REKABET GÜCÜ VE TÜRKİYE NİN KONUMU ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Transkript

1 Deniz Dilara Dereli REKABET GÜCÜ VE TÜRKİYE NİN KONUMU ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME İstanbul Kültür Üniversitesi, İktisat Bölümü Ataköy Kampüsü, E-5 Yan Yol ÖZET Günümüz dünyasında yaşanan hızlı dönüşüm ülkeleri kıyasıya rekabetin yaşandığı piyasa ortamına itmektedir. Bu yarış içerisinde ülkeler rekabet güçlerini korumak ve arttırmak amacıyla ar-ge faaliyetleri, ileri teknoloji kullanımı ve yenilikçi yaklaşımlarla rekabet temelli yeni stratejiler oluşturmak zorunda kalmaktadırlar. Ülkelerin uluslararası rekabetteki konumları, yeni pazar koşullarına ne kadar uyum sağladıklarına bağlı olmaktadır. Yatırım, üretim, satış, pazarlama, dağıtım faaliyetlerinde etkinlik ile ülke refahının yükseltilmesi, yeni potansiyellere erişilmesi ile rekabet gücünün arttırılması mümkün olmaktadır. Firma, endüstri ve ülke ölçeğinde değerlendirilebilen rekabet gücü, ülkelerin sürdürülebilir bir büyüme gerçekleştirebilmesinde önemli rol oynamaktadır. Bu çalışmada rekabet gücünü belirleyen faktörlerden yola çıkarak Dünya Ekonomik Forumu tarafından oluşturulan Küresel Rekabetçilik Endeksi değerlendirilerek Türkiye nin son dönemdeki rekabet gücü analiz edilmeye çalışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Rekabet Gücü, Rekabet Gücü Endeksi, Büyüme. 1.GİRİŞ Bugün rekabet gücünün temel belirleyicisi konumunda pek çok değişken yer almaktadır. Günümüz dünyasında küresel rekabet stratejileri belirlemek, ar-ge ve inovasyon odaklı hareket etmek, nitelikli işgücü oluşturmak, hızlı ve yenilikçi yaklaşımlarla pazarda fark yaratmak gerekmektedir. Ulusal pazarlardan uluslararası pazarlara açılmak ve doğacak üretim artışı etkisiyle büyüme hızını arttırmak mümkün olmaktadır. Verimlilikte artış sağlanması, sermaye birikiminin gerçekleşmesi, mali piyasaların etkinleştirilmesi, işletmelerin rekabetçi ortamda ar-ge çalışmalarını hızlandırması ve yenilikçi yaklaşımlar benimsemesi, işgücü piyasalarında etkinliğin ve esnekliğin sağlanması, ayrıca uluslararası pazarlara açılmak ve ekonomik faaliyetlerde dünya ile bütünleşmek önce sektörel bazda sonrasında ülke bazında rekabet gücü elde edilmesini sağlamaktadır. Ülke düzeyinde rekabette öncelikle değer yaratma imkanı ve bunu oluşturan değişkenler öne çıkmaktadır. Değişkenler üzerinden ortaya çıkan potansiyelin gerçekleşme derecesini belirleyen ise mikro düzeydeki verimlilik olmaktadır. Makro düzeydeki rekabetçilik mikro düzeydeki atılımlar tarafından belirlenmektedir. Ülkeler, diğer ülkelerden daha verimli bir şekilde üretim yapmak üzere rekabet ve yatırımları çekmeye yönelik rekabet olmak üzere iki düzeyde rekabet etmektedir (EDAM, 2009). Bugün ticaret ve sermaye hareketlerindeki serbestleşme ile beraber uluslararası rekabet artmıştır ve rekabet gücü uluslararası anlamda başarının ve performansın en temel göstergesi konumunu almıştır. Bugün rekabet gücü, sadece uluslararası pazarda mal satmak değil, ülkenin gelir ve istihdam düzeyini ve yaşam kalitesini arttırabilme yeteneği ile büyümenin gerçekleşmesi olarak daha geniş bir kapsamda tanımlanmaktadır (Kırankabeş, 2009). Rekabet gücünün değerlendirildiği pek çok çalışmada Dünya Ekonomik Forumu tarafından oluşturulan Küresel Rekabetçilik Endeksi kullanılmaktadır. Bu endeksin oluşturulmasında kullanılan birleşenler ve alt birleşenler, ülkelerin performanslarının ortaya konulmasında ve değişimlerin ölçülmesinde kullanılmakta ve ülkeler arası karşılaştırmalar yapmaya imkan tanımaktadır. Türkiye nin rekabet gücü de genel sıralamada, birleşenlerde ve alt birleşenlerde yıllar itibariyle değişkenlik göstermektedir.

2 2. REKABET GÜCÜ Günümüzde, bir sektörün diğer ülkedeki aynı sektöre göre yüksek gelir ve istihdam yaratma becerisi olarak tanımlanan rekabet gücü, ülkeler arası karşılaştırmalarda gerek ülke gerekse sektörlerin mevcut durumlarının analiz edilmesinde kullanılan bir kavramdır. Üretimde ve verimlilikte artış sağlanması, istihdamın artması, büyüme ve ülke refahının yükselmesi için rekabet gücünün yükseltilmesi bir ön koşul niteliği taşırken, ülkelerin ürettikleri malların rekabet edebilirliği sürdürecek düzeyde ve diğer ülkelerle kalite ve fiyat bakımından yarışabilecek nitelikte olması gerekmektedir (Demir, 2002). Rekabet gücü kavramı literatürde firma, endüstri ve uluslararası düzeyde incelenmektedir. Firma düzeyinde yüksek kalitede düşük maliyette üretim becerisi olarak tanımlanan rekabet gücünün temel belirleyicileri kalite, maliyet ve fiyat unsurları olmaktadır. Verimlilik, organizasyon ve yönetim yapısı, etkin kaynak kullanımı ve yenilik yaratma becerisi de rekabet gücünü etkilemektedir. Endüstriyel rekabet ise bir endüstrinin rakiplerine göre daha üst bir verimlilik düzeyine ulaşması, daha düşük maliyetle üretim ve satış yapması ve bu becerileri sürdürülebilir kılması, gereken icat ve yenilikleri gerçekleştirebilmesi olarak tanımlanmaktadır. Uluslararası düzeyde ise serbest ve adil piyasa koşullarında uluslararası piyasaların standartlarına uygun üretim yapabilme yeteneği olarak tanımlanmakta, dış pazar paylarının arttırılması ve dış ticaret dengesinin sağlamasının yanı sıra ülkedeki gelir ve istihdam düzeyini arttırmak ve yaşam kalitesinin sürekli arttırılması olarak değerlendirilmektedir (Kırankabeş, 2006). Porter, yurtiçi firmalar ya da yabancı ortaklarının rekabetçi olmadığı durumda ekonominin rekabetçi olamayacağını ifade etmektedir. Diğer yandan firmaların rekabetçi gücünün global bir ölçü olamayacağı görüşü de ileri sürülmekte ve rekabetçilik kavramı iş düzeyi ya da ürün düzeyinde değerlendirilmektedir. Porter ve Van Der Linde, endüstri düzeyinde rekabet gücünü, sanayinin verimliliği, işçi başına yaratılan değer gibi unsurlara bağlamaktadır. Porter, bir ülkeye ait ürünün dünya piyasasındaki payı ile verimlilik odaklı rekabeti birbirinden ayırmaktadır. Ülkelerin sahip oldukları ürünlerin pazar paylarına göre yapılan tanımlama, rekabeti sıfır toplamlı bir oyuna dönüştürmektedir, nitekim bir ülke kazanırken diğeri kaybetmektedir. Rekabetçilik ile ilgili bu görüş piyasada istenmeyen bir takım sonuçların doğmasını engellemeye yönelik bir takım müdahaleleri ve yerel ücretlerin yükselmesinin engellenmesini, ihracatı arttırmak amaçlı devalüasyonu içeren politikaları desteklemek amacıyla kullanıldığını ifade eden Porter, bu görüşün kusurlu olduğunu savunmaktadır. Porter a göre düşük ücret düzeyi düşük rekabet gücünü ifade etmektedir. Bir ülkenin yaşam standardı ülke verimliliği tarafından belirlendiğinde gerçek rekabet gücü verimliliğe dayandırılmalıdır (Türker, 2009). Küresel düzeyde rekabet kavramının anlaşılması içinde bulunulan sanayi yapısının anlaşılmasına ile mevcut ve potansiyel tehdit ve fırsatların belirlenebilmesine bağlı olmaktadır. Porter, bir sanayi kolunda potansiyel rakipler, mevcut rakipler, müşterilerin pazarlık gücü, tedarikçilerin pazarlık gücü, ikame mal ve hizmetlerin tehdidi olmak üzere rekabeti belirleyici beş unsurun mevcudiyetini ortaya koymaktadır. Her sektörde farklı unsurun öncülük edebildiği beş faktörün toplam gücü, sektörde yer alan işletmelerin yatımlardan elde edilecek gelirlerini belirlemektedir (Bulut, 2004). Serbest piyasa koşullarında ülke vatandaşlarının satın alma güçlerinde artış sağlanması, ülke ekonomisinin ürettiği mal ve hizmetlerle uluslararası pazarlara girilerek başarılı olunması, rekabet gücünün yükseldiğini göstermektedir. Bu anlamda reel gelirlerdeki yükseliş ile beraber ülke refahında artış sağlanması ve bunun sürdürülebilir kılınması ile büyümenin gerçekleşmesi mümkün olmaktadır. Markusen (1987), endüstrinin rekabet gücünü üretim etkinliği endeksini temel alarak toplam faktör verimliliğinden hareketle açıklarken, Landau (1992) ülkedeki yaşam standartlarının yükseltilmesi ve büyümenin gerçekleşmesi olarak açıklamaktadır ve buna yönelik olarak da istihdamın iyileştirilmesi gereğini ifade etmektedir. Ülkedeki istihdam düzeyi yüksek ölçüde istidamın büyüme hızına, ekonomide yaratılan katma değerin topluma aktarılmasına ve ülkedeki işletmelerin rekabet güçlerini yükseltmelerine bağlı olmaktadır. İşletme ve endüstri düzeyindeki rekabet gücü, makro çerçevede ülkelerin rekabet gücünü oluşturmaktadır (Çivi vd, 2008). Rekabet gücüne sahip olmak, ülke refahının ve yaşam standartlarının artması demektir. Bu ise ticaret, yatırım ve üretim faaliyetlerinde artış sağlaması, ülke içi kurumlar arasında işbirliğinin tesis edilmesi ve uzmanlaşma ile mümkün olmaktadır. Mal ve hizmetlerin üretilmesinde, pazarlanmasında ve dağıtılmasında diğer ülkelerle rekabet edebilmek için ülke yeteneklerinin geliştirilmesi ve yeni potansiyellerin yaratılması gerekmektedir.

3 Sonrasında ise ülkelerin rekabet gücünün incelenebilmesine yönelik olarak gerekli göstergelerin belirlenmesi ve ölçümlerin yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır (Çivi, 2001). 3. REKABET GÜCÜNÜN ÖLÇÜLMESİ Rekabet gücünün ölçülmesine yönelik olarak hiçbir gösterge tüm ülkeler için homojen olarak aynı ölçüde temsil gücüne sahip olmamakta ve hiçbir gösterge en belirleyici olma özelliğini taşımamaktadır. Bu nedenle rekabet gücü ölçümleri yapılırken doğru bir değerlendirme yapabilmek için birden çok göstergenin bir arada kullanılması gerekmektedir. Rekabet gücünün ölçülmesinde kullanılacak kriterlerin belirlenmesi hangi unsurların dikkate alınacağı ve hangi ölçütün daha belirleyici olduğu hususlarında farklı görüşler bulunmaktadır. Ancak rekabet gücünün ölçülmesinde gerek firma gerek endüstri gerekse ülke düzeyinde verimlilik artışının değerlendirmesi kaçınılmaz olmaktadır. Porter, en önemli rekabet gücü ölçütünün verimlilik olduğunu ortaya koymaktadır. Ayrıca rekabet gücünün arttırılması üretim emek, sermaye, doğal kaynak gibi faktörlerinin yenilenmesine, geliştirilmesine ve teknolojik yeniliklere uyum sağlanabilme yeteneklerine bağlı olmaktadır (Adıgüzel, 2013). Rekabet gücünün ölçülmesinde birçok kurum ve kuruş farklı ölçüm yöntemleri kullanmaktadır. Pek çok göstergenin değerlendirildiği endekslerden en sık kullanılanı Dünya Ekonomik Forumu tarafından oluşturulan Küresel Rekabetçilik Endeksidir. Endeks 12 ana birleşenden ve bunları oluşturan 119 alt bileşenlerden oluşmaktadır. Endeksin hesaplanmasında bileşenlerin ardışık toplamları temel alınmaktadır. Belli bir kategorideki birleşen ise alt bileşenlerinin aritmetik ortalaması alınarak hesaplanmaktadır. Ülkelerin rekabet gücü sıralamaları yapılırken alt birleşenler, kurumsal yapıyı, altyapıyı, makroekonomik ortamı, sağlık ve ilköğretimi içeren temel gereksinimler, yükseköğretim ve iş başında eğitimi, emtia-mal piyasalarının etkinliğini, iş gücü piyasasının etkinliğini, mali piyasaların gelişmişliğini, teknolojik hazırlığı, pazar büyüklüğünü içeren verimlilik arttırıcı faktörler, iş gelişmişliğini, inovasyonu içeren yenilik ve çeşitlilik faktörleri şeklinde kategorize edilmiştir. Tablo 1: Dünya Ekonomik Forumu Küresel Rekabetçilik Endeksi Alt Birleşen Ağırlıkları Faktör Temelli Ülkeler (<2000$) Faktör- Verimlilik Temelli Ülkeler (2000-2,999$) Verimlilik Temelli Ülkeler (3000-8,999$) Verimlilik- Yenilik Temelli Ülkeler ( $) Yenilik Temelli Ülkeler (>17.000$) Temel Gereksinimler %40 %40-60 %40 %20-40 %20 Verimlilik Arttırıcı Faktörler İnovasyon ve Çeşitlilik Faktörleri %35 %35-50 %50 %50 %50 %5 %5-10 %10 %10-30 %30 Kaynak: World Economic Forum Global Competitiveness Report, World Economic Forum Global Competitiveness Report. Endeks hesaplanırken ülkeler kişi başına gayri safi yurt içi hasıla (KBGSYİH) düzeylerine göre sınıflandırılmakta ve her ülkenin gelişmişlik düzeyine göre farklı birleşenlere ağırlık verilmek suretiyle hesaplamalar yapılmaktadır. KBGSYİH değeri 2000$ seviyesinin altında olan ülkeler faktör temelli, ,999$ arasında olan ülkeler faktör ve verimlilik temelli, $ arasında olan ülkeler verimlilik temelli, $ arasında olan ülkeler verimlilik ve yenilik temelli, $ üzerindeki ülkeler ise yenilik temelli kabul edilmektedir. Farklı seviye gruplarında temel gereksinimlerin, verimlilik arttırıcı faktörlerin ve inovasyonçeşitlilik faktörlerinin ağırlıkları değişmektedir. Ülkeler farklı gelişmişlik düzeylerine sahip olduklarından dolayı endekste yer alan birleşenlerin farklı şekillerde etkilemektedir. İlk aşamadaki ekonomiler faktör temelli olmakta ve faktör zenginlikleri üzerinden yarışmaktadırlar. Bu aşamada rekabetçi üstünlük ancak iyi işleyen kamu ve özel sektör kurumları, gelişmiş bir altyapı, istikrarlı bir makroekonomik çevre, sağlıklı ve temel eğitime sahip bir işgücü yapısının varlığı ile mümkün olmaktadır. Ülkeler daha rekabetçi bir konuma geldiklerinde verimlilik artmakta ve ücret düzeyleri yükselmektedir. Bu noktada ülkeler gelişmişlik düzeyi olarak verimlilik temelli aşamaya geçmekte ve rekabet, yükseköğretim ve iş başında eğitim, etkin mal piyasası ve etkin işgücü piyasası, gelişmiş mali piyasa yapısı,

4 teknolojilerin varlığı ve geniş bir iç ve dış pazarın varlığı ile şekillenmektedir. Sonrasında ise ülkeler yenilik temelli bir yapıya geçmekte ve iş gelişmişliği ve inovasyon seviyesi üzerinden rekabet etmektedirler. Küresel Rekabet Endeksinin oluşturulmasında dikkate alınan ana bileşenler şöyledir (World Economic Forum, 2015) ; Kurumsal Yapı: Ülkedeki kamu sektörü ve özel sektördeki paydaşların davranışlarına ve etkinliğine dayanmaktadır. Yasal ve idari çerçeve içinde bireylerin, firmaların ve devletin arasındaki etkileşim, kamu kurumlarının kalitesinde belirleyici olmakta ve rekabetçilik ve büyüme üzerinde etkili olmaktadır. Kurumsal yapı, yatırım kararlarını etkilemekte, üretimin organizasyonunda kilit rol oynamakta ve strateji ve politika geliştirme maliyetlerini de etkilemektedir. Altyapı: Geniş, kapsamlı ve etkin bir altyapının varlığı ekonomik faaliyetlerin sağlıklı işleyişi açısından önem arz etmektedir. Kara yolu tren yolu, limanlar ve taşımacılıktaki etkinlik ile girişimcilerin mal ve hizmetleri ilgili pazarlara emniyetli bir şekilde ve zamanında ulaştırmaları mümkün olmakta, işçilerin uygun pozisyonlara hareketliliği kolaylaşmaktadır. Gelişmiş telekomünikasyon ağları, bilginin hızlı ve serbest bir biçimde dolaşmasını sağlamakta ve böylelikle karar alma süreçlerinde gerekli bilgilerin dikkate alınması mümkün olmaktadır. Makroekonomik Ortam: İş yaşamında istikrarın sağlanması için gerekli olan makroekonomik ortam, ülkenin rekabetçiliği açısından belirleyici olmaktadır. Makroekonomik istikrar ülkelerin verimliliklerini arttırmakta tek başına yeterli olmasa da makroekonomik ortamın bozuk olması şüphesiz ekonomiye zarar vermektedir. Yüksek enflasyonist ortam firmaların işletme kabiliyetlerini yok ederken, yüksek seyreden mali açıklar ülke hükümetlerinin geleceğe yönelik karar alma ve uygulama becerilerini kısıtlamakta, yüksek kamu borçları ve yüksek borç faizi ödemeleri ülke hükümetlerinin etkin hizmet üretmelerini engellemektedir. Sağlık ve İlköğretim: Sağlıklı bir işgücünün varlığı ülke rekabetçiliği ve verimlilik açısından gerekli olmaktadır. Sağlıksız işgücü, potansiyelini ortaya koymakta zorlanmakta ve daha az verimli olmaktadır. Düşük sağlık düzeyi nedeniyle hasta işçilerin düşük verimle çalışması ya da işe gelmemesi maliyetlerde belirgin artışlara yol açmaktadır. Bu nedenle sağlık hizmetlerinde etkinlik sağlanması da ekonominin işleyişi açısından önemli olmaktadır. Sağlığın yanı sıra verilen temel eğitimin miktarı ve kalitesinde günümüz ekonomilerinde artan bir öneme sahiptir. Temel eğitim bireylerin verimliliklerini arttırmaktadır. Yüksek Öğretim ve İşbaşında Eğitim: Yüksek Öğretim ve İşbaşında Eğitim basit üretim süreçleri ve ürünlerin ötesinde değer zinciri oluşturmak isteyen ekonomiler açısından önem arz etmektedir. Bugünün küreselleşen dünya, ülkeleri, karmaşık görevleri yerine getirebilen, değişen çevreye hızla uyum sağlayabilen ve üretim sistemlerinin ihtiyaçlarını geliştirebilen, iyi eğitilmiş işgücü oluşturmaya itmektedir. Ayrıca mesleki işbaşı eğitimler de, personel yeteneklerinin istikrarlı olarak arttırılmasının sağlanması amacıyla dikkate alınmaktadır. Emtia-Mal Piyasalarının Etkinliği: Etkin piyasa yapısına sahip ülkelerin mal ve hizmet üretiminde iyi pozisyon alması ve ürettikleri mal ve hizmetlerin uluslararası ticarete konu olması mümkün olmaktadır. Gerek iç gerekse dış pazarlardaki sağlıklı rekabet ortamı, piyasa etkinliğini ve iş verimliliğini yükseltmektedir. Ayrıca alıcının uyumu ve satıcının çok yönlü yapı sunması piyasa etkinliğini etkileyen diğer unsurlar olmaktadır. Bir takım kültürel ya da tarihi nedenlerle bazı ülkelerde belli mallara talep daha yoğun olmakta ve rekabet avantajı yaratmaktadır. Bu durum firmaları daha yenilikçi, müşteri odaklı hareket etmelerine neden olarak piyasada etkinliği beraberinde getirmektedir. İşgücü Piyasası Etkinliği: İşgücü piyasasının etkinliği ve esnekliği, işgücünün ekonomide en yararlı şekilde çalıştırılması ve teşvikler ile en üst düzeyde çaba göstermesinin

5 sağlaması açısından önem arz etmektedir. Bu nedenle işgücü piyasasının, işgücünün gereken hallede bir işten diğerine kaydırılabilecek esneklikte olması ve ücret dalgalanmalarına izin verir nitelikte olması gerekmektedir. Etkin piyasalar, çalışanlar için teşvikleri içermeli, kadın-erkek eşitliğini sağlamalıdır. Bu sayede işgününü performansı artmakta ve ilgili ülkenin işgücü piyasası, yetenekli yabancı işgücü için de çekici olmaktadır. Mali Piyasaların Gelişmişliği: Gelişmiş bir mali piyasa yapısı, ülkeler tarafından tasarruf edilen kaynakların doğru şekilde tahsisi edilmesini ve bu sayede girişimciliğin ve yatırım projelerinin artarak geri dönüşümlerin yüksek oranda gerçekleşmesini sağlamaktadır. Bu nedenle özel sektör yatırımları için gereken sermayenin sağlanması için ekonomiler gelişmiş mali piyasa yapısına ihtiyaç duymaktadırlar. Yatırımcı ve diğer aktörleri koruyucu yasal düzenlemelerin de mevcudiyeti mali piyasaların sağlıklı işleyişi açısından önemli olmaktadır. Teknolojik Hazırlık: Endüstrilerin günlük aktivitelerinde üretim süreçlerinde bilgi ve komünikasyon teknolojilerini kullanma kapasitelerini arttırmak üzere benimsedikleri teknolojilerinin çevikliğini ölçmektedir. Pazar Büyüklüğü: Geniş pazarlar firmalara ölçek ekonomilerinden yararlanma imkanı tanımaktadır. Bu nedenle pazar büyüklüğü verimliliği etkilemektedir. Küreselleşme ile uluslararası pazarlar, özellikle küçük ülkeler için ulaşılabilir olmuştur. Artık firmalar için pazar büyüklüğünü iç talepten ziyade ihracat belirlemektedir. Pazar büyüklüklerinin ölçülmesinde ihracata dayalı ekonomiler ve pek çok ülkeden oluşan ancak ortak pazarları olan coğrafi bölgeler dikkate alınmaktadır. İş Gelişmişliği: Ülkenin toplam iş bağlantıları ile firmaların işlem ve stratejileri olmak üzere iki önemli unsur dikkate alınmaktadır. Bu unsurlar özellikle gelişim evrelerinin başlangıcındaki ülkeler için önem arz etmektedir. Ülkelerin iş bağlantılarının kalitesini tedarikçilerin sayısı, kalitesi belirlenmektedir. İnovasyon: Rekabetçiliğin en son ayağı olan inovasyon, bilginin sınırlarına yaklaşması ve kaybolmak üzere olan dışsal teknolojilerin adapte ve entegre edilerek daha fazla değer üretmesi noktasında ekonomi için önemli olmaktadır. Rekabetçi ortamda firmaların, yüksek katma değerli aktivitelere yönelmeleri ve rekabetçi üstünlük sağlayabilmek için ileri teknoloji ürünleri ve süreçleri tasarlamaları ve geliştirmeleri gerekmektedir. Bu ilerleme, inovatif aktivitelere olanak sağlayan bir çevreyi ve devlet- özel sektör tarafından desteklenmeyi gerektirir. Bu bağlamda özellikle özel sektör tarafından yapılacak yeterli düzeydeki ar-ge harcamaları, yeni teknolojilerin yaratılması için gerekli temel bilgilerin üretildiği yüksek kalite bilimsel araştırma enstitülerinin varlığı, uyumlu bir endüstri ve üniversite iş birliği ve fikri mülkiyet hakkının korunması gerekmektedir. 4. TÜRKİYE NİN REKABET GÜCÜ AÇISINDAN KONUMU Dünya Ekonomik Forumu Küresel Rekabetçilik Endeksi rekabet gücü değerlendirmesinde Türkiye, verimlilikyenilik temelli ülkeler kategorisinde yer almaktadır. Büyüme hızı ile paralel değerlendirildiğinde Türkiye nin rekabet gücü endeksi sıralamasında beklenenin gerisinde olduğu görülmektedir döneminde Küresel Rekabet Endeksi açısından 144 ülke içinde 45. sırada olan Türkiye döneminde 140 ülke içinde 51. sırada yer almıştır. Rekabetçilik endeksi bileşenleri açısından incelendiğinde Türkiye en iyi performansı 16. sıradaki konumuyla pazar büyüklüğü bileşeninde göstermektedir. Bir önceki yıl ile kıyaslandığında özellikle seçimler, jeopolitik çatışmalar gibi unsurların yarattığı belirsizliğin de etkisiyle yatırımlar azalmış, yüksek enflasyon ortamı ile makroekonomik ortam bileşeninde de gerileme yaşanmıştır. Genel sıralamada Türkiye nin bir yıl öncesine göre daha geri sırada yer alması, rekabet gücünü etkileyen 12 birleşenden 10 tanesinde meydana gelen düşüşten kaynaklamış, bir yıl önceki duruma kıyasla 10 birleşende daha düşük skorlar olarak kaydedilmiştir. Kurumsal yapı, altyapı, sağlık ve ilköğretim, yükseköğretim ve iş başında eğitim, emtia-mal piyasalarının etkinliği, teknolojik hazırlık, iş gelişmişliği, makroekonomik ortam ve mali

6 piyasaların gelişmişliği birleşenlerinde gerileme gözlenirken, pazar büyüklüğü birleşeninde mevcut durum korunmuştur. Tablo 2: 2014 ve 2015 Yılları Küresel Rekabetçilik Endeksi İlk On Ülke Sıralaması ve Türkiye nin Konumu Ülkeler 2015 (140 ülke içinde) 2014 (144 ülke içinde) İsviçre 1 1 Singapur 2 2 ABD 3 3 Almanya 4 5 Hollanda 5 8 Japonya 6 6 Hong Kong 7 7 Finlandiya 8 4 İsveç 9 10 İngiltere 10 9 Türkiye Kaynak: World Economic Forum Global Competitiveness Report, World Economic Forum Global Competitiveness Report. Özellikle işgücü piyasasının etkinliğinde Türkiye geri sırada konumlanmıştır. Kurumsal yapıda belirgin bir gerileme kaydedilmiştir. Ayrıca sağlık ve ilköğretim, yükseköğretim ve iş başında eğitim, gibi birleşenler değerlendirildiğinde Türkiye nin insan kaynaklarını geliştirmeye yönelik çeşitli tedbirleri alması ve sağlık ve eğitim hizmetlerini geliştirmesi hususları önem arz etmektedir. Tablo 3: 2014 ve 2015 Yılları Türkiye nin Rekabetçilik Endeksi Sıralaması Rekabetçilik Endeksi Bileşeni 2015 Yılı (140 ülke içinde) 2014 Yılı (144 ülke içinde) Kurumsal Yapı Altyapı Sağlık ve İlköğretim Yükseköğretim ve İş Başında Eğitim Emtia-Mal Piyasalarının Etkinliği Pazar Büyüklüğü İnovasyon İşgücü Piyasası Etkinliği Teknolojik Hazırlık İş Gelişmişliği Makroekonomik Ortam Mali Piyasaların Gelişmişliği Kaynak: World Economic Forum Global Competitiveness Report, World Economic Forum Global Competitiveness Report. KBGSYİH değeri itibariyle verimlilik-yenilik temelli ülkeler arasında yer alan Türkiye nin değerlendirilmesinde temel gereksiminlerin etkisi %36.3, verimlilik arttırıcı faktörlerin etkisi %50, inovasyon ve çeşitlilik faktörlerinin etkisi ise %13.7 oranındadır. Alt birleşenler açısından incelendiğinde kurumsal yapı içerisinde devlet politikaların şeffaf yürütülmesinde ön sıralarda yer alan Türkiye, terörizmin iş yaşamına olan maliyeti açısından

7 112. sırada yer almaktadır. Altyapı birleşeninde havayolu ile taşınan yolcu sayısında 16, mobil telefon aboneliğinde 103. sırada yer almaktadır. Sağlık ve İlköğretim birleşeninde en düşük sıralama 100. sıra ile ilköğretimin kalitesindedir. Makroekonomik ortamda Türkiye bütçe dengesinde 40. sırada, yıllık enflasyon düzeyinde ise 100. sırada konumlanmıştır. Yükseköğretim ve İş Başında Eğitim birleşeninde yükseköğretim kayıtlarında 27. sıra, yönetim okullarının kalitesinde ise 106. sıra söz konusudur. Emtia-Mal Piyasalarının Etkinliği birleşeninde ise İthalat/GSYİH oranında 100. sırada yer alan Türkiye, İşgücü Piyasasının Etkinliği birleşeninde ücret belirleme esnekliğinde 52. sırada yer almaktadır. Mali piyasaların etkinliği birleşeninde ise finansal hizmetlere erişimde 34. sırada yer alırken, risk sermayesinde ve yasal haklarda 93.sırada yer almaktadır. Teknolojik Hazırlık birleşeninde firmaların teknolojiye adaptasyonunda 36. sıra, genişbant cep telefonu abone sayısında 109. sıra söz konusudur. Pazar Büyüklüğü birleşeninde iç pazar büyüklüğü endeksinde 14. sırada yer alan Türkiye, ihracat/gsyih oranında 109. sırada yer almaktadır. İş Gelişmişliği bileşeninde yerel tedarikçide 27. sıra, rekabet üstünlüğünün yapısında 103. sıra söz konusu olurken, İnovasyon değişkeninde ileri teknoloji ürünlerinin kamu ihalelerinde 39. sıra, inovasyon kapasitesinde ise 83. sıra söz konusu olmuştur (World Economic Forum, 2015). Tablo 4: 2015 Türkiye nin 12 Birleşende Rekabetçilik Endeksi Sıralaması ve Puanı Kategori Sıra Puan Temel Birleşen Sıra Puan Temel Gereksinimler Verimlilik Arttırıcı Faktörler Kurumsal Yapı Altyapı Makroekonomik Ortam Sağlık ve İlköğretim Yükseköğretim ve İş Başında Eğitim Emtia-Mal Piyasalarının Etkinliği İşgücü Piyasasının Etkinliği Mali Piyasaların Gelişmişliği Teknolojik Hazırlık Pazar Büyüklüğü İnovasyon ve Çeşitlilik İş Gelişmişliği Faktörleri İnovasyon Kaynak: World Economic Forum Global Competitiveness Report. 5. SONUÇ Türkiye büyüme hızı yüksek olmasında rağmen rekabetçilik endeksi sıralamasında geri kalmaktadır. Ülke ekonomisinde büyümeyi sürdürülebilir kılmak için gerekli tedbirleri almak ve yenilik temelli safhaya hızla geçiş yapmak gerekmektedir. Mal ve işgücü piyasalarında etkinliğin sağlanması, kurumsal yapı ve altyapının yeniden yapılandırılması, gerekli iyileştirmelerin ve yenilikçi reformların her anlamda gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Politikalar, özellikle, dış finansmana olan aşırı bağımlılık ile verimliliğe uzun süredir engel olan katı ve verimsiz işgücü piyasasına yönlendirilmelidir. Ulaşım altyapısını geliştirmek için yapılan yatırımlar ve mal piyasası etkinliğindeki göreceli iyi performans, Türkiye nin uzun dönemli rekabet gücünü sürdürmek için gerekli olan yapısal reformları şu an için ancak bir ölçüde telafi edebilmektir. Kurumsal yapıda en ciddi düşüş kaydedilerek 75. sıraya gerilemiş olan Türkiye nin sahip olduğu hassas politik süreç, seçimler ve içinde bulunduğu coğrafi çatışmalar ile birlikte oluşan belirsizlik ortamı büyüme ve kalkınma için hayati önem taşıyan, özellikle de uluslararası yatırımcılardan gelen özel sektör yatırımlarının gerilemesine neden olmuştur. Yatırımlar, ayrıca yüksek enflasyondan kaynaklanan belirsizlik ve mali piyasalardaki güven ve verimlilikteki düşüş nedeniyle de azalmaktadır. Yapısal reformlardaki gelişmelerin eksikliğini telafi etmek için uygulanan gevşek para politikası, enflasyonun yükselmesine neden olmaktadır.

8 Dünya Ekonomik Forumu Küresel Rekabetçilik Endeksinde Türkiye genel sıralamada ve alt birleşenlerde gerileme kaydetmiştir. Türkiye özellikle işgücü piyasasının etkinliğini arttırmalı ve para ve maliye politikaları arasında denge tesis edilmesi ve korunması da önem arz etmektedir. Makroekonomik istikrarın sağlanması rekabet gücünün arttırılması ve sürdürülebilir büyümenin elde edilmesi açısından gerekli olmaktadır. Özellikle ar-ge faaliyetlerinin arttırılması ve yenilikçi yaklaşımlar geliştirmek suretiyle teknoloji yoğun yöntemlerin benimsenmesi ve katma değeri yüksek alanlarda gelişme kaydedilmesi ekonomiye büyük ivme kazandıracak, buna paralel olarak rekabet gücü artışı ve büyüme kaçınılmaz olacaktır. KAYNAKÇA ADIGÜZEL, M. (2013), Küresel Rekabet Gücünün Ölçülmesi ve Türkiye Bağlamında Bir Değerlendirme, Akademik Bakış Dergisi, Sayı: 37, BULUT, Z.A. (2004), Küresel Rekabet, Mevzuat Dergisi, Sayı:. 75, ÇİVİ, E. (2001), Rekabet Gücü: Literatür Çalışması, Celal Bayar Üniversitesi İİBF Yönetim ve Ekonomi Dergisi, Manisa, ÇİVİ, E., EROL, İ., İNANLI, T., EROL, E.D. (2008), Uluslararası Rekabet Gücüne Farklı Bakışlar, Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Bahar 2008, Cilt:4, Sayı: 1, 4:1-22. DEMİR, İ. (2002), Alt Sektörlerde Rekabet Gücü Ölçüm Yöntemleri, Planlama Dergisi, s EDAM. (2009), Türkiye için Bir Rekabet Endeksi Raporu. KIRANKABEŞ, M.C. (2006), Küresel Rekabet Gücü Boyutunda AB Ülkeleri ile Türkiye nin Karşılaştırmalı Analizi, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, s KIRANKABEŞ, M.C. (2009), Küresel Rekabet Gücü Analiz Yöntemi ve Küresel Krizleri Algılama Yeteneği: Dünya Ekonomik Forumu Küresel Rekabet Raporu Doğrultusunda Türkiye nin Değerlendirilmesi, Mevzuat Dergisi, s TÜRKER, M.T. (2009), Rekabetçilik, Ölçüm Metodolojisi ve Türkiye ile AB Ülkeleri Karşılaştırması, Marmara Üniversitesi İİBF Dergisi, Cilt: XXVI, Sayı: 1, s WORLD ECONOMIC FORUM. (2014), The Global Competitiveness Report WORLD ECONOMIC FORUM. (2015), The Global Competitiveness Report