KARS TİCARET ve SANAYİ ODASI

Transkript

1 KARS TİCARET ve SANAYİ ODASI KARS 2013

2 KARS EKONOMİSİNİN FIRSATLARI VE SORUNLARI Anadolu yu Kafkaslar a ve Orta Asya ya bağlayan geçiş yolları üzerinde bulunan ilimiz Kars; tarihten bugüne Kuzeydoğu Anadolu nun önemli kültür, üretim ve ticaret merkezlerinden biri olma özelliğini bugün de korumaktadır. Fakat stratejik konuma sahip sınır şehri olmanın avantajlarını yeterince değerlendiremeyen ilimiz, uzun yıllardan beri ekonomik olarak gerekli atılımı yapamamakta ve bu duruma bağlı olarak toplumsal hayatı da doğrudan etkileyen birtakım ekonomik sorunlarla mücadele etmektedir. Ekonomik olarak sınıf atlatacak düzeyde büyük ölçekli yatırımların yapılmaması, turizm potansiyelinin yeterince değerlendirilememesi, süt ve et sanayilerinin yaşadığı markalaşma ve pazarlama sorunları, girişimcilik kültürünün zayıflığı, sermaye birikiminin yetersizliği ve ihracatın yok denecek kadar az olması gibi problemler sonucunda gerekli istihdam oluşturulamamakta ve geçim sıkıntısı yaşayan insanlar büyük şehirlere göç etmektedirler. Ağırlıklı olarak üniversitenin yarattığı ekonomi ve geleneksel hayvancılık faaliyetlerine bağlı sanayilerin ortaya koyduğu katma değerle ayakta durmaya çalışan il ekonomisi, diğer illerle rekabet etmekte de zorlanmakta ve ülkemizdeki ortalama ekonomik büyüme hızına yetişememektedir. İstatistikler de bahsi geçen ekonomik sıkıntıları desteklemektedir. Örneğin Ekim 2013 te 811 olan ilimizdeki kurumlar vergisi mükellef sayısının, son bir yıl içinde ciddi oranda azalarak Ekim 2014 te 711 e dek düşmesi ve aynı sayının ülke genelinde % 2 artması; ilimizin içinde bulunduğu durumu somut bir şekilde gözler önüne sermektedir. Diğer taraftan kronik hale gelmiş ekonomik sorunların neden olduğu karamsar ortam, son yıllarda ilimizde özellikle ulaşım alanında başlatılan projelerle birlikte yerini umutlu bir bekleyişe bırakmaktadır. Uluslararası dev proje niteliğindeki Bakü-Tiflis- Kars (BTK) demiryolu hattının Türkiye ye giriş merkezi konumunda bulunan ilimizde BTK ya entegre bir şekilde inşa edilecek olan Kars Lojistik Merkezi nin ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği nin (TOBB) yap-işlet-devlet modeliyle modernize etmekte olduğu Çıldır-Aktaş Sınır Kapısı nın, önümüzdeki yıllarda ilimiz ekonomisine çok ciddi ekonomik fırsatlar sağlayacağı beklenmektedir. Tüm bu gelişmelerle ve yeni fırsatlarla birlikte BTK hattında ve Kars Lojistik Merkezi nde yaşanan gecikmeler nedeniyle projelerin zamanında bitirilememesine ek olarak son dönemde Kars Şeker Fabrikası nın

3 özelleştirilme programına alınması ise ilimiz Kars ta ekonomik anlamda kaygılara neden olmaktadır. A-EKONOMİK FIRSATLAR 1-BTK DEMİRYOLU HATTI VE KARS LOJİSTİK MERKEZİ 2007 de Gürcistan ın Marabda istasyonunda, 2008 de ise Kars ta Türkiye, Gürcistan ve Azerbaycan Cumhurbaşkanları tarafından temeli atılan toplam 826 km uzunluğundaki BTK demiryolu projesinin ilk olarak 2011 de bitirileceği açıklanmış, daha sonra Gürcistan ve Rusya Federasyonu arasındaki Güney Osetya gerilimi ve birtakım çevresel ve finansal problemler sebebiyle tarih 2013 e çekilmişti. Bitirildiğinde ilk etapta yılda 1,5 milyon yolcu ve 6 milyon ton yük taşıması, ilerleyen yıllarda ise yıllık 3 milyon yolcu ve 20 milyon yük taşıma kapasitesine ulaşması planlanan demiryolu hattının, son resmi açıklamalara göre 2015 in sonunda operasyonel hale geleceği beklenmektedir. Türkiye demiryolu ağını, Hazar Denizi üzerinden Orta Asya ya ve Uzak Doğu ya bağlayacak olan BTK demiryolu, aynı zamanda son yılların yükselen ekonomisi Çin ile Avrupa ülkeleri arasındaki ticari mesafeyi de kısaltacak olması nedeniyle uluslararası çevreler tarafından da yakından takip edilmektedir. İlgili güzergahta yük taşımacılığı alanında yüksek maliyetli hava taşımacılığına ve uzun süreli deniz taşımacılığına çok önemli bir alternatif konumuna gelecek olan BTK demiryolu hattı, Çin ile Avrupa ülkeleri arasındaki mesafeyi 35 günden (denizyolu) 13 güne (demiryolu) indirecektir. İki büyük ekonomik bölge arasındaki ticaret hacmini artırması beklenen BTK demiryolu, hem Türkiye yi lojistik alanında daha ileriye taşıyacak hem de ülkemiz ile Kafkasya, Orta Asya ve Çin arasındaki ekonomik ve kültürel ilişkileri geliştirecektir. Kars, BTK projesinin aktif hale gelmesiyle ve etüt çalışmaları tamamlanmış olan ve önümüzdeki 10 yıl içinde bitirilmesi planlanan Kars-Çıldır-Ardahan ve Kars-Iğdır- Aralık Dilucu demiryolu hatlarının faaliyete geçmesiyle sadece Kafkasya, Orta Asya ve İran a uzanan demiryolu geçiş merkezi olmayacak, ayrıca bölgenin demiryolu üssü olacaktır. BTK demiryolu hattına entegre bir şekilde inşa edilecek olan Kars Lojistik Merkezi; yük taşımacılığında maliyetleri düşürmek, yurtiçi yük taşımacılığında

4 karayollarına olan bağımlılığı azaltmak ve Türkiye yi bölgede önemli bir lojistik üs haline getirmeyi amaçlayan devlet ulaştırma politikasının bir parçası olarak tasarlanan ve seçimlerinde etkin karayolu ulaşımı, yüksek yük potansiyeli, demiryolu bağlantısı ve organize sanayi bölgelerine yakınlık kriterleri dikkate alınan 19 lojistik merkezi projesinden biridir yılı itibariyle yurtiçi yükün %81 inin karayolu, %5 inin demiryolu ile taşındığı ve İtalya da olduğu gibi demiryollarını temel alan lojistik merkez konseptinin benimsendiği ülkemizde, mevcut demiryolu projelerinin ve lojistik merkezlerin tamamlanmasıyla 10 yıl içerisinde karayolu payının %60 a düşürülmesi, demiryolu payının ise %15 e çıkarılması ve bu merkezlerin lojistik sektörüne yıllık yaklaşık 40 milyar dolar katkı sağlaması hedeflenmektedir. Demiryolunun, yurtiçi yük taşımacılığındaki payının Avrupa Birliği nde %11, Çin de %19, Amerika Birleşik Devletleri nde %42 ve Rusya Federasyonu nda %43 olduğu göz önünde alındığında bu konuda daha çok yol katedilmesi gerektiği de ortadadır. Diğer taraftan dış ticarete konu yükün %80 inin denizyoluyla taşındığı dünyada, 2014 ün ilk çeyreğinde ihraç ettiği malların %53 ünü denizyoluyla, %34 ünü karayoluyla, %12 sini havayoluyla ve sadece %0,6 sını demiryoluyla taşıyan Türkiye, BTK projesinin bitirilmesiyle birlikte sahip olduğu konumun da etkisiyle Kafkasya, Orta Asya ve hatta Çin e yapacağı ihracatın önemli bir kısmını demiryolları aracılığıyla gerçekleştirme fırsatına sahip olabilecektir. Akaryakıt fiyatlarının yüksekliği, egzoz gazlarının yaptığı çevre tahribatı, trafik kaza oranımızın kabul edilebilir sınırların üstünde olması, sistemin mal kayıplarına karşı güvensizliği ve karayolu ağımızın yapılan yatırımlara rağmen halen gelişmiş ülkeler standartlarını yakalayamaması; ülkemiz açısından karayolu taşımacılığındaki ağırlığın ciddi bir kısmının demiryollarına kaydırılmasını zorunlu kılmaktadır. İhracatımızın her geçen gün artmasına bağlı olarak giderek büyüyen dış ticaret potansiyeli ve lojistik sektöründeki önemli yatırım tecrübelerine ek olarak önümüzdeki yıllarda lojistik sektörünün yıllık %10-15 büyüyeceği beklentisi, BTK ve özelde Kars Lojistik Merkezi projelerinin önemini daha da artırmaktadır. Kars Lojistik Merkezi ile birlikte ilimizde ihracat yapan işletme sayısının ve ihracat hacminin artması istihdamı artıracak, il ekonomisine dinamizm kazandıracak ve bölgesel kalkınmaya katkı sağlayacaktır. Lojistik merkez ayrıca yolcu trafiğini artıracak olması nedeniyle ilimizdeki turizme dayalı hizmet sektörünü de geliştirecektir.

5 2-ÇILDIR-AKTAŞ SINIR KAPISI Uzun yıllar kapalı kalan Çıldır-Aktaş Sınır Kapısı, son yıllarda Türkiye- Gürcistan arasında sosyal ve ekonomik ilişkilerin artmasına bağlı olarak tekrar gündeme gelmiş ve iki ülke arasında yapılan görüşmeler sonucu Aktaş ta ve Gürcistan tarafındaki Kartsakhi de gümrük tesislerinin hızlı bir şekilde modernize edilmesi yönünde ortak karar alınmıştır. Ülkemizdeki çalışmalar 2012 de resmiyete dökülmüş ve Gümrük ve Ticaret Bakanlığı ile Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) arasında Halkalı (İstanbul-İç Gümrük), Çıldır-Aktaş, Dilucu (Iğdır), Esendere (Hakkâri) ve Kapıköy (Van) sınır kapılarının yenilenmesi için protokol imzalanmış ve 16 Kasım 2013 te de m² alana kurulacak olan Aktaş Sınır Kapısı nın temeli atılmıştır. Yatırımları kamu-özel sektör ortaklığında yap-işlet-devret modeliyle devam eden 5 projenin yaklaşık 450 milyon TL ye mal olacağı hesaplanmaktadır. Aktaş Sınır Kapısı nın modernizasyon çalışmaları, 2005 te sınır kapılarını yenilemek için TOBB ve 137 oda ve borsanın ortaklığıyla kurulan ve halen 5 gümrük kapısını (Kapıkule, Habur, Cilvegözü, Sarp ve Hamzabeyli) işleten Gümrük ve Ticaret İşletmeleri A.Ş. (GTİ) tarafından yapılmaktadır. Yap-işlet-devret modeli çerçevesinde sınır kapıları, kamu kaynakları kullanılmaksızın TOBB iştiraki olan GTİ eliyle A dan Z ye yenilenmekle birlikte modernizasyon sonrasında kapılardaki ticari faaliyetleri yürüten GTİ, işletme süresi boyunca da tüm işletme giderlerini karşılamaktadır. Yine modele göre işletme süresi biten sınır kapısı faal halde ve bedelsiz olarak kamuya devredilmektedir. GTİ, sadece ticari alanları işletmekte olup, gümrük ve pasaport kontrolü gibi tüm idari işlemler kamu birimleri tarafından yapılmaya devam etmektedir. Modernizasyon projelerinin yüksek tutarlı finansmanını üstlenmekle beraber ekstra vergi geliri de yaratan GTİ, sınır kapılarındaki verimliliği arttırarak dış ticarete katkı sağlamaktadır. 3 er adet giriş ve çıkış peronu bulunduracak olan Aktaş Sınır Kapısı nda sürmekte olan çalışmaların paralelinde Gürcistan da Kartsakhi de yenileme çalışmaları başlatmıştır ve son resmi açıklamalara göre sınırın her iki tarafındaki çalışmaların eş zamanlı olarak bitirilmesi ve Aktaş-Kartsakhi Sınır Kapısı nın en geç 2015 in ilk çeyreğinde faaliyete geçmesi planlanmaktadır. Özellikle Gürcistan, Kartsakhi nin de içinde yer aldığı ve ülkenin diğer bölgelerine göre ekonomik açıdan geride bulunan Samtshe-Cavaheti

6 bölgesinde yerel ekonomiyi canlandırmak adına projeye özel önem vermektedir. Gürcistan bu paralelde aynı zamanda Bakü-Tiflis-Kars (BTK) demiryolu hattının ülkedeki giriş istasyonu konumunda da bulunan Kartsakhi de gümrük sahasının yenilenmesi için yaklaşık 10 milyon Lari yatırım yapmıştır. Çıldır a 20 km, Ardahan a 62 km ve Kars a yaklaşık 110 km uzaklıkta bulunan Aktaş Sınır Kapısı nın açılmasıyla birlikte Gürcistan ın başkenti ve ekonomik merkezi Tiflis e ve Azerbaycan a olan mesafe karayolu üzerinden oldukça kısalacağından dolayı, Sarp Sınır Kapısı ndaki yük trafiğinin bir kısmının Aktaş a kayması ve yine özellikle kış mevsiminde geçit vermeyen ve halihazırda yoğun bir trafiğe sahip olmayan Türkgözü Sınır Kapısı nın da sınır geçişleri açısından devre dışı kalması beklenmektedir. Sarp-Tiflis güzergahının karayoluyla 6 saat (370 km), Türkgözü-Tiflis (230 km) arasındaki mesafenin yine karayoluyla yaklaşık 5 saat sürmesi; Tiflis e yaklaşık 3,5 saat (214 km) uzaklıktaki Aktaş Sınır Kapısı nın önemini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Yeni sınır kapısı, bu açıdan bakıldığında hem Kafkasya ya ve Orta Asya ya ihracat yapan işletmelerin ulaşım maliyetlerini ciddi anlamda azaltacak hem de Kuzeydoğu Anadolu dan Gürcistan ve Azerbaycan a daha etkin ve yoğun bir karayolu koridoru da açmış olacaktır. Aktaş Sınır Kapısı nın açılması, ilimiz Kars için de ekonomik anlamda ciddi fırsatları beraberinde getirecektir. Bölgeye açılan en yakın sınır kapısı olan Türkgözü ne yaklaşık 185 km uzaklıkta olan Kars ın, yeni sınır kapısının açılmasıyla birlikte gelişmekte olan Gürcistan pazarına olan mesafesi 75 km kısalacaktır. Yine daha büyük bir pazar konumundaki Azerbaycan a, yeni sınır kapısından 230 km gibi kısa bir mesafede giriş yapma imkânı da doğacaktır. Bu bağlamda ilimiz Kars, yeni sınır kapısının getirdiği karayolu lojistik avantajını kullanarak ekonomik hayatını canlandırma fırsatına sahip olacaktır te toplam 55 milyar $ lık büyüklüğe sahip olan ve sürekli büyüyen Gürcistan ve Azerbaycan ekonomileri, 2013 te 90 milyar $ lık bir pazar haline gelmiştir. Öte yandan Türkiye ile iki ülke arasındaki ticaret de her geçen gün artmaktadır te Gürcistan a 1,3 milyar $, Azerbaycan a ise 3 milyar $ tutarında ihracat gerçekleştirilmesi, yanı başımızda dinamik bir ekonomik sahanın varlığını göstermektedir.

7 B-EKONOMİK SORUNLAR 1-GENEL SORUNLAR -Teşviklere Rağmen Yatırımlar Yetersiz tarihli uygulama yönetmeliği ile yürürlüğe giren ve te yayımlanan tebliğ ile 1 yıl daha uzatılan ve önceki yıllara göre daha kapsamlı destekler sağlayan yeni teşvik sisteminde en avantajlı 6. bölgede bulunan ilimiz Kars ta (ilk 6 ay) yılları arasında sadece 64 işletme yatırım teşvik belgesi almış, 399 milyon TL lik sabit yatırım karşılığında kişilik istihdam yaratılmıştır. Yeni teşvik sisteminin yürürlüğe girdiği 2012 (son 6 ay) ile 2014 ün ilk 9 ayı arasında ise 24 işletme teşvikten yararlanmış, 246 milyon TL lik sabit yatırım yapılmış ve 923 kişiye iş sağlanmıştır. Bu bağlamda yeni teşvik sistemiyle birlikte ilimizde yatırım ortamının az da olsa hareketlendiği ve yatırımların göreceli olarak arttığı fakat büyük ölçekli işletme yatırımlarının halen yapılmadığı söylenebilir. Sonuçta sağlanan ciddi kamu desteklerine rağmen teşvikten yararlanan yatırımcı sayısı istenen düzeyin çok uzağında kalmaktadır. -İhracat Potansiyeli Değerlendirilemiyor İlimiz, ülke genelinin yakaladığı ihracat performansının gerisinde kalmış ve 10 yıl önceki ihracat rakamlarını bile arar hale gelmiştir yılında 63 milyar $ olan ülke mal ihracatımız 2013 te 152 milyar $ a çıkarken, Kars ın 2004 te yaklaşık 3 milyon $ olan ihracatı 2013 e gelindiğinde 500 bin $ a dek düşmüştür. Yine 2006 daki ihracatçı firma sayımız 8 iken, aynı sayı 2014 itibariyle sadece 2 dir. İlimiz, Kafkasya ya çok yakın olmasına rağmen en az ihracat yapan iller arasında yer almaktadır ve yakın pazar fırsatlarını değerlendirememektedir te toplam 55 milyar $ lık büyüklüğe sahip olan ve sürekli büyüyen Gürcistan ve Azerbaycan ekonomileri, 2013 te 90 milyar $ lık bir pazar haline gelmiştir. Öte yandan Türkiye ile iki ülke arasındaki ticaret de her geçen gün artmaktadır te Gürcistan a 1,3 milyar $, Azerbaycan a ise 3 milyar $ tutarında ihracat gerçekleştirilmesi, yanı başımızda dinamik bir ekonomik sahanın varlığını göstermektedir. Fakat ilimiz Kars, iki ülkeye yapılan ihracattan neredeyse hiç pay

8 alamamaktadır ün ilk 9 ayında ilimizden yapılan ihracat tutarı ve ihracat yapılan ülkeler aşağıdaki gibidir: Ülke Almanya İran Kazakistan Rusya Fed. Ürdün İhracat (1.000 $) Kaynak: Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) İlimizden 2014 ün ilk 9 ayında 5 farklı ülkeye yaklaşık 1 milyon $ lık (81 il arasında 76.) ihracat yapılmış olmakla birlikte Kars ın Gürcistan ve Azerbaycan a ihracatı bulunmamaktadır. İlimizdeki işletmelerin ihracat odaklı olmadıkları ortada olmakla beraber ilimizin konum itibariyle ekonomik anlamda sınıf atlayabilmesi için güçlü olduğu sektörlerde ihracata yönelmesi gerekmektedir. Ülkemizden geçtiğimiz yıl 21 milyon $ lık süt ürünü, 11 milyon $ lık da et ürünü almış olan Azerbaycan a ve toplam 12,5 milyon $ lık et ve süt ürününü Türkiye den ithal eden Gürcistan a yoğunlukla ülkemizin batısından ihracat yapılmaktadır. 2-GÜNCEL SORUNLAR -Lojistik Merkezin İnşa Süreci Halen Başlamadı İlk olarak 2008 de Kars ta temeli atılan BTK demiryolu hattıyla birlikte gündeme gelen ve 3 yıl sonra 2011 de de yatırım programına alınan Kars Lojistik Merkezi nin BTK projesiyle eş zamanlı olarak bitirilmesi planlanmış fakat ilgili süreç oldukça yavaş işlediğinden dolayı merkezin inşaatına halen başlanamamıştır. Öte yandan Doğu Anadolu daki bir diğer proje olan Erzurum Palandöken Lojistik Merkezi nin ilk etabı bitirilmiş ve ikinci etap inşaat hazırlıkları başlamışken, Kars Lojistik Merkezi nin uygulama projesi bile çok yakın bir zamanda 19 Eylül 2014 te ihale edilmiştir. Bilindiği gibi uygulama projesi, kesin proje çizim sürecidir ve inşaat sürecinin başlamasından bir önceki aşama olarak kabul edilmektedir. Bu nedenle uygulama projesinin ihale edilmesi inşaatın başlayacağı anlamına gelmemektedir. Merkezin Organize Sanayi Bölgesi yakınında m2 olacak şekilde planlandığı ve 7 km lik demiryolu bağlantısının da yer aldığı ilgili ihale ilanında işin süresinin 360 gün olarak belirtildiği dikkate alındığında ve uygulama projesi sonrasında inşaat ihale sürecinin de belirli bir zaman

9 alacağı düşünüldüğünde, Kars Lojistik Merkez inşaatının en iyi ihtimalle bugünden 1,5 yıl sonra başlayacağı ortaya çıkmaktadır. Yine inşaat sürecinin de iyimser bir tahminle 1,5-2 yıl süreceği varsayıldığında, lojistik merkezin operasyonel hale geleceği yılın en erken 2018 olacağı tahmin edilmektedir. Bu durumda Kars Lojistik Merkezi nin 2016 da yük ve yolcu trafiğine açılması beklenen BTK projesiyle eş zamanlı olarak faaliyete geçemeyeceği ortadadır. Kars Lojistik Merkez ile ilgili gecikmelerin benzeri BTK projesinde de yaşanmaktadır. BTK demiryolu hattının ülkemizdeki bölümü de hem planlanan dönemde bitirilemedi hem de projenin maliyeti tahminlerin çok üstüne çıktı. Yaklaşık 6,5 yıl önce 300 milyon TL ye ihale edilen ve 2011 de bitirilmesi planlanan BTK projesinin gerçekleşme oranı %83 te kalırken, proje için bugüne dek yaklaşık 1 milyar TL harcandı. İlgili dönemde ihalesi 2 defa tekrar edilen projenin toplamda yaklaşık 1,5 milyar TL ye mal olacağı tahmin edilmektedir. BTK hattının ilimize ekonomik canlılık getirmesi ve bölgemizdeki yatırımların önünü açması, ilimizde kurulmasına karar verilen fakat halen proje aşamasında bulunan lojistik merkezin bir an önce inşaatına başlanıp BTK hattıyla eş zamanlı bir şekilde faaliyete geçmesine bağlıdır. Bu konuda yaşanacak gecikmeler ilimizin sadece transit bir geçiş merkezi olarak kalmasına, ciddi ekonomik kayıpların ortaya çıkmasına ve bölgemize yapılması düşünülen lojistik alanındaki özel sektör yatırımlarının Erzurum ve Sivas gibi merkezlerde yoğunlaşmasına neden olabilecektir. -Şeker Fabrikası Özelleştirme Kapsamına Alındı Kars Şeker Fabrikası nı da bünyesinde bulunduran ve ülkemizdeki pancar üretiminin yaklaşık %55 ini gerçekleştiren iktisadi devlet teşekkülü niteliğindeki Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. (Türkşeker), halen in üstünde çalışana sahip olmakla beraber kampanya döneminde çiftçiye ekim yaptırmış, yaklaşık 9 milyon ton şeker pancarı işlemiş ve 1,3 milyon ton şeker üretmiştir. Sadece ülkenin şeker ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılamakla kalmayan ve uzun yıllardır kırsaldaki yoksulluğun azaltılmasına, çiftçi gelirlerinin artmasına ve yan ürünleriyle hayvancılık sektörüne olumlu katkılar yapan Türkşeker, ülkemizin pancar şekeri

10 üretiminde dünyada ilk 5 te olmasını sağlamış ve şekerde dışa bağımlılığın önüne geçmiştir. Türkşeker; taşımacılık, tarım alet ve makineleri, gübre ve ilaç sektörlerine de doğrudan destek vermekte ve ülkede her yıl toplamda yaklaşık 3 milyar TL lik önemli bir ekonomi yaratmaktadır. Türkşeker ülke ekonomisinde stratejik bir konuma sahip olmasına rağmen uzun yıllardan beri özelleştirme söylentilerine konu olmuş ve yaşanan hukuki gelişmeler sonrasında Özelleştirme Yüksek Kurulu (ÖYK) tarafından özelleştirme sürecinin 2014 ün sonuna kadar tamamlanması karar verilmiştir. Türkşeker, özellikle Doğu Anadolu da bahsedilen katkılarından çok daha fazla anlamlar ifade etmektedir. Kamuya ait şeker fabrikalarının 3 te 1 i Doğu Anadolu da bulunmakta ve bu fabrikalar ekonomik olarak geride bulunan bölge insanına uzun yıllardan beri nefes aldırmaktadır. Doğu Anadolu daki 8 fabrikadan biri de 1993 te faaliyete geçen ve halen 250 ye yakın memur ve işçi çalıştıran ilimizdeki Kars Şeker Fabrikası dır. Tipik bir karasal iklim tarım bitkisi olan şeker pancarı, tarımın sınırlı olduğu ilimizde en verimli şekilde yetiştirilen ürünlerin başında gelmekle beraber şeker pancarının yan ürünlerinden melas ilimizde hayvan yemi olarak da yoğun şekilde değerlendirilen çok değerli bir hammaddedir. Bu bağlamda sanayinin istenilen düzeyde olmadığı ve hayvancılığın ön plana çıktığı Kars ta, hayvancılığın gelişiminin büyük oranda şeker pancarı tarımına bağlı olduğunu söylemek yanlış olmaz. Öte yandan ilimizde tarımı yapılan şeker pancarı, 2013/14 kampanya verilerine göre bedele esas polar şeker varlığı bakımından Türkiye de Turhal (%18,53) ve Erzurum dan (%18,4) sonra %18,02 ile 3. sırada bulunmakta ve %17,3 olan ülke ortalamasının üstüne çıkmaktadır. Özelleştirme söylentileri en yüksek polar oranlı pancar tiplerinden birini işleyen Kars Şeker Fabrikası nı da etkilemiş ve 2013 te tonluk üretim 2014 te tona çıkarılmasına rağmen bölgenin şeker pancarı bu yıl ilimizde işlenememiş, diğer fabrikalara gönderilmiştir. Kars Şeker Fabrikası ve bölgedeki diğer şeker fabrikalarının özelleştirilmesi demek geçmiş örneklerde olduğu gibi bu fabrikaların kapatılması anlamına gelecektir. Kars Şeker Fabrikası nın kapatılması; özellikle köylerdeki binlerce insanı direkt olarak etkileyecek, şeker pancarı tarımını bitirecek, il ekonomisinden ciddi miktarda sıcak paranın çıkmasına neden olacak ve de hayvancılık sektörüne darbe vuracaktır. İlimizde

11 kamuya ait tek sanayi tesisi konumundaki fabrikanın özelleştirilmesi sonucunda fabrikada üretimin durması, gelir kaynaklarından mahrum kalan binlerce bölge insanının büyük şehirlere göç etmesi anlamına gelecektir. ÖNERİLER Teşvik sisteminin ilimizin de yer aldığı 6. Bölge de süresi uzatılmalı ve tekrar gözden geçirilerek kapsamı genişletilmelidir. 6. Bölgede sigorta primi, faiz ve vergi desteklerine ek olarak özellikle ihracat odaklı üretim yapabilecek kapasitede kurulacak olan büyük ölçekli işletmelerin sabit yatırımlarının belirli bir kısmına hibe şeklinde doğrudan devlet destekleri verilmelidir. Kars Lojistik Merkezi nin uygulama proje süresi 360 günden 180 güne indirilmeli ve uygulama projesi bitiminde zaman kaybedilmeden ve ilgili hukuki süreçler hızlandırılmak suretiyle en kısa zamanda inşaatına başlanmalıdır. Bakü-Tiflis-Kars (BTK) demiryolu hattında gecikme sebepleri sık sık yerinde tespit edilmeli ve inşaatta denetimler artırılmalıdır. Kars Şeker Fabrikası özelinde Doğu Anadolu Bölgesi ndeki fabrikalar özelleştirme kapsamından çıkartılmalı, en azından uygun çözümler üretilerek üretimin devamlılığı sağlanmalıdır. Şeker fabrikasında üretimin devamlılığının sağlanması sonrasında geçmiş yıllarda olduğu gibi şeker pancarına ton başına teşvik primi verilmeli ve üreticilere vergisiz motorin ve gübre sübvansiyonları sağlanmalıdır. Türkiye de en yüksek polar oranlı şeker pancarlarından olan Kars pancarının dekar başına verimliliğinin artırılması için çiftçilere teknik destek veilmelidir. Gelecek yıllarda şeker fabrikası etkin bir şekilde ve yüksek kapasiteyle çalışan bir Kars ta hem çiftçi gelirleri artacak hem de buna bağlı olarak hayvancılık sektörü ivme kazanacaktır. İlimizde yapımı hızlandırılan lojistik merkezin BTK ile eş zamanda faaliyete geçmesi lojistik yatırım fırsatlarının kaçmasının önüne geçecek ve ilimizi lojistik bir çekim merkezi haline getirecektir. Yine teşvik sisteminin revize edilmesiyle birlikte ilimizde kurulacak

12 ihracat yapabilecek kurumsal kapasiteye sahip büyük ölçekli tesisler, karayoluyla (Çıldır-Aktaş Sınır Kapısı) ve demiryoluyla (BTK) ürünlerini yurtdışına maliyet avantajını da kullanarak ihraç etme şansı yakalayabilecektir. Merkezde ve yerelde doğru politikalar uygulandığı takdirde önümüzdeki yıllarda sadece Kars ekonomisi güçlenmeyecek, Kuzeydoğu Anadolu da da ticaret hayatı canlanacak, göç duracak ve bölge insanı yıllardır beklediği refah seviyesine ulaşabilecektir.