ENFLASYON BEKLENTİNİN ALTINDA KALDI

Transkript

1 İFESAM- İktisat Fakültesi Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Merkezi ENFLASYON BEKLENTİNİN ALTINDA KALDI HAZIRLAYAN Yrd. Doç. Dr. Sema ULUTÜRK AKMAN - İstatistik Araştırma Merkezi Doç. Dr. Murat Dündar DEMİRÖZ - Türkiye, Avrupa ve Ortadoğu Ekonomik Araştırmalar Merkezi JHGJKHJKHLŞKŞKLŞLİ, i k t i s a t. i s t a n b u l. e d u. t r / i f e s a m

2 Tüketici Fiyat Endeksi () Aylar Endeks Değerleri Aylık Değişim Oranları Bir Önceki Yılın Aralık Ayına Göre Değişim Oranları Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Değişim Oranları 12 Aylık Ortalamaya Göre Değişim Oranları Ocak 216,74 1,65 1,65 7,31 8,62 Şubat 217,39 0,30 1, ,33 Mart 218,83 0,66 2,63 7,29 8,08 Nisan 219,75 0,42 3,06 6,13 7,66 Mayıs 220,07 0, ,51 7,51 Mayıs ayı enflasyonu beklentilerin altında gerçekleşmiş ve TÜFE de yüzde 0,15, ÜFE de yüzde 1 artış meydana gelmiştir. Bu veriler, Merkez Bankası enflasyon hedefine ulaşılabileceğini destekleyici niteliktedir. Nitekim, tüketici fiyat endeksinde aylık değişim oranlarına bakıldığında, Mart ayından bu yana gözlenen düşüşün devam ettiğini ve aylık değişim oranının çok daha fazla küçülerek Mayıs ayında 0,15 olduğunu görülmektedir. Buna karşılık yılı ile kıyaslandığında, 220,07 olan Tüketici Fiyat Endeksi Mayıs Ayı endeks değeri nispeten yükselmiştir. Tüketici Fiyat Endeksi Endeks Değerleri (-) 225, , , ,00 19 Tüketici fiyat endeksinde aylık değişim oranlarında gözlenen değişim oranlarının kuvvetli mevsimsellikler içerdiği bilinmektedir. Özellikle yaş sebze ve meyve fiyatlarında gözlenen düşüş yaz aylarında genel endekse etkisini devam ettirecektir. Ancak Temmuz ayında başlayacak Ramazan Ayı dolayısıyla endeksin aylık değişim oranlarındaki artışın ye göre bir ay önce gerçekleşeceği tahmin

3 edilebilir. Nitekim yılında aylık TÜFE enflasyonundaki artış Ağustos ayında başlamışken, bu sene Temmuz ayında aylık enflasyonda nispî bir artış olması beklenebilir. Tüketici Fiyat Endeksi Aylık Değişim Oranları (-) 2,50 1,50 1,00 0,50-0,50-1,00-1,50 Tüketici Fiyat Endeksinde bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranlarına bakıldığında Ocak ayından bu yana gözlenen artışın devam ettiğini ve Mayıs ayı değişim oranının 3,21 olduğunu görüyoruz. yılı ile kıyaslandığında, Nisan ve Mayıs ayları değişim oranlarının yılı değerlerine çok yakın olduğu anlaşılmaktadır. Bir önceki yılın Aralık ayına göre artış oranlarında yılı ile benzer bir seyir sergilenmesi ve serinin genel olarak artış eğiliminde olması doğaldır. Çünkü artış oranının hesaplandığı zaman aralığı her gözlemde artmaktadır. Ancak yılındaki gibi Mayıs, Haziran ve Temmuz aylarındaki düşüş aylık TÜFE enflasyonunun negatif düzeylerde olması ile ilişkilidir. yılının genel seyrine bakılacak olursa, yılı Aralık ayına göre TÜFE artış oranının Haziran ayında yüzde 3 ile yüzde 4 aralığında ancak Mayıs ayının artış oranının üzerinde ve Temmuz ayında ise yüzde 4 civarında gerçekleşeceği öngörülebilir. Çünkü, Temmuz ayının büyük bir kısmı özellikle tüketim malları talebinin arttığı Ramazan ayına denk gelmektedir. Tüketici Fiyat Endeksi- Bir Önceki Yılın Aralık Ayına Göre Değişim Oranları (-)

4 7,00 6,00 5,00 4,00 3,00 1,00 Tüketici Fiyat Endeksi geçen yılın aynı ayına göre tam yıllık döngüyü ifade eden değişim oranlarına, başka bir deyişle yıllık enflasyona bakıldığında Mayıs ayı değerinin 6,51 olduğunu görmekteyiz. yılı ile kıyaslandığında bir önceki yılın aynı ayına göre yılı endeks değerlerinin daha düşük seyrettiği anlaşılmaktadır. Nitekim, söz konusu değer yılı Mayıs ayı değeri olan % 8,28 değerinin altındadır. TÜFE bazlı aydan aya yıllık enflasyon değerleri hem bir yıllık döngüyü göstermesi hem de mevsimsel etkilerden arındırılmış olması sebebi ile en uygun analiz verisi kabul edilebilir. Genel olarak TÜFE enflasyonunun yılında ye nazaran % 4 oranında daha düşük seyretmesi iç talebin bir önceki yıla göre büyümesinde bir yavaşlama olduğunun delilidir. Tüketici Fiyat Endeksi Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Değişim Oranları (-) 1 1 8,00 6,00 4,00 Tüketici Fiyat Endeksi 12 aylık ortalama değişim oranlarına baktığımızda ise, Ocak ayından bu yana devam etmekte olan düşüş eğiliminin sürdüğünü ve Mayıs ayı değişim oranının 7,51 olarak

5 gerçekleştiğini görüyoruz. yılı ile kıyaslandığında Mart ayına kadar daha yüksek olan değişim oranlarının, söz konusu aydan itibaren değerlerinin altında kaldığı görülmektedir. 12 Aylık Ortalama Değişim Oranlarında meydana gelen değişim, genel olarak enflasyonun kısa dönemli hareket yönünü göstermesi açısından önemlidir. Gerek küresel ekonomideki cansız talep gerekse Türk ekonomisindeki yavaşlama eğilimleri TÜFE bazlı 12 aylık ortalama enflasyon oranlarında görülen eğilimin açıklayıcısı olabilir. Önümüzdeki üç ay için bu değerin düşme eğiliminde bir duraklama ve mevcut değerine yakın değerlerde oluşması beklenebilir. Tüketici Fiyat Endeksi - 12 Aylık Ortalama Değişim Oranları (-) 1 1 8,00 6,00 4,00 Ana Harcama Gruplarına Göre Enflasyon Aylık değişim oranları; - En yüksek artış, yüzde 8,85 ile giyim ve ayakkabı grubunda meydana gelmiştir. Daha sonra sırasıyla, eğitimde yüzde 1,73, lokanta ve otellerde yüzde 0,75, eğlence ve kültür grubunda yüzde 0,46, haberleşmede yüzde 0,40, sağlıkta yüzde 0,14 ve ulaşımda yüzde 0,13 oranında bir artış gözlenmiştir. - En fazla düşüş, yüzde 2,18 ile gıda ve alkolsüz içkiler grubundadır ve bunu çeşitli mal ve hizmetler grubunda yüzde 0,37, ev eşyası yüzde 0,22 ve konut yüzde 0,04 oranındaki düşüşler izlemiştir. Alkollü içecekler ve tütün alt grubunda herhangi bir değişim gözlenmemiştir. - Aylık TÜFE enflasyonu ölçeğinde en temel belirleyicilerin Gıda ve Alkolsüz İçecekler Grubu (negatif yönlü) ile Giyim ve Ayakkabı (pozitif yönlü) grupları olduğu gözlemlenmektedir. Bu döneme ait genel bir özellik olarak bu değişimin mevsimsel bir özellik olduğu söylenebilir. Yine enflasyonu aşağı çeken Konut, Ev Eşyası ve Çeşitli Mal ve Hizmetler Grupları nda bu değişim normal mevsimsel etkileri yansıtmaktadır. Mevsimsel etkilerden farklı olarak Eğitim Grubunda fiyat artışı yüksek çıkmaktadır.

6 Aralık ayına göre değişim oranları; - En yüksek artış, yüzde 15,20 ile alkollü içecekler ve tütün grubunda ortaya çıkmış ve bunu yüzde 7,85 ile giyim ve ayakkabı izlemiştir. Lokanta ve otellerde yüzde 3,65, gıda ve alkolsüz içki grubunda yüzde 3,36, eğitimde yüzde 2,89, sağlıkta yüzde 1,88, ulaştırmada yüzde 1,58, konutta yüzde 1,30, eğlence ve kültür grubunda ise yüzde 1,10 düzeyinde bir artış olmuştur. - Birikimli değerlerde artışları içeren bu değerde enflasyonu etkileyen pozitif yönlü en büyük sapmanın Alkol ve Tütün Grubunda olması yılı içinde bu ürünlere uygulanan Lüks Tüketim Vergilerindeki artışı yansıtmaktadır. Aylık bazda neredeyse hiç artış göstermeyen bu endeksin yılı Aralık ayına göre ciddi bir artış göstermesinin nedeni bu olmalıdır. Öte yandan diğer gruplardaki artışlar da aylık enflasyonun seyrine uygun olarak gerçekleşmiştir. Mayıs ayına göre değişim oranları; - En yüksek artış, yüzde 16,09 ile alkollü içecekler ve tütün grubunda ortaya çıkmış, daha sonra sırasıyla, lokanta ve otellerde yüzde 8,78, haberleşmede yüzde 7,49, gıda ve alkolsüz içeceklerde yüzde 7,07, konutta yüzde 6,58, giyim ve ayakkabıda yüzde 6,25, eğitimde yüzde 5,87, çeşitli mal ve hizmetlerde yüzde 5,65, ulaştırmada yüzde 4,66 ve ev eşyasında yüzde 4,38 oranında artış meydana gelmiştir. - Mevsimsellikten arındırılmış olan aydan aya yıllık enflasyon oranları ekonominin talep yapısındaki konjonktürel dalgalanmaların tespitinde daha anlamlı bir işlev üslenmektedir. Buna göre Alkol ve Tütün Grubunun fiyat artış oranları genel enflasyon üzerinde en yüksek etkiyi göstermektedir. Bu da daha önce ifade edilen Lüks Tüketim Vergilerindeki artışı yansıtmaktadır. Bununla birlikte Giyim ve Ayakkabı, Lokanta ve Oteller, Haberleşme, Gıda ve Alkolsüz İçecekler ve Konut Gruplarında da hatırı sayılır bir yıllık enflasyon oluştuğu görülmektedir. Burada Giyim ve Ayakkabı Grubunda mevsimsel etki ile konjonktürel etki aynı yönde seyretmekteyken, Gıda ve Alkolsüz İçecekler grubunda ters yönde oluşmuştur. On iki aylık ortalamalara göre değişim oranları; - En yüksek artış; yine yüzde 13,23 ile alkollü içecekler ve tütün grubundadır. Sırasıyla konutta yüzde 10,51, lokanta ve otellerde yüzde 9,35, çeşitli mal ve hizmetler grubunda yüzde 9,16, giyim ve ayakkabıda yüzde 7,20, ev eşyasında yüzde 6,47, eğitimde yüzde 5,57, haberleşmede yüzde 5,47, ulaştırmada yüzde 5,04, eğlence ve kültürde yüzde 2,99 ve sağlıkta yüzde 1,82 oranında artış gözlenmiştir. - Mayıs ayında, genel tüketici fiyat endeksi için on iki aylık ortalama değişim oranı % 7,51 dir ve alkollü içecekler ve tütün, konut, lokanta ve oteller ve çeşitli mal ve hizmetler alt gruplarında meydana gelen artış oranları genel endeks artış oranının üzerinde gerçekleşmiştir.

7 Tüketici Fiyat Endeksi - Ana Harcama Gruplarına Göre Değişim Oranları (Mayıs-) Ana Harcama Grupları Harcama Grubu Ağırlıkları Bir önceki aya göre değişim oranı (%) Bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranı (%) Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranı (%) On iki aylık ortalamalara göre değişim oranı (%) Endeks TÜRKİYE 10 0,15 3,21 6,51 7,51 220,07 Gıda ve alkolsüz içecekler 24,09-2,18 3,36 7,07 7,15 227,94 Alkollü içecekler ve tütün 5,07 15,20 16,09 13,23 400,17 Giyim ve ayakkabı 6,83 8,85 7,85 6,25 7,20 165,99 Konut 16,68-0,04 1,30 6,58 10,51 260,46 Ev eşyası 7,28-0,22 2,43 4,38 6,47 174,15 Sağlık 2,22 0,14 1,88 1,86 1,82 132,88 Ulaştırma 17,99 0,13 1,58 4,66 5,04 209,50 Haberleşme 4,64 0,40 0,73 7,49 5,47 121,84 Eğlence ve kültür 2,95 0,46 1,10 1,38 2,99 158,45 Eğitim 1,91 1,73 2,89 5,87 5,57 217,61 Lokanta ve oteller 6,18 0,75 3,65 8,78 9,35 291,31 Çeşitli mal ve hizmetler 4,16-0,37 0,55 5,65 9,16 253,89 ÜRETİCİ FİYAT ENDEKSİ Üretici Fiyat Endeksi bir ekonomideki üretim maliyetlerinin bileşke endeksi olarak tanımlanabilir. Buna karşın Tüketici Fiyat Endeksi ise ekonomideki mağaza satış fiyatlarını yansıtmaktadır. TÜFE daha önce belirtildiği gibi bir artış trendinde iken ÜFE nin bütün kriterlere göre gayet istikrarlı bir seyir izlemesi, hem dış dünya fiyatlar genel düzeyinde çok düşük bir artış eğilimi olması hem de Mayıs ayına kadar kurda ciddi bir istikrarın yakalanması ile açıklanabilir. Yaz aylarında tarımsal ürün maliyetlerinde ciddi bir düşüş olması mevsimsel bir özellik iken TÜFE ye nispetle ÜFE de bir artış olmaması Toplam Talebin Toplam Arza göre daha hızlı arttığının bir göstergesidir. Bunun kısa vade de iç ekonomide bir canlanmaya işaret etmesiyle birlikte uzun dönemde özellikle cari açıkta ciddi sıkıntılarla karşı karşıya gelme ihtimalinin olduğu söylenebilir. Üretici Fiyat Endeksi () Aylar Endeks Değerleri Aylık Değişim Oranları Bir Önceki Yılın Aralık Ayına Göre Değişim Oranları Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Değişim Oranları 12 Aylık Ortalamaya Göre Değişim Oranları Ocak 208,90-0,18-0,18 1,88 5,33 Şubat 208,63-0,13-0,31 1,84 4,72 Mart 210,33 0,81 0,50 2,30 4,23 Nisan 209,26-0,51-0,01 1,70 3,74

8 Mayıs 211,35 1,00 0,99 2,17 3,27 Üretici Fiyat İndeksi Endeks Değerleri (-) ,00 206,00 204, ,00 Mayıs ayı üretici fiyat endeksi aylık değişim oranı yüzde 1 dir. yılı Mayıs ayı değeri (0,53) ile kıyaslandığında, yılı değerinin daha yüksek olduğu görülmektedir. Ancak, bir önceki yılın Aralık ayına göre değişim oranlarına bakıldığında, Mayıs ayında yüzde 0,99 düzeyinde artış olduğu görülmektedir. yılı ile karşılaştırıldığında, bir önceki yılın aynı ayına göre, aylar itibarıyla benzer bir seyir izlenmekle beraber, değişim oranları daha düşük seviyede kalmaktadır. Ayrıca, Mayıs ayı üretici fiyat endeksi değeri 211,35 olup, Nisan ayına kıyasla cüz i bir artış gözlenmiştir. Üretici Fiyat Endeksi Aylık Değişim Oranları (-) 1,50 1,00 0,50-0,50-1,00-1,50 -

9 Aylık ÜFE de TÜFE ye nazaran daha ciddi mevsimselliklerin bulunması doğaldır. Bunun temel sebebi tarım sektörü kaynaklı fiyatlar ve yaz aylarında Turizm Girdisi ile dövizin daha ucuzlaması olarak gösterilebilir. Ancak yılında ÜFE, TÜFE nin tersine yılına göre daha istikrarsız bir seyir izlemektedir. Mevsimsel Etkilerin arındırılmadığı aylık ÜFE artış oranlarından anlaşılan mevsimsel etkilerin volatilitesinin artmış olduğudur. Bu üreticilerin karşı karşıya kaldığı belirsizliğin tüketicilerin karşı karşıya kaldığından daha yüksek olduğu şeklinde yorumlanabilir. Birikimli değerlerin artış oranını yansıtan yılı Aralık Ayına göre ÜFE değerlerindeki artış mevsimsel etkileri de içerdiğinden yılındaki değerinden daha dalgalı bir seyir izlemektedir. Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında ÜFE nin bir önceki yılın Aralık ayına göre enflasyon oranının - yüzde 0,5 ile - yüzde 1 arasında gerçekleşmesi beklenmelidir. Bununla birlikte siyasi ve sosyal gelişmelerin kura yapacağı artış yönlü etki olasılığı, ÜFE nin enflasyonunda da artış olabileceği yahut en azından negatif enflasyon olmayabileceği anlamına gelebilir. Üretici Fiyat Endeksi Bir Önceki Yılın Aralık Ayına Göre Değişim Oranları (-) 3,00 2,50 1,50 1,00 0,50-0,50-1,00 Bir önceki yılın aynı ayına göre değişim oranlarına bakıldığında, Mayıs ayında % 2,17 lik bir artış olduğu görülmektedir. yılı ile kıyaslandığında, yılı bir önceki yılın aynı ayına kıyasla daha düşük artış oranlarına sahiptir. Öte yandan, yılı değişim oranları yıl içinde düzenli azalma eğilimi göstermekteyken, yılının ilk 5 ayı durağan bir seyir göstermektedir. ÜFE cinsinden yıllık enflasyon ve üretim maliyetlerinde artış için en uygun kriter olan aydan aya yıllık artış oranlarının esas alınması, üretim maliyetlerinde mevsimsel etkilerden arınmış salt konjonktürel etkiyi görmek açısından çok faydalı olmaktadır. Buna göre yılı Ekim ayından yılı Mayıs ayına kadar ÜFE yıllık enflasyonu yüzde 2 düzeyine demir atmış bulunmaktadır. Eğer ciddi bir kur artışı veya dış ara girdi fiyatlarında beklenmedik artışlar olmazsa trendin bu düzeyde gerçekleşmeye devam edeceği söylenebilir. Bunun ise TÜFE ve ÜFE enflasyonları arasında ciddi bir tezat oluştuğu ve ekonomideki kırılganlıkların artma eğiliminde (orantısız sektörel büyüme ve cari açık) olduğuna işaret ettiği söylenebilir.

10 Üretici Fiyat Endeksi Bir Önceki Yılın Aynı Ayına Göre Değişim Oranları (-) 1 1 8,00 6,00 4,00 12 Aylık ortalamalara göre değişim oranlarına bakıldığında, Mayıs ayı değeri yüzde 3,27 dir ve Ocak ayından bu yana devamlı bir azalma eğilimi gözlenmektedir. yılı ile kıyaslandığında, yılı ilk 5 aylık dönemde benzer düşüş eğilimi gözlenmekte ancak, yılı değişim oranları daha düşük seyretmektedir. Üretici Fiyat Endeksi 12 Aylık Ortalamalara Göre Değişim Oranları (-) 1 1 8,00 6,00 4,00 Genel olarak bakıldığında ÜFE enflasyonunda Enerji Üretim maliyetlerindeki artış ile Gıda ve İçecek Endüstrisi maliyetlerindeki artış en temel katkıyı sunmakla birlikte TÜFE ile karşılaştırıldığında bir çelişki var gibi görülmektedir. Bu karışıklığın sebebi Alkollü İçeceklerin TÜFE de ayrı olarak ÜFE de ise Gıda ürünleri içinde sınıflandırılmasıdır. Bu da, Gıda ve İçecek Ürünlerinde tarımsal fiyat düşüşlerine rağmen

11 maliyet artışlarının yüksek gözükmesine yol açmaktadır. Yine Enerji maliyetlerindeki artışın büyük kısmı vergilerden kaynaklanmaktadır. Tarım Ürünlerinde yaz aylarında gözlemlenen düşüşün ye nispetle daha fazla olması yıllık enflasyona yansımıştır. ÜFE enflasyonuna aşağı doğru etki eden ikinci en önemli kalem olarak Anametal Sanayi fiyatları gözlemlenmektedir. Buda sanayi için üretimde durgunluğa gidişin bir göstergesi olarak yorumlanabilir. Hepsinin toplamında, harcamalarda artış eğilimi, en azından pahalanma eğilimi varken, üretimde durgunluk bize cari açık probleminin daha büyüyeceği yorumunu yapmak için önemli bir veri sunmaktadır. Alt Sektörlerin Üretici Fiyatları Endeksi Değişimine Olan Etkisi (%) Alt Sektörler Etki (%) Aylık değişim oranı (%) Aylık değişime etkisi (%) Yıllık değişim oranı (%) Yıllık değişime etkisi (%) Mayıs Mayıs Mayıs Mayıs Üretici Fiyat İndeksi 10 1,00 1,00 2,17 2,17 Tarım, avcılık 15,63 5,96 0,90-5,53-0,98 Ormancılık, tomrukculuk Balıkçılık 0,38 0,33-11,39-0,05 0,33 5,35 0,02 12,17 0,05 Maden kömürü ve linyit 1,18-0,11 8,32 0,11 Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı 0,29-7,56-0,02-14,28-0,05 Metal cevheri 0,53-0,53-7,07-0,04 Taşocakçılığı ve diğer madencilik ür. 1,06 1,88 0,02 16,79 0,20 Gıda ürünleri ve içecek imalatı Tütün ürünleri imalatı Tekstil ürünleri imalatı Giyim eşyası imalatı Deri ürünleri imalatı 17,15 0,17 0,03 5,11 0,99 0,45 6,52 0,03 5,35 0,77 0,04 1,95 0,12 2,11-0,21 7,96 0,19 0,74 0,57 2,60 0,02 Ağaç ve mantar ürünleri imalatı 2,03-0,06 2,56 0,06 Kağıt ve kağıt ürünleri imalatı 1,49 0,35 0,01 0,90 0,02 Basın ve yayım 1,01 0,32 5,58 0,06 Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri 2,61-2,11-0,05-8,64-0,26

12 Kimyasal ürünlerin imalatı 4,98-0,73-0,03-1,49-0,08 Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı 3,09 0,14 2,79 0,10 Metalik olmayan diğer mineral ürünler 3,27 0,76 0,02 5,27 0,19 Ana metal sanayi 6,72-0,16-0,01-7,20-0,55 Metal eşya sanayi (makine ve teç.hariç) 2,91 0,15-1,41-0,05 Makine ve teçhizat imalatı, b.y.s. 5,14 0,19 0,01 3,83 0,22 Büro makineleri imalatı 0,07-1,28 13,76 0,01 Elektrikli makine ve cihazları im., b.y.s. 3,21 0,15 2,43 0,09 İletişim teçhizatı imalatı 0,43-1,80-0,01-2,17-0,01 Tıbbi, hassas ve optik aletler imalatı 0,22 0,16-1,71 Motorlu kara taşıtı, römork,yarı röm.im. 4,42 0,01 6,80 0,34 Diğer ulaşım araçlarının imalatı 0,90-0,03 7,61 0,08 Mobilya ve b.y.s. ürünlerin imalatı 3,85-1,84-0,07-0,61-0,03 Elektrik, gaz üretimi ve dağıtımı 7,60 1,96 0,14 14,82 1,27 Suyun toplanması, arıtımı ve dağıtımı 0,86 0,36 10,88 0,11