenin amacı doğal bitki ve hayvan türlerini ve bunların doğal yaşam ortamlarını korumak ve bu amaçla üye ülkeler arasında işbirliği yapmaktır. Sözleşmeye imza atan ülkeler, tehlike altında bulunan bitki ve hayvan türlerini ve doğal yaşam ortamlarını korumak amacıyla gerekli yasal ve idari önlemleri almakla yükümlüdür. Çalışma alanında Bern Sözleşmesi ile koruma altına alınan herhangi bir bitki türüne rastlanılmamıştır. 37

134 Tablo 9: Nilüfer Çayı (Doğancı ile Nilüfer Barajı Arasında Kalan Kölge) Florası Familya Tür Lokalite Fitocoğrafik Bölge ve Endemizm PTERIDOPHYTA EQUISETACEAE Equisetum palustre L. Dere kenarları Equisetum telmateia Ehrh. Kaplıkaya vadisi, dere kenarları ADIANTHACEAE Adianthum capillus-veneris L. Uludağ yolu, nemli kayalıklar POLYPODIACEAE Polypodium cambricum L. subsp. ASPLENIACEAE SPERMATOPHYTA GYMNOSPERMAE PINACEAE australe (Fée) Greuter & Burdet Asplenium scolopendrium L. subsp. scolopendrium Orman altları Pinus brutia Ten. var. brutia CUPRESSACEAE Cupressus sempervirens L. Keles yolu, Çaybaşı mevkii Juniperus oxycedrus L. subsp. oxycedrus Maki içleri, Uludağ yolu ANGIOSPERMAE DICOTYLEDONAE RANUNCULACEAE Helleborus orientalis L. Keles yolu Anemone blanda Schott et Kotschy Nilüfer, Çalı-Atlas köyü Anemone coronaria L. var. Coccinea Uludağ yolu (Jord.) Burn. Clematis vitalba Dere kenarı Ranunculus repens L. Dere kenarları Ranunculus damascenus Boiss. Et Gaill. Çaybaşı, dere kenarları İran-Turan El. Ranunculus arvensis L. Nilüfer, dere kenarları IUCN PAEONIACEAE Paeonia peregrina Mill. Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru PAPAVERACEAE Corydalis solida (L.) Sw. subsp. solida Tuzaklı, Meralık açık alanlar Fumaria officinalis L. Gökçeören çıkışı, meralık alanlar CRUCIFERAE Alyssoides utriculata (L.) Med. Çaybaşı-Soğukpınar arası Alyssum dasycarpum Steph. Çaybaşı-Soğukpınar arası 38

135 Alyssum strigosum Banks. Et Sol. subsp. İnkaya, taşlı yerler strigosum Alyssum masmaneum Boiss. Soğukpınar, Taşlık yamaçlar Endemik Lc Clypeola jonthlaspi L. Çaybaşı-Soğukpınar arası, taşlık yerler Draba muralis L. Gökçeören köyü çıkışı Cardamine bulbifera (L.) Crantz Soğukpınar, kayalıklar Avrupa- Sibirya El. Cardamine graeca L. Gökçeören köyü çıkışı Cardamine impatiens L. var. impatiens Soğukpınar köyü üstleri Avrupa- Sibirya El. Erysimum cuspidatum (M.Bieb.) DC. Soğukpınar köyü üstleri Alliaria petiolata (M.Bieb.) Cavara et Uludağ yolu üzeri, Soğukpınar köyü Grande Sisymbrium officinale )L.) Scop. Soğukpınar köyü içi Arabidopsis thaliana (L.) Heynh. Çaybaşı-Soğukpınar arası RESEDACEAE Reseda lutea L. var. lutea Çaybaşı-Soğukpınar arası CISTACEAE Cistus salviifolius L. Gökçeören köyü çıkışı Helianthemum nummularium Mill. subsp. Soğukpınar köyü üstleri, taşlık yamaçlar nummularium VIOLACEAE Viola odorata L. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı Viola canina L. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı POLYGALACEAE Polygala comosa Schkuhr Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı Polygala pruinosa Boiss. subsp. pruinosa Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı CARYOPHYLLACEAE Holosteum umbellatum L. var. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı umbellatum Holosteum umbellatum L. var. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı glutinosum Telephium imperati L. aubap. orientale Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı (Boiss.) Nyman Petrorhagia prolifera (L.) P.W. Ball et Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı Heywood Velezia rigida L. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı Saponaria glutinosa M. Bieb. Soğukpınar köyü üstleri, yol kenarı 39

136 Bolanthus spergulifolius (Jaub. et Spach) Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı Endemik VU Hub.-Mor. Silene italica (L.) Pers. Gökçeören köyü çıkışı Silene cappadocica Boiss. et Heldr. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı İran-Turan El. Agrostemma githago L. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı ILLECEBRACEAE Paronychia chionaea Boiss. subsp. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı, maki Endemik EN chionaea var. latifolia Chaudhri içleri, taşlık yerler POLYGONACEAE Rumex tuberosus L. subsp. horizontalis Çaybaşı-Soğukpınar arası, taşlık yerler (Koch) Rech Rumex crispus L. Soğukpınar köyü içi, yol kenarları HYPERICACEAE Hypericum hyssopifolium Chaix subsp. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı Endemik Lc elongatum (Ledeb.) Woron var. elongatum Hypericum olympicum L. subsp. olympicum Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı Doğu Akdeniz El. Hypericum cerastoides (Spach) Robson Gökçeören köyü çıkışı TILIACEAE Tilia argentea Desf. ex DC. Nilüfer Avrupa- Sibirya El. LINACEAE Linum hirsutum L. subsp. anatolicum Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı P.H.Davis Linum bienne Mill. Gökçeören köyü çıkışı, açık alanlar GERANIACEAE Geranium asphodeloides Burm f. subsp. asphodeloides Gökçeören köyü çıkışı Avrupa- Sibirya El. Erodium cicutarium (L.) L Herit subsp. Nilüfer, Çalı-Atlas köyü cicutarium RUTACEAE Dictamnus albus L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki ACERACEAE Acer campestre L. subsp. campestre İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki RHAMNACEAE Paliurus spina-christi Mill. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki ANACARDIACEAE Pistacia terebinthus L. subsp. palaestina İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. (Boiss.) Engler FABACEAE Cercis siliquastrum L. subsp. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki siliquastrum Sophora jaubertii Spach Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru Öksin Element 40

137 Chamaecytisus pygmaeus (Willd.) Roth. Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru Avrupa- Sibirya El. Spartium junceum L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. Vicia hybrida L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Vicia grandiflora Scop. var. gerandiflora Gökçeören köyü çıkışı, açık alanlar Vicia grandiflora Scop. var. dissecta Çaybaşı Köyü ne 2 km kala Boiss. Lathyrus laxiflorus Kuntze subsp. Gökçeören köyü çıkışı, açık alanlar laxiflorus Trifolium campestre Schreb. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı Trifolium resupinatum L. Soğukpınar-Karaislah yol ayrımı var.microcephalum Zoh Trifolium echinatum M. Bieb. Gökçeören köyü çıkışı, açık alanlar Trifolium subteraneum L. Gökçeören köyü çıkışı, açık alanlar Minuartia arabica (L.) Huds. Gökçeören köyü çıkışı, açık alanlar Hymenocarpus circinnatus (L.) Savi Çaybaşı Köyü ne 2 km kala Akdeniz El. Scorpiurus muricatus L. var. subvillosus Çaybaşı Köyü ne 2 km kala Akdeniz El. Fiori et Pol. Onobrychis aequidentata d Urv. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. Onobrychis gracilis Besser Çaybaşı Köyü ne 2 km kala ROSACEAE Prunus divaricata Ledeb. subsp. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki divaricata Filipendula vulgaris Moench Çaybaşı Köyü, Taşlık Avr.-Sib. El. Rubus canescens DC. Var. glabratus Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru Avr.-Sib. El. (Godron) P.H.Davis et Meikle Fragaria vesca L. Gökçeören köyü çıkışı Geum urbanum L. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. Agrimonia eupatoria L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Mespilus germanica L. Gökçeören köyü çıkışı Öksin Element Sorbus auciparia L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Avr.-Sib. El. Sorbus torminalis Crantz var. torminalis İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Avr.-Sib. El. CRASSULACEAE Umbilicus rupestris (Salisb.) Dandy İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki APIACEAE Daucus carota L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki 41

138 ARALIACEAE Hedera helix Dere kenarı VALERIANACEAE Centranthus longiflorus Stev. subsp. Çaybaşı Köyü ne 2 km kala longiflorus DIPSACACEAE Cephalaria transsylvanica (L.) Schrader İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Knautia integrifolia (L.) Bert. Var. bidens Gökçeören köyü çıkışı D. Akdeniz El. (Sm.) Borbas ASTERACEAE Solidago virgaurea L. subsp.alpestris Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru Avr.-Sib.El. (Waldst. Et Kit) Gaudin Xeranthemum cylindraceum Sm. Çaybaşı Köyü Tragopogon longirostris Bischoff ex Sch. Çaybaşı köyü var. longirostris Picris hieracioides L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Avr.-Sib. El. Rhagadiolus stellatus Gaerth var. edulis İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki (Gaerth.) DC. PRIMULACEAE Primula vulgaris Huds. subsp. vulgaris Nilüfer çayı OLEACEAE Jasminum fruticans L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. Fraxinus ornus L. subsp. ornus İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Avr.-Sib. El. Phillyrea latifolia L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. CONVOLVULACEAE Convolvulus cantabrica L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki BORAGİNACEAE Lithospermum purpurocaeruleum L. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. Onosma taurica Willd. var. taurica İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Trachostemon orientalis (L.) G. Don Gökçeören köyü çıkışı Anchusa thessala Boiss. et Spruner Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru Avr.-Sib. El. Anchusa undulata L. subp. Hybrida Gökçeören köyü çıkışı (Ten.) Cout. SCROPHULARIACEAE Verbascum serratifolium (Hub.-Mor.) Hub.-Mor. Çaybaşı köyü girişi İran-Turan El. Endemik Verbascum sinuatum L. var. sinuatum İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. Linaria pelisseriana (L.) Mill. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. Veronica arvensis L. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. Veronica persica Poir. Nilüfer, Atlas köyü Veronica cymbalaria Bodard Çaybaşı köyü Akdeniz El. Veronica hederifolia L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Nt 42

139 Veronica anagallis-aquatica L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Veronica chamaedrys L. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. Veronica pectinata L. var. pectinata Çaybaşı köyü Melamphyrum arvense L. subsp. arvense Çaybaşı köyü Avr.-Sib. El. Parentucellia latifolia (L.) Caruel subsp. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. latifolia Lathraea squamaria L. Nilüfer çayı Avr.-Sib. El. VERBANACEAE Verbana officinalis L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki LAMIACEAE Ajuga laximannii (L.) Benth. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Avr.-Sib. El. Teucrium chamaedrys L. Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru Lavandula stoechas L. subsp. cariensis (Boiss.) Rozeira İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Akdeniz El. Endemik Phlomis tuberosa L. Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru Thymus longicaulis L. subsp. chaubardii Gökçeören köyü çıkışı (Boiss. et Heldr. Ex Rechb.f.) Jalas var. chaubardii Salvia sclarea L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki THYMELAEACEAE Daphne pontica L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Öksin Element ARISTOLOCHIACEAE Aristolochia sempervirens Nilüfer-Atlas köyü arası EUPHORBIACEAE Euphorbia stricta L. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. Euphorbia taurinensis All. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Euphorbia amygdaloides L. var. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Avr.-Sib. El. amygdaloides ULMACEAE Ulmus minor Mill. subsp. minor Jandarma karakolu-inkaya arası FAGACEAE Fagus orientalis Lipsky Gökçeören köyü çıkışı Castanea sativa Mill. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. Quercus petraea (Matt.) Liebl. subsp. Nilüfer, Maksempınar-Unçukuru iberica (Steven ex M.Bieb) Krassiln Quercus pubescens Willd. Gökçeören köyü çıkışı Quercus cerris L. var. cerris Gökçeören köyü çıkışı Akdeniz El. CORYLACEAE Corylus colurna L. Nilüfer çayı Avr.-Sib. El. Corylus avellana L. var. avellana Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. MONOCOTYLEDONA Nt 43

140 E ARACEAE Arum maculatum L. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. LILIACEAE Ruscus aculeatus L. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Asparagus acutifolius L. Nilüfer Ornithogalum sigmoideum Freyn et Sint. İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Avr.-Sib. El. Fritillaria pontica Wahlenb. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. Gagea granatellii Parl. Nilüfer Akdeniz El. AMARYLLIDACEAE Galanthus plicatus M.Bieb. subsp. Nilüfer Öksin Ellemet byzantinus (Baker) D.A.Webb. Galanthus gracilis Celak İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki D. Akdeniz El. Crocus flavus L. subsp. dissectus Nilüfer Endemik VU T.Baytop et B. Mathew ORCHIDACEAE Cephalanthera longifolia (L.) Fritsch İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki DIOSCOREACEAE Tamus communis L. subsp. cretica (L.) İnkaya köyü nden 1 km sonra, maki Kit Tan JUNCACEAE Luzula forsteri DC. Gökçeören köyü çıkışı Avr.-Sib. El. Juncus inflexus L Doğancı baraj göleri POACEAE Leersia oryzoides (L.) Sw. Gökçeören köyü çıkışı Brachypodium sylvaticum (Huds.) Nilüfer, tarla kenarları Avr.-Sib. El. P.Beauv Secale cereale L. var. cereale İnkaya köyü-jandarma Karakolu arası Bromus arvensis L. Gökçeören köyü çıkışı Bromus cappadocicus Boiss. et Bal. Karaislah, maki Subsp. cappadocicus Avena barbata Pott. Ex Link subsp. Gökçeören köyü çıkışı Akdeniz El. barbata Alopecurus myosuroides Huds. var. Gökçeören köyü çıkışı myosuroides Vulpia ciliata Dumort. Subsp. ciliata Karaislah köyü Poa compressa L. Çaybaşı köyüne 2 km kala Poa bulbosa L. Karaislah köyü Dactylis glomerata L. subsp. glomerata Gökçeören köyü çıkışı 44

141 5.Floristik ve Ekolojik Karakterin Değerlendirmesi (habitatlar, türler ve doğal süreçler) Alanın biyolojik ve ekolojik karakterini oluşturan önemli unsurlar (habitatlar, türler ve süreçler), etkilerin değerlendirilmesi açısından bir odak oluşturur. Etkilerin değerlendirilmesinde araştırma bölgesinin ihtiva ettiği, akarsu, kumul, yaprak döken ve ibreli ormanlar gibi farklı ekosistemler barındırması, bu ekosistemlerin ihtiva ettiği tür çeşitliliği, bu türlerin birbirleri ve çevreleriyle olan ilişkiler ağı veya ekolojik süreçlerin çeşitliliği dikkate alınmıştır. Alanın özgün değeri Akarsu Ekosistemini barındırmanın yanı sıra Paleosen ve Pleosende faunistik ve floristik elemanlar için önemli bir sığınak oluşturan ve bu nedenle biyolojik çeşitlilik bakımından önemli bir yere sahip Uludağ dağ silsilesinin bir parçası olmasıdır. Sulak alanlar, doğal faktörlere ve antropojen etkilerine açık, biyolojik çeşitllilik bakımından zengin dinamik alanlardır. Biyolojik çeşitliliğin ve primer verimliliğin yüksek olduğu sulak alanlar yaşam kaynağı olarak medeniyetlere hizmet etmiş ve bunun sonucu olarak aşırı kullanımına maruz kalmışlardır. Nilüfer Çayı üzerinde Doğancı ve Nilüfer barajları arasında kalan alanın Floristik ve Ekolojik unsurlarının değerlendirilmesinde aşağıdaki kriterler esas alınmıştır. 5.1.Kriter 1. Boyut Nilüfer Çayı Uludağ ın güney yamaçlarında 850 metre yükseklikteki 2 mağaradan kaynak almaktadır. Çıkış noktasında adı Aras Suyu dur. Aras suyu batı yönünde akarken çeşitli kollarla birleşerek Nilüfer Çayı adını alır. 45

142 Çalışma alanı Bursa-Kestel yolu Nilüfer çayı üzerinde kurulmuş bulunan Doğancı barajı ile Karaıslah dolaylarında kurulmakta olan Nilüfer Barajı arasında kalan bölgeyi ve Gökçeören, Soğukpınar, İnkaya, Karaıslah köylerini de kapsamaktadır. Fotograf: 9. Nilüfer Çayı, Akarsu yatağı Akarsu ekosistemi ve çevredeki orman ekosistemleri su rejimleri nedeniyle birbirine bağlı sistemlerdir. Ancak Akarsu ekosistemi ile orman ekosistemi arasından geçmekte olan Bursa-Kestel yolu ekosistemler arsındaki ilişkiyi ortadan kaldırmış olup ekosistemlerin parçalanmasına (fragmanlaşmasına) ve ekosistemler arasında izolasyona neden olmuştur. 46

143 Fotograf: 10. Nilüfer Çayı ile Orman Ekosistemi arasında bölünmeye neden olan yol Orman ve Nehir ekosistemi arasındaki bu izolasyon ve yoğun biyotik baskılar sonucu alanda antropojen bir dönüşüm yaşanmıştır. Nilüfer Çayı üzerine yılları arasında içme suyu amaçlı olarak Doğancı Barajı inşa edilmiştir. Doğancı Barajı gövde dolgu tipinde olup akarsu yatağından yüksekliği 85 m, normal su kotunda göl alanı 1,55 km 2 'dir. 47

144 Fotograf: 11. Doğancı Barajı göleti Fotograf: 12. Nilüfer Barajı Göleti 48

145 1995 yılında temeli atılan Nilüfer barajında da su tutulmaya başlanmıştır. Nilüfer çayı üzerine inşa edilen barajlar nehir ekosisteminin dinamizminin bozulmasına ve doğal habitatların antropojen karakterli habitatlara dönüşümüne neden olmuştur. Alansal olarak sabit bir durum söz konusu olmadığı gibi uzun vadede sürdürülebilirlik de bu haliyle söz konusu değildir Kriter 2: Biyolojik Çeşitlilik (Floristik Çeşitlilik) Arazi çalışmaları ve literatür kayıtları sonucu araştırma bölgesinde 53 familyaya ait 127 cins, 164 tür ve tür altı takson tespit edilmiştir. Tablo 10:Toplanan Bitkilerin Büyük Bitki Gruplarına Göre Dağılımları Familya Cins Tür Pteridophyta Spermatophyta Gymnospermae Angiospermae Dicotyledonae Monocotyledonae Toplam Alanda 7 adet endemik bitki türü tespit edilmiş olup, alanda endemizm oranı % 4 dür. Bu oran Türkiye florası ortalamasının oldukça altındadır. Bunun en önemli sebebi alanın antropojen karakterli olmasından kaynaklanmaktadır. Endemik bitkilerin tamamı IUCN kategorilerine göre sınıflandırılmış olup 2 adet LR(nt), 2 adet VU, 2 adet LR (Lc) ve 1 adet EN bitki türü bulunmaktadır. 49

146 Uludağ da Dağkın, R. (2008) tarafından gerçekleştirilen doktora tezinde 102 familya ve 488 cinse ait 886 tür, 287 alt tür, 130 varyete ve 5 hibrit olmak üzere toplam 1308 takson tespit edilmiştir. Uludağ da 169 endemik takson tespit edilmiş olup endemizm oranı % dir. Araştırma sahası olan Nilüfer Çayı üzerinde Doğancı ve Nilüfer barajları arasında kalan bölgede 52 familyaya ait 126 cins, 163 tür ve tür altı takson tespit edilmiştir. Araştırma bölgemizde de 7 adet endemik takson tespit edilmiş olup endemizm oranı % 4 tür. Uludağ dağ silsilesinin çok küçük bir parçası olan araştırma alanında endemizm oranının Uludağ ın geneline göre daha düşük olmasının nedeni alanın antropojen karakterli olmasındandır Kriter 3. Doğallık Alanın doğallığını kaybederek antropojen karakterli bir ekosisteme dönüşmesinde; Yerleşim alanları Tarımsal faaliyetler Memba suyu işletmeleri gibi çok sayıda sanayi tesisinin yer alıyor olması Baraj inşaatları Yol yapım ve genişletme faaliyetleri önemli rol oynamıştır. 50

147 Fotograf: 13. Nilüfer Çayı Kenarında Memba Suyu İşletmesi Fotograf: 14. Nilüfer Çayı Kenarında Çaybaşı Köyü 51

148 Doğancı ve Nilüfer Baraj büyük ölçüde yitirmiştir. inşaatları alanda ciddi bir tahribat yaratmış ve alan doğallığını Fotograf: 15. Nilüfer Barajı Mafsal Arkası İnşaat Alanı 52

149 Fotograf: 16. Nilüfer Barajı Yapımı Esnasında Alanda Gerçekleştirilen Yol Açma vb. İnşaat Aktiviteleri 53

150 Fotograf: 17. Nilüfer Barajı Yapımı Esnasında Alanda Gerçekleştirilen İnşaat Aktiviteleri ile Ekosistemin Bütünlüğü Bozulmuştur. Fotograf: 18. Nilüfer Barajı Mafsalı 54

151 Fotograf: 19. Bursa Keles Yol Genişletme Çalışmaları 5.4.Kriter 4. Nadirlik Nilüfer Çayı doğal sınır olmak üzere Uludağ Milli Parkı üzerindeki baskıyı azaltmak amacıyla 1. Derece Doğal Sit Alanı içine dahil edilmiştir.. Alanın doğal sit olmasının asıl nedeni jeolojik dönemlerde faunistik ve floristik elemanlar için doğal bir sığınak konumunda olan Uludağ dağ silsilesinin üst kesimlerinde yer alan ve biyolojik çeşitlilik bakımından zengin olan üst kesimler üzerindeki baskıyı önlemek üzere bir tampon bölge oluşturulması amaçlıdır. Buradan da anlaşılacağı üzere alan nadir bir ekosistem olmayıp yukarıda açıklandığı gibi antropojen karakterli bir ekosistemdir. 55

152 5.5.Kriter 5. Kırılganlık Alanda kırılganlık ekosistemin dinamiklerine aykırı olarak gelişen bozulma süreçleri şeklinde kendini göstermektedir. Bunun en iyi örneği inşaat faaliyetleri esnasında alanın doğal peyzajının bozulmuş olması ve dolayısıyla bitki örtüsünün tahrip edilmiş olmasıdır. Fotograf: 20. Tarım Aanları ve İnşaat Faaliyetleri ile Alanın Doğal Peyzaj Değerleri ve Doğal Bitki Örtüsü Tahrip Edilmiştir. 5.6.Kriter 6. Tipiklik Uludağ dağ silsilesinin eteğinde Bursa-Kestel yolu üzerinde yer alan araştırma bölgesi ekolojik dinamiklerin bozulması nedeniyle tipik olma vasfını yitirmiştir. 56

153 Fotograf: 21. Alanda Rekreasyonel Amaçlı Yoğun Kullanımlar Sonucu Orman Altı Taban Flora Doğallığını Yitirmiştir. 5.7.Kriter 7. Onarım ve/veya Restorasyon Potansiyeli Nilüfer çayının Doğancı barajı ile Nilüfer barajı arasında kalan kesimi yerleşim yerleri, tarımsal faaliyetler, baraj inşaatları ve memba suyu tesisleri gibi antropojen etkiler nedeniyle doğal vasfını yitirmiştir. Onarım ve restorasyon imkanı sınırlıdır. 57

154 6.Sonuç ve Öneriler: Nilüfer Çayı (Bursa) üzerinde Doğancı Barajı ile Nilüfer Barajı arasında Egemen-I ve Egemen-II adlı 2 adet Nehir Tipi HES Santrali planlanmaktadır. Nilüfer Çayı Uludağ ın güney yamaçlarında 850 metre yükseklikteki 2 mağaradan kaynak almaktadır. Çıkış noktasında adı Aras Suyu dur. Aras suyu batı yönünde akarken çeşitli kollarla birleşerek Nilüfer Çayı adını alır. Egemen-I nehir tipi HES santrali; Nilüfer Barajı mansabında 670 m kotundan alınacak suyun Nilüfer çayına paralel olarak açılacak yaklaşık 7.1 km. lik kanal boyunca taşındıktan sonra cebri boru vasıtasıyla 512 m. kotuna düşürülerek enerji elde edilecektir. Egemen-II nehir tipi HES santrali; Egemen-I HES ten almış oldugu suyu Nilüfer çayına paralel olarak açılacak yaklaşık 7.5 km. lik bir kanal ile taşınarak 352 m. kotuna ikinci kez cebri boru ile düşürülerek enerji elde edilmesi esasına dayanmaktadır. Alanın biyolojik çeşitliliğini tespit etmek, kurulacak olan nehir tipi HES santrali ve proje kapsamında oluşturulacak kanal v.b. aktivitelerin ekosisteme olası etkileri ortaya koymak amacıyla flora uzmanı, fauna uzmanı, bitki ekoloğu ve hidrobiyog gibi farklı uzmanlık alanlarından oluşan bir ekip tarafından alanda inceleme ve araştırmalar gerçekleştirilmiştir. Ayrıca alan ile ilgili literatür kayıtları taranarak alanın biyolojik çeşitliliği tespit edilmiş ve planlanan faaliyetin ekosistem üzerine olası etkileri ve alınabilecek önlemler belirlenmiştir. Alanın Mevcut Durumu: Alanın özgün değeri Akarsu Ekosistemini barındırmanın yanı sıra Paleosen ve Pliosen dönemlerinde faunistik ve floristik elemanlar için bir sığınak oluşturmuş olan ve bu nedenle zengin bir biyolojik çeşitlilik barındıran Uludağ dağ silsilesinin bir parçası olmasıdır. 58

155 Akarsu ekosistemi ve çevredeki orman ekosistemleri su rejimleri nedeniyle birbirine bağlı sistemlerdir. Ancak Akarsu ekosistemi ile orman ekosistemi arasından geçmekte olan yol ekosistemler arsındaki ilişkiyi ortadan kaldırmış ve ekosistemlerin parçalanmasına ve izolasyonuna neden olmuştur. Nehir ekosistemi üzerine Doğancı ve Nilüfer Barajları inşa edilmiştir. Bu durum sistem bütünlüğünü bozmuş dolayısıyla bir habitat kaybı ve akarsu ekosisteminin dinamizmi bozulmuştur. Alanda gerçekleştirilen baraj inşaatları, yerleşim alanları, tarımsal faaliyetler ve memba suyu tesisleri gibi çok sayıda sanayi tesisi kurulmuştur. Tüm bu nedenlerle özelikle Doğancı ve Nilüfer barajları arasında kalan kesim doğallığını yitirmiş ve antropojen karakterli bir ekosisteme dönüşmüştür. Uludağ ın Biyolojik Çeşitlilik Bakımından Önemi; Anadolu nun biyolojik çeşitliliğinin şekillenmesi tersiyer zamanlarında (Paleosen Pliosen arası; 65 5 milyon yıl aralığı), İç Anadolu denizinin çekilmeye başlaması, kuzeyde Karadeniz, güneyde Toros dağlarının yükselmesi, Çanakkale ve İstanbul boğazının oluşumuyla yakından ilişkilidir. Bu süreç içinde oluşan yüksek dağ silsileleri doğal bir refigium (sığınak) oluşturmaları bakımından fauna için özel bir önem taşırlar. Bunlara Bolkar dağları, Hasan dağı, Erciyes dağı ve Uludağ örnek olarak verilebilir. Bu yüksek dağ oluşumlarının gördüğü sığınak işlevi ve süreç içinde farklılaşmış fauna ve flora elemanlarına sahip olması bu tip alanların koruma altına alınmasına neden olmuştur. Uludağ Milli Parkı da bunlardan birisidir. Uludağ 1961 yılında Milli Park ilan edilmiştir. Başlangıçta hektar olan Milli Park alanı daha sonra 27,300 hektara çıkarılmıştır. Bakanlar Kurulu 1972 taihinde almış olduğu bir kararla; toplam Hektar sahayı Milli Park alanı dışına çıkarmıştır. 59

156 Faaliyet Alanının Biyolojik ve Ekolojik Özelliklerinin HES Projesi Kapsamında Değerlendirilmesi Uludağ ın güney eteklerinde batı yönünde akan Nilüfer çayının da içinde bulunduğu alan Uludağ yüksek dağ silsilesindeki faunastik ve floristik sığınağın bir parçası olduğu düşüncesinin yanı sıra Uludağ milli parkı üzerindeki turizm ve yapılaşma baskısını önlemek ve bir tampon bölge oluşturulması amacıyla KTVKK tarafından 1. Derece Doğal Sit alanı ilan edildiği düşünülmektedir. Nilüfer Çayı nın Doğancı ve Nilüfer barajları arasında kalan kesiminde 14 balık türü tespit edilmiştir. Tespit edilen balık tür ve alttürlerinin doğal konumda oldukları, endemik özellik göstermedikleri ve üreme göçü yapmadıkları için yapılacak olan nehir tipi HES çalışmasının balık populasyonları ve balıkçılık (ekonomik veya sportif) açısından tehdit oluşturmayacağı sonucuna varılmakla birlikte, proje kapsamında regulatörlere balık geçidi konulmasında fayda vardır. Alanda 13 tür iki yaşamlı ve sürüngen tespit edilmiştir. Alanın mevcut kullanım durumu göz önüne alındığında faaliyetin bu türlerin populasyon dengesini bozmayacağı sonucuna varılmıştır. Bölgede 90 kuş türü tespit edilmiştir. Alanda sulak alan niteliğinde barajlar, dereler ve bentler sonucu oluşmuş göletlerin bulunması özellikle yaz kuraklığının hakim olduğu dönemlerde Yaz Göçmeni kuş populasyonu için önem taşır. Yapılması planlanan kanal ve HES gerek sucul ekosistemde, gerekse karasal orman ekosistemlerinde alandaki mevcut durumu değiştirecek bir uygulama içermemektedir. Yapım ve işletme aşamasında gürültü, ışık vb diğer kirleticilerden kaynaklanan bir çevresel soruna yol açmayacağı, kuş populasyonunua olumsuz bir etkisinin olmayacagı öngörülmektedir. 60

157 Buna karşın yine de yapım aşamasında çevreye ve ekosistemlere duyarlılığın bir göstergesi olarak çalışmaların uzman denetimde yapılmasının yararlı olacaktır. Bölgede 23 memeli türü tespit edilmiştir. Sözkonusu proje üniteleri tesisinin memeli hayvan türlerinin populasyonu üzerine alanda mevcut kullanımdan kaynaklı tehditler dışında yeni bir tehdit unsuru oluşturmayacağı kanaatine varılmıştır. Arazi çalışmaları ve literatür kayıtları sonucu araştırma bölgesinde 53 familyaya ait 127 cins, 164 tür ve tür altı takson tespit edilmiştir. Alanda 7 adet endemik bitki türü tespit edilmiş olup, endemizm oranı % 4 dür. Bu oran Türkiye florası ortalamasının oldukça altındadır. Bunun en önemli sebebi alanın antropojen karakterli olmasından kaynaklanmaktadır. Endemik bitkilerin tamamı IUCN kategorilerine göre sınıflandırılmış olup 2 adet LR(nt), 2 adet VU, 2 adet LR (Lc) ve 1 adet EN bitki türü bulunmaktadır. Alanda acil önlem gerektiren Cr (Criticaly Endangered) kategorisinde bir türe rastlanmamıştır. Uludağ da Dağkın, R. (2008) tarafından gerçekleştirilen doktora tezinde 102 familya ve 488 cinse ait 886 tür, 287 alt tür, 130 varyete ve 5 hibrit olmak üzere toplam 1308 takson tespit edilmiştir. Uludağın genelinde 169 endemik takson tespit edilmiş olup endemizm oranı % dir. Uludağ dağ silsilesinin devamı niteleğinde olan araştırma alanında endemizm oranının Uludağ ın geneline göre daha düşük olması alanın antropojen karakterli olmasındandır. Farklı uzmanlık alanlarından oluşan proje ekibi tarafından gerçekleştirilen arazi çalışmaları sonucu, faaliyet alanının floristik ve faunistik yapısının Uludağ ın doğal bir sığınak niteliği taşıyan üst kesimleri kadar zengin olmadığı ve alanda lokal endemik, nadir, ulusal ve uluslar arası mevzuatla korunan ve özel koruma önlemleri gerektiren tür ve habitatları bulundurmadığı, alanın antropojen karakterleri nedeniyle ekolojik toleransı yüksek türleri (bir çok ortamda bulunabilen geniş yayılışlı) bulundurduğu tespit edilmiştir. 61

158 Bu noktadan hareketle, yukarıda ifade edildiği gibi Nilüfer çayının da içinde bulunduğu alan Uludağ yüksek dağ silsilesindeki faunastik ve floristik sığınağın bir parçası olduğu düşünücesinin yanı sıra Uludağ milli parkı üzerindeki turizm ve yapılaşma baskısını önlemek ve bir tampon bölge oluşturulması amacıyla KTVKK tarafından 1. Derece Doğal Sit alanı ilan edilmiştir. Doğal sit alanının özellikle Doğancı ve Nilüfer barajları arasında kalan kesiminin mevcut durumu göz önüne alındığında bu kesimin doğal sit vasfını gerektirecek unsurlar barındırmadığı ve yukarıda açıklanan nedenle doğal sit sınırları içine alındığı düşünülmektedir. Yukarıdaki tespitler doğrultusunda, projeleri; planlanan Egemen-I ve Egemen-II nehir tipi HES Daha önce inşa edilen Doğancı ve Nilüfer barajlarında olduğu gibi akarsu ekosisteminin dinamizmini bozan su toplama üniteleri içermeyecektir. Açılacak olan kanal, Nilüfer çayına paralel olarak yapılmış olan ve Akarsu ekosistemi ile Yaprak döken orman ekosistemler arasında beslenme ve barınma gibi populasyon dinamizmini olumsuz yönde etkileyerek izolasyona neden olan Bursa-Kestel karayolunun olumsuz etkisini de kısmen ortadan kaldıracaktır. Bu çerçevede; Yeterli Can Suyu bırakılması, Açılacak kanalın çevresinin ekolojik restorasyon prensiplerine uygun olarak uzman bir ekip (Bitki Sosyoloğu ve Yaban Hayatı Uzmanı) gözetiminde restore edilmesi, İnşaat aşamasında etkilerin uzman bir ekip (Bitki Sosyoloğu ve Yaban Hayatı Uzmanı) tarafından izlenmesi, 62

159 İnşaat aşaması sonrasında faaliyet alanı ve yakın çevresinde bölgedeki doğal ve özgün bitki türlerine öncelik verilecek şekilde Doğal Peyzaj Düzenlemesi yapılması, Proje kapsamında regulatörlere balık geçidi konulması, Kaydıyla ekosistem ve biyolojik çeşitlilik üzerine etkilerinin uluslar arası platformda genel bir yaklaşım olan ve KORUMA-KULLANMA dengesini gözeten SÜRDÜRÜLEBİLİR KALKINMA ilkelerine uygun olduğu sonucuna varılmıştır. 7.Kaynaklar 63

160 TÜRKİYE BALIKLARI İÇİN YARARLANILAN KAYNAKLAR Balık, S., 1979, Batı Anadolu Tatlısu Balıklarının Taksonomisi ve Ekolojik Özellikleri Üzerine Araştırmalar, Ege Üniv. Fen Fak. İlmi Rap. Serisi No: 236, Bornova-İzmir, 61 s. Bogutskaya, N.G., 1997, Contribution to the knowledge of leuciscine fishes of Asia Minor. Part. 2. An annotated check-list of leuciscine fishes (Leuciscinae, Cyprinidae) of Turkey with description of a new species and two new subspecies, Mitt. Hamb. Zool. Mus. Inst. Band 94, Bozkurt, B., 1955, Seenadeln (Syngnathiden) aus dem Süsswasser der Turkei, Communications de la Faculté des Sciences de L Université D Ankara, Série C, Tome IV, Fasc. 2, Erdem, Ü., Cengizler, İ., Emre, Y., 1990, Apolyont (Ulubat) Gölündeki Turnanın Esox lucius L., 1758 Bazı Biyolojik Özelliklerinin İncelenmesi, X. Ulusal Biyoloji Kongresi Zooloji Bildirileri, Temmuz 1990 Erzurum, Cilt: 4: Geldiay, R., 1958, Apolyont Gölünden Bir Diğer Clupeid: Caspialosa maeotica Grimm., Türk Biyoloji Dergisi 8 (2-3): Geldiay, R., Kähsbauer, P., 1975, Beitrag zur Kenntnis der Türkischen Fischfauna, Ann. Naturhistor, Mus. Wien, 79, , Wien. Kuru, M., Balık, S., Usutaoğlu, M.R., Ünlü, E., Taşkavak, E., Gül, A., Yılmaz, M., Sarı, M.H., Küçük, F., Kutrup, B. ve Hamalosmanoğlu, M., Türkiye de Bulunan Sulak Alanların Ramsar Sözleşmesi Balık Kriterlerine Göre Değerlendirilmesi Projesi, T.C.Çevre Koruma Genel Müdürlüğü ve T.C.Gazi Üniversitesi Vakfı, 289 s., Ladiges, W., 1960, Süsswasserfische der Türkei 1.Teil Cyprinidae, Mitt. Hamburg, Zool. Mus. Inst., Band 58, Selver, M., Aydoğdu, M., 2006, Kocadere deresi (Bursa) ndeki Kızılkanat Balıkları (Scardinus erythrophthalmus L. 1758) nda İlkbahar ve Sonbahar Aylarında Görülen Helmintler, Türkiye Parazitoloji Dergisi, 30 (2): Numann, W., 1958, Anadolu nun Muhtelif Göllerinde Limnolojik ve Balıkçılık İlmi Bakımından Araştırmalar ve Bu Göllerde Yaşayan Sazanlar Hakkında Özel Bir Etüd, 64

161 İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Hidrobiyoloji Araştırma Enstitüsü Yayınlarından, Monografi Sayı :7, 114 s. Ongan, T., 1982, Güney Marmara Bölgesi İçsu Ürünlerini Geliştirme ve Su Kaynaklarının Envanteri Projesi, İstanbul Üniversitesi Hidrobiyoloji Araştırma Enstitüsü, Sapanca, 178 s. TÜRKİYE AMFİBİLERİ İÇİN YARARLANILAN KAYNAKLAR Baran, İ. 1987a. Türkiye nin Biyolojik Zenginlikleri, Kurbağa ve Sürüngenler. Türkiye Çevre Sorunları Vakfı Yayını, 181 pp., Ankara Bird, C.G The Distribution of Reptiles and Amphibians in Asiatic Turkey. The Annals and Magazine of Natural History. Seri 10,18; Bodenheimer, F.S Introduction into the Knowledge of the Amphibia and Reptilia of Turkey. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Mecmuası. Seri B. 1(9); 1-78 Demirsoy, A Amfibiler. Meteksan, 69 pp., Ankara Eiselt, J Einege Amphibien und Reptilien aus der Nord-Östlichen Türkei, Gesammelt von Hern H. Steiner. Ann. Naturhist. Mus., 68; Kosswig, C Herpetologisches aus der Türkei. Mitt. Naturkde., 3; Mertens, R Amphibien und Reptilien aus der Türkei. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Mecmuası. Seri B. 1(17); Venzmer, G Neues Verzeichnis der Amphibien und Reptilien von Kleinasien. Zool. Jb. Syst., 46; Yiğit, N., Çolak, E., Ketenoğlu, O., Kurt, L., Sözen, M., Hamzaoğlu, E., Karataş, A., Özkurt, Ş Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED), Kılavuz Paz. Tic. Ve san. Ltd. Şti. Ankara, ISBN TÜRKİYE SÜRÜNGENLERİ İÇİN YARARLANILAN KAYNAKLAR 65

162 Baran, İ Türkiye Yılanlarının Taksonomik Revizyonu ve Coğrafi Dağılışları. Tübitak Yayınları No.309, T.B.A.G.Seri No:9,177 pp., Ankara Baran, İ. 1987a. Türkiye nin Biyolojik Zenginlikleri, Kurbağa ve Sürüngenler. Türkiye Çevre Sorunları Vakfı Yayını, 181 pp., Ankara Bird, C.G The Distribution of Reptiles and Amphibians in Asiatic Turkey. The Annals and Magazine of Natural History. Seri 10,18; Bodenheimer, F.S Introduction into the Knowledge of the Amphibia and Reptilia of Turkey. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Mecmuası. Seri B. 1(9); 1-78 Demirsoy, A Sürüngenler. Meteksan, 205 pp., Ankara Eiselt, J Einege Amphibien und Reptilien aus der Nord-Östlichen Türkei, Gesammelt von Hern H. Steiner. Ann. Naturhist. Mus., 68; Kosswig, C Herpetologisches aus der Türkei. Mitt. Naturkde., 3; Mertens, R Amphibien und Reptilien aus der Türkei. İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Mecmuası. Seri B. 1(17); Venzmer, G Neues Verzeichnis der Amphibien und Reptilien von Kleinasien. Zool. Jb. Syst., 46; Yiğit, N., Çolak, E., Ketenoğlu, O., Kurt, L., Sözen, M., Hamzaoğlu, E., Karataş, A., Özkurt, Ş Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED), Kılavuz Paz. Tic. Ve san. Ltd. Şti. Ankara, ISBN TÜRKİYE KUŞLARI İÇİN YARARLANILAN KAYNAKLAR Barış S., Akçakaya R., Bilgin C., 1984: The birds of Kızılcahamam. Birds of Turkey. 3:1-36. Heidelberg. Dijksen L. and Kasparek M.,1985: The birds of the Kızılırmak delta. Birds of Turkey. 4:1-47 Heinzel H., Fitter R., Parslow J., 1995: Türkiye ve Avrupa'nın Kuşları. 384 s. Snow D. W. and Perrins C. M., 1998: The Birds of the Western Palearctic. Volume 2-Passerines Yiğit, N., Saygılı, F., Çolak, E., Sözen, M., Karataş, A., Ornitoloji Kuş Bilimi. Ümit Ofset Matbaacılı, Ankara (ISBN: ), 370 s. 66

163 Yiğit, N., Çolak, E., Ketenoğlu, O., Kurt, L., Sözen, M., Hamzaoğlu, E., Karataş, A., Özkurt, Ş Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED), Kılavuz Paz. Tic. Ve san. Ltd. Şti. Ankara, ISBN TÜRKİYE MEMELİLERİ İÇİN YARARLANILAN KAYNAKLAR Albayrak, İ., 1990: Doğu Anadolu Yarasaları ve Yayılışları (Mammalia: Chiroptera). Doğa Tr. J. of Zoology, Ankara, 14(2): Albayrak, İ., 1993: Batı Türkiye Yarasaları ve Yayılışları (Mammalia: Chiroptera). Doğa Tr. J. of Zoology, 17 (2): Benda, P. and Horácek, I., 1998: Bats (Mammalia: Chiroptera) of the Eastern Mediterranean. Part 1. Review of distribution and taxonomy of bats in Turkey. Acta Soc. Zool. Bohem., 62: Corbet, G. B., 1978: The Mammals of the Palaearctic region; a taxonomic review. Brit. Mus. Nat. Hist. London/Cornell Univ. Press p: 314. Demirsoy, A., 1996: Genel ve Türkiye Zoocoğrafyası "Hayvan Coğrafyası". Meteksan A.Ş. P.K. 105 Maltepe Ankara Krystufek, B., Vohralik, V. 2001: Mammals of Turkey and Cyprus: Introduction Checklist of Insectivora. Knjizica Annales Majora, Ljubljana, 140 pp. Yiğit, N., and Çolak, E., 1998: Contribution to the Geographic Distribution of Rodent Species and Ecological analyses of Their Habitats in Asiatic Turkey, Turkish J. of Biology, 22: Yiğit, N., Çolak, E., Özkurt, Ş. and Sözen, M., 1999: Türkiye kemiricilerinin (Mammalia: Rodentia) Habitatları ve Tarım alanları üzerine etkileri, Gazi Üniv. Fen Ed. Fak. Biyoloji Der. Cilt 12, No: 4: Yiğit, N., Çolak, E., Ketenoğlu, O., Kurt, L., Sözen, M., Hamzaoğlu, E., Karataş, A., Özkurt, Ş Çevresel Etki Değerlendirme (ÇED), Kılavuz Paz. Tic. Ve san. Ltd. Şti. Ankara, ISBN Yiğit, N., Çolak, E., Sözen, M. and Karataş, A Rodent of Türkiye, Meteksan Co. Ankara. ISBN

164 SUCUL VE KARASAL FLORA VE EKOLOJİK DEĞERLENDİRME İÇİN KULLANILAN KAYNAKLAR: Akman, Y Türkiye Orman Vejetasyonu. Palme Yayınevi. Ankara Akman, Y., Ketenoğlu, O The Climate and Vegetation of Turkey. Proceeding of the Royal Society of Edinburg, 89 (B): Akman, Y İklim ve Biyoiklim. Palme Yayınları, 319 s, Ankara. Akman, Y Biyocoğrafya. Palme Yayınları, 379 s, Ankara. Daşkın, R., Uludağ Florası. Uludağ Üniv. Fen Bil. Enst. Doktora Tezi. 429 s. Bursa. Davis, P.H Flora of Turkey and East Aegean Islands. Vol:1-9. University Press. Edinburg. Davis, P.H., Mill, R.R. and Tan, K Flora of Turkey and the East Aegean Islands (Supplement). Volume 10, Univiversity Press., Edinburgh. Ekim, T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z., Adıgüzel, N Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı (Eğrelti ve Tohumlu Bitkiler). Türkiye Tabiatı Koruma Derneği. Erik, S., Tarıkahya, B., Türkiye Florası Üzerine. Kebikeç. 17: Kaynak, G., daşkın, R., Yılmaz, Ö., Bursa Bitkileri Genişletilmiş II. Baskı, Uludağ Üniversitesi, Bursa, Quézel, P., Barbéro, M., Akman, Y., 1980-Contribution a l étude de la végétation foréstiere dé Anatolie septendrionale. Phytocoenologia 8(3/4): Taktajan, A. Translated by Teodore J. Crovello Floristic Regions of the World, Berkeley. Zohary, M Geobotanical Faundations of Middle East. 2 Bde, Geobot, Selecta, Stutgart. 68

165

166 EK-G GENEL JEOLOJİ ve TEKTONİK

167 Genel Jeoloji ve Tektonik Egemen I ve Egemen II HES yapı yerlerinde, yaşları Paleozoyik ile Senezoyik arasında olan kayaçlar yer almaktadır. Bölgesel çalışmalara göre, Bursa nın güney bölümünde yer alan kaya birimleri,paleozoyik yaşlı, alttan itibaren şist mermer ardalanması, bunlarla diskordan durumda mermerlerle başlamaktadır. Uludağ ve güneyinde ise bu birimler alttan üste doğru Uludağ metamorfitleri ve Uludağ mermeri olarak tanımlanmaktadır. Mermerlerin üzerinde ise volkanik hamurlu mermer, radyolarit, serpantin bloklu bir melanj yer almaktadır. Bursa nın kuzeyinde ise altta lavsonit-glokofanjadeit şist içeren serpantin bloklu melanj ve üzerine Karbonifer yaşlı metagrovaklar gelmekte; grovakların üzerinde de Jurasik-Kretase yaşlı kırıntılılar diskordan olarak bulunmaktadır. Kuzeydeki birimlerle bgüneydeki birimlerin arasına peridotit kütlesi allokton olarak yer almaktadır. Metabazik, klorit-serisit-glokofan şist ve metadetritiklerden oluşan Üst Permiyen- Orta Triyas yaşlı formasyon blok, ara katkı ve ara katman şeklinde kireçtaşı seviyeleri içerir. Bölgesel çalışmalarda Karakaya Formasyonu olarak adlandırılan birim içindeki metabazikler serpantin ve bazik katkılardan oluşmaktadır. Metamorfitler ultramafitlerin altında yer almaktadır. Üst Kretase yaşlı melanj ultramafit, şist ve kireçtaşından oluşmaktadır. Proje Sahası nın yaklaşık 4 km güneyinde ve 6 km kuzeydoğusunda geniş yayılımı olan sokulumi esas olarak granit ve riyolit litolojilerden oluşmaktadır. Bölgesel çalışmalarda Uludağ graniti olarak adlandırılan birim Paleosen yaşında olup, yer yer pegmatit-granit pofir ve aplit daykları tarafından kesilmektedir. Bölgesel ölçekli çalışmalara göre, Uludağ granitinin yerleşme yaşı Hersiniyen, gençleşme yaşı ise Alpin olarak verilmektedir. Kuvaterner yaşlı alüvyon ve yamaç molozu en genç oluşumlardır. STRATİGRAFİK JEOLOJİ Genel ve stratigrafik jeoloji değerlendirilmelerinde, Doğancı Barajı ve Nilüfer Barajları na ait raporlar ile MTA tarafından Uludağ ve güneyine ilişkin hazırlanmış yayınlardan faydalanılmış ve arazi çalışmalarında elde edilen veriler bu raporlarla karşılaştırılmıştır. Paleozoyik Paleozoyik yaşlı kayaçlar, amfibolit, gnays ve mikaşistlerden oluşan Uludağ metamorfitleri, mermer ve kalkşistlerden oluşan Uludağ mermeri ve yönlenmiş metagranit ile temsil edilir. Bu birimler Batı Pontidler de Uludağ masifini oluşturan kayaçlar olarak anılmaktadır. 1

168 Paleozoyik-Mesozoyik Üst Permiyen-Orta Triyas Bölgesel çalışmalarda Karakaya Formasyonu olarak adlandırılan birim metabazik, klorit-serisit-glokofan şist, metadetritikler ise kireçtaşı blok ve arakatkılardan oluşmaktadır. Genç (2002) tarafından karmaşık olarak tanımlanan Karakaya Formasyonu nun yapısal olarak en altındaki Nilüfer birimi, yüksek basınç tipi yeşilşist fasiyesinde metamorfizmaya uğramış metabazik, metatüf, metapellit ve mermer topluluğudur. Birim erken-orta Triyas ta oluşmuş ve geç Triyas döneminde metamorfizmaya uğramıştır. Birim, genel olarak az metamorfik kırıntılı kayalar ve içlerindeki kireçtaşı bloklarından oluşmuştur. Genel olarak çamurtaşı ve kumtaşından oluşan formasyon içinde grovak, konglomera, kuvarsit, radyolarit ile sleyt bant ve mercekleri görülür. Yer yer izlenen spilitik birimler, genel olarak mikrolit albit ve bol miktarda boşluk dolgusu halinde kalsit kristalleri içerir. Çamurtaşları, genel olarak kil minerallerinden oluşmuş olup az miktarda silt boyunda kuvars ve damlacıklar halinde kalsit içermektedir. Hamur içinde karbonat (kalsit), serisit ve klorit mikrokristalleri yer almaktadır. Hafif metamorfizma geçiren bölümlerde ise, muskovitlerde, basınçtan dolayı bükülme saptanmıştır. Kuvars ve plajiyoklaz /albit yeniden kristallenmiştir. Tanımlanan bu ardalanmalı bölüm içinde bloklar halinde gri, siyahımsı gri, bej renklerde rekristalize kireçtaşı blokları yer alır. Kırıntılı kayaçlar içinde irili ufaklı bloklar halinde ve düzensiz olarak saçılan bu kireçtaşı bloklarındaki fosillere göre blokların yaşının Üst Permiyen olduğu belirlenmiştir. Egemen 2 kanal güzergahının son bölümlerine doğru yüzeylenen birimde kireçtaşı seviyeleri sert, sağlam ve yüksek dayanımlıdır. Metabazikler ve kireçtaşı seviyeleri sert, sağlam ve yüksek dayanımlıdır. Birimin şist ve metadetritik seviyeleri metabazik ve kireçtaşı seviyelerine göre göreceli olarak daha az dayanımlıdır. Klorit-serist-glokofan şistler iyi yapraklanmalı olup, yer yer çok ayrışmış ve dayanımsız seviyeler içermektedir. Birim, Proje Sahası yapı yerlerinde yüzeylenmeyen Paleozoyik yaşlı metagranit, Uludağ mermeri ve Uludağ metamorfitleri ile uyumsuz dokunağa sahiptir. Mesozoyik Üst Kretase Proje Sahası nda Mesoyik yaşlı, Üst Kretase yaşlı melanj ile temsil edilir. Bölgesel çalışmalarda Soğukpınar melanjı olarak adlandırılan birim, birbirleri ise ilkesel ilişkide olmayan çökel, metamorfik ve ofiyolit topluluğuna ait bazik ve ultrabazik kayalardan meydana gelmiş, karmaşık bir topluluktur. İlksel ilişkide bulunmayan radyolarit, çamurtaşı, spilit, tüf, serpantinit, diyabaz, gabro, dünit, harzburgit, mermer, metakuntaşı ve blok 2

169 görünümünde klorit-lavsonit-glokofan şist, epidot-lavsonit-glokofan şist ile bunların içinde değişik boyutta, değişik yaşta kireçtaşı bloklarından oluşur. Soğukpınar melanjı, tüm eski kaya birimlerinin üzerine tektonik dokunaklı olarak yer alır. Formasyon içinde blok olarak bulunan kireçtaşları, Karakaya formasyonuna ilişkin Üst Permiyen yaşlı kireçtaşı bloklarından yer yer birbirinden zor ayırtlanmaktadır. Birim belirsiz kalınlıktadır ve daha eski kaya birimleri üzerinde tektonik dokunakla yer alır. Melanjın yerleşme yaşı olasılıkla Üst Kretase dir. Birim, Egemen 1 regülatör yerinin hemen membasındaki Nilüfer barajı yerinde yapılan kazı ve sondaj çalışmaları verilerine göre, yer yer kalk şist özelliğindeki kireçtaşımermer, mermer-peridotit girift serisi ve peridotit-serpantinit-dünit ile temsil edilmektedir. Ultramafitler ve kireçtaşı-mermer seviyeleri sert-çok sert ve yüksek dayanımlıdır. istler daha az dayanımlı ve kırılgandır. Senezoyik Paleosen Proje Sahası nda granit-riyolit litolojisi ile temsil edilen birim bölgesel çalışmalarda Uludağ graniti olarak adlandırılmıştır. Kuzeybatı Anadolu daki epizonal gençtektonik-post tektonik (Alpin)granitlerini temsil eden bu plutonlar, bileşimi itibariyle siyenogranit ile granodiyorit arasında değişirler (monzogranit). Bu plutonların kontak zonunlarındaki metamorfizma, albit-epidot-hornfels fasiyesini nediren geçmektedir. Bu kesimlerde görülen kayaçlar holokristalin porfirik dokulu olup, hornblende zenginidir. Siyenogranit, kaba taneli, esas olarak kuvars ve ortoklaz, daha az olarak oligoklaz ve biyotit taneli hornblend ve muskovit,aksesuar olarak apatit ve sfen içeren plutonlar çok yaygın olarak bulunmaktadır. Sokulumun yaşı, karmaşık seriyi (Soğukpınar melanjı) kesmesi ve Miyosen yaşlı kayaçlar tarafından örtülmesi nedeniyle Üst Kretase den daha genç, Miyosen den daha yaşlıdır. Bu göre, bölgesel çalışmalarda Paleosen yaşlı oldukları kabul edilmiştir. Pliyosen Genel olarak konglomera, kumtaşı, silttaşından oluşan Proje Sahası ve yakın çevresindeki Pliyosen yaşlı çökeller Uludağ ve güneyinin jeolojisinde Ballısaray formasyonu olarak adlandırılmıştır. Birim, daha eski kaya birimleri üzerinde temel kayaçlara ilişkin tüm çakılları içeren konglomeralarla uyumsuz olarak başlar. Değişik boyutta olan bu çakıllar kalsit ve kum çimentoludur. Daha üstte yer alan kumtaşları belirgin olmayan bir tabakalanma sunarlar. Kumtaşları gevşek tutturulmuş tüf ve kalsit çimentoludur. Daha üste doğru Kanlıdere formasyonu olarak adlandırılan kiltaşı ve marn ardalanması ile devam eden birim killi kireç taşlarına geçer, kireçtaşları ve silisifiye kireçtaşları ile devam eder. 3

170 Kuvaterner Alüvyon (Qal) Proje Sahası nda özellikle Çaybaşı ve Karaıslah yerleşim alanları civarında alüvyal birikimler gelişmiştir. Nilüfer Barajı yerinde açılan temel araştırma kuyularına göre baraj yerindeki alüvyon kalınlığı 13 m civarındadır. Kireçtaşı, granit, kumtaşı, bazik ve ultrabazik kayaçlar ile volkanik kökenli çakıllardan oluşan alüvyon yüzeysel arazi gözlemlerine göre % 60 ince, % 40 iri malzemeden oluşmaktadır. Yamaç Molozu (Qym) Yamaç eğimine bağlı olarak kalınlığı değişen killi, çakıllı ve bloklu malzemelerden oluşan yamaç molozu kalınlığı 0,50 m ile 5 m arasında değişmektedir. ist türü kayaçlar ile kolay ayrışabilen kumtaşı, çamurtaşı, serpantinit gibi litolojiler üzerinde kalınlığı nispeten artmaktadır. Yer yer granitlerin ayrışması sonucu oluşmuş yamaç molozlarından söz etmek mümkündür. YAPISAL JEOLOJİ Proje Sahası nda melanjın yerlerşmesi sırasında büyük sarıyajdan başka buna bağlı olarak gelişmiş, kompresyon kökenli ters faylar ile doğrultulu atımlı faylar gözlenir. Ayrıca, genç tektonizmaya bağlı büyük yükselimi esnasında kazanılmış düşey faylar da gözlenmektedir. Bu fayların çoğo KB-GD, bir kısmı da KD-GB uzanımlıdır. Proje Sahası ndaki metamorfik kayaçlar tektonizme nedeniyle birden fazla kıvrımlanma etkisinde kalmıştır. Melanjın oluşum ve yerleşmesi için gereken zaman aralığının fazlalığı nedeniyle tektonizmanın yenilenmesi ve granitik sokulumun bölgeye yerleşmesi yerel dislokasyona neden olacak düzeydedir. Bursa güneyindeki metamorfiklerde kıvrımlanmalar genellikle GD ya doğrudur. Küçük boyutta izlenen simetrik-asimetrik ve devrik izoklinal kıvrımlar gözlenir. Mermerler ve peridotit kütleleri ile granitlerde yer eyr 3 adet eklem takımından söz etmek mümkündür. Karakaya formasyonu ve Soğukpınar melanjı içindeki kireçtaşımermer seviyeleri iyi tabakalanmıştır. Ancak, tektonizma ve yerleşme sırasında ilksel konumlarını kaybetmişlerdir. 4

171 YAPI YERLERİNİN MÜHENDİSLİK JEOLOJİSİ Egemen I Regülatörü ve HES Yapı Yerleri Egemen I Regülatör Yeri Egemen I regülatör yerinde temel kayası Soğukpınar melanjına ilişkin kaya türleridir. Sol sahilde temel kayası kireçtaşı-mermer, sağ sahilde ise ultramafit kayaçlardır. Yamaç molozu kalınlığının kireçtaşları üzerinde ortalama 0.5 m olup, en fazla 2 m ye ulaştığı tahmin edilmektedir. Ultramafik kayaçlardan peridotit-serpantinitin egemen olduğu sağ sahilde, Nilüfer Barajı nın kazısından çıkan pasa malsemesi yer almaktadır. Sol sahilde yer alan kireçtaşları yer yer mermerleşmiş olup, kalk şist seviyeleri ile ardalanmalıdır. Dike yakın bir açıyla mansaba doğru eğimli olan kireçtaşı seviyeleri sert, sağlam ve dayanımlı olup, tek eksenli basınç dayanımlarının çekiç darbesine verdiği tepkiye göre MPa arasında değiştiği tahmin edilmektedir. Sağ sahildeki ultramafitler genel olarak ayrışmamış, sert ve sağlam peridotitlerden oluşmaktadır. Eklemler boyunca yer eyr ayrışan kayaçta serpantin mineralleri gelişmiştir. Peridotitler sert ve sağlam olup, tek eksenli basınç dayanımları çekiç darbesine verdiği dayanıma göre serpantinleşmiş seviyelerde düşül olmak üzere MPa arasında değişmektedir. Regülatör yerinin hemen membasındaki Nilüfer barajı yerinde yapılan kazı ve sondaj çalışmalarında yer yer kalk şist özelliğinde kireçtaşı-mermer, mermer-peridotit girift serisi ve peridotit-serpantinit-dünit kesilmiştir. Nilüfer Çayı yatağında ise alüvyon kalınlığı 13 m civarındadır. Egemen I regülatör yerinde vadi dar olup, alüvyon kalınlığının 6 m civarında olduğu tahmin edilmektedir. İnşaat aşamasında alüvyon ve yamaç molozları sıyrılarak, regülatör temel kayası olarak kireçtaşı-mermer ve peridotitin sağlam seviyeleri üzerine oturtulmalıdır. Regülatörün yüksekliği nedeniyle kireçtaşlarından kaçak olması beklenmemekte, regülatör yerinde taşıma gücü ve duraylılık açısından problem bulunmamaktadır. Egemen I İletim Hattı Açık kanal, yükleme havuzu ve odası ile cebri borudan oluşan Egemen I iletim hattında temel kayası Soğukpınar melanjına ait kaya türleridir. Güzergahı boyunca kalınlığı 0,5 m ile 5 m arasında değişen yamaç molozu bulunmaktadır. İletim hattı boyunca genel olarak şistler ve ultramafit kayaçlar yer almaktadır. Bloklar halinde bulunan kireçtaşı seviyeleri ile kanal güzergahında az bir bölümde karşılaşılacaktır. Ultramafitler ve kireçtaşı gibi kazılabilirlik açısından sert olan seviyeler kanal güzergahının yaklaşık % 30 unu kapsamaktadır. 5

172 Açık kanal, yükleme havuzu yeri ve cebri boru güzergahında sıyırma kazısı yapılıp, temel kayasının ayrışmış kısımları kazılarak sağlam kaya koşulları sağlanmalıdır. Bu aşamada yapılan gözlemlere göre, iletim hattında duraylılık ve taşıma gücü açısından problem görülmemektedir. Egemen I Santral Binası Yeri Santral binası yerinde temel kaya Soğukpınar melanjına ait kaya türleridir. Santral binası yerinde kalınlığı 1 il 5 m arasında değişen yamaç molozu bulunmaktadır. Nehir yatağında alüvyon kalınlığının 1 ile 6 m arasında değiştiği tahmin edilmektedir. Santral binası yerindeki kazılarda yamaç molozu, alüvyon ile kayacın ayrışmış kızımları kazılarak sağlam kaya koşulları sağlanmalıdır. Santral binası yerindeki kazılar 1 yatay / 3 düşey oranında alınmalıdır. Santral binası yerinde duraylılık, geçirimlilik ve taşıma gücü problemi bulunmamaktadır. Egemen II Regülatörü ve HES Yapı Yerleri Egemen II Regülatör Yeri Egemen II regülatör yerinde temel kayası Soğukpınar melanjına ait kaya türleridir. Regülatör yerinde kalınlığı 0,5 il 1 m arasında değişen yamaç molozu bulunmaktadır. Sağ sahilde ise kalınlığı dere yatağında yer yer 10 m ye kadar varan bitkisel toprak ve yamaç molozu bulunmaktadır. Bu aşamada yapılan gözlemlere göre, regülatör yerinde duraylılık, geçirimlilik ve taşıma gücü açısından problem görülmemektedir. Egemen II İletim Hattı Açık kanal, yükleme havuzu, vana odası ve cebri borudan oluşan Egemen II iletim hattı alüvyon ve Soğukpınar melanjı ile Karakaya formasyonuna ait kaya türleri üzerinde yer alacaktır. Güzergahı boyunca kalınlığı 0,5 m ile 5 m arasında değişen yamaç molozu bulunmaktadır. Soğukpınar melanjının yer aldığı Km ile arasındaki iletim hattı boyunca genel olarak şistler ve ultramafit kayaçlar yer almaktadır. Bloklar halinde bulunan kireçtaşı seviyeleri ile kanal güzergahında çok az bir bölümde karşılaşılacaktır. Km ile arasında kanal güzergahı, yükleme havuzu ve vana odası ile cebri boru güzergahı Karakaya formasyonu üzerinde yer almaktadır. Bu bölümde de kanal güzergahı boyunca kalınlığı yer yer 5 m ye ulaşan yamaç molozu örtüsü bulunmaktadır. Açık kanal, yükleme havuzu ve vana odası yeri ve cebri boru güzergahında yamaç molozu ve temel kayasının ayrışmış kısımları kazılarak sağlam kaya koşulları sağlanmalıdır. 6

173 Bu aşamada yapılan gözlemlere göre, iletim hattında duraylılık ve taşıma gücü açısından problem görülmemektedir. Egemen II Santral Binası Yeri Santral binası yerinde temel kaya Soğukpınar melanjına ait kaya türleridir. Santral binası yerinde kalınlığı 1 il 8 m arasında değişen alüvyon bulunmaktadır. Nehir yatağında alüvyon kalınlığının 1 ile 6 m arasında değiştiği tahmin edilmektedir. Nehrin taşkın yatağında yer alan santral binası yerinde bloklu malzeme ile karşılaşılması olasıdır. Santral binası yerindeki kazılarda yamaç molozu, alüvyon ile kayacın ayrışmış kısımları kazılarak sağlam kaya koşulları sağlanmalıdır. Santral binası yerinde duraylılık, geçirimlilik ve taşıma gücü problemi bulunmamaktadır. DOĞAL YAPI MALZEMELERİ Egemen I ve Egemen II regülatörleri ve HES yapı yerleri için gerekli doğal yapı malzemesi Nilüfer Çayı yatağındaki alüvyal çökellerden ve/veya kireçtaşı-mermer seviyelerinden kırmataş yöntemiyle karşılanacaktır. Nilüfer Çayı yatağında yağılan yüzeysel gözlemlere göre, yaktaki malzeme % 60 civarında ince malzeme, % 40 civarında iri malzemeden oluşmaktadır. Dere yatağında yeteli miktar ve kalitede alüvyon mevcuttur. Proje kapsamındaki ünite yerlerine ait jeoloji haritası ekil 1 de verilmektedir. 7

174 Depremsellik Proje Alanı, Bayındırlık ve İskan Bakanlığı tarafından hazırlanan Türkiye Deprem Bölgeleri Haritası na göre 1. derece deprem kuşağındadır (bk. ekil 2 10 ). Proje alanı nda yapılan tüm proje ve hesaplarda temel yapı ile ilgili kısımların inşaatında, yürürlükte olan tüm yapı ve deprem yönetmeliklerine, genel ve fenni şartnamelere ve Afet İşleri Genel Müdürlüğü deprem yönetmeliklerine uyulacaktır. Bu alanda yapılacak yapılar için Bayındırlık ve İskan Bakanlığı nın Deprem Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkındaki Yönetmelik esaslarına uyulacaktır. Proje Sahası ekil 2 Bursa İli Deprem Haritası 10 Kaynak: T.C Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Afet İşleri Genel Müdürlüğü, Deprem Araştırma Dairesi ( 8

175 EK-H BÖLGENİN METEOROLOJİK ÖZELLİKLERİ

176 Bölgenin İklimsel Özellikleri Genel İklim Koşulları Marmara Denizi kıyı şeridinde yer alan Bursa İli nde genellikle Akdeniz iklimi yaygın olup, yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Denizden iç kısımlara uzaklaştıkça yarı karasal iklim görülmektedir. İlde yağışın büyük bir kısmı yağmur şeklinde olmakla birlikte yükseltinin arttığı yerlerde yağış şekli kara dönüşmektedir. Proje sahalarına en yakın mesafede, uzun süreli ve güvenilir meteorolojik veriler Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu nda yapılmaktadır. Meteorolojik ve İklimsel Özellikler Bölgenin mevcut meteorolojik durumunun değerlendirilmesinde Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü nden (DMİ) elde edilen Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu Uzun Yıllar Bülteni ( ) kullanılmıştır. Bu istasyona ait bilgiler Tablo 1 de verilmiştir. Tablo 1 Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu Meteoroloji İstasyonu Verileri Çalışma Süresi Enlem 39,55 Boylam 29,04 Yükseklik 1063 m Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md., Bursa (Keles)Meteoroloji İstasyonu ( ) Rüzgar Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu 1975 ve 2006 yılları arası ölçüm kayıtlarına dayanarak, yıllık ortalama rüzgar hızı 2,0 m/sn, en hızlı esen rüzgar hızı ise 24,3 m/sn ile NE (kuzeydoğu) yönündedir. Hakim rüzgar yönü NE (kuzeydoğu) ve yıllık esme sayıları toplamı 6425 dir. Yıllık ortalama kuvvetli rüzgarlı gün sayısı ve fırtınalı gün sayısı sırasıyla 47,8 ve 4,2 dir. Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu yılları arası ölçülen rüzgar hızları ve yönleriyle ilgili özet veriler Tablo 2 de, aylık ortalama rüzgar hızları ekil 1 de verilmiştir. 1

177 Tablo 2 Aylara Göre Rüzgar Durumu Aylar Ortalama Rüzgar Hızı (m/s) En Hızlı Rüzgar Yönü Hızı (m/s) Ortalama Fırtınalı Gün Sayısı (>= 17.2 m/sn) Ortalama Kuvvetli Rüzgarlı Gün Sayısı ( m/s) Ocak 1,9 NE 23,8 0,6 3,5 ubat 2,0 NE 24,2 0,8 3,9 Mart 2,2 NE 22,7 0,6 4,5 Nisan 2,2 NE 24,0 0,5 3,7 Mayıs 2,0 NE 24,2 0,2 4,7 Haziran 2,0 NE 20,0 0,1 3,9 Temmuz 2,1 NE 18,1 0,2 5,0 Ağustos 2,1 NE 23,7 0,1 4,6 Eylül 2,0 NE 18,0 0,1 4,2 Ekim 1,8 S 23,0 0,3 3,6 Kasım 1,8 NE 24,3 0,3 3,0 Aralık 1,9 NNE 21,4 0,4 3,2 Yıllık 2,0 NE 24,3 4,2 47,8 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md., Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu ( ) 2,5 Ortalama Rüzgar Hızı (m/sn) 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 Ocak ubat Mart Nisan Mayıs Haziran Temmuz Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Aylar ekil 1 Aylık ortalama rüzgar hızları Sıcaklık Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu arası uzun yıllar meteoroloji verilerine göre yıllık ortalama sıcaklık değeri 9,5 C dir. En yüksek sıcaklık tarihinde 37,1 C, en düşük sıcaklık ise tarihinde -20,2 C olarak ölçülmüştür. Bölgenin aylara göre ortalama sıcaklık değişimleri Tablo 3 te, aylık ortalama sıcaklık değerleri ekil 2 de verilmiştir 2

178 Sıcaklık (C) En Yüksek Sıcaklık ( 0 C) Ortalama Sıcaklık ( 0 C) En Düşük Sıcaklık ( 0 C) Tablo 3 Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu Uzun Yıllar Sıcaklık Verileri AYLAR I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII 4,9 5,5 9,3 14,0 18,9 22,9 26,0 26,4 22,9 17,7 11,4 6,4 15,5 0,4 0,5 3,5 8,2 12,8 16,6 19,1 18,9 15,2 10,9 5,8 2,1 9,5-3,1-3,2-0,9 3,2 7,0 10,1 12,1 12,4 9,3 6,2 2,0-1,1 4,5 Kaynak: Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü, Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu ( ) Yıllık 25,0 20,0 Sıcaklık 15,0 10,0 5,0 0, Aylar ekil 2 Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu Aylık Ortalama Sıcaklık Değerleri ( ) Yağış Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu tarafından kaydedilen veriler, bölgedeki yıllık ortalama toplam yağış miktarının 721,1 mm olduğunu göstermektedir. Aylık ortalama toplam yağış miktarları göz önüne alındığında, ortalama en çok yağışın 104,3 mm ile Aralık ayında, en az yağışın ise 16,2 mm ile Temmuz ayında olduğu görülmektedir. Yıllık ortalama kar yağışlı günler sayısı 33,1, yıllık ortalama sisli günler sayısı 38,5, yıllık ortalama dolulu günler sayısı 1,5, yıllık ortalama kırağılı günler sayısı 37,8, yıllık ortalama orajlı günler sayısı 14,8 dir. Aylık yağış miktarı bilgileri Tablo 4 ve ekil 3 te verilmiştir. 3

179 Tablo 4 Aylık Toplam Ortalama ve Günlük Maksimum Yağış Miktarları (mm) Ay Toplam Ortalama Yağış (mm) Günlük Maksimum Yağış (mm) Ocak 95,2 73,5 ubat 76,7 44,7 Mart 73,5 39,7 Nisan 77,9 50,5 Mayıs 57,5 35,6 Haziran 38,8 44,2 Temmuz 16,2 25,7 Ağustos 16,7 35,4 Eylül 24,9 26,0 Ekim 52,2 47,1 Kasım 87,2 45,1 Aralık 104,3 129,9 Yıllık Toplam 721,1 129,9 Kaynak : Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md., Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu ( ) 140,0 120,0 Yağış Miktarı (mm) 100,0 80,0 60,0 40,0 20,0 0,0 Ocak ubat Mart Nisan May ıs Haziran Temmuz Ağustos Ey lül Ekim Kasım Aralık Ay Ortalama Toplam Günlük En Çok ekil 3 Aylık Toplam Ortalama ve Günlük Maksimum Yağış Miktarları Bağıl Nem Dağılımı Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu uzun yıllar meteorolojik verilerine göre bölgede yıllık ortalama bağıl nem oranı % 62 dir. Aralık ayı bağıl nem oranının % 71 ile en yüksek olduğu aydır. Mayıs ayı ise % 4 ile ortalama en düşük bağıl nemin olduğu aydır. Bölgedeki ortalama ve en düşük bağıl nem değerlerinin yıl içindeki değişimi Tablo 5 ve ekil 4 te gösterilmektedir. 4

180 Tablo 5 Aylık Ortalama ve Aylık Minimum Bağıl Nem Ay Ortalama Bağıl Nem (%) En Düşük Bağıl Nem (%) Ocak ubat 67 8 Mart 65 6 Nisan 63 6 Mayıs 60 4 Haziran 57 7 Temmuz 54 7 Ağustos 54 5 Eylül 56 6 Ekim 62 6 Kasım 66 6 Aralık Yıllık 62 4 Kaynak : Devlet Meteoroloji İşleri Gn. Md., Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu ( ) Bağıl Nem (%) Ocak ubat Mart Nisan May ıs Haziran Temmuz Ağustos Ey lül Ekim Kasım Aralık Ay Ortalama En Düşük ekil 4 Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu Aylık Ortalama Bağıl Nem Dağılımı ( ) Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu nda kaydedilen Uzun Yıllar Meteoroloji Verileri ( ) ekil 5, ekil 6 ve ekil 7 de verilmektedir. 5

181 ekil 5 Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu nda Kaydedilen Uzun Yıllar Meteoroloji Verileri-I 6

182 ekil 6 Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu nda Kaydedilen Uzun Yıllar Meteoroloji Verileri-II 7

183 ekil 7 Bursa (Keles) Meteoroloji İstasyonu nda Kaydedilen Uzun Yıllar Meteoroloji Verileri-III 8

184 NOTLAR ve KAYNAKLAR NOTLAR ve KAYNAKLAR

185

186 NOTLAR ve KAYNAKLAR 2

187 NOTLAR ve KAYNAKLAR 3