Yýllýk Ekonomik Rapor

Transkript

1 Yýllýk Ekonomik Rapor 2012

2 T.C. MALYE BAKANLII YILLIK EKONOMK RAPOR 2012 i

3 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Yllk Ekonomik Rapor, Maliye Bakanl internet sitesinde ( yer almaktadr. ii

4 İÇİNDEKİLER YÖNETİCİ ÖZETİ...1 I. KÜRESEL EKONOMİK GELİŞMELER... A. KÜRESEL EKONOMİDE GENEL DURUM... B. SON DÖNEM KÜRESEL RİSKLER Gelişmiş Ekonomilerde Zayıf Büyüme ve Yüksek İşsizlik...16 i. Avro Bölgesi nde Durgunluk ve Devam Eden Borç Sarmalı...16 ii. ABD deki Belirsizlikler Gelişmekte Olan Ülkelerde Büyümenin Sert Biçimde Yavaşlaması Küresel Ekonomideki Yavaşlamaya Rağmen Artan Emtia Fiyatları...22 II. BÜYÜME...2 A. YUMUŞAK İNİŞ VE İÇ TALEPTE DENGELENME SÜRECİ Kriz Sonrası Güçlü Büyüme ve İç Talep Yumuşak İniş Süreci Yeniden Dengelenme İç Talep ve Özel Tüketimde Yavaşlama...1 B. SON GELİŞMELER... III. İŞGÜCÜ PİYASASI...41 A. İŞGÜCÜ PİYASASINDA SON GELİŞMELER Genel Değerlendirme Sektörlere Göre İşgücü Verileri Eğitim Durumuna Göre İşgücü Verileri Cinsiyete Göre İşgücü Verileri...0. Kayıt Dışı İstihdam...1 B. İŞKUR VERİLERİ...2 IV. ÖDEMELER DENGESİ, REEL DÖVİZ KURU VE DIŞ BORÇ... A. ÖDEMELER DENGESİ Cari İşlemler Hesabı... i. Dış Ticaret Dengesi... ii. Hizmetler Dengesi, Gelir Dengesi ve Cari Transferler Sermaye ve Finans Hesabı...6 B. REEL DÖVİZ KURU...2 C. TOPLAM DIŞ BORÇ STOKU VE ULUSLARARASI YATIRIM POZİSYONU...4 iii

5 Yıllık Ekonomik Rapor Dış Borç Stokundaki Gelişmeler Dış Borç Servisindeki Gelişmeler.... Uluslararası Yatırım Pozisyonu...8 V. ENFLASYON VE PARA POLİTİKASI...8 A. PARA POLİTİKASI...8 B. ENFLASYON Tüketici Fiyatlarındaki Gelişmeler Üretici Fiyatlarındaki Gelişmeler...4 VI. YURTİÇİ MALİ PİYASALAR... A. GENEL DEĞERLENDİRME... B. İSTANBUL MENKUL KIYMETLER BORSASI (İMKB)... C. TAHVİL VE BONO PİYASALARI İMKB Tahvil-Bono Piyasası Yıllık Tahvil Faizi ve Yıllık CDS Primi...6 D. DÖVİZ KURLARINDAKİ GELİŞMELER...8 E. İSTANBUL ALTIN BORSASI (İAB)...1 F. VADELİ İŞLEMLER VE OPSİYON BORSASI (VOB)...1 G. FİNANSAL DERİNLEŞMEYİ SAĞLAMAK İÇİN ATILAN ADIMLAR Bireysel Emeklilik Sistemi Girişim Sermayesi.... İş Melekleri Sukuk... VII. BANKACILIK SEKTÖRÜ... Temel Ekonomik Göstergeler...12 KAYNAKÇA...12 KUTULAR Küresel Ekonomide Temel Öncelik: Kriz Yönetimi Dünya da Genç İşsizlik Sorunu... 4 İstanbul Finans Merkezi Projesi...4 iv

6 SUNU Bu Rapor, Türkiye ve dünya ekonomisi hakknda bilgi vermek amacyla, 018 sayl Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanununun 18 inci maddesi gereince 201 Yl Merkezi Yönetim Bütçe Kanunu Tasars ekinde sunulmutur. v

7 vi Yıllık Ekonomik Rapor 2012

8 YÖNETC ÖZET Küresel Görünüm Küresel krizin üzerinden yaklak be yl geçmi olmasna ramen; bata gelimi ekonomiler ve Avro Bölgesi olmak üzere birçok ülke, temel makroekonomik ve finansal sorunlarn halen çözememitir. Avro Bölgesi ndeki borç krizi ve ABD deki belirsizliklerin devam etmesi ve özellikle jeopolitik risklere bal olarak yüksek seyreden petrol fiyatlar nedeniyle 2012 ylnda da küresel ekonomideki performans kayb devam etmitir. Küresel büyüme beklentileri de son dönemde uluslararas kurulular tarafndan aa yönde revize edilmektedir. Örnein; IMF nin son tahminlerine göre küresel büyümenin 2012 ve 201 yllarnda srasyla yüzde, ve yüzde,6 olmas beklenmektedir. Kriz sonras gelimi ülkelerde büyüme performansnn düük seyretmesi sonucu, söz konusu ekonomilerin hala kriz öncesi seviyelerini yakalayamadklar görülmektedir. Avro Bölgesi ekonomilerinde daralma halen devam ederken ABD de ise henüz isizlii azaltacak bir büyüme seviyesine ulalamamtr. Son dönemde küresel büyümenin motoru olan gelimekte olan ekonomilerin de ivme kaybettii görülmektedir ylnda Avro Bölgesi nin yüzde 0,4 orannda daralmas beklenirken ABD nin yüzde 2,2 orannda, gelimekte olan ekonomilerin ise yüzde, orannda büyümesi öngörülmektedir yl küresel beklentilerde iyileme salayan gelimelerle balam olsa da yln devamnda aa yönlü riskler yeniden belirginlemitir. Bu riskleri u ekilde snflandrabiliriz: 1. Gelimi Ekonomilerde Zayf Büyüme ve Yüksek sizlik i. Avro Bölgesi nde Durgunluk ve Devam Eden Borç Sarmal ii. ABD deki Belirsizlikler 2. Gelimekte Olan Ülkelerde Büyümenin Sert Biçimde Yavalamas. Küresel Ekonomideki Yavalamaya Ramen Artan Emtia Fiyatlar 1 IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim

9 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Türkiye Ekonomisi Küresel krizin etkilerinden hzla kurtulan Türkiye ekonomisi kriz döneminde ertelenmi iç talebin de etkisiyle, 20- yllarnda özel sektör öncülüünde güçlü ve iç talep kaynakl bir büyüme süreci yaamtr. 20 ve 20 yllarnda ortalama yüzde 8,8 büyüyen Türkiye ekonomisi, bu performans ile dünyada kriz sonras en hzl büyüyen ekonomiler arasnda yer almtr. Bu dönemde özel sektör tüketim ve yatrm harcamalarndaki art, özellikle iç talep kaynakl canlanmann itici gücü olmu ve büyümeyi önemli ölçüde etkilemitir. Anlan dönemde Türkiye ekonomisi iç talebe dayal büyürken d talep büyümeyi olumsuz yönde etkilemitir. Ancak, büyümenin kompozisyonu 20 ylnn ikinci yars ile küresel ekonomideki yavalama ve içeride de alnan önlemler neticesinde yeniden dengelenme sürecine girmitir. Ekonomiyi soutmak için alnan önlemlerin etkisiyle birlikte dengeli bir biçimde yavalamaya balayan Türkiye ekonomisi, 20 in ikinci yarsndan itibaren yumuak ini patikasna doru yönelmitir. Yumuak ini süreci, büyümenin kompozisyonunun iç ve d talep arasnda dengelenmesi ve dolaysyla büyümenin normallemesidir. 20 ylnn ilk yarsnda yüzde, olan büyüme yavalayarak yln ikinci yarsnda yüzde 6,8 olmutur ylnn ilk yarsnda ise bu rakam yüzde,1 e kadar gerilemitir. Bu süreçte iç talebin katks azalm, d talep ise büyümeye önemli katklarda bulunmutur ylnn ilk yarsnda iç talep büyümeyi 0, puan aaya çekerken d talep ayn dönemde büyümeye,1 puan katkda bulunmutur. Küresel ekonomide belirsizliklerin artarak devam ettii bu dönemde Türkiye ekonomisi yumuak ini sürecini baaryla devam ettirmektedir. Bu çerçevede 2012 ylnda yüzde,2 lik bir büyüme tahmin edilmektedir. En önemli ticaret ortamz Avro Bölgesinin resesyonda olduu bir dönemde Türkiye nin bu performans önemli bir baardr. Türkiye ekonomisinde 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren yaanan yumuak ini sürecine paralel olarak cari açkta da önemli bir daralma görülmektedir. Kriz sonras dönemde Türkiye ekonomisinin iç talep eksenli büyümesi, Arap Bahar nedeniyle d ticaret fazlas verdiimiz baz ülkelerde yaanan skntlar, en büyük ticaret ortamz olan AB deki iç talebin zayf seyri ve yüksek emtia fiyatlar nedeniyle cari açn GSYH ye oran 20 ylnda yüzde lara kadar yükselmiti. Ancak 20 ylnn sonundan itibaren 2

10 alnan önlemler ve ekonomide yaanan dengelenmeye paralel olarak cari açk, özellikle 20 ylnn son çeyreinden itibaren düüe geçmitir. Bu eilimin yln geri kalannda da devam ederek cari ilemler açnn GSYH ye orannn, 2012 yl sonunda yüzde, e inecei tahmin edilmektedir. Küresel krizden çk sürecinde Türkiye, güçlü büyüme performans ve alnan tedbirler sayesinde istihdam yaratma konusunda dünyada en fazla mesafe kaydeden ülkelerden birisi olmutur. stihdamda ciddi oranda artlar meydana gelmitir. 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren ekonomide yaanan yumuak ini süreci, 2012 ylnda igücü piyasasna yansmtr. 20 ylnn ilk yarsnda bir önceki yln ayn dönemine göre 1,4 milyon istihdam yaratlmken 2012 ylnn ilk yarsnda bir önceki yln ayn dönemine göre 66 bin kiilik ilave istihdam yaratlmtr. Gelimi birçok ülkede istihdam kayplarnn telafi edilemedii bir ortamda Türkiye de istihdam, 200 den Haziran 2012 dönemine kadar 4,8 milyon kii artmtr. Ayn dönemde Avro Bölgesi nde yaklak 2, milyon, ABD de ise 2,8 milyon istihdam kayb yaanmtr. Bu rakamlardan da görülebilecei üzere, Türkiye ekonomisi istihdam art açsndan gelimi ülkelerden olumlu yönde ayrmtr. stihdam piyasasnn canlanmas ile birlikte isizlik oranlar da hzl bir ekilde gerilemitir. Böylece 200 yl sonunda yüzde 14 e yükselen manet isizlik oran 20 yl sonunda tek haneye düerek yüzde,8 olarak gerçeklemitir. Bu oran, Haziran 2012 itibaryla yüzde 8 e dümütür. Böylece, isizlik oran son on yln en düük seviyesine gelmitir. 20 ylnda isiz says bir önceki yla göre 41 bin kii azalarak 2 milyon 61 bin kiiye dümütür. Mevsimsellikten arndrlm isizlik oranlarnn lml büyüme döneminin yansmas olarak yüzde seviyesinde yatay bir seyir izledii görülmektedir. Ancak kriz srasnda yüzde 1 düzeyine sçrayan isizlik oran, Haziran 2012 de yüzde 8, a gerileyerek serinin tutulmaya baland 200 den bu yana görülen en düük isizlik oran olmutur. ABD ve Avro Bölgesi nde ise isizlik oran hala kriz öncesi seviyenin üstündedir. Küresel kriz sonrasnda gelimi ülke merkez bankalarnn krizin etkilerini snrlamak amacyla uyguladklar parasal genileme politikalarnn, gelimekte olan birçok ülkede olduu gibi, Türkiye üzerinde de önemli yansmalar olmutur. Nitekim bu dönemde merkez bankalarnn fiyat istikrar ile birlikte finansal istikrara da odaklanmalar gerei

11 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 ortaya çkmtr. Dolaysyla TCMB, merkez bankaclna dair yeni anlay ve küresel ekonominin etkisiyle 20 ylnn sonlarndan itibaren yeni bir para politikas çerçevesi uygulamaya koymutur. Bu politika çerçevesinde enflasyon hedeflemesine finansal istikrar amac eklenmi ve bu amaca yönelik zorunlu karlklar ve faiz koridoru gibi yeni politika araçlar kullanlmaya balanmtr ylnn ilk çeyrei itibaryla belirginleen iç talepteki yavalama ve geçici fiyat hareketlerinin yllk enflasyon üzerindeki etkilerinin kademeli olarak ortadan kalkmas sonucu enflasyon düü eilimine girmitir. ç ve d talep arasndaki dengelenme öngörüldüü ekilde devam ederken enflasyondaki düüün de yln son çeyreinde belirginleecei tahmin edilmektedir. Bununla birlikte enerji fiyatlarnn yüksek seyri ve enflasyonun bir süre daha hedefin üzerinde seyredecek olmas temkinli bir duru gerektirmektedir yl Austos ay itibaryla yüzde 8, olarak gerçekleen enflasyonun OVP ye göre ylsonunda yüzde,4 olarak gerçeklemesi beklenmektedir. 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren Avro Bölgesi ndeki mali sorunlarn derinlemesi yurtiçi mali piyasalarda dalgalanmalar yaanmasna neden olmutur. Ancak bata cari açktaki daralma olmak üzere olumlu makro göstergeler ve güven ortam sayesinde mali piyasalar yurt d piyasalardan pozitif yönde ayrmtr. Nitekim yavalayan ekonomiye ramen MKB de 20 ylnda yaanan kayplarn büyük ölçüde telafi edildii görülmektedir. Dünya ekonomisinde aa yönlü risklerin önümüzdeki dönemde de devam etmesi beklenmektedir. Küresel ekonomide risklerin giderek arlk kazanmas ve küresel büyüme görünümünün daha da zayflamas, gelimekte olan ülkelerin mali dengelerini olumsuz etkileyebilecektir. Önümüzdeki dönemde küresel belirsizliklere ramen Türkiye ekonomisinin dayankllnn korunmas açsndan son yllarda uygulanan ihtiyatl maliye politikalarnn önümüzdeki dönemde de devam etmesi kritik önem tamaktadr. Mali disiplinin kalitesini artracak ve tasarruf açn azaltacak yapsal reformlarn sürdürülmesi ekonomide istikrar destekleyecektir. 4

12 2 0 I 1 2 KÜRESEL EKONOMİK GELİŞMELER

13 6 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

14 Küresel Ekonomik Gelişmeler I. KÜRESEL EKONOMK GELMELER A. KÜRESEL EKONOMDE GENEL DURUM Küresel krizin üzerinden yaklak be yl geçmi olmasna ramen; bata gelimi ekonomiler ve Avro Bölgesi olmak üzere birçok ülke temel makroekonomik ve finansal sorunlarn halen çözememitir. Gelimi ekonomilerde düük büyüme, yüksek isizlik ile devam eden mali ve finansal sorunlar, 20 ylndaki güçlü toparlanmann 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren ivme kaybetmesine neden olmutur. 20 ylnda yüzde,1 orannda gerçekleen küresel büyüme, 20 ylnda yüzde,8 e gerilemitir ylnda küresel büyümede görülen bu performans kaybnn temel nedeni, yln ikinci yarsndan itibaren derinleen Avro Bölgesi borç krizi olmutur. Avro Bölgesi ve ABD deki belirsizliklerin devam etmesi ve özellikle jeopolitik risklere bal olarak yüksek seyreden petrol fiyatlar nedeniyle 2012 ylnda da küresel ekonomideki performans kayb devam etmitir. Nitekim kriz sonras gelimi ülkelerde büyüme performansnn düük seyretmesi sonucu, söz konusu ekonomilerin hala kriz öncesi seviyelerini yakalayamadklar görülmektedir. Avro Bölgesi ekonomilerinde daralma halen devam ederken Japonya ve ABD de büyüme kriz öncesi seviyelerine yakn seyretmektedir. Gelimi ekonomilerde 20 ylnda yüzde 1,6 olarak gerçekleen büyümenin 2012 ylnda yüzde 1, e gerilemesi öngörülmektedir. 20 ylnda yüzde 1,4 orannda büyüyen Avro Bölgesi nin 2012 ylnda yüzde 0,4 orannda daralmas beklenmektedir. ABD de ise bu oran 20 ylnda yüzde 1,8 iken 2012 ylnda yüzde 2,2 olmas beklenmektedir. 2 1 IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2012.

15 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik I.A.1 Gelimi Ekonomilerde GSYH (200-Ç4=0) Ç Ç1 Ç2 Ç Ç4 200-Ç1 Ç2 Ç Ç4 20-Ç1 Ç2 Ç Ç4 20-Ç1 Ç2 Ç Ç Ç1 Ç2 Kaynak: Eurostat ABD Avro Bölgesi Japonya Kriz sonras hzl bir ekilde yükselen isizlik oranlar; ABD, Avro Bölgesi ve Japonya da hala kriz seviyesinin çok üzerinde seyretmektedir. 20 ylnda gelimi ülkelerde isizlik oran yüzde 8, iken 2012 ylnda yüzde,1 e yükselmesi öngörülmektedir. Uluslararas Çalma Örgütü (ILO) Küresel stihdam Trendleri Raporu, Nisan 2012 Güncellemesi. 8

16 Küresel Ekonomik Gelişmeler Grafik I.A sizlik Oranlar (Aralk 200=0, yüzde, m.a.) Kaynak: Eurostat, BLS ABD Avro Bölgesi Japonya Ülke gruplar itibaryla bakldnda ise küresel büyümenin motorunun gelimekte olan ekonomiler olduu gözlenmektedir. 20 ylnda, gelimi ekonomiler yüzde 1,6 orannda büyürken gelimekte olan ekonomiler yüzde 6,2 lik bir büyüme göstermitir. Bu ayrma, 2012 ylnda da devam ediyor olmakla birlikte gelimekte olan ekonomilerde de önemli oranda yavalama gözlenmektedir ylnda Avro Bölgesi nin yüzde 0,4 orannda daralmas beklenirken ABD nin yüzde 2,2 orannda, gelimekte olan ekonomilerin ise yüzde, orannda büyümesi öngörülmektedir. 4 4 IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2012.

17 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik I.A. 8 Ülke Gruplar tibaryla Yl Büyüme Oranlar (Yüzde),8,2 6, ,8,,6 2,2 2,2 1,8 2,1 1,2 1,4 0,2, 2,6 2,0 4,,,2-2 -0,8-0,4 Dünya ABD Japonya Avro Bölgesi Orta ve Dou Avrupa Gelimekte Olan Asya Latin Amerika Kaynak: IMF, WEO Ekim Gelimekte Olan Ülkeler 20 ylnda olduu gibi 2012 ylnda da Avro Bölgesi ndeki gelimeler küresel ekonomik görünümün temel belirleyicisi olmutur ylnn ilk aylarnda Avrupa da borç krizine kar atlan yapsal, mali ve parasal admlarn neticesinde uluslararas platformda nispeten olumlu bir hava hakim olmutur. Yunanistan n kemer skma tedbirleri, özel sektörün elindeki Yunan tahvillerinden oluan borcun büyük bir ksmn silmesi (borç yaplandrmas), Avrupa Finansal stikrar Fonu (EFSF) nun büyüklüünün 800 milyar avroya çkarlmas ve Avrupa Merkez Bankas (ECB) nn 1 trilyon avroyu bulan LTRO (uzun vadeli yeniden finansman) operasyonu geçici de olsa piyasalarda bir rahatlama salamtr. Ancak tüm bu önlemlere ramen, Avro Bölgesi nde kriz derinleerek ekonomik resesyona dönümütür ylnn ikinci yarsnda, öncelikle jeopolitik riskler nedeniyle artan petrol ve dier emtia fiyatlar, ardndan da spanya da patlak veren bankaclk ve borç krizi makroekonomik ortamn tekrar bozulmasna neden olmutur. Bu dönemde Avro Bölgesi nde çevre ülkelerin yansra çekirdek ülkelerden olan Almanya da dahi ekonomik faaliyet yavalamtr. Bu tarihten itibaren Avro Bölgesi Satnalma Yöneticileri

18 Küresel Ekonomik Gelişmeler Endeksi (PMI) devaml düü kaydetmitir. Avro Bölgesi isizlik oran da trmanarak rekor seviyelere ulamtr. Grafik I.A Küresel Ekonomik Faaliyet (Satnalma Yöneticileri Endeksi, PMI) Gelimi Ekonomiler (imalat endeksi) Gelimekte Olan Ekonomiler (imalat endeksi) Küresel (bileik endeks) Kaynak :IMF WEO Ekim 2012, Bloomberg ABD ekonomisi ise 2012 ylnda Avro Bölgesi ne kyasla daha iyi bir performans sergilemi olmakla birlikte istenen ivmeyi yakalayamamtr. Yln ilk çeyreinde, ABD den gelen büyüme ve istihdam verileri olumlu bir hava yaratm olsa da bu toparlanma sinyalleri kalc olmamtr. ABD ekonomisinde 2012 ylnn ilk çeyreinde yüzde 2 orannda büyüme gerçeklemi ve isizlik son üç yln en düük seviyesine gerilemitir; ancak ikinci çeyrekte yalnzca yüzde 1, orannda büyüyen ekonomide isizlik de yüksek seyretmektedir. 6 ABD PMI da, 20 yl ikinci çeyreinden bu yana düüünü sürdürmektedir. Gelimi ülkelere kyasla ekonomik görünümün daha güçlü olduu gelimekte olan birçok ekonomide ise 2012 ylnda da büyüme bakmndan ayrma devam etmi; ancak lml bir büyüme gözlenmitir. Bu ekonomilerde gelimi ülkelerdeki sorunlara bal Satnalma Yöneticileri Endeksi (PMI) için 0 eik deer olarak kabul edilmitir. Endeksin bu deerin altna inmesi imalat sektöründe daralma, üstüne çkmas ise genileme anlamna gelmektedir. 6 The Economist.

19 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 olarak 2012 ylnn ilk yarsnn sonlarna doru yavalama iaretleri görülmeye balamtr. Dünyann en büyük ikinci ekonomisi ve en büyük emtia tüketicisi Çin in ise 2012 ylnn ikinci yarsnda son yln en düük büyümesini kaydettii gözlenmitir. Avrupa ve ABD'den gelen talepteki düü, Çin ekonomisinin temel motorlarndan biri olan ihracat aa çekerken ülkenin iç talep büyümesi aç kapatacak boyutlarda ilerleme kaydedememitir. stihdam tarafna bakldnda ise büyüme ile yakn ve ters yönlü ilikisi dolaysyla 20 ylnda, özellikle gelimi ekonomilerde olmak üzere, isizliin yükseldii görülmektedir yl rakamlar da bunun devamna iaret etmektedir. Uluslararas Çalma Örgütü (ILO) gelimi ülkelerdeki zayf ekonomik performans dolaysyla 20 ve 2012 yllarna ilikin isizlik oranlarn geçtiimiz Nisan aynda yukar yönlü olarak revize etmitir. Gelimi ekonomiler isizlik oran, 20 ylnda yüzde 8, e çkmtr; 2012 için ise bu orann yüzde,1 e yükselmesi öngörülmektedir. stihdamdaki aa yönlü gidiat gelimi ekonomiler açsndan açklayan iki önemli mekanizma mevcuttur. Buna göre; artan borçlanma maliyetleri bu ekonomileri daha fazla kemer skma önlemi almaya iterek talebi ksmaktadr. Dier yandan Avro Bölgesi nde mevcut zayf iç talep ve döviz kurlarndaki esneksizlik nedeniyle düen ihracat da büyümeyi olumsuz etkilemektedir. Gelimekte olan ekonomiler ise manevra alanlarnn daha yüksek olmas ve büyüme açsndan çok daha iyi bir performans göstermeleri sayesinde nispeten daha az etkilenmi görünmektedir. Bu grupta isizlik oranlar küresel isizlik orannn altnda seyretmektedir. Küresel isizlik oran 20 ylnda yüzde 6 iken 2012 ylnda bu orann yüzde 6,1 olmas beklenmektedir. 12

20 Küresel Ekonomik Gelişmeler Grafik I.A. Ülke Gruplar tibaryla Dönemi sizlik Oranlar (Yüzde),1 8,8 8, 8 6 6,1 6,0 6,1 4,2 4,2 4, 4,8 4, 4, 4 Dünya Gelimi Ekonomiler ve Avrupa Birlii Dou Asya Güneydou Asya ve Pasifik Kaynak: ILO Borç krizinin çözümü amacyla 20 yl son çeyrei ve 2012 yl ilk çeyreinde alnan kararlar ilk etapta piyasalarda iyileme salasa da yln devamnda bölge ekonomilerinde politika yapclarn piyasalar tatmin edici kararlar alamamas risk algsnn bozuk seyretmesine neden olmutur. Özellikle spanya ve talya nn borçlanma maliyetleri mali sürdürülebilirlik endiesi ile dönem dönem keskin artlar göstermitir. spanya da mali sistemin sal ve bunun olas mali etkileri hakkndaki üpheler piyasalarda çalkant yaratmtr. Bu dönemde Avro Bölgesi borç krizindeki ekonomiler ve bankalar, kredi derecelendirme kurulular tarafndan ard ardna not indirimleri görmütür. 1

21 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Tablo I.A.1 PIIGS Ülkeleri* Kredi Notlar 200 Son Durum Basamak Fark Yunanistan A CCC talya AA- A- rlanda AAA BBB+ 8 spanya AAA BBB 6 Portekiz AA BB+ 8 Kaynak: Fitch Ratings *Portekiz, talya, rlanda,yunanistan, spanya spanya nn yllk tahvil faizinin, özellikle ülkenin ve bankalarnn kredi notlarnn düürüldüü Ekim 20, Mays 2012 ve Haziran 2012 tarihlerinde kritik seviye olan yüzde 6 y at gözlenmitir. Borç krizine kar atlan olumlu admlarn ertesinde ise faizin tekrar dütüü gözlenmektedir yl ikinci çeyreinde Yunanistan da artan politik ve finansal belirsizlik, spanya nn bankaclk sektörü problemleri ve hükümetlerin mali uyumda gösterecekleri ilerleme hususundaki üpheler finansal piyasalarda stresi tetikleyen temel unsurlar olmutur. Austos aynda ise ECB den gelen konjonktürün gerektirdii politikalar uygulama konusundaki kararllk açklamalar ve yeni bir tahvil alm plannn duyurulmas ile spanya ve talya nn yllk tahvil faizlerinde düü gözlenmitir. Söz konusu faizler, Eylül aynn ortalarnda -Haziran ayndan beri ilk defakritik seviye olan yüzde 6 nn altna inmitir. 14

22 Küresel Ekonomik Gelişmeler Grafik I.A.6 Avro Bölgesi'nde Risk Takvimi ( Yllk Tahvil Faizi, Yüzde), Borçkrizininyaylmasnn getirdiipanik(ilketki) Eurogroup'unEFSF vespanyakararlar ECBTahvil alm program duyurusu 6, Yunanistan,EFSFveLTROkararlar ilegelennormalleme, 4, Kaynak: Bloomberg spanya talya Küresel kriz sürecinde ECB ve Fed, finansal piyasalarn toparlanmasn salamak ve dolaysyla ekonomiyi canlandrmak amacyla dönem dönem uyguladklar parasal genileme operasyonlarna 2012 ylnda da devam etmitir. Eylül aynda ECB, yeni bir tahvil alm program açklam; Fed de bir parasal genileme operasyonu (QE-) duyurusu yapmtr. ECB bilançosu, yalnzca 2012 ylnn ilk dokuz aynda yüzde 14, orannda büyümütür. 1

23 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik I.A. 0 Fed ve ECB Bilançolar (Eylül 2008=0) Eylül 2012: QE- duyurusu Kasm 2008: QE-1 Kasm 20: QE-2 Mart 2012: LTRO-2 Aralk 20: LTRO Kaynak: Bloomberg Fed ECB Eylül 2012: Yeni tahvil alm program duyurusu B. SON DÖNEM KÜRESEL RSKLER 2012 yl küresel beklentilerde iyileme salayan gelimelerle balam olsa da yln devamnda aa yönlü riskler yeniden belirginlemitir. Halihazrda; Avro Bölgesi ndeki borç krizi, ABD ekonomisinin tekrar yavalayarak ikinci bir resesyon yaamas, Çin ekonomisinde sert ini ve emtia fiyatlarndaki yükseli en önemli riskleri oluturmaktadr. 1. Gelimi Ekonomilerde Zayf Büyüme ve Yüksek sizlik i. Avro Bölgesi nde Durgunluk ve Devam Eden Borç Sarmal Avro Bölgesi nde halihazrda en temel sorun güven ortamnn yokluudur. Bölge ekonomisi için alnan kararlar ve uygulanan politikalara ramen gerekli güven henüz olumamtr. Bu nedenle de ekonomi ajanlarnn yüksek risk alglamas sürmektedir. Bunun yansra, Bölge de yavalayan büyüme ve yüksek isizlik, mali disiplini salama amacn zora sokmaktadr. Yavalayan büyüme nedeniyle hükümet gelirleri azalrken yüksek isizlik dolaysyla da giderler artmaktadr. Böyle bir konjonktürde, ar sk maliye politikalar da ekonomiyi resesyona sürüklemektedir. 16

24 Küresel Ekonomik Gelişmeler Avro Bölgesi nde derinleecek bir borç krizi, ticaret ve finansman kanallar ile küresel ekonomik faaliyeti de aa çekecektir. ABD den sonra dünyann ikinci büyük ekonomisi olan Avro Bölgesi, küresel ekonominin yüzde 18,8 ini oluturmaktadr. Bu durum göz önünde bulundurulduunda, borç krizinin derinlemesinin küresel ekonomi bakmndan tekil ettii riskin büyüklüü de ortaya çkmaktadr. Son yllarda borç krizi ile bouan Avrupa da, birçok gelimi ülkenin borç stoku, kriz öncesine kyasla dramatik artlar kaydetmitir. Yunanistan ve rlanda nn borç stoku/gsyh oranlar 200 ylnda srasyla yüzde,4 ve yüzde 2 iken 20 ylnda bu oranlar yine srasyla yüzde 16,4 ve yüzde 6, e ulamtr. Bir baka ifadeyle, bu süre içerisinde Yunanistan n borç stoku oran yar yarya art kaydederken rlanda nnki dört katna çkmtr. Ayn ekilde Portekiz in borç stoku oran da yar yarya artarken spanya nnki neredeyse iki katna çkmtr. Borç krizinin alabilmesi için temel öncelik çözüm yolunda ortak bir siyasi iradenin ortaya konulmasdr. Bu nedenle bütün AB kurumlarnn beraber hareket etmesi ve alnan kararlarn ciddiyetle uygulanmas büyük önem tamaktadr. Avro Bölgesi nde alnan kararlar ve bunlarn tamamyla uyguland dikkate alndnda dahi döneminde borç stokunun, hz keserek de olsa, artaca öngörülmektedir. Sorunlu ekonomilerin uyguladklar mali uyum paketlerine ramen, geçmiten gelen sorunlarn yaratt harcama basks sürmektedir. 1

25 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik I.B Avro Bölgesi'nde Borç Stoku/GSYH (200=0) Kaynak: IMF WEO Ekim 2012 spanya Avro Bölgesi talya Avro Bölgesi nde çözüm için politika faiz oranlarnn düük tutulmaya ve geleneksel olmayan para politikalarnn uygulanmaya devam edilmesi; ksa dönemde snrl, orta ve uzun dönemde ise daha kuvvetli bir mali uyumun sürdürülmesi büyük önem tamaktadr. ii. ABD deki Belirsizlikler ABD ekonomisinde büyüme zayf seyretmektedir. Bu nedenle Fed, beklendii üzere, Eylül aynda üçüncü bir parasal genileme operasyonu (QE-) karar almtr. ABD de 2012 ylnda büyümenin yüzde 2,2 orannda, isizliin ise yüzde 8,2 orannda gerçekleecei öngörülmektedir. IMF Dünya Ekonomik Görünümü Raporu, Ekim

26 Küresel Ekonomik Gelişmeler Grafik I.B.2 8 ABD'de Büyüme ve sizlik (Yüzde),6,,0 8, , , sizlik Oran GSYH Büyüme (sa eksen) Kaynak: IMF WEO Ekim ABD de ekonomik faaliyetin krlgan görünümünün yansra, orta dönemde en önemli risk, mali uçurum 8 olumas olarak belirmektedir. ABD de karar alclarn 20 ylnda devreye sokulan vergi kesintilerinin uzatlmas ve harcama kesintilerinin kaldrlmas hususlarnda anlaamamas olasl küresel tansiyonu artrmaktadr. Bu olaslk ise, ABD de büyümenin yavalamas ve bulaclk etkisi ile dünyann geri kalann da olumsuz etkilemesi anlamna gelmektedir. Bunun yansra, federal borç tavannn artrlamamas halinde de geçtiimiz yl Austos aynda yaand üzere, finansal piyasalarda bir çöküntü yaanabilir ve ayn zamanda tüketici ve i çevresi güveninde bozulma görülebilir. 8 Mali Uçurum (fiscal cliff), ABD de vergiler ve harcamalar olmak üzere iki balk altnda alnmas beklenen kararlarn hem ABD ekonomisi hem de dier ekonomiler üzerinde yaratmas muhtemel olumsuz etkileri ifade etmek üzere kullanlan kavramdr. 1

27 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik I.B. ABD Yllar tibaryla Bütçe Aç/GSYH (Yüzde) 1, 1,2,1 8, 6, 2, Kaynak: IMF WEO Ekim Gelimekte Olan Ülkelerde Büyümenin Sert Biçimde Yavalamas Gelimekte olan ekonomiler bakmndan yakn dönem için en temel aa yönlü risk d talepteki zayflama olarak görülmektedir. Gelimekte olan ekonomiler 20 ylndaki yüksek büyümenin ardndan 2012 ylnda normalleme sürecine girmi ve lml bir büyüme performans sergilemilerdir. Bunun yansra gelimi ekonomilerdeki durgunluk sebebiyle gelimekte olan ekonomilerin birçounda ihracat performans da ciddi biçimde dümütür. Halihazrda gelimekte olan ekonomilerde politika sklamasnn yerini gevemeye brakmasyla birlikte 2012 ylnn ikinci yarsnda büyümenin tekrar ivme kazanaca öngörülmektedir. Ancak büyümenin, ksmen finansal derinleme ksmen de hzl kredi büyümesi ile yl akn bir süredir tarihi trendin üzerinde seyrettii ve mevcut zayf küresel büyüme ortam dikkate alndnda 2012 ylnda da beklentinin altnda kalmas muhtemel görünmektedir. 20

28 Grafik I.B.4 Gelimekte Olan Ekonomilerde Büyüme (Yüzde) Brezilya Çin Hindistan Endonezya Meksika Rusya Kaynak: IMF WEO Ekim 2012 Tamamen ihracata bal büyüyen bir ekonomi olan Çin ise gelimi ekonomilerdeki durgunluktan nasibini en çok alan ekonomi olmutur. Avro Bölgesi ve ABD gibi ekonomilerden ald talepteki sert düü dolaysyla ülkede ihracat 20 ylnda büyük oranda gerilemitir. D talep ve dolaysyla ihracattaki zayflama nedeniyle ülkenin yatrmlarnda yaanacak olas bir yavalama ise kendisinin yansra hem bulaclk etkisi ile içinde bulunduu bölgedeki dier ülkeler için hem de emtia bamls ekonomiler için önemli bir tehdit oluturacaktr. 21

29 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik I.B GSYH Büyümesi (yüzde) Cari Fazla (sa eksen, milyar dolar) Kaynak: IMF WEO Ekim 2012 Çin'de Büyüme ve D Ticaret Mal ve Hizmet hracat Hacmi (yüzde) Bu riski bertaraf edebilmek amacyla; Çin ekonomisinde yurtiçi tasarruftan yurtiçi tüketime kayma anlamna gelen bir yeniden dengelenme bata Çin ve bulaclk etkisi nedeniyle olumsuz etkilenebilecek dier ekonomiler için olmazsa olmaz art olarak görülmektedir. Böyle bir dengelenmenin ksa vadede yarataca olumsuz etkiler olmakla birlikte uzun vadede Çin in artan iç tüketim talebi ve azalan emtia fiyatlar sayesinde hem küresel büyüme hem de emtia ihracatçs ekonomiler olumlu etkilenecektir. Dier yandan Çin de ekonomik konjonktür gerei merkez bankasnn uygulad politikalarla bir yandan faizler inerken dier yandan konut fiyatlar çok yükselmitir. Hükümet bu konuda yeni sklatrc önlemlere bavurabilecektir ancak büyümeyi olumsuz etkileme olasl nedeniyle bunun da snrl kalaca tahmin edilmektedir.. Küresel Ekonomideki Yavalamaya Ramen Artan Emtia Fiyatlar 2012 ylna yükseli yönünde bir giri yapan emtia fiyatlar, yln ikinci çeyreinde zayf küresel talep öngörüleri, ran kaynakl jeopolitik petrol arz riskinde hafifleme ve Petrol hraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) tarafndan sürdürülen kota üstü üretim politikas nedenleri ile düüe geçmitir. Bu dönemde fiyat en çok düen emtia da ham petrol olmutur. Yln üçüncü çeyreinde ise ABD ve Hindistan da ba gösteren kuraklk 22

30 nedeniyle gda fiyatlar, jeopolitik risklerin devam ediyor olmas nedeniyle de ham petrol fiyatlar trmana geçmitir. Önümüzdeki dönemde emtia fiyatlar bakmndan en büyük iki risk; petrol arzndaki kesintiler ve jeopolitik nedenler ile ABD ve Hindistan da ba gösteren kuraklk olarak görülmektedir. Petrol fiyatlar son dönemde zayf küresel ekonomik faaliyete ramen, arz yönlü skntlar sebebiyle oldukça yükselmitir. ABD ve Hindistan daki kuraklk dolaysyla yükselen temel gda fiyatlar yüzünden ise yeni bir gda krizi oluabilecei ifade edilmektedir. Grafik I.B.6 Gda ve Enerji Fiyatlar (Günlük) Kaynak: Bloomberg Enerji Gda (sa eksen) 2

31 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 KÜRESEL EKONOMDE TEMEL ÖNCELK: KRZ YÖNETM Avro Bölgesi Dünya ekonomisi için temel öncelik, bata Avro Bölgesi ndeki güven bunalmn çözerek Bölge deki krizin son bulmasdr. Krizin çözümü için uygulanacak politikalar bellidir ve bu politikalar uygulayacak kurumlar da mevcuttur. Ancak asl önemli olan Avrupa Birlii (AB) nin parasal birlikten öte bir mali birlik gibi ortak bir irade ile hareket etmesi gerekliliidir. Son dönemde yaplan anlamalar eer tamamyla uygulanrsa, ülke borçlar ile bankalar arasndaki zt yönlü iliki krlabilecek ve bir bankaclk birlii oluabilecektir. Avro Bölgesi bankalar için kararlatrld gibi tek bir denetim mekanizmas oluturulmas halinde, EFSF/ESM de bankalar dorudan sermayelendirebilir. Bu da piyasa güvenini desteklemek adna önemli bir adm olacaktr. Farkl alanlarda ihtiyaç duyulan politika tedbirlerini öyle sralamak mümkündür: Salkl ve tam bir parasal birlik hususunda güvenilir bir taahhüt, Parasal birliin devam için tüm Avro Bölgesi nde büyümeyi salayacak ve bölge içi cari hesap dengesizliklerini çözecek geni kapsaml yapsal reformlar, Talebin desteklenmesi ve kriz yönetimi, Geleneksel olmayan para politikalar (LTRO, QE gibi) ile gevek para politikasnn devam ettirilmesi, Yapsal mali hedeflerin tutturulabilmesi için mali konsolidasyon planlarnn uygulanmaya devam edilmesi (otomatik istikrarlandrclarn da piyasa basks yaratmayacak ekilde kullanlmas), Aa yönlü riskler göz önünde bulundurularak yedek mali planlarn oluturulmas. Avro Bölgesi dndaki gelimi ekonomiler Para politikasnn etkili cevap verir durumda olmas gerekmektedir. Mali konsolidasyon planlarnn olas etkilerine kar otomatik istikrarlandrclar da etkili bir ekilde iliyor olmaldr. ABD, mali uçuruma dümemek amacyla effaf anlamalar büyük önem tamaktadr. ABD nin yansra Japonya nn da daha güvenilir mali planlara ihtiyac vardr. Gelimekte olan ekonomiler Bu ülkelerin; zayf durumdaki gelimi ekonomilerin durumu, yavalayan ihracat ve krlgan sermaye akmlar veri alndnda, herhangibir bulaclk etkisine kar politikalarn uyarlamaya hazr bulunmalar gerekmektedir. Bunun yansra gelimekte olan ekonomilerin birbirlerine kyasla tadklar farkl özelliklerden dolay verecekleri politika cevaplar da farkl olacaktr: Halihazrda enflasyon oranlar normallemi görünen ülkeler ekonomik faaliyeti canlandrmak amacyla politika faiz oranlarnda indirime gidebilir. Dier taraftan son dönemde büyümesi durgunlap tarihi trende yaknsayanlarn ise ar snmaya neden olacak politika tedbirlerinden kaçnmas tavsiye edilmektedir. IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu Temmuz 2012 Güncellemesi içerisinde yer alan kriz yönetimine ilikin açklamalar esas alnmtr. 24

32 2 0 II 1 2 BÜYÜME 2

33 26 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

34 Büyüme II. BÜYÜME A. YUMUAK N VE Ç TALEPTE DENGELENME SÜREC 1. Kriz Sonras Güçlü Büyüme ve ç Talep Küresel krizin etkilerinden hzla kurtulan Türkiye ekonomisi kriz döneminde ertelenmi iç talebin de etkisiyle yllarnda özel sektör öncülüünde güçlü ve iç talep kaynakl bir büyüme süreci yaamtr. 20 ylnda piyasalarda iyileen beklentiler, orta vadeli politikalar ve siyasi istikrara duyulan güven ve hzl sermaye giriiyle beraber güçlü biçimde finanse edilen yatrmlar, ekonominin hzla büyümesini salamtr. Türkiye ekonomisi 20 ylnn ikinci yarsnda balayan kontrollü yavalamaya ramen, kriz öncesi seviyenin yüzde 14,1 üzerine çkmtr. Grafik II.A Mevsim ve Takvim Etkisinden Arndrlm GSYH (200 Ç4=0) 4,1 88,2 200-Ç1 Ç2 Ç Ç Ç1 Ç2 Ç Ç4 200-Ç1 Ç2 Ç Ç4 20-Ç1 Ç2 Ç Ç4 20-Ç1 Ç2 Ç Ç Ç1 Ç2 Kaynak: TÜK 20 ve 20 yllarnda ortalama yüzde 8,8 büyüyen Türkiye ekonomisi bu performans ile dünyada kriz sonras en hzl büyüyen ekonomiler arasnda yer almtr. Bu dönemde özel sektör tüketim ve yatrm harcamalarndaki art, özellikle iç talep kaynakl canlanmann itici gücü olmu ve büyümeyi önemli ölçüde etkilemitir. Bu süreçte cari açk da yüksek seviyelere ulam ve harcamalar yönünden iç ve d talepteki ayrma çok belirgin hale gelmitir. 20'de yüzde 8, lik büyümeye en önemli katk,2 puanla iç talepten gelmitir. Tasarruf düzeylerinin düük olmas sebebiyle 2

35 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 daha çok d kaynaklarla finanse edilen bu büyüme, cari açn GSYH ye olan orannn yüzde a çkmasna neden olmutur. Bu durum, ekonomik büyümenin sürdürülebilirlii konusunda baz endielere yol açmtr. 20 in ilk yarsnda Türkiye ekonomisi iç talebe dayal büyürken d talep büyümeyi olumsuz yönde etkilemitir. Bu durum yln ikinci yars ile birlikte deimitir. Ekonomiyi soutmak için alnan önlemlerin etkisi ile birlikte iç ve d talepte yeniden dengelenme süreci balarken d talebin büyümeye katks tedrici olarak olumlu bir görünüm almtr. Büyümenin yavalamasnda derinleen AB borç krizi ile birlikte küresel ekonomik görünümdeki bozulmalar da etkili olmutur. 2. Yumuak ni Süreci Dengeli bir biçimde yavalamaya balayan Türkiye ekonomisi, 20 in ikinci yarsndan itibaren u anda içinde bulunulan yumuak ini patikasna doru yönelmitir. Yumuak ini olarak adlandrdmz bu süreç büyümenin kompozisyonunun iç ve d talep arasnda dengelenmesi ve dolaysyla büyümenin normallemesidir. 20 ylnn ilk yarsnda yüzde, olan büyüme yavalayarak yln ikinci yarsnda yüzde 6,8 olmutur ylnn ilk yarsnda ise bu rakam yüzde,1 e kadar gerilemitir. Grafik II.A.2 1 GSYH Büyüme Oranlar (Yüzde) Ç1 Ç 200-Ç1 Ç 2004-Ç1 Ç 200-Ç1 Ç 2006-Ç1 Ç 200-Ç1 Ç 2008-Ç1 Ç 200-Ç1 Ç 20-Ç1 Ç 20-Ç1 Ç 2012-Ç1 Kaynak:TÜK 28

36 Büyüme Türkiye ekonomisi 2012 nin ilk çeyrei ile beraber artk tam olarak yumuak ini sürecine girmitir. Bu çeyrekte yüzde, lük bir büyüme hz kaydeden ekonomi yln ikinci çeyreinde bir miktar daha yavalam ve yüzde 2, büyümütür. Grafik II.A. Mevsim ve Takvim Etkisinden Arndrlm GSYH (Bir Önceki Çeyree Göre Yüzde Deiim) Ç1 Ç2 Ç Ç Ç1 Ç2 Ç Ç Ç1 Ç2 Ç Ç4 20- Ç1 Ç2 Ç Ç4 20- Ç1 Ç2 Ç Ç Ç1 Ç2 Kaynak: TÜK Bu dönemde en göze çarpan gelime büyüme kompozisyonundaki deiimdir ylnn ilk yarsnda iç talebin katks azalmaya devam ederken net ihracatn katks artmtr. Yln ikinci çeyreinde ise iç talebin büyümeye katks negatife dönmütür. Bu dönemde iç talep büyümeyi 2 puan aa çekmitir. kinci çeyrekte ithalattaki yavalamann da etkisiyle net ihracatn büyümeye katks artmtr. Bu dönemde büyümeye en büyük katk, puan ile net ihracattan gelmitir. 2

37 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik II.A.4 GSYH Büyümesine Katklar (Harcamalar Yönünden) , 12,1 1,,1, 8,4,0 4,6,2 2,2 0, 1,0,, 2, -2,0 -,6 -,1 20 Ç1 20 Ç2 20 Ç 20 Ç Ç Ç2 Kaynak: TÜK ç Talep Net hracat GSYH ktisadi faaliyetler yönünden büyümenin kaynaklar incelendiinde ise sanayi ve hizmetler sektörlerindeki yavalama dolaysyla bu sektörlerin büyümeye katksnn azald gözlenmektedir. Hizmetler sektörü 2012 ylnn ilk yarsnda büyümeye en büyük katky yapan sektör olmutur. Hizmetler sektörü 2012 nin ikinci çeyreinde büyümeye 1,6 puan katkda bulunmutur. Yln ilk yarsnda sanayi sektörünün büyümeye katks önemli bir düü yaamtr nin ikinci çeyreinde sanayi sektörü büyümeye sadece 1 puan katkda bulunmutur. Bu dönemde tarmn katks ise 0, puan olmutur. 0

38 Büyüme Grafik II.A. GSYH Büyümesine Katklar (Üretim Yönünden) ,1,1 8,4,6 6,1,,0 4,1 2,,0, 2,2 1,6 2,1 2, 0,4 0, 0,8 0, 0,2 0, 1,0 1,6 0, 20 Ç1 20 Ç2 20 Ç 20 Ç Ç Ç2 Kaynak: TÜK Tarm Sanayi Hizmetler GSYH. Yeniden Dengelenme ç Talep ve Özel Tüketimde Yavalama Türkiye ekonomisi 20 in ilk yarsndaki güçlü büyüme performansn özel sektör öncülüünde yakalamtr. Ekonomideki yumuak ini sürecine paralel olarak yln ikinci yarsnda özel sektör büyümesinde de yavalama gözlemlenmitir. Yln ikinci yarsnda özel tüketimin büyüme hz yüzde,6 ya gerilerken özel yatrmn büyüme hz yüzde,4 e gerilemitir. 20 ylnn genelinde büyümenin itici gücü olan özel sektör tüketim ve yatrm harcamalar 2012 nin ilk çeyreinde bu niteliini yitirmitir. Bu dönemde özel tüketim harcamalar büyümeye sadece 0,1 puanlk katk yaparken özel yatrmn katks yüzde 0, olmutur. Yln ikinci çeyreinde ise daralan iç taleple birlikte hem özel tüketimin hem de özel yatrmn büyümeye katks negatife dönmütür ylnn ilk yarsnda iç talep lml bir art sergilerken d talebin büyümeye beklenenden daha yüksek katk yapmas dengelenmenin 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren güçlenerek sürdüünü göstermitir. ç talep, 20 ylnn ilk yarsnda büyümeye 1, puan katkda bulunmutur. Ancak ekonomiyi soutmak için alnan önlemler neticesinde yln ikinci yarsnda söz konusu 1

39 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 katk, puana gerilemitir. Yumuak iniin belirgin bir ekilde yaand 2012 ylnn ilk yarsnda ise iç talebin büyümeye katks negatife dönmü ve bu dönemde iç talep büyümeyi 0, puan aa çekmitir. Zayflayan iç talebe karn Orta Dou da yaanan istikrarszlk ve en önemli ticaret ortamz olan AB nin özellikle 20 ylnn ikinci çeyreinden itibaren büyüme hznn giderek yavalamas, 20 ylnn ilk yarsnda, ihracattaki büyümeyi snrlamtr. D talepteki olumsuz görünüme karn Türk lirasndaki deer kayb ihracatn tekrar artmasn salamtr. hracat 20 in son çeyreinde bir miktar yavalasa da yln genelinde yüzde 6,4 büyümütür ylnn ilk çeyreinde ithalatta görülen yüzde 6 lk daralma ve ihracattaki yüzde, luk art d talebin ekonomik büyümeye olumlu katk yapmasn salamtr. kinci çeyrekte ise ihracat yüzde 1,8 ile son on iki yldaki en hzl çeyreklik büyümesini yakalarken ithalat yüzde,6 daralmtr. Böylece net ihracat ilk çeyrekte de olduu gibi büyümeye en önemli katky yapmtr. lk çeyrekte büyümeye katks 4,6 puana ulaan net ihracat, ikinci çeyrekte de büyümenin en önemli kayna olma özelliini sürdürerek büyümeye, puanlk katkda bulunmutur. Net ihracatn büyümeye katksnda yaanan söz konusu iyileme, d talebin katksnn giderek artt bir yeniden dengelenme sürecine girildii eklinde yorumlanmaktadr. Grafik II.A , ç Talep, Özel Tüketimde ve Özel Yatrmda Yavalama (Büyümeye Katklar) 1, , 8,,8,0,,2, 2,2 2,4 0,8 1,0 0,1 0, -0, 20 Ç1 20 Ç2 20 Ç 20 Ç Ç1-2,0-1, 2012 Ç2 Kaynak: TÜK ç Talep Özel Tüketim Özel Yatrm 2

40 Büyüme B. SON GELMELER Küresel ekonomide belirsizliklerin artarak devam ettii bu dönemde Türkiye ekonomisi yumuak ini sürecini baaryla devam ettirmektedir. Bu çerçevede ylsonu büyüme tahmini OVP de yüzde,2 olarak öngörülmütür. Ekonominin önemli göstergelerinden biri olan toplam sanayi üretim endeksine bakldnda, 2012 yl Temmuz ay endeksi bir önceki çeyrek ortalamasnn yaklak 2 puan üstünde seyretmektedir. Takvim etkisinden arndrlm endeks Temmuz aynda geçen yln ayn ayna göre yüzde,4 art göstermitir. Mevsim ve takvim etkilerinden arndrlm endeks ise bir önceki aya göre yüzde 1, art göstermitir. Sanayi üretimindeki söz konusu yatay seyir, büyümenin yln ikinci yarsnda imdiki düzeyinden büyük bir farkllk göstermeyeceine iaret etmektedir. Grafik II.B Sanayi Üretim Endeksleri (Yllk Yüzde Deiim) Arndrlmam Sanayi Üretim Endeksi Takvim Etkisinden Arndrlm Endeks Kaynak: TÜK Harcamalar yönünden büyümenin önemli belirleyicilerinden birisi tüketim harcamalardr. Tüketimin seyri hakknda fikir veren mevsimsel olarak düzeltilmi CNBC-e tüketim endeksi, 20 in son çeyrei ile beraber düme eilimine girmi ve 2012 nin Ocak aynda son bir buçuk yldaki en düük deeri almtr. Ocak ayndan itibaren tekrar yükselie geçen endeks, Temmuz ayna kadar bir önceki yln altnda deerler alm, Temmuz ve Austos aylarnda ise bir önceki yla göre hafif bir art göstermitir. Hanehalk tüketim eilimini gösteren önemli bir baka deiken olan tüketici kredilerinin

41 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 art hz da 20 ylnn ikinci yarsyla beraber düme eilimine girmitir. 20 ylnn Haziran aynda yüzde 44,0 ile kriz öncesi seviyelerine ulaan tüketici kredilerinin bir önceki yla göre art hz 2012 ylnn Temmuz aynda yüzde 1,6 seviyesine gerilemitir. Grafik II.B Tüketim Göstergeleri (Bir Önceki Yln Ayn Ayna Göre Yüzde Deiim) Tüketici Kredileri Tüketim Endeksi (Mevsimsel Olarak Düzeltilmi) Kaynak: BDDK, CNBC-e Yurtiçi talebin önemli sürükleyicilerinden olan yatrm harcamalarna ilikin göstergeler incelendiinde yatrmlarn üçüncü çeyrekte azalma eiliminde olduu görülmektedir. Yatrm mallar kapasite kullanm oran Austos ve Eylül aylarnda bir önceki yln ayn aylarna göre srasyla, ve 6,2 puan azalmtr. Yln ikinci çeyreinde yatrm mallar kapasite kullanm oran ortalama yüzde, iken üçüncü çeyrekte ortalama yüzde 1,8 olarak gerçeklemitir. Bu durum yatrm harcamalarnda hem bir önceki yla göre hem de bir önceki çeyree göre azal olduuna iaret etmektedir. Reel kesim güven endeksinin alt kalemi olan sabit sermaye yatrm harcamalar da 2012 ylnn Mays ayndan itibaren hem arndrlmam hem de mevsimsellikten arndrlm bazda azalmaktadr. 4

42 Büyüme Grafik II.B. Yatrm Göstergeleri Kaynak: TCMB Yatrm Mallar Kapasite Kullanm Oran (Sol Eksen) Sabit Sermaye Yatrm Harcamas (Sa Eksen) Sabit Sermaye Yatrm Harcamas (mevsimsellikten arndrlm, Sa Eksen) Sanayi üretiminin yönü hakknda önemli bilgiler veren bileik öncü göstergeler 2012 ylnn Mays ayndan itibaren bir önceki aya göre azalmaya devam etmektedir. Bu durum üçüncü çeyrekte sanayi üretiminin azalma eiliminde olduu yönünde yorumlanmaktadr. Grafik II. B Kaynak: TCMB Bileik Öncü Göstergeler

43 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Bir dier önemli gösterge olan imalat sanayi kapasite kullanm oran, yln ikinci çeyreinde ortalama yüzde 4, seviyesinde seyretmitir. Bu oran, yln üçüncü çeyreinde ortalama olarak 4,4 seviyesinde gerçeklemitir. Mevsim ve takvim etkilerinden arndrlm kapasite kullanm oran da ikinci çeyrekte yüzde 4, seviyesinde iken son çeyrekte yüzde 2, seviyesinde gerçeklemitir. Kapasite kullanm oran, lml yavalamann devam ettiini göstermektedir. Grafik II.B Kapasite Kullanm Oran (Yüzde) Arndrlmam Mevsim Etkilerinden Arndrlm Kaynak: TCMB Ekonomik faaliyetlerin genel görünümünü ve beklentiler kanaln gösteren tüketici güven endeksi ve reel kesim güven endeksi, gelecee yönelik beklentileri ölçmektedirler. Reel kesim güven endeksi Mays ayndan itibaren azalmakla birlikte iyimserliin göstergesi olan 0 seviyesinin üzerindedir. Ayn dönemde tüketici güven endeksi ise son bir yllk ortalama deer olan 2 puan seviyelerine yakn deerler almtr. Güven endeksleri üçüncü ve dördüncü çeyrekte de büyümeye dair iyimserliin azalarak da olsa sürdüünü göstermektedir. 6

44 Büyüme Grafik II.B Kaynak: TCMB, TÜK Güven Endeksleri Tüketici Güven Endeksi (Sol Eksen) Reel Kesim Güven Endeksi (Sa Eksen) Dünya ekonomilerinin içinde bulunduu belirsizlikler özellikle de AB ülkelerinde yaanan sorunlar ve büyüme hzlarnn düük olmas, d ticaret kanalyla Türkiye ekonomisinin büyümesini etkilemektedir. hracatn yaklak yarsnn gerçekletii AB ülkelerinde meydana gelen talep daralmasnn olumsuz etkilerini azaltmak için bu bölge ile ihracatmzda meydana gelen düüün negatif etkisi, Yakn Dou ve Ortadou ülkeleri ile Afrika ülkelerine gerçekletirilen ihracatla telafi edilmeye çallmaktadr. Ancak AB deki belirsizliklerin devam, Türkiye ekonomisini finansman ve beklentiler kanalyla olumsuz yönde etkilemektedir.

45 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik II.B. 2 Dünya, ABD ve Baz Bölgelerde thalat (Yüzde Deiim) ABD Avro Bölgesi Orta Dou ve Kuzey Afrika Ülkeleri Dünya Kaynak: IMF Alnan önlemlere karn küresel krizin dünya ekonomisi üzerindeki olumsuz etkileri devam etmekte ve ülke ekonomilerindeki yavalama eilimi sürmektedir. Küresel ekonomi, özellikle Avro Bölgesinde yaanan sorunlarn ticaret ve güven kanallaryla dier bölgelere yaylmas sonucu tekrar zayflamaya balamtr. Tüm bu göstergeler incelendiinde Türkiye de büyümenin üçüncü çeyrekte lml bir ekilde devam edecei gözlenmektedir. Avrupa ekonomilerindeki borç krizi ve yavalama, Orta Dou da yaanan siyasi istikrarszlk süreci ve emtia fiyatlarndaki art eilimi düünüldüünde 2012 ylnda yüzde,2 lik bir büyüme öngörülmektedir. 8

46 2 0 III 1 2 İŞGÜCÜ PİYASASI

47 40 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

48 İşgücü Piyasası III. GÜCÜ PYASASI A. GÜCÜ PYASASINDA SON GELMELER 1. Genel Deerlendirme Küresel krizden çk sürecinde Türkiye, güçlü büyüme performans ve alnan tedbirler sayesinde istihdam yaratma konusunda dünyada en fazla mesafe alan ülkelerden birisi olmutur. stihdamda ciddi oranlarda art meydana gelmitir. IMF verilerine göre Türkiye 200- döneminde, yllk ortalama istihdam art en yüksek olan ülke olmutur. 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren ise ekonomide yaanan yumuak ini süreci, 2012 ylnda igücü piyasasna yansmtr. 20 ylnn ilk yarsnda bir önceki yln ayn dönemine göre 1,4 milyon istihdam yaratlmken 2012 ylnn ilk yarsnda bir önceki yln ayn dönemine göre 66 bin kiilik ilave istihdam yaratlmtr. Ancak gelimi birçok ülkede istihdam kayplarnn telafi edilemedii bir ortamda Türkiye de istihdam, 200 den Haziran 2012 dönemine kadar 4,8 milyon kii artmtr. Ayn dönemde Avro Bölgesi nde yaklak 2, milyon, ABD de ise 2,8 milyon istihdam kayb yaanmtr. Bu rakamlardan da görülebilecei üzere, Türkiye ekonomisi istihdam art açsndan gelimi ülkelerden olumlu yönde ayrmtr. Grafik III.A.1 Mevsimsellikten Arndrlm Toplam stihdam (Bin Kii) Kaynak: TÜK 41

49 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik III.A.2 Türkiye Brezilya Almanya Rusya Polonya Fransa Belçika Slovakya Çek Cumhuriyeti Slovenya Macaristan Danimarka talya rlanda Portekiz Yunanistan Japonya AB-2 ABD spanya Ülkeler tibaryla * Döneminde Yaratlan stihdam (Milyon Kii) ,8 Kaynak:Eurostat, OECD, TÜK * Ülkelerin 2012 ylna ait son verileri kullanlmtr. stihdam piyasasnn canlanmas ile birlikte isizlik oranlar da hzl bir ekilde gerilemitir. Böylece 200 yl sonunda yüzde 14 e yükselen manet isizlik oran, 20 yl sonunda tek haneye düerek yüzde,8 olarak gerçeklemi, Haziran 2012 itibaryla yüzde 8 e dümütür. Böylece, isizlik son on yln en düük oranna ulamtr. 20 ylnda bir önceki yla göre 41 bin kii azalarak 2 milyon 61 bin kiiye düen isiz says, Haziran 2012 de 2 milyon 226 bin kii olarak gerçeklemitir. 42

50 İşgücü Piyasası Grafik III.A. Tablo III.A.1 Dönemler tibaryla Kurumsal Olmayan Sivil Nüfusun sizlik Durumu Yllk Fark Yllk Fark Haziran 20 Haziran 2012 Haziran 20 Haziran 2012 siz Says (Bin Kii) sizlik Oran (%),2 8,0-1, -1,2 Mevsimsellikten Arndrlm sizlik Oran(%),2 8, -1,4-1, Tarm D sizlik Oran (%),,2-1, -1, Genç siz Oran (%) 18,0 1, -1,1-2, Kaynak: TÜK Mevsimsellikten arndrlm isizlik oranlarna bakldnda lml büyüme döneminin yansmas olarak yüzde seviyesinde yatay bir seyir izledii görülmektedir. Ancak kriz srasnda yüzde 1 düzeyine sçrayan isizlik oran, Haziran 2012 de yüzde 8, oranyla serinin tutulmaya baland 200 den bu yana görülen en düük isizlik oranna ulamtr. ABD ve Avro Bölgesi nde ise ekonomik toparlanmaya ramen isizlik oran hala kriz öncesi seviyenin üstündedir. 4

51 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik III.A.4 Grafik III.A. Gelimi ve gelimekte olan ülkelerin dönemi mevsimsellikten arndrlm isizlik oranlarndaki deiim hesaplandnda birçok ülkede isizlik oranlarnda iyileme salanamad görülmektedir. Özellikle Avro Bölgesi ülkelerinde isizlik oranlarnda ciddi artlar yaanmtr. Bu ortamda Türkiye de ise mevsimsellikten arndrlm isizlik orannda 1, puanlk düü kaydedilmitir. Bu açdan Türkiye, kriz sonrasnda igücü piyasasnda hzl toparlanma yaayan az saydaki ülke arasna girmitir. 44

52 İşgücü Piyasası Grafik III.A.6 Almanya Brezilya Türkiye Rusya Belçika Japonya Polonya Çek Cumhuriyeti Fransa Macaristan ABD Slovakya AB-2 Slovenya talya Danimarka Portekiz rlanda spanya Yunanistan 200- Haziran 2012 Dönemi tibaryla sizlik Orannda Deiim (Mevsimsellikten Arndrlm, Puan) -1, Kaynak: Eurostat, EIU, TÜK Avrupa Birlii nde rekor seviyelere çkan genç isizlik oran, Türkiye de 20 ylnda 200 ylna göre 1,6 puan azalarak yüzde 18,4 olarak gerçeklemitir. Haziran 2012 döneminde ise yüzde 1, ye inmitir. Böylece Türkiye nin genç isizlik oran, yüzde 22, e ulaan Avro Bölgesi ülkelerinin ortalamasnn altnda kalmtr (Bkz. Kutu: Dünya da Genç sizlik Sorunu). Türkiye de son dönemde isizlik orannda yaanan düü igücüne katlm orannn artt bir ortamda gerçeklemektedir. Ancak dier ülkelerle kyaslandnda Türkiye de igücüne katlm oran hala düük düzeyde seyretmektedir. Genel igücüne katlm oran OECD genelinde yüzde 0 ler düzeyindeyken Türkiye de bu oran yaklak 20 puan daha aada yer almaktadr. Bunun balca sebebi, Türkiye de kadnlarn igücüne katlm orannn hala oldukça düük seviyelerde olmasdr. Toplamda erkek igücüne katlm oran, kadn igücüne katlm orannn iki katndan fazladr. Kadnlarn igücüne katlmama sebepleri içerisinde çocuk bakm ve ev ileri gibi görevleri yüklenmi olmalar ve eitim düzeyinin düüklüü nedeniyle düük ücretli, uzun ve zorlu çalma saatlerine sahip ilerde çalmalar önem arz etmektedir. Türkiye de son dönem katlm oranndaki gelimelere baktmzda ise; 20 ylnda çalma çandaki nüfusun yüzde 2 orannda artt görülmektedir. Son alt yllk verilere 4

53 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 bakldnda çalabilir ya grubunda (1+ya) yer alan nüfus her yl ortalama bin kii artmaktadr. 20 ylnda igücü bin 84 kii artarak 26 milyon 2 bin kiiye, Haziran 2012 de 2 milyon 80 bin kiiye ulamtr. Böylece 200 ylnda yüzde 46,2 seviyesinde bulunan igücüne katlm oran, sürekli bir art göstererek 20 ylnda yüzde 4,, Haziran 2012 de ise yüzde 0,8 olarak gerçeklemitir. Tablo III.A.2 Dönemler tibaryla Kurumsal Olmayan Sivil Nüfusun gücü Verileri (Bin Kii) Yllk Fark Yllk Fark Haziran 20 Haziran 2012 Haziran 20 Haziran 2012 Kurumsal Olmayan Sivil Nüfus ve Daha Yukar Yataki Nüfus gücü gücüne Katlma Oran (%) 1,2 0,8 1,2-0,4 Toplam stihdam stihdam Oran (%) 46, 46,8 1,8 0, Tarm d stihdam Kaynak: TÜK 2. Sektörlere Göre gücü Verileri Küresel krizden çk sürecinde isizlik oranndaki hzl gerilemenin temel belirleyicisi, igücüne katlm orannn artt bir ortamda istihdamda yaanan artlar olmutur. 20 ylnda tarm d istihdam yüzde 6,2 art göstererek 1 milyon 6 bin kiiye ularken tarm istihdam yüzde 8,1 art göstererek 6 milyon 14 bin kiiye ulamtr. Tarm d istihdamn alt sektörlerine bakldnda; inaat sektöründeki istihdam yüzde 1,1 orannda artla 1 milyon 66 bin kiiye ulamtr. Sanayi sektöründeki istihdam, bir önceki yla göre yüzde 4,6 orannda artarak 4 milyon 04 bin kiiye yükselmitir. Hizmetler sektöründeki istihdam ise yüzde, lik artla milyon 86 bin kii olmutur dönemine baktmzda istihdamn kompozisyonunda yapsal deiikliklerin olduu görülmektedir. En önemli deiim kalknmann neredeyse kaçnlmaz bir sonucu olarak tarmdaki istihdamn dümesi, sanayi ve özellikle de hizmetler sektöründeki istihdamn paynn artmasdr. Ancak gelinen nokta itibaryla tarm sektörünün pay dier ülkelere kyasla hala yüksektir. Ayrca hizmetler sektörü gelimi ekonomilerde 46

54 İşgücü Piyasası istihdamda yüzde 0-80 orannda pay alrken, ülkemizde hala bu düzeye ulalabilmi deildir. Kriz öncesi döneme göre kyasladmzda ise tarm sektörünün istihdamdaki paynn artt görülmektedir. Kriz nedeniyle tarm sektörüne yönelen igücü, ayn eilimini 20 ylnda da sürdürmütür. naat sektöründeki istihdamn ise yava ama istikrarl bir biçimde artt görülmektedir. Sanayi sektörünün istihdam içindeki pay, 20 ylnn ikinci yarsnda dünya ekonomisinde artan belirsizlikler nedeniyle kriz öncesi seviyenin 1, puan altna inerek yüzde 1, olarak gerçeklemitir. Grafik III.A ylnn ilk yarsnda istihdamn bir önceki yln ayn dönemine göre en çok artran sektör, bin kiiye istihdam salayan hizmetler sektörü olmutur. Bu dönemde tarm d istihdamdaki paynn küçük olmasna ramen inaat sektöründeki gelimeler igücü piyasasn önemli ölçüde etkilemektedir. Sanayi üretiminde yaanan düüe paralel olarak sanayi sektöründe istihdam art 64 bin kii ile snrl kalmtr. Tarm sektöründe ise istihdam 4 bin kii azalmtr. 4

55 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Tablo III.A. Dönemler tibaryla Kurumsal Olmayan Sivil Nüfusun Sektörel Dalm (Bin Kii) Yllk Fark Yllk Fark Haziran 20 Haziran 2012 Haziran 20 Haziran 2012 stihdam Edilenler Kaynak: TÜK Tarm Sanayi naat Hizmetler Tarm d istihdamda yaanan gelimeler sonucunda tarm d isizlik oran, Haziran 2012 döneminde yüzde,2 ye gerilemitir.. Eitim Durumuna Göre gücü Verileri Eitim durumuna göre incelendiinde, 20 ylnda igücüne yeni katlan 1 milyon 84 bin kiinin, 486 bin kiilik, yani yüzde 44,8 oranndaki ksmnn lise alt grubunda olduu görülmektedir. Bu orann yükseköretim mezunlar için ise yüzde 8, lik yüksek bir seviyede olduu gözlenmektedir. 20 de igücüne en yüksek katlm, yüzde, lük bir oran ile yükseköretim mezunlar kategorisinde gerçeklemitir. Bunu yüzde 6, ile meslek lisesi mezunlar takip etmektedir. Haziran 2012 döneminde ise geçen yln ayn dönemine göre igücüne yeni katlan 48 bin kii yükseköretimden, 16 bin kii lise ve dengi okullardan mezundur. lkokul, ilköretim veya ortaokul mezunu 00 bin kii ise bu dönemde igücünden ayrlmtr. 20 ylnda istihdamn eitim durumuna göre dalmna bakldnda 1 milyon 16 bin kii artan toplam istihdamn bini lise alt, bini ise yükseköretimliler grubunda ortaya çkmtr. Okuryazar olmayan kategoride 6 bin kiilik, lise ve dengi eitimlilerde ise 26 bin kiilik istihdam art yaanmtr. Ülkemizde vasfsz igücünün toplam istihdam içindeki pay oldukça yüksektir. Ancak dönemine bakldnda olumlu deiiklikler görülmektedir. Yükseköretim mezunlarnn toplam istihdam içindeki pay yüzde dan yüzde 16,6 ya yükselirken, lise alt eitimlilerin pay yüzde 64, ten yüzde a dümütür. 48

56 Grafik III.A.8 Grafik III.A.8 İşgücü Piyasası Döneminde stihdamn Eitim Durumuna Göre Dalm (Yüzde),0 16, ,8 64, 1,6,0 0, 4, Okuryazar Olmayanlar Lise Alt Lise vedengi Yükseköretim Kaynak:TÜK Haziran 2012 döneminde ise geçen yln ayn dönemine göre 66 bin kii artan toplam Haziran 2012 döneminde ise geçen yln ayn dönemine göre 66 bin kii artan toplam istihdamn 14 bini yükseköretim, 262 bini ise lise ve dengi eitimlilerde ortaya istihdamn 14 bini yükseköretim, 262 bini ise lise ve dengi eitimlilerde ortaya çkmtr. Lise alt eitimlilerin istihdamnda ise 1 bin kiilik azalma yaanmtr. çkmtr. Lise alt eitimlilerin istihdamnda ise 1 bin kiilik azalma yaanmtr. sizlerin eitim durumuna göre dalmna bakldnda ise önemli bir bölümünün lise sizlerin eitim durumuna göre dalmna bakldnda ise önemli bir bölümünün lise alt eitimlilerden olutuu görülmektedir. 20 de isizlerin yüzde,8 i okuryazar alt eitimlilerden olutuu görülmektedir. 20 de isizlerin yüzde,8 i okuryazar olmayanlar dahil olmak üzere lise alt, yüzde 24, ü lise ve dengi okul ve yüzde 1, u olmayanlar dahil olmak üzere lise alt, yüzde 24, ü lise ve dengi okul ve yüzde 1, u yükseköretim mezunudur Haziran döneminde de bu yap deimemitir. sizlerin yükseköretim mezunudur Haziran döneminde de bu yap deimemitir. sizlerin eitim durumuna göre dalm srasyla yüzde,8, yüzde 24,1 ve yüzde 20,1 olarak eitim durumuna göre dalm srasyla yüzde,8, yüzde 24,1 ve yüzde 20,1 olarak gerçeklemitir. gerçeklemitir. Okuryazar olmayanlar, lise alt eitimliler, lise, lise dengi okul ve yükseköretim Okuryazar olmayanlar, lise alt eitimliler, lise, lise dengi okul ve yükseköretim mezunlar ayr gruplar olarak ele alndnda 20 ylnda isizlik oran en yüksek grup mezunlar ayr gruplar olarak ele alndnda 20 ylnda isizlik oran en yüksek grup yüzde 12,6 ile lise ve yüzde ile mesleki ve teknik lise mezunlardr. En düük isizlik yüzde 12,6 ile lise ve yüzde ile mesleki ve teknik lise mezunlardr. En düük isizlik oran ise yüzde 4,6 ile okuryazar olmayanlarda görülmektedir. Haziran 2012 de ise isizlik oran ise yüzde 4,6 ile okuryazar olmayanlarda görülmektedir. Haziran 2012 de ise isizlik oran en yüksek grup yüzde,6 ile lise ve yüzde,2 ile yükseköretim mezunlardr. En oran en yüksek grup yüzde,6 ile lise ve yüzde,2 ile yükseköretim mezunlardr. En düük isizlik oran ise yüzde,1 ile okuryazar olmayanlarda görülmektedir. düük isizlik oran ise yüzde,1 ile okuryazar olmayanlarda görülmektedir. 4

57 Yıllık Ekonomik Rapor Cinsiyete Göre gücü Verileri Cinsiyete göre igücü katlm oranlarna bakldnda Türkiye de kadnlarn igücüne katlm orannn Ocak 200 ten bu yana art eilimine girdii görülmektedir. 20 ylnda yüzde 2,6 olan bu oran 20 ylnda yüzde 28,8 e yükselmitir. Haziran 2012 de ise yüzde 0,6 ya ulamtr. Ancak bu oran AB (yüzde 64,) ve OECD (yüzde 61,8) standartlarna göre oldukça düüktür. Eitim, Türkiye de kadnlarn igücüne katlm orann belirleyen önemli bir faktördür. Yükseköretimden mezun kadnlarn igücüne katlm oran 20 ylnda yüzde 0,8, Haziran 2012 de yüzde 68, olarak gerçeklemitir. Okuryazar olmayan kadnlarn igücüne katlm oran ise srasyla yüzde 1,1 ve yüzde 1 dur. Erkeklerin igücüne katlm oran ise 20 ylnda yüzde 0,8 iken 20 ylnda yüzde 1, ye yükselmitir. Haziran 2012 de ise herhangi bir deiiklik göstermemitir. Erkeklerin igücüne katlm oran ile eitim düzeyi arasnda yakn bir iliki vardr. Yükseköretimden mezun olan erkeklerin igücüne katlm oran 20 ylnda yüzde 8, iken Haziran 2012 de yüzde 8, olarak gerçeklemitir. Okuryazar olmayan erkeklerin igücüne katlm oran yüzde,8 den yüzde,6 ya dümütür. Grafik III.A. gücüne Katlm Oranlar (Yüzde) ,6 0,4 0, 0,6 6, 6,8 0,1 0, 0,8 1, 1, ,6 48, 46, 46,4 46, 46,2 46, 4, 48,8 4, 0, , 26,6 2, 2, 2,6 2,6 24, 26,0 2,6 28,8 0, Haziran Kaynak: TÜK Kadn Erkek Toplam Kadnlarn istihdam oran 20 da yüzde 24 iken 20 de yüzde 2,6 ya çkmtr. Kadnlarn istihdam oranndaki 1,6 puanlk yükselme kadn istihdamndaki 48 bin kiilik 0

58 İşgücü Piyasası arttan kaynaklanmaktadr. Kadn istihdamndaki söz konusu artn tamamna yakn tarm ve hizmetler sektöründe yaratlmtr. Kadnlarn yüzde, i ücretsiz aile içisi olarak çalmaktadr. Bu kapsamda istihdamda tarmn öneminin azalmas istihdam orannn düük olmasnda etkili olmaktadr. Erkeklerin istihdam oran ise ayn dönemde 2,4 puan artarak yüzde 6,1 e ulamtr. Bu kapsamda erkek istihdam 6 bin kii artmtr. Bu arta en fazla katky hizmetler sektörü yapmtr. Haziran 2012 de kadn ve erkeklerin istihdam oran srasyla yüzde 2, ve yüzde 66,4 olarak gerçeklemitir. sizlik oran 20 ylnda kadnlarda yüzde,, erkeklerde ise yüzde,2 olarak gerçeklemitir. Kadnlarda isizlik orannn erkeklere göre daha yüksek olduu görülmektedir. AB ülkeleri ile kyaslandnda genel olarak tüm ülkelerde ayn durum söz konusudur. Haziran 2012 de ise isizlik oran erkeklerde yüzde,4 e, kadnlarda yüzde,4 e dümütür.. Kayt D stihdam Ülkemizde önemli bir sorun olan kayt d istihdam, 200 ylndan itibaren düü eilimine girmitir. Yapt iten ötürü herhangi bir sosyal güvenlik kuruluuna kaytl olmadan çalanlarn oran, 20 ylnda önceki yla göre 1,2 puanlk azalla yüzde 42,1 olarak gerçeklemitir. Bu dönemde, geçen yla göre tarm sektöründe sosyal güvenlikten yoksun çalanlarn oran yüzde 8, ten yüzde 8,'a, tarm d sektörlerde yüzde 2,1 den yüzde 2,8 e dümütür. Haziran 2012 de ise kayt d istihdam bir önceki yln ayn dönemine göre,1 puanlk azalla yüzde 40,4 olarak gerçeklemitir. Bu dönemde, geçen yln ayn dönemine göre tarm sektöründe sosyal güvenlikten yoksun çalanlarn oran herhangi bir deiim göstermeyerek yüzde 84, olarak gerçekleirken, tarm d sektörlerde yüzde 28, dan yüzde 2,2 ye dümütür. 1

59 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Tablo III.A.4 Yllar tibaryla Kayt D stihdam (Bin Kii) Kayt D sithdam Toplam stihdam Kayt D stihdam Oran , , , , , , , , , , , ,1 20 Haziran ,4 Kaynak: TÜK B. KUR VERLER Türkiye genelinde i isteyenlerin says 20 ylnda 20 ylna göre yüzde 14,8 orannda artarak 1 milyon 8 bin kiiye ulamtr. Bu dönemde açk iler yüzde,2 orannda, ie yerletirmeler ise yüzde,2 orannda artmtr. 20 ylnda kamuda 64 bin 66 adet açk iten bin 48 ine, özel sektördeki bin 8 adet açk iten ise 04 bin 18 sine ie yerletirme gerçeklemitir. Tablo III.B.1 Türkiye Kurumuna Bavurular (Adet) Ocak-Austos Deiim (Yüzde) Austos 2012 steyenler ,1 14,8 4,8 Açk ler ,2,2 26,4 Kamu ,, 201,8 Özel ,6,1 1, e Yerletirmeler ,,2 2,1 Kamu ,4 28,8 26, Özel ,0 1,,6 e Yerletirme Oran (%) 16, 26,0 26,6 22, Kaynak: Türkiye Kurumu 2

60 İşgücü Piyasası sizlik ödenei alan isiz says 20 yl Aralk aynda 14 bin 6 kiiyken 2012 yl Austos ay itibaryla 188 bin kiiye yükselmitir. Bu kapsamda 20 ylnda 1 milyon 1 bin TL olan toplam ödeme tutar, 2012 yl Ocak-Austos döneminde 62 milyon bin TL ye dümütür. Tablo III.B.2 sizlik Sigortas Ödemeleri Ocak-Haziran sizlik Ödenei Alan Says (Kii) Ödeme Miktar (Bin TL) sizlik Ödenei Alan Says (Kii) Ödeme Miktar (Bin TL) Ocak ubat Mart Nisan Mays Haziran Temmuz Austos Eylül Ekim Kasm Aralk Toplam Kaynak: Türkiye Kurumu DÜNYA DA GENÇ iszlk SORUNU Küresel kriz döneminde genç isizlik oranlarnda meydana gelen kademeli düüü sona erdirmitir. 200 ylndan bu yana küresel genç isizlik oran tekrar yükselmeye balam, önceki yllarda elde edilen kazanmlar büyük ölçüde ortadan kaldrmtr. Yllar tibaryla Küresel Genç sizlik ve Genç sizlik Oran ,6 0, 12,6 12, 4, 4, Genç siz Says (Milyon kii, Sol eksen) Genç sizlik oran (%, Sa eksen) Kaynak: ILO

61 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Bugün dünyada yaklak milyon genç isiz vardr. Yani genç isizlerin says yetikin isizlerin neredeyse üç katndan fazladr. 200 ylna göre genç isiz says 4 milyondan fazla artmtr; dahas 6,4 milyon gencin i bulma umudunu kaybettii ve igücü piyasasndan çkt tahmin edilmektedir. Bu nedenle birçok genç kendi eitiminin ve kapasitesinin altnda, çounlukla vasfsz ilerde çalmak zorunda kalmaktadr. Küresel olarak genç isizlik oran 20 ylnda, krizin zirve yapt 200 ylna göre herhangi bir deiiklik göstermemitir. 20 ylnda yüzde 12,6 olan küresel genç isizlik orannn 2012 ylnda 200 ylna göre bir puandan fazla artarak yüzde 12, olarak gerçeklemesi beklenmektedir. Orta vadeli projeksiyonlarda ( ) genç igücü piyasalarnda küçük bir düzelme olaca ancak genç isizlik orannn hemen hemen ayn seviyelerde kalaca tahmin edilmektedir. Genç isizlik oran 200 ylndan bu yana yükselirken bölgesel farkllklar da göstermektedir. Gelimi ülkeler ve Avrupa Birlii krizden en fazla etkilenen ve bu nedenle hem isizlik orannn hem de genç isizlerin yllar arasnda en fazla artt bölge olmutur. 200 ylndan sonra yaanan toparlanma sürecine ramen genç isizliin azaltlmasnda fazla ilerleme salanamamtr. Bölgede genç isizlik oran 20 ylnda yüzde 18,1 e ulamtr. Bu oran larn balarndan bu yana en yüksek seviyedir. Özellikle kriz içindeki Avrupa'da uygulanan kemer skma politikalar istihdam artnn önünde engel tekil etmektedir. Avrupa ülkelerinde artan isizlik endie verici boyutlara ulamtr. Avrupa Birlii nde genç isizlik oran 200 ylna göre 1, kat art göstererek yüzde 22,4 e yükselmitir. AB de 2012 ylnn ikinci çeyrek verilerine göre u anda,4 milyon genç isiz vardr. Genç isizlik oran Avrupa Birlii nde ülkeden ülkeye farkllk göstermektedir. Özellikle spanya ve Yunanistan da genç isizlik oran kriz öncesine göre iki kattan fazla artarak yüzde 0 ler seviyesine çkmtr. sveç, ngiltere ve Portekiz gibi ülkelerde ise genç isizlik oran zaten kriz öncesinde de artarken ekonomideki durgunluk gençler için istihdam frsatlarn daha kötü hale getirmitir. Genç isizlik oran yüzde lar seviyesinde olan Avusturya, Almanya ve sviçre ise isizlik oranlarn kriz öncesi seviyeye düürmütür. Türkiye, genç isizlik orann kriz öncesi seviyelere indiren nadir ülkelerden biri olmutur. 200 ylnda yüzde 20 düzeyinde olan genç isizlik oran kriz döneminde yükselmi olsa da 20 ylsonunda yüzde 18,4 e dümütür. Haziran 2012 itibaryla ise yüzde 1, oranyla 2004 ylndan bu yana en düük seviyesine gerilemitir. Son dönemde genç isizlik orannda önemli iyilemeler salanmtr. Ancak gençlerin igücüne katlmn ve istihdamn daha da artrmak için çeitli politikalar uygulanabilir. Bunlardan bazlar unlardr: Esnek çalma koullar salayan geçici, ksmi ve snrl sözlemeli iler ile gençlerin eitim hayatyla i hayatn beraber yürütmelerine olanak tannmaldr. Vergi politikas istihdam tevik edici nitelikte olmaldr. Kayt d ekonomi daraltlmaldr. gücü piyasasna yönelik mesleki ve teknik eitimi içeren programlar oluturulmaldr. Eitim-istihdam ilikisi kurularak ülke gerçeklerine ve teknolojik gelimelere cevap verecek bir insan gücü planlamas yaplmaldr. Giriimcilik ve KOB ler desteklenmelidir. 4

62 IV ÖDEMELER DENGESİ, REEL DÖVİZ KURU VE DIŞ BORÇ

63 6 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

64 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç IV. ÖDEMELER DENGES, REEL DÖVZ KURU VE DI BORÇ A. ÖDEMELER DENGES 1. Cari lemler Hesab Türkiye ekonomisinde 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren, yaanan yumuak ini sürecine paralel olarak cari açkta önemli bir daralma görülmektedir. Kriz sonras dönemde Türkiye ekonomisinin iç talep eksenli büyümesi, Arap Bahar nedeniyle d ticaret fazlas verdiimiz baz ülkelerde yaanan skntlar, en büyük ticaret ortamz olan AB deki iç talebin zayf seyri ve yüksek emtia fiyatlar nedeniyle cari açn GSYH ye oran 20 ylnda yüzde lara kadar yükselmiti. Ancak 20 ylnn sonundan itibaren alnan önlemler ve ekonomide yaanan dengelenmeye paralel olarak cari açk, özellikle 20 ylnn son çeyreinden itibaren düüe geçmitir. 20 yl Ekim aynda zirve yapan 12 aylk kümülatif cari açk 8,6 milyar dolara kadar yükselmi, izleyen dönemde yumuak ini sürecine paralel olarak 2012 yl Austos aynda milyar dolara gerilemitir. Bu eilimin yln geri kalannda da devam ederek cari ilemler açnn GSYH ye orannn 2012 yl sonunda yüzde, e inecei tahmin edilmektedir. Tablo IV.A.1 Cari lemler Hesab (12 Aylk Milyon $) Temmuz Austos Cari lemler Dengesi D Ticaret Dengesi Hizmetler Dengesi Gelir Dengesi Cari Transferler Kaynak: TCMB Cari açktaki daralma, 2012 ylnn ilk yarsnda yüksek seyreden petrol fiyatlarna ve en büyük ticaret ortaklarmzdan AB deki borç krizine ramen devam etmitir. Yln ilk yarsnda petrol fiyatlar ortalama, dolar civarnda seyrederken dönem içinde 126,6 dolara kadar yükselmitir.

65 (%) Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik IV.A.1 ari lemler Denesi (Milyar $) ari (l Esen) ari GY (a Esen) 20 a-usts 20 a-usts 2012 Kaynak: TCMB Petrol fiyatlarnn yüksek seyri nedeniyle enerji ithalat artmaya devam etmi ve yln ilk sekiz aynda enerji ithalatna ödenen fatura,1 milyar dolara yükselmitir. Zira 20 yl Eylül aynda 26, milyar dolara kadar yükselerek zirve yapan 12 aylk kümülatif enerji ithalat hariç cari açk, izleyen dönemde önemli ölçüde gerileyerek 2012 yl Austos ay itibaryla milyon dolar olarak gerçeklemitir. Grafik IV.A.2 ari lemler Denesi (12 l ümülati ilar ) ari Dene Eneri thalat ari ari Dene Kaynak: TCMB, TÜK 8

66 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç Yüksek petrol fiyatlarnn yan sra en büyük ticaret ortamz olan AB deki borç krizi de d ticaret dengelerine olumsuz yansmtr ylnn ilk sekiz aynda AB ülkelerine yaptmz ihracat bir önceki yln ayn dönemine göre yüzde,4 orannda azalmtr. AB deki borç krizinden kaynaklanan talep düüünün ihracat üzerinde yaratt olumsuz etki ürün ve pazar çeitlendirmesi çalmalar sayesinde önemli ölçüde giderilmitir. Özellikle Kuzey Afrika ve Orta Dou (MENA) ülkelerine yönelik ihracatta yaanan artla birlikte toplam ihracat kriz öncesi seviyelerin üzerine çkmtr. Grafik IV.A. 0 Eneri thalat (Milyar $) ($) Austos* Enerji thalat (Sol Eksen) Cari Açk (Sol Eksen) Petrol Fiyatlar (Sa Eksen) Kaynak: TÜK, TCMB, Bloomberg * Austos 12 aylk kümülatif rakamdr i. D Ticaret Dengesi TÜK verilerine göre, 20 ylnda, milyar dolar olan d ticaret aç 2012 yl Austos aynda 12 aylk kümülatif bazda 0, milyar dolara gerilemitir. D ticaret aç 2012 yl Ocak-Austos döneminde ise geçen yln ayn dönemine göre yüzde 21,2 orannda daralarak 6,6 milyar dolar olarak gerçeklemitir.

67 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik IV.A thalat-hraat üümesi (12 l ümülati Yüzde) Kaynak: TÜK hracat thalat hracat ve ithalat rakamlar miktar endeksleri baznda incelendiinde; ihracatn ve ithalatn küresel kriz öncesi seviyelerini at görülmektedir. Kriz sonras küresel büyümenin hzlanmas ve d talebin canlanmasyla birlikte ihracatta, güçlü iç talep nedeniyle ithalatta miktar olarak art yaanmtr. Ancak Türkiye ekonomisindeki yumuak ini süreciyle birlikte mevsim ve takvim etkilerinden arndrlm d ticaret endeksleri, ihracat lehine gelimitir. Grafik IV.A. D iaret adleri (2000) Kaynak: TCMB 60

68 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç 2012 yl Temmuz aynda bir önceki yln ayn ayna göre ihracat miktar endeksi yüzde 1,, ithalat miktar endeksi yüzde 4 artarken, ayn dönem için ihracat birim deer endeksi yüzde,6 ve ithalat birim deer endeksi yüzde,2 orannda azalmtr. Grafik IV.A.6 D iaret Endesleri (esim e aim Etilerinden rndrlm) Kaynak: TÜK hracat Miktar Endeksi thalat Miktar Endeksi 20 ylnda iç talepteki hzl art ve zayf d talep nedeniyle ithalat, ihracattan daha hzl artm ve ihracatn ithalat karlama oran yüzde 6 ya kadar gerilemitir. Ancak yaanan yumuak ini süreci ve d ticarette yaanan dengelenmeyle birlikte 2012 ylnn ilk sekiz aynda bu eilim tersine dönmü ve bu oran yüzde 6, a kadar yükselmitir. Grafik IV.A. hraatn thalat arlama ran (Yüzde) Kaynak: TÜK a-usts 20 a-usts

69 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 úhracatta kriz sonras dönemde baülayan l ml ve istikrarl art ü süreci, 2012 y l n n ilk sekiz ay nda da devam etmiütir. 20 y l n n ikinci yar s ndan itibaren Avrupa finans piyasalar nda derinleümeye baülayan sorunlar n yaratt ù belirsizlikler, Türkiye nin en büyük ihracat pazar olan Avrupa Birliùi ülkelerine yap lan ihracat n h z kesmesine neden olmuütur. Ancak, son dönemde ihracatta bölgesel ve sektörel bazda çeüitliliùin artmas yla Avrupa Birliùi ülkelerindeki zay f seyrin ihracat üzerindeki olumsuz etkisinin telafi edilebilmesi saùlanm üt r. 20 y l nda 14, milyar dolara yükselen ihracattaki bu eùilim 2012 y l nda da devam etmiü ve y l n ilk sekiz ay nda ihracat bir önceki y l n ayn dönemine göre yüzde 12,8 oran nda artarak 0,1 milyar dolar olarak gerçekleümiütir. Ara mallar ihracat, toplam ihracat içerisinde en yüksek orana sahiptir y l OcakAùustos döneminde ara mallar ihracat milyar dolar ile toplam ihracat n yüzde ini, tüketim mallar,6 milyar dolar ile toplam ihracat n yüzde,6 s n ve sermaye mallar,1 milyar dolar ile toplam ihracat n yüzde,1 ini oluüturmaktad r. Grafik IV.A.8 økudfdwõq $QD 0DO *UXSODUÕQD * UH 'D ÕOÕPÕ 2FDN $ XVWRV < ]GH % 0, (0,4) %,1 (12,8) %,6 (40,) %,0 (46,1) Sermaye malllarõ Ara mallarõ Tüketim mallarõ Di erleri Kaynak: TÜøK * Parantez içindeki rakamlar 200 yõlõ verilerini göstermektedir. Küresel krizden güçlü bir üekilde ç kan Türkiye de ithalat, 20 y l nda yükselen enerji fiyatlar, iç talep ve kredi imkanlar n n geniülemesiyle yüzde 2,8 oran nda artarak 240,8 milyar dolara yükselmiütir. Ancak 2012 y l ûubat ay ndan itibaren azalma eùilimine giren ithalat, 2012 Ocak-Aùustos döneminde bir önceki y la göre yüzde 2,4 azalarak 16,6 milyar dolar olarak gerçekleümiütir. Toplam ithalatta yaüanan düüüüün tersine enerji ithalat y l n ilk sekiz ay nda artmaya devam etmiü ve 2012 Ocak-Aùustos döneminde bir 62

70 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç önceki yla göre yüzde 1, orannda art göstermitir. Bu artta artan jeopolitik risklere bal olarak yüksek seyreden petrol fiyatlar etkili olmutur. Austos ay itibaryla da 12 aylk kümülatif enerji ithalat 8,8 milyar dolar olarak gerçeklemitir. Grafik IV.A. Eneri thalat (ilar Yüzde) Eneri thalat (l Esen) Eneri thalat GY (a Esen) 20 a-usts 20 a-usts 2012 Kaynak: TÜK 2012 ylnda yumuak ini süreciyle birlikte sermaye ve tüketim mallar ithalatnda gerileme yaanmtr yl Ocak-Austos döneminde sermaye mal ithalat bir önceki yln ayn dönemine göre yüzde orannda daralarak 22,2 milyar dolara, tüketim mallar ithalat yüzde 14, orannda daralarak 1,2 milyar dolara gerilemitir. Ara mal ithalat ise yüzde 1, orannda artla 6, milyar dolar olarak gerçeklemitir. 6

71 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik IV.A. øwkdodwõq $QD 0DO *UXSODUÕQD * UH 'D ÕOÕPÕ 2FDN $ XVWRV < ]GH %,0 (,0) % 0, (0,4) % 14,1 (1,) % 4,6 (2,) Sermaye malllarõ Ara mallarõ Tüketim mallarõ Di erleri Kaynak: TÜøK * Parantez içindeki rakamlar 200 yõlõ verilerini göstermektedir. Kriz öncesi veriler için 200 y l baz al nd ù nda Türkiye nin en önemli ticaret ortaù olan AB ülkelerinin aù rl ù n n küresel kriz sürecinde azald ù ve baz Kuzey Afrika, Orta Doùu ve Asya ülkeleri ile diùer Avrupa ülkelerinin önem kazand ù görülmektedir. Ekonomik s k nt lar n hala aüamayan AB ülkelerinden kaynaklanan talep daralmas na raùmen ihracat Kuzey Afrika, Orta Doùu ve Asya ülkelerine yönelerek art ü na devam etmiütir. AB ülkelerindeki darboùazdan kaynaklanan dezavantaj n d ü ticareti olumsuz etkilememesi ve yine Türkiye nin rekabet ortam nda avantajl konuma gelebilmesi aç s ndan d ü ticarette çeüitlilik çok önemlidir. Grafik IV.A. økudfdwwdnl øon %Hú honhqlq D\Õ < ]GH 0 46, , Kaynak: TÜøK Ocak-A ustos

72 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç hracatta ürün ve ülke çeitlendirmesine yönelik çalmalarna bal olarak Türkiye nin ihracat pazarlarndaki olas risklere kar duyarll azalmtr. Bununla beraber, ihracatn sektörel çeitlenmesi, genel olarak önemli ihracat pazarlarnda artarken ihracat sektörlerinin genelinde de ülke çeitlenmesinin artt göze çarpmaktadr. hracatn bölgesel ve sektörel kompozisyonundaki bu çeitlenme, cari dönemde Türkiye ekonomisinin d ticaret kanalyla aktarlan dsal oklara duyarllnn azaldn gösterirken; hedef pazarlarn büyüme öngörüleri de dikkate alndnda Türkiye nin ihracat potansiyelinin önümüzdeki dönemlerde de güçlü seyredeceini iaret etmektedir. Grafik IV.A hraatn ölesel Dalm (2000) Kaynak: TÜK AB-2 MENA 2012 yl Ocak-Austos döneminde bir önceki döneme göre toplam ihracatta yaanan yüzde 12,8 lik arta karn AB ülkelerine yönelik ihracat, yüzde,4 orannda azalm ve toplam içindeki pay yüzde 4, ten 8,2 ye gerilemitir. AB ülkelerine gerçekletirilen ihracatn toplam içindeki paynn 200 ylnda yüzde 6, olduu göz önüne alnnca kaybn ne denli büyük olduu daha iyi anlalmaktadr. Ancak, AB ülkelerindeki bu düü Kuzey Afrika ve Asya ülkelerine yönelik ihracat ile telafi edilmitir. Yakn ve Orta Dou ile Asya ülkelerine yönelik ihracat, 20 ylnda bir önceki yla göre yüzde 1,6 orannda art göstermi, 2012 yl Ocak-Austos döneminde bir önceki döneme göre bu art daha da artarak yüzde 4,8 e ulamtr. Bu dönemde Yakn ve Orta Dou ile Asya ülkelerine yönelik ihracatn toplam içindeki pay da yüzde, a yükselmitir. Austos 6

73 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 ay nda kriz öncesi döneme göre AB ülkelerine yap lan ihracat yüzde 14 daral rken, MENA bölgesine yap lan ihracat yüzde 2, oran nda art ü göstermiütir. Grafik IV.A.1 økudfdwõq honh *UXSODUÕQD * UH 'D ÕOÕPÕ 2FDN $ XVWRV < ]GH % 2,1 (14,1) % 8,2 (6,) % 4,4 (4,2) % 6,2 (,8) AB Di er Avrupa (AB Hariç) % 8,8 (,1) Kuzey Afrika Kuzey Amerika YakÕn ve Orta Do u Kaynak: TÜøK * Parantez içindeki rakamlar 200 yõlõ verilerini göstermektedir. Ülkeler baz nda incelendiùinde, 2012 y l n n ilk sekiz ay nda en fazla ihracat n, uzun y llard r ihracat m zda en büyük paya sahip olan Almanya ya yap ld ù görülmektedir. Almanya ya yönelik ihracat, 2012 y l Ocak-Aùustos döneminde bir önceki döneme göre yüzde,1 oran nda daralarak 8, milyar dolar olarak gerçekleümiütir. úran a yönelik ihracat 2012 y l n n ilk sekiz ay nda bir önceki y l n ayn dönemine göre yüzde 26,1 oran nda artarak 8,6 milyar dolar olarak gerçekleümiütir. Bu sayede úran, 2012 y l OcakAùustos döneminde en fazla ihracat gerçekleütirilen ikinci ülke konumuna yükselmiütir. úthalat n ülke gruplar na göre incelenmesinde; AB üyesi ülkelerden yap lan ithalat n toplam ithalat n önemli bir k sm n oluüturduùu görülmektedir. Bununla birlikte, bu ülkelerden yap lan ithalat n toplamdaki pay, t pk ihracatta olduùu gibi düüüü eùilimindedir. Bölge ülkelerinden yap lan ithalat n toplam ithalattaki pay 2000 y l nda yüzde 2, iken, bu oran, 200 y l nda 40,1 e, 20 y l nda yüzde 8, a ve 20 y l nda yüzde,8 e gerilemiütir y l Ocak-Aùustos döneminde de AB ülkelerinden yap lan ithalat bir önceki y l n ayn dönemine göre yüzde,4 oran nda azalarak,1 milyar dolar olmuütur. Toplam içindeki pay ise yüzde 6,4 e gerilemiütir. 66

74 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç thalatn arlkl olarak yapld ikinci bölge ise Yakn ve Orta Dou ile Dier Asya ülkeleridir. Bölge ülkelerinden yaplan ithalat özellikle kriz sonras dönemde önemli oranda art göstermitir. Bölgeden gerçekletirilen ithalat 200 ylnda, milyar dolar iken, 20 ylnda,6 milyar dolara yükselmi ve toplam ithalat içindeki pay yüzde 0,6 ya yükselmitir yl Ocak-Austos döneminde bölgeden 48, milyar dolarlk ithalat gerçekleirken, toplamdaki pay yüzde 0, olarak gerçeklemitir. Grafik IV.A.14 thalatn le Grularna Göre Dalm (2012 a-usts Yüzde) % 0, (% 2,8) % 6,4 (% 40,2) % 1, (% 1,) % 16,0 (% 20,1) Avrupa Birlii Dier Avrupa (A.B Hariç) Kuzey Afrika Asya Kaynak: TÜK * Parantez içindeki rakamlar 200 yl verilerini göstermektedir. Özellikle enerji ithalatna bal olarak, 20 ylnda en fazla ithalatn yapld ülke 2006 ylndan beri olduu gibi yine Rusya olmutur. Rusya dan yaplan ithalat 20 ylnda bir önceki yla göre yüzde, orannda artarak 24 milyar dolar olarak gerçeklemi ve toplam içerisindeki pay yüzde, olmutur yl Ocak-Austos döneminde Rusya dan gerçekletirilen ithalat bir önceki yln ayn dönemine göre yüzde 18,1 orannda artarak 1,1 milyar dolara yükselmitir. Ara mal ithalatna bal olarak Çin de en büyük ithalat pazarlarmzdan biri konumundadr. Çin den gerçekleen ithalat bir önceki yln ayn dönemine göre yüzde,2 orannda daralsa da 1, milyar dolarlk ithalatla Çin, en fazla ithalat yaptmz ülkeler sralamasnda ikinci durumdadr. Özellikle ran dan gerçekletirilen ithalat son iki yldaki artyla dikkat çekmektedir. 20 ylnda ran dan yaplan ithalat bir önceki yla göre yüzde 6 orannda artarak 12, milyar dolara yükselmitir. 6

75 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik IV.A.1 thalattai l e le (ilar ),8 8,2 1, 1,2 2,,0,8 1, 1, 1, Ocak-Austos Rusya Federasyonu Çin Almanya ABD talya Kaynak: TÜK Not: Sralama 2012 Ocak-Haziran dönemine göre yaplmtr. ii. Hizmetler Dengesi, Gelir Dengesi ve Cari Transferler Hizmetler dengesi d ticaret dengesinden sonra cari ilemler dengesindeki en büyük ikinci kalemdir. Bu kalem pozitif deerler alarak cari ilemeler dengesini olumlu yönde etkilemektedir. 20 ylnda 18 milyar dolar fazla veren hizmetler dengesi 2012 Ocak- Austos döneminde 1,1 milyar dolar fazla vermitir. Hizmetler dengesinin fazla vermesinde en önemli etken turizm gelirleridir. Turizm gelirleri 20 ylnda bir önceki yla göre yüzde,6 orannda artarak 2 milyar dolar olarak gerçeklemitir yl Austos aynda 12 aylk kümülatif bazda bu rakam 2,1 milyar dolar olarak gerçeklemitir. Özellikle karlkl anlamalarla vizelerin kaldrlmasyla birlikte Türkiye'ye gelen turist saysnda ciddi artlar gözlenmektedir. Türkiye 20 ylnda turist says bakmndan en çok ziyaretçi çeken 6 nc ülke konumundadr. 68

76 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç Grafik IV.A.16 urizm Gelirleri e urist as (ilar iln ii) Turizm Gelirleri (Sol Eksen) Turist Says (Sa Eksen) a-usts 20 a-usts 2012 Kaynak: TÜK 20 ylnda hizmetler dengesine tamaclk alanndan da önemli bir katk gelmitir. Bu alandaki net gelir 20 ylnda bir önceki yla göre yüzde 0, orannda art göstererek 2,2 milyar dolara yükselmitir ylnda bu art daha da hzlanm ve 2012 Ocak- Austos döneminde bir önceki yln ayn dönemine göre yüzde 48,2 orannda artarak 2, milyar dolar olarak gerçeklemitir. 2. Sermaye ve Finans Hesab Küresel krizi takip eden iyileme döneminde gelimi ülke merkez bankalar tarafndan alnan ek parasal genileme önlemleri, gelimi ekonomilerdeki düük faiz ve bol likidite koullarnn uzunca bir süre korunaca yönündeki beklentiler, küresel fonlarn getiri arayn güçlendirmitir. Bununla beraber gelimekte olan ülkelerdeki görece yüksek faiz oranlar bu ülkelere yönelik sermaye akmlarnn hzlanmasna neden olmutur. Özellikle, 20 genelinde Türkiye bata olmak üzere gelimekte olan ülkelere yönelik yatrmlardaki art 20 ylnda da devam etmitir. 200 ylnda 22 milyon dolar olan net portföy yatrmlar artan likidite ile 20 ylnda 22 milyar dolara kadar yükselmitir. 6

77 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Tablo IV.A.2 Sermaye Hareketleri (Milyon $) Ocak-Austos Sermaye ve Finans Hesab Dorudan Yatrm (Net) Dorudan Yatrm Girii Dorudan Yatrm Çk Portföy Yatrm (Net) Hisse Senedi Borç Senedi Dier Yatrmlar (Net) Rezerv Varlklar Net Hata ve Noksan Kaynak: TCMB Türkiye, kriz öncesi dönemde net uzun vadeli kredi kullancs iken, kriz döneminde net kredi ödeyicisi konumuna gelmitir. Kriz sonras dönemde ise Türkiye de dier yatrmlarn gelimekte olan ülkelere nazaran daha hzl ivmelendii göze çarpmaktadr. Söz konusu artta arlkl olarak ksa vadeli kredi kullanmlarnn etkili olduu gözlenmektedir. Özellikle son dönemlerde uluslararas kredi derecelendirme kurulularnn not artrmlar yoluyla uzun vadeli yatrm yaplabilir ülke seviyesine çkmas, uzun vadeli fonlarn Türkiye ye geliinin kolaylamas anlamna gelmektedir. Bu da cari açn finansmannda nispeten krlganlk yaratan ksa vadeli fonlarn yerini uzun vadeli fonlarn ve cari açn yaratt krlganlk derecesinin azalmas anlamna gelmektedir. Krizden çk sürecinde baarl bir performans ortaya koyan Türkiye ye yönelik dorudan yatrm girilerinin artmas cari açn finansman kalitesi açsndan oldukça önemlidir. 0

78 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç Grafik IV.A.1 ari inansman (12 l ümülati ilar ) Dorudan Yatrm+Uzun Vadeli Sermaye Portföy Yatrmlar + Ksa Vadeli Sermaye Cari Açk Kaynak: TCMB Türkiye ye yönelik dorudan yabanc yatrm girii, 2008 yl son çeyreinden itibaren azalmaya balam, 20 yl Mays aynda 12 aylk kümülatif rakam 6, milyar dolar ile dip noktasn görmütür. 20 ylnda 16 milyar dolarlk yurtiçine dorudan yatrm girii gerçeklemiken, yurtiçi yerleiklerin yurtdnda 2, milyar dolar yatrm yapmas sonucu, net dorudan yatrmlar 1,6 milyar dolar olarak gerçeklemitir ylnn ilk sekiz aynda ise net dorudan yatrmlar 6,8 milyar dolar olarak gerçeklemitir. Kriz sonras toparlanma dönemiyle birlikte 12 aylk kümülatif dorudan yatrm girii Austos 2012 itibaryla 1,1 milyar dolar olarak gerçeklemitir. Toparlanma dönemiyle birlikte özellikle 20 yl Ekim ayndan itibaren finansman kalitesinde önemli bir toparlanma yaanm ve 2012 Ocak-Austos döneminde 12 aylk dorudan yatrm girii ve uzun vadeli sermaye toplam 24 milyar dolara yükselmitir. 20 ylnda 22 milyar dolara kadar yükselen portföy yatrmlar özellikle yln ilk alt aynda yurtd yerleiklerin aldklar devlet iç borçlanma senetlerindeki (DBS) düü nedeniyle önemli ölçüde gerilese de Temmuz ve Austos aylarndaki satlarla 12 aylk kümülatif bazda 24,8 milyar dolara yükselmitir. Yurtd yerleiklerin aldklar devlet iç borçlanma senetlerinin tutar 2012 Ocak-Austos döneminde bir önceki yln ayn dönemine göre yüzde 16,6 orannda azalarak,4 milyar dolara gerilemitir. Bankalarn yurt dndan ksa vadeli net kredi kullanmlarnda 20 ylnn ilk çeyreinden itibaren belirgin bir düü gözlenmektedir. Bankaclk sektörünün net kredi kullanm, 2012 Ocak-Austos döneminde bir önceki yln ayn dönemine göre yüzde 1,2 orannda 1

79 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 azalarak 2,6 milyar dolar olmutur. Bu dönemde bankalarn uzun vadeli kredilerde net geri ödeyici, ksa vadeli kredilerde ise net kullanc olduu göze çarpmaktadr. Ayn dönemde, dier sektörlerin net kredi kullanm yüzde 2, orannda artarak,8 milyar dolar olmutur. Kriz sonras dönemde Merkez Bankas politikalarna bal rezervlerde hzl bir art gözlemlenmektedir. 20 yl sonunda 8, milyar dolara ulaan rezervlerdeki art 2012 ylnda da devam ederek Ekim 2012 tarihi itibaryla 4, milyar dolar olarak gerçeklemitir. Grafik IV.A.18 rüt Döiz ezerleri (ilar ) Eim Kaynak: TCMB * 2012 Ekim rakam itibaryla verilmitir. Türkiye de net hata noksan kalemi, 200 ylndan itibaren pozitif bakiye vermektedir. 20 ylnda,4 milyar dolara kadar yükselen net hata noksan kalemi, 2012 yl Austos aynda 12 aylk bazda 6,6 milyar dolara kadar gerilemitir. B. REEL DÖVZ KURU Küresel toparlanmayla birlikte, 200 un son çeyrei itibaryla yeniden deer kazanmaya balayan Türk liras 20 ylnn son çeyrei ile birlikte düü eilimine girmitir. 20 yl Austos ay itibaryla TÜFE bazl reel efektif kur endeksi, e gerilemise de izleyen dönemde önemli bir iyileme yaanm ve 2012 Austos ay itibaryla a kadar yükselmitir. Kurda yaanan gelimeler ve reel efektif kurunun bu seyri, 20 ylnn son 2

80 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç çeyreinden itibaren d ticaret ve cari açkta yaanan dengelenmede iç talepteki azalla birlikte etkili olmutur. Grafik IV.B.1 eel Eeti Döiz uru zun eri (-2012) Kaynak: TCMB TCMB TÜFE Bazl (200=0) TCMB ÜFE Bazl (200=0) Gelimekte olan ülkelerde reel döviz kuru uzun vadede artma eilimi göstermektedir. Buna paralel olarak son otuz ylda avroda deer art gözlemlenmektedir. Ancak TÜFE bazl reel döviz kuruna baktmzda gelimekte olan ülkelere kar rekabet gücümüzün devam ettii görülmektedir. Bu çerçevede kur ekonomik dengelenmede ve cari açn azalmasnda önemli bir rol oynamaktadr. Grafik IV.B.2 12 Gelimete lan leler azl eel Eeti Döiz uru (2000) Kaynak: TCMB

81 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 C. TOPLAM DI BORÇ STOKU VE ULUSLARARASI YATIRIM POZSYONU Kriz ve kriz sonras dönemde özellikle AB ülkelerinde yaanan borç krizi, en önemli makroekonomik risk unsurlarndan biri olarak göze çarpmaktadr. Ancak Türkiye, krizden çk sürecinde gösterdii performans ve kamu kesiminin sk maliye politikalar sayesinde d borç stokunun daha önceki döneme göre daha az risk tamasn salamtr. 1. D Borç Stokundaki Gelimeler D borç stoku, küresel krizin ekonomik aktivitelerde yaratt daralma ile 200 ylnda bir miktar gerilemi, küresel anlamda ekonomik toparlanmann balamasna bal olarak borçlanma olanaklarnn artmasyla birlikte tekrar yükselmi ve 20 ylsonunda 06, milyar dolar olarak gerçeklemitir ylnn ikinci çeyreinde bu rakam 2, milyar dolara yükselmitir. Grafik IV.C.1 lam D r tugy (Yüzde) Kaynak: Hazine Müstearl Borç stokunda yaanan arta ramen krizden çk sürecinde yaanan büyüme performansyla birlikte borç stokunun GSYH ye orannda gerileme yaanmtr. 200 ylnda toplam borç stokunun GSYH ye oran yüzde 4, iken, 20 ylnda bu rakam, a ve 20 ylnda,6 ya gerilemitir. 4

82 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç Grafik IV.C.2 D r tunun adee Göre Dalm (2012-2) ,4 8, 0,6 12, Ç2 Ksa Vade Orta ve Uzun Vade Kaynak: Hazine Müstearl 20 ylnda toplam d borç stoku artarken ksa vadeli borçlarn pay artm, uzun vadeli borçlarn pay azalmtr. Ksa vadeli d borçlar 20 ylnda bir önceki yla göre yüzde 8,2 lik artla 8,8 milyar dolara yükselirken, uzun vadeli d borçlar yüzde,8 orannda artarak 222, milyar dolara yükselmitir. Grafik IV.C. D run rlulara Göre Dalm (ilar ) ,1 18,0 12,8, 202, 212, , 0,8, 22,0 4,1 24,4 48, 21,4 6, 0,4 1,4 84, 1,6 1, 121,1, 1,8 8, 14,1 8, 1, 8,1 4, 2,,8, 8, Ç2 Kaynak: Hazine Müstearl Kamu Sektörü TCMB Özel Sektör

83 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 D borç stoku içinde 200 ylna kadar kamu sektörünün pay daha yüksek iken, 200 ylndan itibaren özel sektörün pay daha yüksek oranlarda gerçeklemeye balamtr. Bu tarihten sonra da kamunun pay azalmaya devam etmitir. 200 ylnda kriz, özel sektörün d finansmana ulamada zorluklar yaamasna neden olmu ve özel sektörün borcu gerilemitir. Ancak kamu sektörünün borcu da yüzde 6,6 orannda art göstermitir. Özel sektörün borcu, kriz döneminde d finansmana ulamada zorluklar yaamas nedeniyle bir miktar azalsa da izleyen dönemde tekrar d kaynak bulma imkanyla artarak 20 ylnda 202, milyar dolara yükselmitir. Kamu sektörünün borcu da 4, milyar dolara yükselirken, TCMB nin borcu, milyar dolara gerilemitir. Grafik IV.C.4 sa adeli D rlar (2012-2) % 12, (% 8,) % 1,2 (% 2,) % 8, (% 8) Kamu TCMB Özel Sektör Kaynak: Hazine Müstearl * Parantez içindeki rakamlar 2000 yl verilerini göstermektedir. Toplam d borç stoku içinde ksa vadeli borçlarn pay 20 ylnda yüzde 26, iken 20 ylnda yüzde 2, e yükselmi, uzun vadeli borçlarn pay yüzde, ten yüzde 2, ye gerilemitir. 20 ylnda ksa vadeli borçlarn yüzde 8,4 ü kamu sektöründen, yüzde 1, i TCMB den ve yüzde 0,1 i özel sektörden kaynaklanmakta iken, uzun vadeli borçlarn yüzde,2 si kamu sektöründen, yüzde,8 i TCMB den ve yüzde,1 i özel sektörden kaynaklanmaktadr. 6

84 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç Grafik IV.C. 8]XQ DGHOL 'Õú %RUoODU d %, (% 2,) % 6,8 (% 2,4) %,4 (% 14,) Kamu TCMB Özel Sektör Kaynak: Hazine MüsteúarlÕ Õ * Parantez içindeki rakamlar 2000 yõlõ verilerini göstermektedir. 2. D ü Borç Servisindeki Geliümeler 20 y l nda 0, milyar dolara gerileyen d ü borç servisinin 41, milyar dolar anapara ve 8,6 milyar dolar faiz ödemesinden oluümaktad r y l Temmuz ay itibar yla 26, milyar dolar anapara,, milyar dolar da faiz olmak üzere toplam 2 milyar dolar d ü borç ödemesi yap lm üt r. Grafik IV.C.6 'Õú %RUo 6HUYLVL 0LO\DU 0,, 2,0 41, 4,1 26,, 8,6 8,,4 12,0,4 8,0,1,0 6,4, ,4,8, 40,1 0, 6,8 28,8 0, 2, 2,8 28, 20,8 0 22, 40 41,8 48, ,8 0 Kaynak: Hazine MüsteúarlÕ Õ Anapara Faiz 2012 Ocak- Temmuz Toplam

85 Yıllık Ekonomik Rapor Uluslararas Yatrm Pozisyonu 20 yl sonunda -61,8 milyar dolar olan ve Türkiye nin yurt d varlklar ile yurt dna olan yükümlülüklerinin fark olarak tanmlanan net uluslararas yatrm pozisyonu (UYP), 20 yl sonunda -22,6 milyar dolar seviyesinde gerçeklemitir. Net UYP nin,2 milyar dolarlk iyilemesinde, yükümlülüklerin 4,8 milyar dolar azalmas belirleyici olmutur. Grafik IV.C. luslararas Yatrm zisnugy ,1 2,0 -,1 8,8 24,2 4,8-4,6-2, 8, 22,0 22, 66, -6,2 -,1 4,6 2,4 26,2-48,4 2,1 2,1-2,0 4,2 4, ,4-44, 2,2-4, GSYH (Milyon $) Uluslararas Yatrm Pozisyonu (Net)/GSYH (%) Varlklar/GSYH (%) Yükümlülükler/GSYH (%) 64,6 2,0-41, Kaynak: TCMB UYP ye göre, 20 yl sonunda Türkiye nin yurt d varlklar 1, milyar dolar, yükümlülükleri ise 00, milyar dolar olarak gerçeklemitir. Yaanan dengelenmeyle birlikte Türkiye nin UYP açnn GSYH ye oran 20 ylnda yüzde 4, iken, 20 ylnda oran eksi yüzde 41, olarak gerçeklemitir. 8

86 Ödemeler Dengesi, Reel Döviz Kuru ve Dış Borç Grafik IV.C.8 DUOÕNODU % 14,8 (% 12,2) % 1,0 (% 1,2) % 4, (% 46,6) % 4, (% 40,0) YurtdÕúÕnda do rudan yatõrõmlar Portföy yatõrõmlarõ Di er yatõrõmlar Rezerv varlõklar Kaynak: TCMB * Parantez içindeki rakamlar 20 yõlõ verilerini göstermektedir. 20 ile 20 aras nda varl k ve yükümlülük kalemlerindeki deùiüiklikler incelendiùinde; varl k kalemlerindeki deùiüimde, diùer sektörün yurt d ü ndaki mevduatlar ndaki 12,6 milyar dolarl k azal ü baül ca etken olurken; yükümlülük kalemlerindeki deùiüimde ise, yurt içindeki doùrudan yat r mlar n 46, milyar dolar, portföy yat r m yükümlülüklerinin,0 milyar dolar azal ü n n etkili olduùu gözlenmektedir. Yurt d ü nda yerleüik kiüilerin Türkiye deki portföy yat r mlar ndaki bu düüüü, úmkb de iülem gören hisse senetlerinin bir önceki y la göre yüzde 6, oran nda azalarak 61, milyar dolardan,1 milyar dolara gerilemesinden kaynaklanmaktad r. Grafik IV.C. < N PO O NOHU % 0,2 (% 44,1) % 28 (% 4,2) % 21, (% 21,) Yurtiçinde do rudan yatõrõmlar Portföy yatõrõmlarõ Di er yatõrõmlar Kaynak: TCMB * Parantez içindeki rakamlar 20 yõlõ verilerini göstermektedir.

87 80 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

88 2 0 V 1 2 ENFLASYON VE PARA POLİTİKASI 81

89 82 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

90 Enflasyon ve Para Politikası V. ENFLASYON VE PARA POLTKASI A. PARA POLTKASI Küresel kriz sonrasnda gelimi ülke merkez bankalarnn krizin etkilerini snrlamak amacyla uyguladklar parasal genileme politikalarnn gelimekte olan birçok ülkede olduu gibi Türkiye üzerinde de önemli yansmalar olmutur. Nitekim bu dönemde merkez bankalarnn fiyat istikrar ile birlikte finansal istikrara da odaklanmalar gerei ortaya çkmtr. Dolaysyla TCMB, merkez bankaclna dair yeni anlay ve küresel ekonominin etkisiyle 20 ylnn sonlarndan itibaren yeni bir para politikas çerçevesi uygulamaya koymutur. Bu politika çerçevesinde enflasyon hedeflemesine finansal istikrar amac eklenmi ve bu amaca yönelik zorunlu karlklar ve faiz koridoru gibi yeni politika araçlar kullanlmaya balanmtr. Küresel risk itahnn bozulmas sonucunda, 20 yl Austos ay itibaryla Türk lirasnn urad ar deer kayb ve yln son çeyreinde fiyat yönetilen/yönlendirilen ürünlerdeki ayarlamalar nedeniyle enflasyonun ksa vadede beklenilenin üzerinde bir yükseli kaydedecei öngörülmütür. ç talebin ve kredi büyümesinin yüksek seviyelerde büyümeye devam etmesini önlemek ve enflasyon görünümünü olumsuz etkilemesini engellemek amacyla Ekim aynda gecelik borç verme faizleri 0 baz puan artrlarak faiz koridoru yukar doru geniletilmitir. Bu çerçevede, piyasa fonlamas ayarlanarak bankalararas para piyasasnda gerçekleen gecelik faiz oranlarnn politika faizinden daha yüksekte olumasna izin verilmitir. Bu durumun likidite koullarnda arzu edilmeyen bir sklamaya yol açmamas için de Türk liras zorunlu karlk oranlar düürülmütür. Böylece yüzde olan Türk liras zorunlu karlk oranlarnn arlkl ortalamas yüzde a gerilemitir. Ayrca, altn rezervlerini güçlendirmek ve bankalara likidite yönetimlerinde daha fazla esneklik salamak amacyla zorunlu karlklara ilikin kolaylatrc düzenlemeler yaplm ve 0 Aralk 20 itibaryla bir ay vadeli repo ihaleleri düzenlenmeye balanmtr. 8

91 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik V.A.1 14 TCMB Politika Faiz Oran Kaynak: TCMB Faiz Koridoru Politika Faiz Oran 1 Haftalk Mevduat Ortalama Fonlama Maliyeti Ekim 20 de devreye sokulan tedbirlerin ardndan enflasyonist etkileri önlemek amacyla 2 Aralk 20 itibaryla istisnai gün uygulamas çerçevesinde sekiz günlük bir dönem boyunca ek parasal sklatrma yaplmtr. Bu dorultuda, politika faizinden yaplan fonlama miktar geçici bir süre için azaltlm, normal günler için ilan edilen alt snrn aasna düürülmütür. Buna ek olarak gerekli görülen durumlarda bu ilemleri destekleyici yönde sterilize edilmemi döviz satlar ve dorudan müdahaleler kullanlmtr. Benzer ekilde, 2-2 Mart 2012 tarihleri arasnda petrol fiyatlar ve dier maliyet unsurlarnda gözlenen artlarn enflasyon beklentilerini bozmasn engellemek amacyla alt günlük bir dönem boyunca ek bir parasal sklatrma uygulanmtr. Uygulanan ek parasal sklatrma yannda 2 Mart 2012 tarihli Para Politikas Kurulu toplantsnda altn rezervlerinin güçlendirilmesi ve bankaclk sisteminin maliyet ve likidite kanallarnn olumlu etkilenmesi amacyla Türk liras yükümlülükler için tesis edilmesi gereken zorunlu karlklarn standart altn olarak tesis edilebilecek ksm yüzde dan yüzde 20 ye yükseltilmitir. 84

92 Enflasyon ve Para Politikası Haziran 2012 de gelimekte olan ülkelere yönelik sermaye akmlarnn tekrar canlanmas ve özellikle petrol fiyatndaki görece yumuama enflasyon risklerini azaltan bir gelime olmutur. Ayrca, bu dönemde enflasyon ve cari dengeye ilikin açklanan verilerin piyasa beklentilerinden olumlu gerçeklemesi Türkiye ye yönelik risk alglamalarn iyiletirmitir. Bu gelimeler sonucunda Haziran ba itibaryla ortalama fonlama maliyeti kademeli olarak düürülmütür. Mays aynda ortalama fonlama maliyetinin ortalamas yüzde, iken bu oran Temmuz aynda yüzde 8, Austos aynda ise yüzde 6,8 olarak gerçeklemitir. Bununla birlikte Temmuz ay Para Politikas Kurulu toplantsnda, küresel ekonomiye dair belirsizliklerin sürmesinin para politikasnda esnek yaklamn devamn gerektirdii vurgulanmtr. Gelimi ülkelerde faiz oranlarnn uzun bir müddet düük seviyelerde kalaca beklentisi alternatif getiri arayn canl tutmaktadr. Öte yandan, Avro Bölgesi ndeki sorunlarn çözümüne dair atlan admlara ramen finansal sistemde süregelen krlganlklar, yüksek seyreden borçlanma maliyetleri ve büyüme görünümündeki zayflama küresel risk itahnn yeni haberlere duyarllnn yüksek kalmasna neden olmaktadr. Dolaysyla önümüzdeki dönemde ksa vadeli sermaye hareketlerindeki oynakln sürmesi yüksek bir olaslk olarak görülmektedir. Bu nedenle Türk liras fonlama miktarnn gerekli görüldüünde aa veya yukar yönlü ayarlanaca bildirilmitir. Austos 2012 de rezervleri yükseltmek amacyla Türk liras zorunlu karlklarn Türk liras veya döviz cinsinden tesis edilmesindeki maliyet farknn azaltlmas ve bankalarn yeni imkan likidite gereksinimleri dorultusunda serbestçe kullanabilmeleri için Türk liras zorunlu karlklarn döviz olarak tesis edilmesine ilikin üst snr yüzde 60 a, altn olarak tesis edilebilmesine ilikin üst snr ise yüzde 0 a yükseltilmitir. Bununla birlikte bu dönemde faiz oranlarnda deiiklik yaplmamtr. 8

93 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Tablo V.A.1 (Yüzde) Türk Liras Zorunlu Karlklarn Altn Olarak Tesis Edilmesine likin Üst Snr Türk Liras Zorunlu Karlklarn Döviz Olarak Tesis Edilmesine likin Üst Snr 12 Eylül 20 0 Ekim Ekim Mart Mays Haziran Temmuz Austos Kaynak: TCMB Son dönemde iç ve d talep arasndaki dengelenme öngörüldüü ekilde devam ederken enflasyondaki düüün de yln son çeyreinde belirginleecei tahmin edilmektedir. Bununla birlikte enerji fiyatlarnn yüksek seyri ve enflasyonun bir süre daha hedefin üzerinde seyredecek olmas temkinli bir duru gerektirmektedir. Bu çerçevede, 18 Eylül 2012 tarihinde yaplan Para Politikas Kurulu toplantsnda politika faiz oran ve gecelik borç alma faiz orannda deiiklik yaplmazken gecelik borç verme faiz oran baz puan düürülerek yüzde, ten yüzde a indirilmi ve faiz koridoru daraltlmtr. Burada bankalarn borç verme faizi oranlar olarak baz aldklar koridorun üst bandn düürmek amaçlanmtr yl Eylül ay itibaryla ECB, Fed ve daha sonra da Japon Merkez Bankasnn parasal genileme hedefleri üzerine küresel likiditedeki art bu kararda etkili olmutur. Ayrca, TCMB bu toplantyla küresel piyasalardaki son gelimeler dikkate alnarak finansal istikrar desteklemek amacyla rezerv opsiyonu katsaylarnda da deiiklik yapmtr. Yaplan açklamada Türk liras yükümlülükler için tesis edilmesi gereken zorunlu karlklarn döviz olarak tutulabilecek ksmna ilikin rezerv opsiyonu katsays bütün dilimlere ilikin olarak 0,2 puan artrlmtr. Ayrca 20 yl ortalarnda yüzde 0 ye kadar yaklaan kredi büyümesi alnan tedbirler neticesinde 20 ylsonunda yüzde,6 ya kadar gerilemitir. Austos 2012 itibaryla yüzde 12,1 olan kredi büyümesinin hedeflenene göre biraz düük seviyelerde olduu kabul edilmektedir. 86

94 Enflasyon ve Para Politikası Grafik V.A.2 Kredilerde Büyüme* (Yüzde) ,1 0 Ocak ubat Mart Mays Haziran Austos Eylül Ekim Aralk Ortalama * 1 haftalk hareketli ortalama, yllklandrlm, kur etkisinden arndrlm Kaynak: TCMB Döviz alm ihalelerine bakldnda; 20 ylnn ilk çeyreinde, ülkemize yönelik sermaye girilerinin güçlü seyretmesi nedeniyle döviz alm ihaleleri yaplmtr. 20 ylnn ikinci çeyreinde ise Avro Bölgesi nde yaanan borç krizinin giderek derinlemesi sonucu bozulan risk itah aralarnda ülkemizin de bulunduu gelimekte olan ülkelere yönelik sermaye akmlarn olumsuz etkilemitir. Bu gelime neticesinde 20 ylnn Mays ve Haziran aylarnda yaplan düzenlemelerle günlük döviz ihalelerinde alm yaplacak tutar düürülmütür. 2 Temmuz 20 tarihinden itibaren ise döviz alm ihalelerine ara verilmitir. 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren, Avro Bölgesi borç krizinin younlamas sonucu belirsizlik ortamnn giderek artmas üzerine, Austos 20 tarihinden itibaren, gerekli görülen günlerde piyasaya döviz likiditesi salamak amacyla döviz satm ihaleleri düzenlenmitir. Bununla birlikte Eylül, Kasm ve Aralk aylarnda döviz satm ihalelerine yönelik önemli düzenlemeler yaplmtr. Ayrca, 18 Ekim 20 ve 0 Aralk 20 tarihlerinde kurlarda salksz fiyat oluumlar gözlemlenmi ve piyasaya satm yönünde dorudan müdahalede bulunulmutur. 8

95 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Tablo V.A.2 Kaynak: TCMB * Eylül 2012 itibaryla B. ENFLASYON TCMB Döviz Müdahaleleri ve haleleri (Milyon $) Müdahaleler haleler Alm Satm Alm Satm * ylnn ilk çeyrei itibaryla belirginleen iç talepteki yavalama ve geçici fiyat hareketlerinin yllk enflasyon üzerindeki etkilerinin kademeli olarak ortadan kalkmas sonucu enflasyon düü eilimine girmitir. Bu dönemde uluslararas petrol fiyatlarndaki gelimeler paralelinde öngörülenden hzl art kaydeden enerji fiyatlarnn tüketici fiyatlarn artrc etkisi son yllara kyasla olumlu seyreden ilenmemi gda fiyatlar ile snrlanmtr. 20 yl genelinde Türk lirasnda gözlenen deer kaybnn yansmalaryla belirgin oranda yükselen temel mal grubu yllk enflasyonu yln ilk çeyreinde yavalama eilimine girmitir. Hizmet fiyatlar ise lml seyrini sürdürmütür ylnn ikinci çeyreinde ise enflasyon yüzde 8, a gerilemitir. Bu gelimede olumlu seyrini sürdüren ilenmemi gda fiyatlar ile uluslararas emtia fiyat gelimeleri paralelinde gerileyen petrol fiyatlar etkili olmutur. Bu dönemde temel mal grubu yllk enflasyonu yavalama eilimini sürdürürken hizmet enflasyonunda snrl bir oranda art gözlenmitir. Yavalayan ekonomik faaliyet enflasyon görünümüne olumlu katk sunmu, ayn dönemde maliyet yönlü basklarn da hafiflemesi ile temel enflasyon göstergeleri aa yönlü bir eilim göstermitir ylnda yüksek seyreden enflasyonun fiyatlama davranlarna olumsuz etkisi petrol fiyatlarnn öngörülen seviyelerin üzerinde seyretmesi ile Eylül ve Ekim aylarnda yaplan 88

96 Enflasyon ve Para Politikası fiyat ayarlamalarnn etkisiyle ylsonu enflasyonunun yüzde,4 olarak gerçeklemesi beklenmektedir. 1. Tüketici Fiyatlarndaki Gelimeler 20 yl genelinde Türk lirasnda gözlenen deer kaybnn yansmalaryla önemli oranda yükselen temel mal grubu yllk enflasyonu 2012 nin ilk çeyreinde yavalama eilimine girmitir. Bu gelimede olumlu seyrini sürdüren ilenmemi gda fiyatlar ile uluslararas emtia fiyat gelimeleri paralelinde gerileyen petrol fiyatlar belirleyici olmutur. Bu dönemde temel mal grubu yllk enflasyonu yavalama eilimini sürdürürken hizmet enflasyonunda snrl bir oranda art gözlenmitir. Yavalayan ekonomik faaliyet enflasyon görünümüne olumlu katk salam, ayn dönemde maliyet yönlü basklarn da hafiflemesi ile temel enflasyon göstergeleri aa yönlü bir eilim göstermitir. Tablo V.B.1 Ylsonu tibaryla Özet Yllk Enflasyon Gelimeleri (Yüzde) Austos TÜFE, 8, Gda ve Alkolsüz çecekler 12,2,1 Alkollü çecekler ve Tütün 18, 18, Giyim ve Ayakkab 8,0,2 Konut 8,2,8 Ev Eyas,0 8, Salk 0, 1,8 Ulatrma 12,2,2 Haberleme 2,,6 Elence ve Kültür 6,,0 Eitim 6,,8 Lokanta ve Oteller 8,2, Çeitli Mal ve Hizmetler 1,1, H Endeksi 8,, I Endeksi 8,1,2 Kaynak: TÜK *H: lenmemi gda ürünleri, enerji, alkollü içkiler, tütün ürünleri ile altn hariç I: Enerji, gda ve alkolsüz içecekler, alkollü içkiler ile tütün ürünleri ve altn hariç 20 yl boyunca yüksek seyreden çekirdek enflasyon göstergeleri de 2012 ylnn Mays ayndan itibaren azal eilimine girmitir. Bunlar arasnda TCMB ve piyasalar nezdinde özel önem arz eden enerji, ilenmemi gda, alkollü içecekler ve tütün ürünleri ile altn dlayan Özel Kapsaml Tüketici Göstergelerinden ÖKTG-H endeksi 20 ylsonunda yüzde 8, e kadar yükselmi, Mays ayndan itibaren bir miktar azalarak Austos aynda 8

97 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 yüzde, olarak gerçeklemitir. Benzer ekilde H endeksinden ilenmi gda ürünleri çkarlarak elde edilen I endeksi de buna paralel bir trend göstermi ve 20 ylsonunda yüzde 8,1 düzeyinde gerçekleirken Austos aynda yüzde,2 olarak gerçeklemitir. H ve I endekslerinde görülen yüksek seyirde esas olarak Türk lirasndaki deer kayb sonucunda önemli ölçüde yükselen mal fiyatlarnn etkili olduu bilinmektedir. Grafik V.B.1 14 TÜFE, H ve I Endeksi (Yüzde) Kaynak: TÜK TÜFE H I 2012 ylnn ilk çeyreinde ilenmemi gda grubu fiyat gelimeleri öngörülene kyasla daha olumlu gerçeklemi ve gda grubunun enflasyona yapt katk gerilemitir. Bu dönemde uluslararas petrol fiyatlar öngörülenden hzl artm ancak enerji fiyatlarnn tüketici fiyatlarn artrc etkisi son yllara kyasla olumlu seyreden ilenmemi gda fiyatlar ile snrl kalmtr. Yln ikinci çeyreinde ise tüketici enflasyonunda kaydedilen yavalamada ilenmemi gda ve petrol fiyatlarnn seyri belirleyici olmutur. lenmi gda fiyatlar uluslararas gda emtia fiyatlarndaki eilime bal olarak yukar yönlü risk tarken ilenmemi gda fiyatlarnn yln geri kalan döneminde de lml seyrini sürdürmesi beklenmektedir. Enerji fiyatlar yln ikinci çeyreinde, elektrik ve doal gaz tarifelerinde yaplan yüksek oranl ayarlamalara ramen yüzde 0,6 orannda azalmtr. Bu dönemde uluslararas petrol fiyatlarndaki keskin düü paralelinde akaryakt fiyatlar yüzde, orannda azalarak 0

98 Enflasyon ve Para Politikası 20 yl Haziran ay seviyelerine gerilemitir. Bununla birlikte petrol fiyatlarnda ulalan düük seviyeler sonrasnda Haziran ay sonunda gözlenen art eilimi ksa vadede enflasyon görünümüne ilikin yukar yönlü riskleri canl tutmaktadr. Grafik V.B.2 Yllk Gda ve Enerji Fiyatlar Enflasyonu (Yüzde) Kaynak: TCMB TÜFE Gda Fiyatlar Enerji Fiyatlar 2012 ylnn ikinci çeyreinden itibaren hizmet fiyatlarnda yakn dönemdeki girdi maliyeti yansmalarnn etkileri hissedilmitir. Nitekim, Nisan ve Mays aylarnda hizmet fiyatlar büyük ölçüde akaryakt fiyatlarnda geçmi dönemde kaydedilen birikimli artlar nedeniyle ulatrma ve ilenmi gda fiyatlarndaki yükseliin etkisi ile yemek hizmetleri gruplarndaki artlarla yükselmitir. Haziran aynda ise kira ile sabit telefon görüme ücretlerine bal olarak haberleme hizmetleri fiyatlar yllk enflasyonun artnda etkili olmutur. 1

99 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik V.B. Hizmet Grubu Yllk Enflasyonu (Yüzde) Kaynak: TCMB Hizmet Grubu Enflasyonu Kira Lokanta ve Oteller Ulatrma 2012 ylnn ilk çeyreinde enflasyondaki yüksek seyre ramen beklentiler yatay seyrini korumutur. Bununla birlikte, Nisan ay itibaryla elektrik ve doalgaz tarifelerinde uygulanmaya balanan artn ardndan özellikle bir yla kadar olan vadelerde beklentilerin yukar yönlü güncellendii görülmektedir. Enflasyon beklentilerinde 2012 ylnn ikinci çeyreinde de belirgin bir deiim gözlenmemitir. Ancak, çekirdek enflasyon göstergelerinin azal eiliminin istikrar kazanmas ile yln üçüncü çeyrei ba itibaryla orta vadeli beklentiler bir önceki çeyree kyasla snrl da olsa daha düük bir seviyeye gerilemitir. Nisan ve Temmuz dönemi enflasyon beklentileri vadeler baznda kyaslandnda, ksa vadeye ilikin beklentilerin bir miktar aa yönlü güncellendii, daha uzun vadeye dair beklentilerde ise bir deiim olmad gözlenmitir. 2

100 Enflasyon ve Para Politikası Grafik V.B.4 Yllk Enflasyon Beklentisi (Yüzde) Kaynak: TCMB Yl Sonu Enflasyon Beklentisi 24 Ay Sonrasnn Enflasyon Beklentisi 12 Ay Sonrasnn Enflasyon Beklentisi Austos ay itibaryla yüzde 8, olarak gerçekleen enflasyonun ylsonunda Ekim 2012 tarihinde yaynlanan OVP ye göre yüzde,4 olarak gerçeklemesi beklenmektedir. Bu gelimede, 2012 ylnda yüksek seyreden enflasyonun fiyatlama davranlarna olumsuz etkisi, petrol fiyatlarnn öngörülen seviyelerin üzerinde seyretmesi ile Eylül ve Ekim aylarnda yaplan fiyat ayarlamalar etkili olmutur.

101 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik V.B. Enflasyon Tahminleri (Yüzde) 8,4 6,,0, Kaynak: Kalknma Bakanl 2. Üretici Fiyatlarndaki Gelimeler 2012 ylnn ilk çeyreinde üretici fiyatlarnn seyrinde tarm enflasyonunun gerilemesi ve Türk lirasnn deer kazanmas etkili olmutur. Tarm ürünleri fiyat gelimeleri taze meyve ve sebze fiyatlar yoluyla tüketici fiyatlarna yansrken snai üretime konu olan baz tarm grubu ürünleri kanalyla da imalat sanayi alt gruplarn etkilemitir. Yurtiçi pamuk fiyatlarnda 20 yl banda balayan hzl gerileme bu dönemde de sürmü; buna paralel olarak giyim eyas ve tekstil ürünleri imalatnda fiyatlar mevsimsel ortalamalara kyasla olumlu bir görünüm çizmitir. Dier taraftan canl hayvan fiyatlarndaki yatay seyre karn et ürünleri imalat ile tüketici fiyatlar ilenmi et ürünleri fiyatlar bu dönemde yükselmitir. malat fiyatlar da bu dönemde genel olarak döviz kuru gelimelerine bal olarak lml bir seyir izlemitir. Üretici fiyatlar, 2012 ylnn ikinci çeyreinde çeyreklik bazda hem tarm hem de imalat sanayi fiyatlarnn etkisiyle gerilemitir. Tarm fiyatlarndaki çeyreklik deiim hem canl hayvan ve hayvansal ürün fiyatlarndaki hem de görece daha belirgin olmak üzere taze meyve-sebze fiyatlarndaki gerilemeyle, önceki çeyrek ortalamalarnn oldukça altnda gerçeklemitir. Bu dönemde imalat sanayi fiyatlar lml bir seyir izlemitir. Bu görünümde Türk lirasnn güçlü seyrinin etkisi hissedilse de uluslararas emtia fiyatlarndaki düüün katks daha belirleyici olmutur. malat sanayi fiyatlar anlan dönemde temelde petrol ve ana metal fiyatlarnn etkisiyle gerilemitir. 20 ylsonunda 4

102 Enflasyon ve Para Politikası yüzde 1, olarak gerçekleen üretici fiyatlar yllk enflasyonu 2012 yl Austos ay itibaryla yüzde 4,6 ya kadar gerilemitir. Grafik V.B.6 ÜFE, Tarm ve Sanayi Grubu Yllk Enflasyonu (Yllk, Yüzde) Kaynak: TÜK ÜFE Tarm Sanayi

103 6 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

104 2 0 VI 1 2 YURTİÇİ MALİ PİYASALAR

105 8 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

106 Yurtiçi Mali Piyasalar A. GENEL DEERLENDRME VI. YURTÇ MAL PYASALAR 20 ylnn ikinci yarsndan itibaren Avro Bölgesi ndeki mali sorunlarn derinlemesi küresel ekonomiyi ve beklentileri olumsuz etkilemitir. Artan ülke risklerine bal olarak 20 ylnn sonlarndan itibaren özellikle riskli ülke tahvillerindeki deer düüü portföylerinde kamu katlar bulunan finans sektörünü de etkilemeye balamtr. Avrupa da yaanan olumsuzluklarn yannda ABD gibi gelimi ülkelerin ekonomilerinde yaanan olumsuzluklar ve ortaya çkan belirsizlik dünya genelinde yatrmc güveninin zayflamasna ve sermaye hareketlerinin azalmasna neden olmutur. Özellikle gelimi ekonomilerdeki bu olumsuz gidiatn aksine gelimekte olan ülkelerin mali piyasalarnda nispeten olumlu bir performans izlenmitir. Türkiye de de mali piyasalar bata cari açktaki daralma olmak üzere olumlu makro göstergeler ve güven ortam sayesinde pozitif yönde ayrmaktadr. Türkiye ayn zamanda bölgedeki ekonomiler arasnda yatrmclar için güvenli bir liman olmaktadr. Avrupa, Amerika ve Japonya Merkez Bankalar Eylül aynda yeni bir parasal genileme hamlesi yapmlardr. Bu nedenle d piyasalarda giderek artmas beklenen likiditenin 20 ve 20 ylnn yarsnda görüldüü gibi gelimekte olan piyasalara sermaye akn artrmas beklenmektedir. Bu durumda cazip bir pazar olan Türkiye ye büyük fonlarn akmas sonucunda bol ve ucuz döviz, Türk lirasnn deerlenmesine neden olabilir. Bunun yannda dünya genelinde ortaya çkan belirsizlikler sermaye piyasalarnda ve kurda oynakln artmasna sebep olabilir. B. STANBUL MENKUL KIYMETLER BORSASI (MKB) Asya borsalarnn düük performans ve Avro Bölgesi ülkeleri ile ABD nin borç sorunlar nedeniyle 20 ylnda Türk liras baznda yüzde 24 düen MKB-0 endeksi 2012 ylnn balarndan itibaren toparlanmaya balamtr. Yurtiçi mali piyasalarda yaanan pozitif ayrma dönem dönem kendini MKB yatrmlarnda hissettirmitir. Piyasalarda gözlenen oynakln yüksek olmasndan dolay sert dalgalanmalar gözlemlenebilmektedir.

107 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 IMKB-0 endeksi, sorunlu Avro Bölgesi ekonomilerinin yln ilk aynda gerçekletirdikleri tahvil ihalelerinin olumlu geçmesi ve gelimekte olan ülke piyasalarna fon girii salanmas ile 2012 ylna yukar yönlü bir seyir ile giri yapmtr. Ayrca ECB (Avrupa Merkez Bankas) nin uzun vadeli refinansman operasyonu (LTRO) ile bankaclk sektörüne yapt 0 milyar avroluk fonlama, bu yükseli eiliminde etkili olmutur. Bu gelimelerin etkisiyle MKB-0 endeksi Eylül 20 den beri ilk kez ubat 2012 de 60 bin seviyesinin üzerine çkmtr. ABD istihdam verilerinin beklentilerin altnda kalmas ve Çin de ekonomik yavalamaya ilikin endieler ile Fed in toplant tutanaklarnda yeni bir parasal genilemeye gidileceine dair ipucuna rastlanmam olmas piyasalara sat basks getirmitir. Türk bankaclk sektörünün ilk çeyrek kârlarnn azaldn teyit eden bilanço açklamalar, Standard & Poor s un Türkiye nin kredi notu görünümünü pozitiften duraana çevirmesi ve ABD de açklanan makroekonomik verilerin piyasa beklentilerini karlamaktan uzak olmas satlarn devam etmesine yol açmtr. Bir süredir dünya borsalarndan pozitif anlamda ayran MKB-0 endeksi, cari açktaki iyilemenin yan sra faizlerdeki gerilemenin de etkisiyle dünyadaki olumsuz havadan fazla etkilenmeyerek Temmuz ayna yükselile balamtr. Son dönemde borsadaki trendi deitiren önemli gelimeler olmutur. ECB Bakannn ortak para birimi avro nun korunmas adna her türlü önlemin alnp gereken tüm admlarn atlaca yönündeki açklamas yurtdndaki havann düzelmesini salam ve küresel piyasalara paralel olarak MKB-0 endeksi de artmtr. Ayrca spanya da yerel yönetimlerin merkezi hükümetten finansal yardm talep etmeleri, piyasalarn spanya ya odaklanmasna ve spanya nn mali yardm talep edeceine yönelik spekülasyonlarn artmasna neden olmu, spanya ve talya yllk tahvil faizleri bu dönemde srasyla yüzde ve yüzde 6 seviyelerine çkmtr. TCMB nin açklad Enflasyon Raporunda, ylsonu enflasyon tahmininin aa çekilmesi, zorunlu karlk oranlarnda gidilmesi öngörülen kompozisyon deiiminin Türk liras likidite koullarnda yarataca rahatlama ve faiz koridoru uygulamasnn üst snrnda yaanabilecek olas düüün ipuçlarnn verilmi olmas da hisse senedi piyasasndaki almlar desteklemitir. Bu gelimelere paralel olarak Austos aynda da genel olarak yükseli eiliminde olan endeks, Austos ayn 6.68 seviyesinden kapatmtr. 0

108 Yurtiçi Mali Piyasalar 20 ylnda yüksek cari açk ve büyümenin kompozisyonundaki dengesizlik MKB de kayplara neden olmutur. Ancak 20 ylnn son döneminden itibaren kendini gösteren ve 2012 nin ilk çeyrei itibaryla belirginleen yumuak ini süreci ile cari açkta ve büyümenin kompozisyonunda önemli bir iyileme yaanmtr. Bu sayede yavalayan ekonomiye ramen MKB de 20 in kayplarnn büyük ölçüde telafi edildii görülmektedir. Grafik VI.B ub, Nis, Haz, Au, Eyl, Kas, Oca, 2008 Mar, May, Haz, Au, Eki, 2008 Ara, ub, Mar, May, Tem, 200 Eyl, Kas, Ara, ub, 20 1 Nis, 20 1 Haz, 20 0 Au, Eki, 20 2 Kas, 20 1 Oca, 20 1 Mar, 20 0 May, 20 0 Tem, 20 2 Au, Eki, 20 1 Ara, ub, Nis, May, Tem, 2012 Kaynak: MKB MKB-0 Endeksi MKB-0 (TL) MKB-0 ($) MSCI 1 baznda bakldnda ise 20 ylnda hem Türkiye hem de Yükselen Piyasalar endekslerinin 20 a kyasla çok daha düük bir performans sergiledii görülmektedir. Yl içerisinde düü eiliminde olan MSCI, 20 ylsonu itibaryla yln bana kyasla Türkiye de yüzde,4, yükselen piyasalarda ise yüzde 21,2 azal kaydetmitir ylnda ise 20 ylnn sonlarna kyasla daha yüksek bir performans sergileyen MSCI Austos aynda ylbana kyasla Türkiye de yüzde,4 art ile 6,; yükselen piyasalarda ise yüzde, art ile 4, olarak gerçeklemitir. 1 Temel olarak belirli gruplar halinde ele alnan borsalarn veya hisse senetlerinin performansn gösteren MSCI endeksleri, Morgan Stanley Capital International tarafndan hazrlanmaktadr. Bu endekslerde, farkl türde ve farkl bölgesel gruplara ilikin çok sayda alt endeks bulunmaktadr. Bunlardan birisi olan MSCI Yükselen Piyasalar Endeksi Türkiye yi de içine alan 22 gelimekte olan ülkenin piyasa performansn ölçmektedir. 1

109 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik VI.B.2 MSCI Türkiye ve Yükselen Piyasalar Endeksi Oca, Nis, Tem, Eki, Oca, Nis, Tem, Eki, Oca, Nis, Tem, Eki, Oca, Nis, Tem, Eki, Oca, Nis, Tem, Eki, Oca, Nis, Tem, 2012 MSCI Türkiye MSCI YP Kaynak: Morgan Stanley Capital International lem hacmine bakldnda ise hisse senedi piyasas toplam ilem hacmi 20 ylnda bir önceki yla göre yüzde,; tahvil ve bono piyasas toplam ilem hacmi ise yüzde 1,2 artmtr. 20 ylnda hisse senedi piyasas toplam ilem hacmi 64, milyar TL ye, tahvil ve bono piyasas toplam ilem hacmi ise 4.122, milyar TL ye yükselmitir. MKB toplam ilem hacmi ise 20 ylnda bir önceki yla göre yüzde 1, art ile.2,8 milyar TL ye yükselmitir. 2

110 Yurtiçi Mali Piyasalar Grafik VI.B Kaynak: MKB MKB lem Hacmi (Milyar TL) Hisse Senetleri Piyasas Tahvil ve Bono Piyasas Borsa D Sabit Getirili Menkul Kymet lemleri Ocak- Austos 20 Ocak- Austos 2012 MKB toplam ilem hacmi 2012 ylnn ilk sekiz aynda, bir önceki yln ayn dönemine göre yüzde 2, art kaydederek 6.001, milyar TL olmutur. Küresel gelimelere paralel olarak Temmuz ay itibaryla Türkiye ye çok yüksek seviyelerde sermaye akm olmutur. Tahvil ve bono piyasas ilem hacmi bu yln ilk sekiz aynda bir önceki yln ayn döneminin iki katna çkmtr.

111 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik VI.B.4 4 MKB'de Yabanc Yatrmclarn Pay (Yüzde) , Kaynak: Merkezi Kayt Kuruluu Dolaysyla 20 ylnda yüzde 62,1 e gerileyen MKB deki yabanc pay 2012 ylnda ortalama olarak yüzde 62 seviyelerinde yatay bir seyir izlemi, özellikle Temmuz aynda yaanan ciddi sermaye girii ile birlikte Austos ay sonu itibaryla yüzde 6, a ulamtr. C. TAHVL VE BONO PYASALARI 1. MKB Tahvil-Bono Piyasas 20 ylna düük seviyelerden giri yapan gösterge tahvil faiz oran yl içerisindeki gelimelere paralel olarak yükselmitir. Bunda, TCMB nin Enflasyon Raporu nda emtia fiyatlarndaki arta bal olarak ylsonu enflasyon tahminini yüzde, dan yüzde 6, a çkarmas ve beklentilerin oldukça üzerinde açklanan cari açk verisindeki gelimeler ile Avrupa ve ABD kaynakl olumsuzluklar etkili olmutur. Austos 20 de olaanüstü toplanan TCMB Para Politikas Kurulu, Avrupa ülkelerindeki sorunlarn küresel risk alma itahn olumsuz etkilediini ve bu sorunlarn derinleerek Türkiye yi durgunluk sürecine sokma riskinin arttn belirterek faiz koridorunu daraltm ve politika faizini düürmütür. Kurul, Ekim 20 de borç verme faizlerinin önemli ölçüde artrlmas yoluyla faiz koridorunun geniletilmesine karar vermitir. Bu gelimeler dorultusunda TCMB fonlama maliyetine paralel olarak 20 yl sonunda faiz oran yüzde seviyesine kadar çkmtr. 4

112 Yurtiçi Mali Piyasalar Genel risk itahndaki art ve ekonominin yeniden dengelenmesi sonucunda 2012 ylnn banda Türk tahvillerinin alcl bir dönem geçirmesi ikincil piyasa gösterge tahvil faiz orannda düüü beraberinde getirmitir. Tahvil ve bono piyasasnda TCMB nin enflasyonla mücadele konusunda likiditede sklatrmay sürdürecei beklentisi ile birlikte bir miktar art gösteren ikincil piyasa gösterge tahvil faizi, yurtdndaki gelimeler paralelinde dalgal ancak yatay bir seyir izlemitir. Yln ikinci yarsnda açklanan enflasyon ve cari dengeye ilikin verilerin piyasa beklentilerinden olumlu gerçeklemesi Türkiye ye yönelik risk alglamalarn iyiletirmitir. Bu gelimeler sonucunda Haziran 2012 de ortalama fonlama maliyeti kademeli olarak düürülmütür. Bunlara paralel olarak Türk tahvillerinin alcl bir dönem geçirmesi ile beraber faiz oran düü kaydetmi, Austos aynda yüzde,6 seviyesinde kalmtr. Grafik VI.C kincil Piyasa Gösterge ve TCMB Politika Faiz Oran, TCMB Arlkl Ortalama Fonlama Maliyeti (Yüzde) 2 Oca, ub, 2008 Nis, May, Tem, Eyl, Eki, Ara, 2008 ub, Mar, May, 200 Tem, Au, Eki, Ara, Oca, Mar, 20 1 May, Haz, 20 Au, Eyl, 20 1 Kas, 20 6 Oca, 20 2 ub, Nis, 20 Haz, 20 2 Tem, 20 1 Eyl, 20 2 Kas, Ara, 20 ub, Mar, May, 2012 Tem, Au, 2012 Kaynak: TCMB kincil Piyasa Gösterge Faiz Oran TCMB Politika Faiz Oran TCMB Arlkl Ortalama Fonlama Maliyeti 20 ylnda toplam tahvil-bono stokundaki yabanc yatrmc pay artmaya devam etmitir. 20 yl Ocak aynda bir önceki yln son ayna göre yükselerek yüzde 1, olan pay, 20 ylnn sonuna gelindiinde yüzde 1 seviyesinde kalmtr.

113 Yıllık Ekonomik Rapor ylnn ikinci çeyreinden itibaren tekrar arta geçen pay, özellikle Temmuz ayndaki tahvil piyasasna rekor seviyede giren yabanc sermaye ile birlikte Austos aynda yüzde 20, ye ulamtr. Grafik VI.C.2 Toplam Tahvil-Bono Stokunda Yabanc Yatrmclarn Paylar (Yüzde) , Kaynak: TCMB 2. Yllk Tahvil Faizi ve Yllk CDS 2 Primi Yaanan küresel krizin etkilerinin hafiflemesinin ardndan 20 ylnda bata Avro Bölgesi ülkeleri olmak üzere yurtd kaynakl olumsuz gelimelerin dünya genelindeki belirsizliklerin etkisiyle CDS primimiz ve tahvil faiz oranlar yükselmitir. 2 CDS (Credit Default Swap), bir alacaklnn üçüncü bir tarafa belli bir ücret ödeyerek alacan garantilemesidir. Borçlunun borcunu ödeyememe riskini ortadan kaldrmaya yönelik olarak alacaklnn üçüncü tarafa ödedii ve bir nevi sigorta primine karlk gelen ücret ise CDS primi olarak adlandrlmaktadr. 6

114 Yurtiçi Mali Piyasalar Tablo VI.C.1 CDS Primi: Türkiye ve Seçilmi Ülkeler* Austos 20 Aralk 20 Austos 2012 Portekiz Yunanistan spanya talya Çek Cumhuriyeti 8 14 Polonya Kore 16 8 Brezilya ile 6 12 Meksika Kolombiya Türkiye Kaynak: Bloomberg *Seçilmi ülke verileri ilgili aya ait son verilerdir ylnda tekrar düü trendine giren CDS primimiz gelimekte olan ülkeler ortalamasn son dönemde yakalamtr ylnda düü trendinde olan tahvil faiz oranlar ise Austos ay itibaryla yln bana kyasla yüzde, seviyelerinden yüzde 8,2 seviyelerine inmitir. Grafik VI.C Yllk CDS Kaynak: Bloomberg Türkiye GOÜ Ortalamas

115 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik VI.C Yllk Tahvil Faizi (Yerel Para Biriminden) Kaynak: Bloomberg Türkiye GOÜ Ortalamas D. DÖVZ KURLARINDAK GELMELER 20 yl ilk yarsnda Türk liras, hem dolar hem de avro karsnda deer kaybetmitir. Yln dier yarsnda ise TCMB nin faiz indirimine gitmesine ramen Türk lirasnn avro ve dolar karsndaki deer kayb hzlanarak devam etmitir. Artan küresel risk algs nedeniyle de gelimekte olan ülkelerden sermaye çklar yaanmtr. Bu nedenle dier gelimekte olan ülke para birimlerine paralel bir seyirle Türk liras da, dolar ve avro karsnda deer kaybetmitir. 8

116 Yurtiçi Mali Piyasalar Grafik VI.D.1 00 Dolara Kar Döviz Kurlar Kaynak: TCMB, Bloomberg TL/$ GOÜ Ortalamas 2012 yl banda TCMB nin alm olduu önlemlerin yan sra Hazine ihaleleri öncesinde hzlanan yabanc sermaye girileriyle birlikte Türk liras dolar karsnda deer kazanmtr. Çin in 2012 ilk çeyrek büyümesinin beklentilerin altnda kalmas dolarn gelimekte olan ülke para birimleri karsndaki seyrini ksmen güçlendirmitir. Mays ay banda Yunanistan da yaplan seçimlerin ardndan avronun geleceine yönelik endielerin artmas dolarn avro karsnda deerlenmesine yol açmtr. Dolar bu dönemde dier gelimekte olan ülke para birimlerine kar da hzl bir deerlenme eilimine girmitir. Öte yandan Austos 2012 de Türk liras zorunlu karlklarn döviz olarak tesis edilmesine ilikin üst snr yüzde 60 a, altn olarak tesis edilebilmesine ilikin üst snr ise yüzde 0 a yükseltilmitir. Bu uygulama sonucunda Austos ay banda 8 milyar milyon dolar olan Merkez Bankas brüt döviz rezervleri bir ayda 2 milyar 6 milyon dolara yükselmitir. 20 yl ile karlatrldnda 2012 yl döviz kuru açsndan daha rekabetçi bir yl olmutur. Borsadaki yükseli, tahvil faiz oranndaki ve CDS primindeki düü bu gelimede etkili olmutur.

117 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 E. STANBUL ALTIN BORSASI (AB) Altn piyasasnda 20 ylnda 20 ylna kyasla Türk liras ve dolar cinsinden ilem hacmi artarken, avro cinsinden ilem hacminde azal kaydedilmitir. 20 ylnda ilem hacmi dolar cinsinden, milyar dolara, Türk liras cinsinden 2, milyar TL ye yükselmi, avro cinsinden ise,4 milyon avroya dümütür yl Ocak-Austos döneminde ise Türk liras cinsinden ilem hacmi 1,1 milyar TL iken dolar cinsinden ilem hacmi,4 milyar dolar olmutur. Grafik VI.E Altn Piyasas lem Hacmi Ocak- Austos Kaynak: AB Dolar Cinsinden (milyon dolar) TL Cinsinden (milyon TL) Euro Cinsinden (milyon euro) Altn ve gümü fiyatlar 20 ylnda yükselmeye devam etmitir. 20 yl Ocak ay sonu itibaryla altnn ortalama ons fiyat 1.64 dolar iken Aralk ay itibaryla dolara kadar yükselmitir. 20 ylna 28 dolar ile giri yapan ortalama gümü ons fiyat ise yl içerisindeki 46 dolara varan yükselilerin ardndan düerek Aralk aynda 0 dolara inmitir ylnda küresel konjonktürdeki gelimelere paralel olarak ve özellikle enflasyonist beklentilere bir güvence ile yaplan spekülatif hareketler altn fiyatlar üzerinde etkili olmutur. Ocak aynda 1.6 dolar olan altnn ortalama ons fiyat Mart ayndan itibaren 1

118 Yurtiçi Mali Piyasalar düüe geçmitir. Austos aynda ise altnn ortalama ons fiyat 1.62 dolar olmutur ylna 1 dolar ile giri yapan ortalama gümü ons fiyat ise Austos aynda 2 dolar olmutur. Grafik VI.E.2 AB Ortalama Altn ve Gümü Fiyatlar ($/Ons) Kaynak: AB Altn (sol eksen) Gümü (sa eksen) F. VADEL LEMLER VE OPSYON BORSASI (VOB) Vadeli lemler ve Opsiyon Borsas, faaliyete geçtii 4 ubat 200 tarihinden itibaren hzla gelime göstererek ilem hacmini önemli miktarda artrmtr. lem yaplmaya baland ylda milyar TL olan ilem hacmi 20 ylnda 4,8 milyar TL ye ulamtr Ocak-Austos döneminde vadeli ilemler ve opsiyon borsas ilem hacmi 268, milyar TL dir. 1

119 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik VI.F Kaynak: VOB Vadeli lemler ve Opsiyon Borsas lem Hacmi (Milyar TL) Ocak- Austos Açk pozisyon saysnn yükselmesi, yatrmclarn vadeli ilemlere yöneldiini ve piyasadaki likiditenin arttn göstermektedir. VOB da açk pozisyon says son yllarda yükseli eilimi sergilemektedir. Mevcut açk pozisyon says 20 ylnda iken 2012 Austos ay itibaryla olmutur. G. FNANSAL DERNLEMEY SALAMAK ÇN ATILAN ADIMLAR 1. Bireysel Emeklilik Sistemi Bireysel Emeklilik Sisteminde tasarruflar artrmak için düzenlemeler yaplmtr. Vergi ödesin ödemesin herkesin istifade edebilecei yeni bir sistem gelitirilmitir. Katk pay ödemeleri vergi matrahndan indirilmeyecek, bunun yerine, katlmcnn ödedii katk paynn yüzde 2 i orannda devlet katks katlmcnn devlet katks alt hesabna ödenecektir. Devlet katksna sistemde uzun süre kalmay özendirecek ekilde kademeli olarak hak kazanlacaktr (Devlet katklar ve getirilerin üçüncü ylda yüzde 1 ine, altnc ylda yüzde ine, onuncu ylda yüzde 60 na ve emeklilikte yüzde 0 üne hak kazanlacaktr). 2

120 Yurtiçi Mali Piyasalar 2. Giriim Sermayesi Giriim sermayesini tevik etmek amacyla, giriim sermayesi fonu olarak ayrlan katk paylarnn gelir ve kurumlar vergisi matrahnn tespitinde beyanname üzerinden indirilmesine imkan salanmtr. Kurumlarn giriim sermayesi yatrm fonu katlma paylar ile giriim sermayesi ortaklklarndan elde ettikleri kar paylar, itirak kazançlar istisnas kapsamna alnmtr.. Melekleri Bireysel Yatrm Katlmcln destekleyici düzenlemeler yaplmtr. 201 ylsonuna kadar uygulanmak üzere Hazine Müstearl ndan lisans alan bireysel katlm yatrmcsnn anonim irketlere ortak olurken koyduu sermayenin yüzde 'inin bireysel katlm yatrm indirimi olarak yllk beyannamelerine konu kazanç ve iratlardan indirilebilecektir. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanl ile TÜBTAK tarafndan belirlenen aratrma gelitirme ve yenilikçilik programlar kapsamnda son be yl içinde projesi desteklenmi kurumlara itirak salayan bireysel katlm yatrmcs için bu oran yüzde 0 olarak uygulanacaktr. 4. Sukuk Türkiye Hazinesi ilk kez Eylül 2012 de bir sukuk ihrac yaparak dünyada talebin hzla artt bu alana giri yapmtr. Sukuk, uluslararas sermaye piyasalarnda finansman arttrmak için gelitirilen faizsiz bankaclk ilkelerine uygun önemli finansal araçlardan birisidir. Ernst & Young'n Global slami Bankaclk Merkezi tarafndan yaplan son aratrmasna göre sukuk için küresel talebin 201'de 00 milyar dolardan 00 milyar dolara çkmas beklenmektedir. slami bankaclk sektörünün çift haneli büyümesinin bir sonucu olan bu gelimelerde güvenin ve likit menkul kymet itahndaki artn da etkisi vardr. Talep, slami finans kurumlarnn yan sra fon yöneticilerinden ve elinde yüklü paras olan bireylerden de gelmektedir. Aratrmaya göre sukuk pazarn büyütecek ve bundan en fazla fayda salayacak olan ülkeler ise Türkiye, Malezya ve Endonezya olacaktr.

121 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 STANBUL FNANS MERKEZ PROJES Neden stanbul Finans Merkezi stanbul, finans sektörünün katma deer zincirinde çok yüksek noktalarda yer almaktadr. stanbul un dünyann sayl finans merkezleri arasnda yer almasnn salanmasyla bu katma deer daha da artacak ve Türkiye nin de bundan yararlanmas salanacaktr. Ayrca finansal bilincin oluturulmas ve finansal okur-yazarln artrlmas için çalmalar yaplmaktadr. Finans Merkezi Olarak stanbul stanbul, Türkiye nin doal finans merkezi konumundadr. Asya ile Avrupa y birbirine balayan stanbul; corafi konumu, nüfusu, dinamik finansal piyasalar ve altyaps ile hem bölgesel hem de global finans merkezi olma yolunda ilerlemektedir. Proje ile; stanbul un uluslararas finans merkezi haline getirilmesi, Küresel ölçekte rekabet gücüne sahip bir Türkiye, Ülke kalknma seviyesinin yükseltilmesi hedeflenmektedir. stanbul Finans Merkezi nin var olan ve gelimekte olan dier finans merkezlerinden farkl olmas ve bu farkn tüm piyasalara gerçekçi bir ekilde yanstmas gerekmektedir. stanbul un var olan durumunu düündüümüzde nitelikli i gücü alannda deerlendirme yapacak olursak Türkiye deki genç nüfusun çounluu ve eitim düzeyinin sürekli artmas, rekabetçi bir ortamn olumas ve bu durumun i ve finans çevresine olumlu yansmas stanbul u dier rakiplerine göre ön plana çkarmaktadr. maj konusunda, turizmde parlayan yldz ve son zamanlarda THY nin açlmlar ile ismini duyurmasnn yannda Amerika da balayp tüm dünyaya yaylan ekonomik kriz sonras tüm i ve finans çevrelerinin bankaclk konusunda Türkiye yi örnek göstermesi ve Amerika nn da Türkiye deki bankaclk sistemini incelemeye almas stanbul un finans imajna katk yapmtr. Türkiye nin son be yldr bölgede ön plana çkmas; slam corafyasna yeniden uzanmas; Kafkaslar, Orta Dou, Türk Cumhuriyetleri ve Balkanlar ile ilikilerini gelitirmesi de Türkiye nin dünyada popülaritesini artran dier konulardr. stanbul Finans Merkezi Projesini desteklemek ve finansal derinlii artrmak için baz admlar da atlmtr. Küresel fonlar tevik etmek için çalmalar yaplmtr. Portföyünün yüzde inden fazlas hisse senetlerinden oluan yatrm fonlarnn alm satmnda stopaj oran yüzde sfra indirilmitir. Giriim sermayesi fonu olarak ayrlan katk paylarnn gelir ve kurumlar vergisi matrahnn tespitinde beyanname üzerinden indirilmesine imkan salanmaktadr. 201 yl sonuna kadar uygulanmak üzere, Hazine Müstearl ndan lisans alan bireysel katlm yatrmcsnn anonim irketlere ortak olurken koyduklar sermayenin yüzde inin Bireysel Katlm Yatrmcs indirimi olarak yllk beyannamelerine konu kazanç ve iratlarndan indirilmesi öngörülmektedir. Sermaye Piyasas Kanunu, piyasa perspektifinde yeniden oluturulmu, MKB yeniden yaplandrlmtr. Küresel bir yatrm arac haline gelen ve ''faizsiz tahvil'' olarak da tanmlanan ''sukuk''a benzer bir enstrüman olarak kira sertifikas sermaye piyasasna sunulmutur. 4

122 2 0 VII 1 2 BANKACILIK SEKTÖRÜ

123 6 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

124 VII. BANKACILIK SEKTÖRÜ Bankacılık Sektörü 2012 ylnda da küresel belirsizliklerin devam ettii ve Avro Bölgesi ndeki mali sorunlarn derinletii bir ortamda Türk bankaclk sektörü salam ve güçlü yapsn korumu, bu dönemde de likidite, aktif kalitesi, sermaye yeterlilii ve karllk göstergelerindeki olumlu görünümünü muhafaza etmitir. Bu bakmdan sektör, gelimi ve gelimekte olan birçok ülkenin bankaclk sektörüne göre salam yapsn korumaktadr. Tablo VII.1 Bankaclk Sektörü Temel Verileri Temmuz Toplam Aktifler (Milyon TL) Özkaynaklar (Milyon TL) Toplam Mevduat (Milyon TL) Toplam Krediler (Milyon TL) Dönem Net Kar (Milyon TL) Sermaye Yeterlilik Oran (%) 18,0 20,6 1,0 16,6 1,0 16, Kaynak : BDDK Bankaclk sektörü, 2012 ylnn ilk yarsnda ekonomideki yumuak ini sürecine bal olarak bir miktar yavalasa da büyümeye devam etmitir. Bankaclk sektörünün önemli göstergelerinden aktif toplam, yln ilk yedi aynda geçen yln ayn dönemine göre yüzde,8 orannda büyüyerek milyar Türk liras olmutur. Bu oran 20 ylsonundaki yüzde 21 lik büyüme oranna göre daha makul seviyelerde gerçeklemitir. Sektörün büyüme hz, Haziran 20 de BDDK tarafndan yaplan kredi maliyetlerini artran düzenlemeler ve TCMB nin son çeyrekte uygulad parasal sklatrma önlemlerinin etkisi ile yavalamtr. 20 ylnda sektörün aktif büyümesi temel olarak krediler ve TCMB den alacaklar kaleminden kaynaklanrken mevduat, yurtd bankalara borçlar, repo ilemlerinden salanan fonlar ve ihraç edilen menkul kymetlerdeki art ile fonlanmtr. Bankaclk sektöründe 2012 ylnn ilk yedi ay sonunda toplam aktiflerde meydana gelen yükseli büyük oranda kredilerdeki arttan kaynaklanmaktadr. Kredilerin toplam aktifler içindeki pay art eilimini devam ettirmitir ve 20 ylsonuna göre 1,8 puan yükselerek yüzde,8 e ulamtr. Aktif büyümesi yaratan dier kalemler menkul kymetler portföyü ve zorunlu karlklar olmutur. Kaynak yapsnn kompozisyonunda bankalarn mevduata

125 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 alternatif kaynak yaratma politikalarn devam ettirdikleri görülmektedir. Kaynak art yaratan kalemler içinde bankalardan alnan krediler ve özkaynaklar ise payn yükseltmitir. Grafik VII. 1 Küresel finansal piyasalarda krlganlklarn sürmesi nedeniyle kredi art birçok ülkede ivme kaybetmitir. Ülkemizde 20 yl ortalarnda yüzde 0 ye kadar yaklaan kredi büyümesi, 20 yl Haziran ayna gelindiinde tüketici kredilerindeki art eilimi, BDDK tarafndan tat ve konut kredileri haricinde kalan dier tüketici kredilerine yönelik olarak alnan tedbirler neticesinde önemli ölçüde snrlanmtr. TCMB nin sklatrc yöndeki para politikas duruu da yln ikinci yarsnda kredi art hznda süregelen yavalama eiliminde belirleyici bir rol oynamtr. Özellikle Ekim aynda faiz koridorunun geniletilmesi ve likidite koullarnn sklatrlmas kredi gelimeleri üzerinde son derece etkili olmutur. Alnan politika tedbirlerinin yan sra özellikle Avro Bölgesi nde artan belirsizliklere bal olarak iktisadi faaliyetteki kademeli yavalama da kredi talebini olumsuz yönde etkileyerek kredilerdeki yavalama eilimini destekleyici yönde bir etki yaratmtr. Alnan tedbirlerle kredi büyümesi 20 ylsonunda yüzde,6 ya kadar gerilemitir. Austos 2012 itibaryla yüzde 12,1 olan kredi büyümesinin hedeflenene göre biraz düük seviyelerde olduu kabul edilmektedir. 8

126 Bankacılık Sektörü Bankaclk sektörünün en önemli plasman kalemi olma özelliini koruyan kredilerin toplam aktifler içindeki pay, 20 ylsonu itibaryla 20 yl sonuna göre,8 puan artarak yüzde 6,1 e yükselmitir. 20 ylsonunda 682, milyar Türk lirasna yükselen toplam kredi hacmi 2012 yl Temmuz ay itibaryla 42,8 milyar Türk lirasna ulamtr. Grafik VII.2 0 redilerde üüme (Yll Yüzde) Kaynak:BDDK Toplam Krediler Bireysel Krediler KOB Kredileri Ticari Krediler Küresel finansal krizin etkili olduu 2008 ylnn son çeyreinden 200 ylnn üçüncü çeyreine kadar olan dönemde, ekonomik aktiviteye göre bir dönem gecikmeli olarak küçülme sürecine giren kredi/mevduat oran yine ekonomik aktiviteye göre bir dönem gecikme ile bu süreci tamamlamtr. 20 ylnn ilk yarsnda yurtiçi kredi hacmini kontrol etmeye yönelik araylara ramen bir miktar yavalasa da mevduatn krediye dönüüm oran artmaya devam etmitir. 200 yl sonunda yüzde 6, e kadar gerileyen söz konusu oran, 20 ylsonu itibaryla yüzde 8,2 düzeyine gelmi, 2012 yl Temmuz ay itibaryla ise yüzde 1, a ulamtr. Bu gelimede bankalarn yurtdndan uygun maliyetli fon temin etmesi, mevduat müterilerinin bir ksmnn bankalarca ihraç edilen menkul kymetlere yönelmesi, repodan salanan fonlarn göreceli maliyet avantaj ve hanehalknn güçlü tüketim eilimi etkili olmutur. Bununla birlikte 20 ylsonunda 6, milyar Türk liras olan mevduat, 2012 yl Temmuz ay itibaryla 2, milyar Türk liras düzeyine yükselmitir.

127 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik VII eduatn redie Dönüüm ran (Yüzde) *1 haftalk hareketli ortalama alnmtr. Kaynak:BDDK Takipteki alacaklar kalemi, iç talepteki yavalamaya bal olarak 20 ylnn son çeyreinden itibaren bir miktar artmtr. 20 ylsonu itibaryla 1 milyar Türk liras seviyesinde gerçekleen takipteki alacaklar, Temmuz 2012 itibaryla 20,1 milyar Türk liras seviyesine ulamtr. Dier taraftan takipteki alacaklarn toplam krediler içindeki pay bir miktar artsa da takibe dönüüm oran bir önceki yla göre 1 puan gerileyerek 20 yl sonu itibaryla yüzde 2, seviyesinde gerçeklemitir. 20 ylnn son çeyrei itibaryla yatay seyir izleyen takibe dönüüm oran Temmuz 2012 itibaryla yüzde 2, düzeyinde gerçeklemitir. Bu oran gelimi ve gelimekte olan ülkelere göre düüktür. Açklanan son verilere göre bu oran Fransa da yüzde 4,, Çek Cumhuriyeti nde yüzde,1, Danimarka da yüzde 4, talya da yüzde,, Portekiz de yüzde, spanya da yüzde 6, Romanya da yüzde 16,8 ve Brezilya da yüzde,6 olarak gerçeklemitir. 120

128 Grafik VII.4 Bankacılık Sektörü redilerin aie Dönüüm ran (Yüzde) Kaynak:BDDK Kurumsal KOB Bireysel Toplam Austos 2012 de rezervleri yükseltmek amacyla Türk liras zorunlu karlklarn Türk liras veya döviz cinsinden tesis edilmesindeki maliyet farknn azaltlmas ve bankalarn yeni imkan likidite gereksinimleri dorultusunda serbestçe kullanabilmeleri için Türk liras zorunlu karlklarn döviz olarak tesis edilmesine ilikin üst snr yüzde ten yüzde 60 a, altn olarak tesis edilebilmesine ilikin üst snr ise yüzde 2 ten yüzde 0 a yükseltilmitir. TCMB nin sektörün Türk liras yükümlülükleri için belli oranlarda döviz ve altn cinsinden zorunlu karlk tesisine ilikin düzenlemeleri, küresel skntlara kar gelimi ülke merkez bankalarnn uygulad geniletici para politikalar ile yurtd borçlanmann maliyet avantaj sektörün aktif büyümesini fonlamada yurtd kaynaklara yönelmesine etki etmektedir ylnn ilk çeyreinde,6 milyar dolar olan bankalarn ksa vadeli d borcu, ikinci çeyrekte 62, milyar dolara yükselmitir. Ksa vadeli d borç stokunda bankalarn pay 0, puan düerek yüzde 6,8 den yüzde 6, e gerilemitir. 121

129 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 Grafik VII. 0 anal etöründe sa adeli D r tu Ç1 Ç2 Ç Ç Ç1 Ç2 Ç Ç4 200-Ç1 Ç2 Ç Ç4 20-Ç1 Ç2 Ç Ç4 20-Ç1 Ç2 Ç Ç Ç1 Ç2 Kaynak:TCMB Bankalarn Ksa Vadeli D Borcu (Milyar dolar, sa eksen) Ksa Vadeli D Borç Stokunda Bankalarn Pay (%, sol eksen) 20 ylsonu itibaryla 144,6 milyar Türk liras olan bankaclk sektörü özkaynaklar 20 yl sonuna göre yüzde, art göstermitir. Sektörün kar datmnn snrlandrlarak önceki yllarda elde edilen yüksek tutarl karlarn bünyede braklmas önemli bir tutarda yedek akçe oluumunu ve dolaysyla güçlü özkaynak yapsnn korunmasn salamtr. Sektörün özkaynak karll Haziran 2012 itibaryla yüzde 16, olarak gerçeklemitir. Geçen yln ayn döneminde yüzde 16,6 olan bu oran 20 ylsonunda yüzde 1, olarak gerçeklemitir. Açklanan son verilere göre bu oran Brezilya da yüzde 1,1, Rusya da yüzde 1,, Portekiz de yüzde 1,1, spanya da yüzde ve ngiltere de yüzde 2,2 olarak gerçeklemitir. Sektör, bu dönemde de likidite, aktif kalitesi, sermaye yeterlilii ve karllk göstergelerindeki olumlu görünümünü muhafaza etmitir. Temmuz 2012 itibaryla sektörde Basel II düzenlemeleri uygulanmaya balanmtr 1. Ancak bu deiikliin sermaye yeterlilii oran üzerinde oldukça snrl bir etki yaratmas beklenmektedir. Ayrca sektör bu dönemde araclk fonksiyonunu yerine getirmede gelime kaydetmi, fon kaynaklarnda çeitlilik art ve aktif kalitesinde iyileme yaam, net faiz marjndaki daralma ile verimlilik art salamtr. 1 Ülkemiz için Basel I ve Basel II nin birlikte uyguland ve paralel uygulama dönemi olarak adlandrlan bir yllk dönem Temmuz 2012 itibaryla sona ermitir. 122

130 Bankacılık Sektörü 20 yl sonunda yüzde 1 olarak gerçekleen finansal salamlk göstergelerinden biri olan sermaye yeterlilik oran, 20 yl sonunda yüzde 16,6; 2012 yl Temmuz ay itibaryla ise yüzde 16, olarak gerçeklemitir. Bu oran, asgari yasal snr olan yüzde 8 in, BDDK tarafndan uygulanmakta olan yüzde 12 lik hedef oran düzeyinin ve gelimi ve gelimekte olan birçok ülkenin sermaye yeterlilik orannn üzerindedir. Bu da sektörün aktif yaps ve yasal özkaynaklarn kalitesi ile bankaclk sektörünün salkl bünyesini koruduunu göstermektedir. Grafik VII anal etörü ermae Yeterlili ran (Yüzde) 1 Hedef Oran Yüzde 12 Yasal Snr Yüzde Kaynak: BDDK Bankaclk sektörü karllk göstergeleri incelendiinde 20 yl sonunda dönem net karnn 1,8 milyar Türk liras olarak gerçekletii görülmektedir. Sektörün dönem net kar faiz d gelir gider dengesindeki bozulmaya karn yükselen net faiz marjnn etkisiyle 2012 ylnn ilk yedi aynda geçen yln ayn dönemine göre 1,4 milyar Türk liras artarak 1,4 milyar Türk lirasna yükselmitir. Son bir yllk dönemde, sektörün özkaynak karll 0, puan azalrken, aktif karllnda bir deiiklik olmamtr. Haziran 2012 de özkaynak karll yüzde 16,, aktif karll ise yüzde1, düzeyinde gerçeklemitir. 12

131 124 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

132 Temel Ekonomik Göstergeler 12

133 126 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

134 Tablolar TEMEL EKONOMK GÖSTERGELER Gerçekleme 201 OVP MLL GELR, STHDAM GSYH (Milyar TL) GSYH (Milyar $) GSYH Büyüme Hz (Yüzde) 6,2,,4 8,4 6, 4, 0, -4,8,2 8,,1 4,0 Kii Bana GSYH ($) Oc-Haz sizlik Oran (Yüzde),,,8,6,2,,0 14,0,,8 MERKEZ YÖNETM BÜTÇE GÖSTERGELER * Haz. 8,0 8, Bütçe Giderleri (Milyon TL) Bütçe Gelirleri (Milyon TL) Bütçe Dengesi (Milyon TL) Faiz D Fazla (Milyon TL) Bütçe Dengesi /GSYH (Yüzde) -, -8,8 -,2-1,1-0,6-1,6-1,8 -, -,6-1,4-2,2 Faiz D Fazla/GSYH (Yüzde), 4,0 4, 6,0,4 4,2, 0,0 0, 1, 1,2 Faiz Giderleri/GSYH (Yüzde) 14,8 12,,1,0 6,1,8,,6 4,4,,4 Vergi Gelirleri/GSYH (Yüzde) 1,2 18,1 18,0 18,4 18,1 18,1 1, 18,1 1,2 1,6 20,2 Faiz Giderleri/Vergi Gelirleri (Yüzde) 8, 0, 6, 8,2,4 1, 0,1 0, 22, 16,6 16, Genel Devlet Dengesi/GSYH (Yüzde) -,8 -, -4,1-0,1 1, -0,2-1,6 -, -,0-0,4-1, DEVLET BORÇLARI Merkezi Yönetim ç Borç Stoku (Milyon TL) A AB Tanml Borç Stoku/GSYH (Yüzde) 4,0 6,,6 2, 46,, 40,0 46,1 42,4,2,0 Toplam Kamu Net Borç Stoku/GSYH (Yüzde) 61,,2 4,1 41, 4,0 2, 28,2 2, 28, 22,4 ç Borç Servisi (MilyonTL) D Borç Servisi (Milyon TL) Ocak.-A. DBS Faiz Oran (Yüzde) 62, 46,0 24, 16, 18,1 18,4 1,2,6 8,1 8, Ey.,6 ENFLASYON VE PARASAL GÖSTERGELER GSYH Deflatörü (Yüzde Art) (18 Bazl),4 2, 12,4,1, 6,2 12,0,, 8,6, TÜFE Yüzde Deiim (Yllk) 2, 18,4,4,, 8,4,1 6, 6,4,,2, Para Arz (M2) (Milyon TL)** TCMB Politika Faiz Oran (Yüzde) *** 44,00 26,00 18,00 1,0 1,0 1, 1,00 6,0 6,0,, DI TCARET VE ÖDEMELER DENGES Eylül Cari lemler Dengesi (Milyon $) O-A Cari lemler Dengesi/GSYH (Yüzde) -0, -2, -, -4,6-6,1 -, -,6-2,2-6,4 -,0,1 hracat (FOB) (Milyon $) thalat (CIF) (Milyon $) hracat/thalat (Yüzde) 6, 68,1 64,8 62, 61, 6,1 6,4 2, 61,4 6,0 6, 62, D Ticaret Dengesi (Milyon $) Toplam D Borç Stoku/GSYH (Yüzde) 6,2 4, 41,2,4,6 8,6, 4,,,6 Ocak-Austos TCMB Brüt Döviz Rezervleri (Milyon $)**** Dorudan Yabanc Sermaye Girii (Milyon $) O-A Ey Ham Petrol thalat Fiyat (Brent, Dolar/Varil) 2,4 26, 4, 0,1 61,0 68,1,1 61,1,2 1,0 1,0 MAL PYASALAR MKB-0 Endeksi Ortalama Dolar Kuru 1,08 1,41 1,422 1,408 1,4 1,01 1,22 1,41 1,004 1,600 1,6 Dönem Sonu Dolar Kuru 1,64 1,8 1,421 1,40 1,4 1,164 1,12 1,0 1,460 1,06 1,820 (*) Bütçe verileri Merkezi Yönetim Bütçe gerçeklemeleridir. Bütçe Gelirleri, red ve iadeler hariç net rakamlardr. (**) Para arzlar 200 ylndan itibaren yeni sunuma göre hazrlanmtr. Eylül 2012 verisi 28 Eylül 2012 itibaryladr. (***) Politika faiz oran, Mays 20 itibaryla bir hafta vadeli repo ihale faiz oran olmutur. (****) Eylül 2012 verisi 28 Eylül 2012 tarihi itibaryladr. Eylül 12

135 128 Yıllık Ekonomik Rapor 2012

136 KAYNAKÇA BDDK (Bankaclk Düzenleme ve Denetleme Kurumu), 2012, Türk Bankaclk Sektörü nteraktif Aylk Bülten, Austos BDDK (Bankaclk Düzenleme ve Denetleme Kurumu), 2012, Türk Bankaclk Sektörü Genel Görünümü, Haziran Bloomberg Veri Terminali. CBO (Congressional Budget Office), 2012, The Budget and Economic Outlook: Fiscal Years 2012 to 2022, January 1, EIU (Economist Intelligent Unit), 2012, EIU Data Tool. Eurostat, 2012, Statistics Database, Population and Social Conditions, Labour Market. Eurostat Statistics Database. Hazine Müstearl, Türkiye D Borç statistikleri f420e800b6e&lightdtnknobid= IMF (International Monetary Fund), 2012, World Economic Outlook: Coping with High Debt and Sluggish Growth, World Economic and Financial Surveys, October IMF (International Monetary Fund), 2012, Global Financial Stability Report: Restoring Confidence and Progressing on Reforms, World Economic and Financial Surveys, October

137 Yıllık Ekonomik Rapor IMF (International Monetary Fund), 2012, World Economic Outlook Database, October AB (stanbul Altn Borsas), Borsa ve Piyasa Verileri, Veri Sorgulama. ILO (International Labour Organisation), 2012, Global Employment Outlook, April 2012 Projections. trends/documents/publication/wcms_166.pdf ILO (International Labour Organization), 2012, Global Employment Trends: Preventing a Deeper Jobs Crisis. publication/wcms_1.pdf ILO (International Labour Organization), 2012, World of Work Report: Better Jobs for Better Economy. MKB (stanbul Menkul Kymetler Borsas), Endeks Verileri. KUR (Türkiye Kurumu), 2012, Yllk statistik Bülteni statistikleri. KUR (Türkiye Kurumu), 2012, sizlik Sigortas Bülteni statistikleri. MSCI (Morgan Stanley Capital International).

138 Tablolar OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development), 2012, OECD Economic Outlook, May ook.htm OECD (Organisation for Economic Co-operation and Development), 2012, OECD Database. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, Enflasyon Raporu 2012-I. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, Enflasyon Raporu 2012-II. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, Enflasyon Raporu 2012-III. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, Finansal stikrar Raporu-Kasm 20. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, Finansal stikrar Raporu-Mays TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, Para Politikas Kurulu Toplant Kararlar ve Özetleri. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, statistiki Veriler (EVDS). TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, Bankaclk Verileri. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), Ödemeler Dengesi statistikleri. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), Uluslararas Yatrm Pozisyonu. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), Haftalk Basn Bülteni. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankas), 2012, Ödemeler Dengesi Raporu 2012-I. TÜK (Türkiye statistik Kurumu), 2012, Ulusal Hesaplar. TÜK, (Türkiye statistik Kurumu), 2012, gücü statistikleri.

139 Yıllık Ekonomik Rapor 2012 TÜK (Türkiye statistik Kurumu, 2012, D Ticaret statistikleri. TÜK (Türkiye statistik Kurumu), 2012, D Ticaret Endeksleri VOB (Vadeli lem ve Opsiyon Borsas), Yllk ve Aylk Borsa Verileri. WB (World Bank), 2012, Global Economic Prospects June 2012: Managing Growth in a Volatile World. ontentmdk:221262~pagepk: ~pipk: ~thesitepk:4688,00. html. 12