TARiHTE islam DÜNYASINI HEDEF ALAN ViKiNG SALDIRILARI

Transkript

1 Item Yt/:13 SayJ: ARH SLA DÜNYASINI HDF ALAN VKNG SALDIRILARI Yrd.Doç.Dr. Al DADAN Necmettn rbakan Ünverte Ilahyat Fakülte ÖZ Vkngler Ortaçağ tarhnde büyük br rol oynamışlardır. VIII. yüzyılın onlannda anavatanları kandnavya'dan çıkan Vkngler tüm Avrupa'yı yağmalamaya ve yakıp yıkmaya başladılar. Vknglern yağma ve tlalarına lam dünyaı da maruz kalmıştır. Bu nedenle ndülü üzerne Vkngtern br takım tla hareketlernde bulundukları görmekteyz. Ntekm Vknglern lam dünyaına beş kez aldırı düzenledklern tept edebldk. Bunların dört efer ndülü üzerne br efe r Hazar Denz ve çevrene yapılmıştır. lam arh kaynaklarında Vkngler çn ecü ve Rü fadelernn kullanıldığını görmekteyz. k farklı kullanılışın ebeb Normanlar le Varegler' brbrnden ayırmak olmalıdır. Normanlar öz konuu edlrken ecü kullanılırken, Varegler'den bahedlrken Rü kullanıldığını görürüz. Bu makalede Vknglern lam dünyaına düzenlemş olduğu beş aldırının üzernde durularak ayrıntıtarla bahedlecektr. Anahtar Kellmeler: Ykng Çağı, Vkngler, Norman, Varyeg, ndülü. Abtract he Vk/ng Attack on Ilam/c Land In Htory he Vkng have played a major role n the htory of the mddle Age. At the end of the 8"' century the Vkng left ther hometand Scandnava and began to plunder and devatate the whole uropa. he Vkng pllage and nvalon ha alo reached the llamc world. We ee a number of lnvaon attempt by Vkng on Andalua. We were able to dentfy fve attack on the llamc world organzed by the Vlkng. Fo ur of them were on the Andaluan land and one wa took place around the Caplan Sea. We ee that the exprean ued for the Vkng n llamc Htory ource are maju" and ru. he reaon for the ue of two dfferent word mut be the aım to dtnguh between the Norman and Varangtan. We ee that maju ued when referrng to Norman and "ru ued when referrng to Varangan. h artcle wll deal wth the fve attack of the Vkng on the llamfc world and wll analyze them n detal. Keyword: VkngAge, Vkng, Norman, Varangan, Andalu. Grş Vkngler bugünkü veç, Norveç ve Danmarka'yı kapayan kandnavya bölgende yaşayan br mllett. nglzee "Noremen", panyolcaı "Normando" olan kelme Norman şeklyle de başka dllere geçmştr. Bu kelme kuzey

2 112 Yrd.Ooç.Or. Al OADAN (north) ve adam (man) kelmelernn br araya gelmenden türetlmş br kelmedr.ı Kelme Avrupa'nın kuzey bölgelernde yaşayan nan anlamına gelmektedr. Ancak özünü ettğmz bu mllet lam kaynaklarında nançları göz önüne alınarak ectj (U"~ı), Avrupalıların bu mllete verdğ mn Arapçalaşmış şeklyle rdmanyytjn (~Lt.ı}l) ve Hazar denz çevrende faalyet göterenler e Ru (U"..ull) şeklnde yer almaktadır. Vkng adının köken ken olarak blnmemene karşın çağdaş tarhçlero V kng adının muhtemelen k Norça fyort anlamına gelen vk kelmenden geldğne dar br kanaat mevcuttur. Buna göre Vkng kelme kandnavya'da bulunan fıyort, körfez ve koyları yurt ednen anlamına gelmektedr. 2 Ayrıca ek nglzce'de kamp anlamına gelen ' wc özcüğünden, 3 Norveç'de bulunan Vk adındak coğraf bölgeden, 4 avaş anlamına gelen vg kelmenden, yana çevrmek, apmak anlamına gelen vkja flnden türetldğne dar ddalar da mevcuttur. 5 rken dönem kandnav dllernde ve kaynaklarında e vkngr özcüğünü koran anlamına kullanıldığını görmekteyz. Ancak IX. yüzyıl öncende Vkng dye br kelmeye ratlanılamamaı bu kelmenn bu zamandan onra kullanılmaya başladığını göterme açıından önemldr. V kng kelme br halktan zyade br kültürü temlen kullanılır. Bu nedenle Vkngler yerleşk oldukları yerden denz aşırı bölgelere aker harekat düzenlemeye başlamaları le brlkte bu mn kullanılmaya başlamaı araında br lşknn olduğu gözden kaçınlmamaı gereken br noktadır. Vknger dye adlandırılan nanlar alında k ulua, yan Varegler le Normanlar'a menup nanlardır. Varegler günümüzde veç top rakları üzernde yaşamış olan Vknglerdr. Varegler doğuya doğru yayılmış Karadenz ve Hazar Denz'nn çevrende yaşayan halklarla lşkler kurmuşlardır. Bu çerçevede Vareglern Bzan ve lam toprakları le olan lşkler göze çarpmaktadır.7 Normanlar e günümüzde Danmarka ve Norveç toprakları üzernde yaşamış olan Vknglerdr. Germen ırkının br kolu olan Normanlar br yüzyıl boyunca Avrupa'nın denzc ülkeler ngltere ve Frana çn korku ebeb olmuş - 1 Abdülvahd Zennun aha, Hall brahm Samerra, Nabk Salh atlüb, arhu'i-arab ve Hadaretu hum f'f.ndelü, Beyrut, 2000, Alen aver, he Vkng, cambrdge, 1913,.1; Baudun, P., Vkngler, çev.lmal Yergüz, tanbul, 2004, Holman, Katherne, he A toz of tlıe Vkng, Polymouth, 2009,. 277; Smpon, J. veryday Lfe n tlıe Vkng Age, New York, Alen aver, he Vklng,.1 5 Rck Chartrand, ark Harron, Keth Durham, lan Heath, he Vkng: Voyager of Dlcovery and Plunder, Oxford, 2006, Brnk Stefan, "Vkngler Kmd?", Vkng Dünya, ed. Stefan Brnk Nel Prce, çev. bru Kılıç, tan bul, 2015, Ayrınblı blg çn bkz. Shepard, Jonathan, "Vkng Ru ve Bzan, Vkng Dünya, ed. Stefan Brnk Nel Prlce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015, ; Androhchuk, Fjodor, "Vkngler Do~uda ", Vkng Dünya, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015,

3 arhte lam Dünya1m Hedef Alan Vkng Sa/dm/af/ '113 lardır. Frana'nın batı ahller başta olmak üzere batıya doğru denzler tlaya grşp Bürük Brtanya'yı, zlanda'yı, Grönland'ı ve Kanada kıyılarını ele geçrerek ömürgeler kurablmey başarmışladır. Frana'nın Batı ahllernn br bölümüne Normandya denmenn ebeb bu bölgenn Normanlar tarafından tla edlerek yerleşlmedr. Frana kıyılarına yerleştkten onra ndülü kıyıları hatta talya kıyıları ble onların aldırılarına uğramıştır. lam arh kaynaklarında Vkngler çn rdmanyyon (UJ:!lt..ı}l), eco ((.)"~1) ve RO ((,)",J;ll) fadelernn kullanıldığından daha önce bahetmştk. eco (ı>'~l) ve RO (oo,j;ll) şeklndek farklı k kullanım ın ebeb Normanlar le Varegler' brbrnden ayırmak olmalıdır. Normanlar öz konuu edlrken eco, Varegler'den bahedlrken RO kullanıldığını görmekteyz. 9 Varegler çn RO fadenn kullanılmaı ana kaynaklar ncelenrken Rular le Varegler ayırt etme zorluğunu berabernde getrmektedr. Burada açıkça görülmektedr k lam arh kaynaklarının Karadenz'n kuzeynde yaşayan gayr-ı mülm nanların çoğunu Ru olarak mlendrmektedrler. abatları gereğ macerayı even Vkngler gemlerne bnerek denze açılmışlar ve ahl boylarında bulunan korumaız şehrlere ve kalelere. aldırmak uretyle br takım yağma faalyetlernde bulunmuşlardır. Ntekm bu özellklern bn Fadlan'ın eyahatnamende açık br şeklde görmekteyz. 10 Bu faalyetler çerçevende Brtanya adaında, Frana'da, ndülü ve Fa ahllernde çeştl yerlerde faalyet götermşlerdr. Vknglern yürüttükler bu faalyetlern bz lglendren boyutu e lam dünyaına düzenlemş oldukları akınlardır. Bu akınlar o çağda ülümanların ahp olduğu zengnlklere ulaşma teğnn br onucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu nedenle çeştl defalar ndülü'ün ve br defa da Hazar Denz çevrenn Vkng tlaıyla karşı karşıya kaldığını görürüz. Avrupa'nın doğuunda güçlü br devlet temne ahp Bulgarlar ve Hazarı.ar bulunmaktaydı. Bulgarlar ve Hazarlar, güneyden ran'dan ve Bağdat'tan Hazar Denz üzernden gelen lam dünyaının çeştl mallarını alıp kuzeylernde yaşayan halkara ve kandnavya'dan gelen Vknglere atıyorlardı. Vkngler de bu mallan kandnavya'ya götürüp veç'te Brka ve Hedeby gb pazarlarda atıyorlardı. Buradan da Batı Avrupa'nın büyük Pazar kentlerne gdyordu. u f: Vkngler tarafından kolayca yağmalanamayacak br teme ahp olan Hazar ve Bulgar Kağanlıklannın bünyende ülüman nüfu da S. uhammed mamüddn, nd ulu Sya arh, çev: Yuuf Yazar, Ankara, 1990, Ayrıntılı blg çn bkz. ontgomery J.., "Arapça Kaynaklarda Vkngler", Vklng Ounya1, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015, bn Fadlan, bn Fadlan Seyahatname, çev. Ramazan Şeşen, tanbul, 2010,. 75, Selm Karagöz, Vkngler ve Vkng tla Ça/1 (.S ), Yükek Lan tez, Akaray Ünverte Soyal Blmler nttüü, 2014,. 92

4 114 Yrd.Doç.Dr. Al DADAN bulunmaktaydı. Yan bu ka~anlıkların lam dünyaı le olan ba~ları oldukça güçlüydü. e'ud, Hazarların lam dünyaı le Vkngler araında br tampon bölge oluşturduklarını ve br kerende Vknglern Hazar denzn geçp güneydek ülüman halkla rın topraklarını ya~maladıklarını, brçok kşy öldürüp kadınlara tecavüz ettğn anlatır. Bunun üzerne Hazarya'dak ülümanlar olup bten öğrennce Hazar hakanına gelerek Vknglern topraklarını geçmelerne zn vermemen rca eder. 12 Doğudak Vkngler, batıdakler gb bağımız hareket edp tedkler gb yağma yapablecek br ortama ahp değllerd. Batıda kıta Avrupa 'ında zayıf br aker yapıya ahp Karolenjler vard ı ve yağmalara ka rşı koyamıyor l ardı. Brtanya'da dört ana parçaya bölünmüş br yapı mevcuttu. randa'da organze br poltk yapı ble bulunmuyordu. Bu yüzden bu bölgeler Vkngler tarafından defalarca ve yüzyıllarca yağmalanmıştır. Fakat doğuda Hazarlar ve Bulgarlar gb k büyük organze yapı vardı. Bu k ka~anlık güneydek halkları Vkng aldırılarından, ya~malarından kımen korumuştur. Brka şehr kalntılan 1872 ve 1875 yılları araında lveç'te Björkö Adaı'nda bulunan UNSCO tarafından hazırlanan dünya mraı ltende yer alan Brka şehrnde arkeolog Hjalmar Stolpe tarafından yapılan br kazıda, IX. yüzyıldan kalma Vkng mezarında bulunan yüzük, Vknglern yaşadığı dönemdek kandnavya le lam dünyaı araındak temaı ortaya çıkarmıştır. O dönemn adetler gereğ kan- 12 e'od, urocu'z-zeheb ve e'adnü'/-cevher, Beyrut, 2008, 1/141

5 arhte lam Dünyant Hedef Alan Vkng Sa/dm/af/ 115 dnavyalılar gelenekel elbe ve mücevherlerle mezara gömülüyorlardı. Br bayan mezarında yapılan kazıda üzernde kımen lnmş Arapça karakterlerle "Allah çn" veya "nşallah" yazan cam kaşı bulunan gümüş br yüzük ele geçmştr. Bu yüzük kadının kolyende aılı br şeklde bulunmuştur. 1942'den ber Stockholm'dek veç arh üzende erglenen yüzü~ün tcaret yoluyla V kng mezannda bulunan gümüş yüzük kandnavya'ya gtmş olablece~ düşünülmektedr.13 Halbuk bu yüzü~ün ndülü'e veya Hazar denz çevrene yapılan tlalar ıraında ele geçrlp kandnavya'ya götürülmüş olma ı muhtemel gözükmektedr. Yüzü~ün şah br eşya oldu~u açıktır ve tcar de~şmde kullanılmaı düşük br htmaldr. Daha güçlü htmal e bu yüzü~ün hedye edlmek uretyle veya Vkng avaşçılar tarafından ele geçrlmş olmaıdır. Vkngler ve lam dünyaıyla olan lşklerne dar genel blgler verdkten onra Vknglern lam dünyaı le olan en öneml ba~lantı kanalının olan ndülü oldu~unu vurgulamamız gerekr. Co~raf olarak yakınlık, zengn ve bereketl topraklar ve ortaça~ lm dünyaındak yer açıından ndülü co~rafyaında yaşayanların ahp oldukları brçok şey çevrende bulunan düşmanların lgn çekmeye yeterl olmuştur. Bu nedenle ndülü üzerne Vknglern br takım tla hareketlernde bulunduklarını görmekteyz. Ntekm Vknglern lam dünyaına beş kez aldırı düzenledklern tept edebldk. Bunların dört efer ndülü üzerne br efer Hazar Denz ve çevrene yapılmıştır. 25/20:1!S lk Saldırı (229/844) ndülü'ün Atla Okyanuuna bakan batı k ıyıları 229/844 yılında lk kez 13 erşm: 27 /10/2015; / rng-found n-9th-century-vkng-grave er şm: 27 /10/2015.Aynca bkz. gl elkkelen, "Vklngıer ve lam, VJ"klng Dünya, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015,. 690.

6 116 Yrd. Doç. Dr. Al DADAN Ykng aldırılarıyla karşı karşıya kaldı.ı4 Yknger ndülü'ün uzak bölgelernden ülümanların yoğun olarak yaşadıkları güney bölgelere denz yolunu kullanarak aldırdılar. Yknglern şbone açıklarında ortaya çıkmaları 229/844 yılının Zlhcce ayına rat gelmektedr. ı Ykng donanmaı adırmaına rağmen şbüne şehrnn gemler ve kayıkları bu aldırıya karşı koydu. şbüne ularında cereyan eden bu aldırı on üç gün ürdü. Bu üre zarfında bölge halkıyla Ykng Ier araında brkaç defa çarpışma oldu. Bu şehrn hakm Yehbullah b. Hazm'ın yaptığı başarılı mukavemet ayende Vkngler bu bölgeden çeklmek zorunda kaldılar. Bunun üzerne Vehbullah, ndülü mev mr ll. Abdurahman'a hem uğradıkları aldırıyı hem de ndülü'ün naıl br tehlkeyle karşı karşıya olduğunu bldren br mektup yazdı. Buna karşılık ll. Abdurrahman da ınır boylarını ve ahller koruyan kalelern muhkem hale getrlme ve takvye güçlerle deteklenmen emrett. Vkngler şbgne'den Kad'e oradan da ŞedGne'ye geçmşlerdr. ŞedOne'de ülümanlarla aralarında çarpışmalar gerçekleşmştr. ı şblyye 'ye geçmeden önce Ale şehrne yapılan Vkng aldırıına dar kaynaklarda öneml br detay görmekteyz. Yknger burada karaya çıkararak kendlerne at olduğunu öyledkler hazney çıkarma yoluna koyulurlar. Yknglern bölgeye çıkarma yaptığını öğrenen Serberlerden oluşan ülüman bölge halkı karşı koymak amacıyla Vknglern karşıına çıkar. Ancak Ykngler aıl amaçlarının avaş olmadığını kendlerne at hazney çıkarıp gdeceklern öylerler. Hatta bu hazney çıkarmalarına müaade edlre hazney aralarında paylaşableceklern teklf ederler. Bu teklf kabul eden ülümanlar ger çeklr ve uzaktan Y kngler gözlemeye başlarlar. Vkngler çok mktarda dan çıkarırlar ancak ülümanlar darının arıını görünce onu altın tozu zannederek aldırıya geçerler. Vkngler gemlerne kaçarlar daha onra Yknglern çıkardığı şeyn dan olduğunu fark ednce Vkngler tekrar gelp t~dkler şey çıkarmalarını teeler de Vkngler artık bölge halkına güvenemeyeceklern öyleyerek ndülü'ün başka br bölge"fne doğru bölgeden ayrılmışlardır.ı 7 Buradan şblyye'ye doğru harekete geçmşlerdr. Vkngler 230/844 yılında Yadü'I-Kebr nehrne eken parça gemyle grerek vad boyunca herhang br ur, kale, har vb. olmamaı ebebyle şbly- 14 Ya'kOb, el-buldan, Beyrut, 1422/2001,. 194; bnü'i r, el-kaml f't-arh, thk. Hall emun Şyha, Beyrut, 2007, V/504; İbn Sad e ağrb, e uğrb l Hule'I ağrb, thk. Şevk Dayf, Ka hre, 1955, 1/49; bu'l Fda, uhtaaru Ahbar'l-Beşer, Kahre, tz. ll/36; Zeheb, arhu'l lam ve Vefeyatü'I eşahr ve'f.a'iam, thk. ömer Abdüeıam ed edmor, Beyrut, 1997, XVII/7; bnü'i.verd, arh, Beyrut, 1996, l/214; bn Haldun, Ktabü'l ber ve Dvanu'f.tlbtede ve'f.haber l yyam'i Arabl ve'f.acemf ve'i Berber ve en Aarahum mn Zev'.Sult3n'I-kber, Beyrut, 2010, IV/129; akkar, Nefhu't-b mn Gun'I ndelüf'r Ratfb, thk: lhan Abba, Beyrut, 1997,1/ bnü'i r, el-kaml, V/503; Nüveyr, Nlh8yetü'I reb lfunün/'1-deb, Kahre, 2003, XXIII/383 ıe bnü'i r, el-kaml, V/503; NOveyr, Nh8yetü'J.reb,.XXIII/ Bekr, e ealk ve'i-emlk, thk. Cemal alebe, Beyrut, 2003, 11/ ; errakeş, el-lbar l Acalbü'I mar. Ba ğdat, 1986,. 140; bn lzr, Ktabu'J.Bey n/'1-uğrb l Ahbôr ndelü ve'i ağrb, thk. G.S.Coln-1. Lew Provençal, Beyrut, 1983, l/232; Hmyer, er-ravdu'f.'tar l Haber'J.Aktar, thk. han Abba. Beyrut, 1984,1/42.

7 arhte lam DünyaSnt Hedef Alan Vkng Saldm/an 117 ye'ye kadar lerleyebldler.lb 8 uharrem 230/25 ylül 844 şblyye'ye akın ettler. Bunun üzerne şblyye'ye 12 ferah uzaklıkta br bölgeye karargah kurdular. Karşıanna çok ayıda mülüman avaşçı çıktıya da 12 uharrem 230/29 ylül 844 günü mülümanlar ken br şeklde yenlgye u~rayarak çok ayıda mülüman şeht vermştr.ı9 bn Kutyye d~er kaynaklarının farklı olarak şblyye şehrnn boşaltıld@ ve burada yaşayan nanların Kormune'ye ve şblyye da~larına kaçtıklarından öz etmektedr. Buralarda kendlern daha güvende heden nanlar şblyye aldıran Vknglerle avaşmak çn ger dönüp çeştl defalar çarpışmışlardır. 20 Daha onra şblyye'nn k ml yakınına karargah kuran Vknglern karşıarına buralarda yaşayan nanlar çıkarak onlarla avaşmıştır. Ancak 14 uharrem 230/1 km 844 günü ülümanlar knc kez yenlgye u~ramışlardır. Çok ayıda er ve kayıp veren mülümanlar çok zor durumda kalmışlardır. V kngler o gün karşıanna çıkan her şey kılıçtan geçrerek şblyye şehrne grmey başarmışlardır.21 bnü'i-r şblyye şehrnde Vknglern br gün br gece 22 bn Sad e -a~rb yed gün2a bn zar Vknglern ortaya çıkıp tamamen ger çeklmelerne kadar ndülü'te kırk k gün2 4 Zeheb e kırk üç gün2 kaldıklarını rvayet etmektedrler. Daha onra buradan ayrılan Vkngler gemlern.e ger dönmüşlerdr. ndülü mr ll. Abdurrahman şte tam da bu noktada, belk de şblyye'nn başkent Kurtuba'ya yakınlığı yüzünden kuwetlern eferber ett. Zra Kurtuba'da aldırıya uğrayablrd.26 ll. Abdurrahman bazı komutanlar öncülü ~ünde Vknglern üzerne yürümek çn karargah kurdurtmuştur. Ancak Vkngler daha önce davranarak aldırıya geçmşler ve bu çatışma ıraında yetmş Vkng avaşçı ı öldürülmüştür. Gemlerne çeklmek zorunda kalan Vknglerle mücadele etme çn ll. Abdurrahman bölgeye başka br ordu evk etmştr. Vknglerle büyük br avaşa gren ndülü orduu Vkngler takbe devam etmşlerdr. Vkng orduu güçlü br şeklde takvye almaına karşın mülümanlar yaşadıkları her bölgede Vknglerle topyekün mücadeleye grşmşlerdr. Vkngler'n ülümanlara aldırmaı üzerne başlayan avaşı mülümanlar brçok ndülülünün ırarla avaşa devam etme ayende güçlükle kazanablmştr. ı Zeheb, Syeru A 'laml'n Nübela, thk: Şu ayb Arnavut. Beyrut. 1975, vııı;284; an7ıu'j.tam, XVII/7 ı bnü'i-r, el-kaml. V/ ; Nüveyr, NhAyetü'f.reb, XXIII/ bnü'ı KUtyye, alıu ftftah'i ndelü, thk. Abdullah en et-abba'- ömer Faruk et-abba', Beyrut. 1994, ı bnü'i r, ef.j<aml. V/504; bn Sad e-ajtrb, e/nuğrb f Hule'f ağrb,lj49; bu'i Rda, uh taar, 11/36; Zeheb, arlıu'f.lam, XVII/7 22 bnü'ı r, et.j<amtt. V/ bn Sad e-ajtrb, ef uğrb fhule'!nağrlb.l/49; 2 4 bn lzr, eı-beyanu'i ujtrb, 11/88 25 Zeheb, Syer, Vllı/ Prce, Nel, panya, Kuzey Afrka ve Akdenz'de Vkngler", Vkng Dünya, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, Itanbul, 2015,. 586.

8 118 Yrd. Doç. Dr. Al DADAN Savaş onunda beş yüz Vkng avaşçıı öldürülmüş 2 7 dört gem ele geç r lmş 2 ve gemlern çndekler alınarak gemler ateşe verlmştr. Vkngler brkaç gün daha bölgede kalalar da daha fazla drenemeyerek okyanu üzerndek gemlerne kaçmış ve mülümanların kendlerne ulaşmalarının önüne geçmşlerdr.29 Zeheb bu avaş ıraında er edlen avaşçı ayıını dört bn olarak verrken ele geçrlen gem ayıını da otuz olarak vermektedr. 30 Vkngler Leble'ye çıkarak buradan km nanları er almışlar daha onra Kurey yakınlarındak br adaya çıkarak burada almış oldukları ganmeter takm etmşlerdr. ülümanlar nehre grerek k Vkng avaşçıyı öldürmeler üzerne br üre onra buradan ayrılarak Şedune'ye aldırmışlar ve burada kaldıkları k gün ürence ganmet ve er almışlardır.31 ndülü mrnn gemler şblyye'ye ulaşınca bu haber alan Vkngler alelacele Leble'ye doğru çeklerek Leble'y yağmalamışlardır. Oradan kşünyye'ye buradan da Bace şehrne çeklen Vkngler onunda şbüne şehrne ulaşarak yollarına devam etmşlerdr. Nereye gttklerne dar haber alınamamış ve yen br aldırı haber gelmeynce ülümanlar huzura kavuşmuştur.32 ndülü mr ll. Abdurrahman'ın V kng aldırııyla brlkte ortaya çıkan güvenlk açıklarını gdermek amacıyla bazı faalyetler yürüttüğünü görmekteyz. Bunların en başında açık br hedef halne gelen şblyye şehrne ur nşa edlme gelmektedr.33 Ayrıca Atla okyanuu kıyıında yer alan brçok kale tahkm edlmş ve buraları korumakta olan brkere takvyeler yapılmıştır. Örneğn k kez Vknglern aldırmış olduğu Ale şehr burada yer alan körfez korumak amacıyla tahkm edlmş buraya rbat nşa edlmştr.34 ' bnü'i-r ve bn Haldun, bazı tarhçlero Vknglern şblyye'ye düzenledğ aldırının 246/860 yılında olduğunu kaydettklern öylemektedrler. Ancak bu aldırıyı 230/844 yılı olayları çer~~nde zkrederek /860 yılında ayrı br aldırının olmadığını düşünmektedrler. 2. knc Sald ırı (245/859) 245/859 yılında altmış k gemden -oluşan br donanma le V kngler ndülü ülkene tekrar çıktılar.3 ndülü mev mr uhammed b. Abdurrahman 21 bnü'i-r, el-kaml.. V/504 2 bnü'ı -r, el-kaml. V/504; bnu ı-verd, arm, 1/ bno ı-r, el-kaml. V/ Zehebl, armu'l-lam, XVII/7 aı bnu ı-rr, el-kaml. V/ bno'i-lr, el-kaml, V/504; akkar, Nefhu't b, 1/ Be k r, el-ea/k ve'i-emalk, 11/391; bn Sad e-ağrb, e uğrb f Hule'I-alrb, 1/49; Zeheb, Syer, Vlll/284; Hmyer, er-ravdu'i-i'tar, ı;59 34 Bekrl, et-ea/k ve'i-emalk, 11/294; bn zar, e Beyn'J.-uğrb, ı;232. a bnü'i r, el-kaml. V/504; bn Haldün, arh, IV/ bno'i-r, el-kaml. V/560, bn zan, e Beyn/'1. -uğrb, 1983, 11/96; NOveyr, Nhyet'I-reb, XXIII/388

9 arhte Ilam Dünyam1 Hedef Alan V kng Saldm/an 119 Vkngler le avaşmak çn br ordu görevlendrmştr. Vkng gemler şblyye'ye kadar ulaşarak şblyye yakınlarında bulunan br adayı şgal ederek ü halne ~etrmşler çevrede bulunanlar da avaşarak şehrn en büyük mecdn yakmışlardır. şblyye yakınında bulunan yerlere düşmanca aldırılarda bulunarak ekz gün boyunca Nakur'u şgal edp yağmalamışlardır.3 7 Daha onra tekrar ndülü çlerne yönelerek edmra halkını yenlgye uğratmayı ve lyüvale kalen ele geçrmey başarmışlardır. Frank duvarına kadar lerleyen Vkngler bu bölgelere çok ayıda aldırı düzenleyerek yağmalamışlar ve çok ayıda nanı er almışlardır. Daha onra buradan ayrılarak güzergahları üzernde yer alan ŞezOne yakınlarında uhammed b. Abdurrahman'ın gemler le karşılaşan k taraf avaşa tutuşmuştur. uhammed b. Abdurrahman'ın donanmaı k gemy yakmış dğer k gemy de çndeklerle beraber ele geçrmştr. 39 Vknglern bu yenlgnn acııyla mülümanlarla tekrardan avaşa tutuşa da mülümanlar karşıında duramayarak Benbelune'ye doğru çeklmşlerdr. Burada şehrn hakm Frank Garca'yı ele geçrmşler o ~a kendn kurtarablmek çn dokan bn dnar vermek zorunda kalmıştır. 40 Vkngler bu aldırılarında kıyı şehrlernde tahrbe ebebyet ver~ler de lk kadar fazla zarar veremezler. Vknglern lk akınları le knc akınları araındak zaman dlmnde ll. Abdurrahman kıyı şehrlern tahkm etmş donanma y organze edlmş olmaından Vkngler kolayca pükürtülmüştür Üçüncü Saldırı (333/944) Vknglern lam dünyaına kronolojk olarak düzenlemş oldukları üçüncü aldırı Hazar Denz çevrene olmuştur. Hazar Denz'nn br ç denz olmaı ebebyle Vknglern yaşadıkları bölgelerle doğrudan denz bağlantıı yoktur. Buna rağmen Vkngler'n Baltık Denz'nden Hazar Denz'ne nehrler aracılığıyla ulaştıklarını görmekteyz. Vkng gemler nehr yoluyla Hazar ülkene kadar ulaşmışlardır. Hazar hakanına elç göndererek ele geçrlecek ganmetn yarıını vermek şartıyla topraklarından geçp gtmelerne ve yne nehr yoluyla Hazar Denz'ne geçmelerne zn verme talebnde bulunmuşlardır. Hazar hakanı Vknglere tedkler zn verme üzerne Vkng gemler Hazar Denz'ne açılarak GI, Deylem, abertan, Cürcan ahlndek Abekun, Naffata (Bakü cvarı) ve Azerbaycan bölgende yağma ve tlaya başlamışlardır. rdebl şehrnden Hazar Denz'ne kadar olan meafede Vkngler hunharca nanları katedp 37 Bekr, el-ea/k ve'i-emalk, 11/275. a bnü'ı -r, et-kaml. V/560, bn zar, e-beyanu'i u/rb, 11/96; Nüveyr, N!ı yetü'i-reb, XXIII/388 ag bnü'i r, el-kaml, V/560, lbn zar, e Beyanu'I uğrb, 11/97; akkar, Nefhu't 7b, 1/350; bn Haldun, an7ı, IV/ bnü'ı-r, el-kaml. V/560; Nüveyr', Ntıayetü'I-reb, XXIII/ ; bn Haldun, arh, IV/ S. uhammed mamüddn, ndülü Sya arh

10 120 Yrd.Ooç.Or. Al OAOAN kadınlara ve çocuklara tecavüz etmşlerdr. Hazar Denz'nde tcaret ve balıkçı gemler dışında her hang br şey görmemeye alışkın olan bölge halkı Vkng aldırıına hazırlıkız yakalanmıştır. Vkngler çok mktarda ganmet elde edp şehrler tahrp etmşlerdr /943 yılında Vkngler denz yoluyla Kür nehrnden geçerek Azerbaycan bölgende yer alan Serdea şehrne kadar ulaşmışlardır. 43 bn b'-sac'ın kumandanlarıyla avaşan Vkngler, ülümanların ger çeklme üzerne Serdea'ya grmş ve halka eman vererek onlara karşı gayet y davranmışlardır. ülüman akerler çevrenn dört br tarafından buraya gelp Vknglerle çarpışmaına rağmen her hang br başarı göterememşlerdr. Serdea halkının Vknglere karşı taşlı opalı başkaldırılarını durduramayacaklarını anlayan Vkngler şehr halkının üç gün çnde şehr terkedp gtmelern lan etmşlerdr. mkanı olan bazı kmeler dışında halkın büyük br kımı yernden kıpırdamamıştır. Bunun üzerne Vkngler şehr terk etmeyen mülümanlara karşı şddetl br aldırıya geçerek onları kılıçtan geçrmş ve on bnden fazla kşy er almışlardır. Öldürülenler ve er alınanların dışında kalanları da camye toplayarak şehr terk etmelern ak takdrde tüm şehr halkını öldüreceklern öylemşlerdr. Bu arada hırtyan br kş halk araına grmş yanı durdurmaları çn her kşye yrm drhem vereceğn duyurmaına rağmen çok az kme bunu kabul etmştr. Vkngler, Serdea halkının yatışmadığını görünce çok küçük br kem tna tüm şehr halkını öldürmüş, öldürdüklernn mallarını gapetmş, erler köleleştrmş ve kadınlardan da hoşlarına gdenler alıp götürmüşlerdr.44 Vknglern Serdea halkına yaptıklarını öğrenen cvar mülümanları br hayl üzülmüş ve bu aldırı onlara çok ağır gelmşt. Brbrlern chada davet ederek büyük br kalabalık oluşturmuşlar, erzuban b. uhammed de ülümanları toplayarak otuz bn kşlk br ordu hazırlamış ve onlarla brlkte Vkngler üzerne yürümüştür. Vkngler hç zorlarırnakızın ülümanlara karşı durablmşlerdr. Günlerce devam eden çatışma hal ıraında erzuban yaptığı her aldırıdan kayıplarla ger dönmüştür. Kaynaklar br ara Vkngler'n erağa taraflarına yönelerek, orada br hayl meyve yyp v~ba hatalığına yakalandıklarını ve vebadan çok adam kaybettklern zkretmektedr. 4 Vkngler ah!llere düzenledkler aldırılarda(l dönerken Naffata'ya brkaç klometre meafedek adalara ığınmaktaydılar. Şrvan melk Al b. e-heyem orduunu hazırlayarak tekneler ve tcaret gemler aracılığıyla bu ada la ra doğru yola çıkmıştır. Vkngler le yapılan bu adalarda yapılan avaşta bnlerce 4 2 e'o<fı, urocu'z-zeheb,l/ bn Fadıan, lbn Fadtan Seyahatname,. 76, 160; bnü'i-r, ef.kam/1, V/487; bu ı Rda, uhta ar, 11/91; bn Ker, bü'ı Rda' maı b. Ömer ed Dımeşk, e-bdaye ve'n'jh!ye, Beyrut. 2010, Xl/ bnü'ı r, e Kaml, V/487; bn Haıdün, arh, ıv/ bnü'i-r, ef.kamt, V/487; bn Ker, e Bdaye, Xl/247; bn Haıdün, anh, ıv/502.

11 arhte lam Dünyant Hedef Alan Vklng Saldmla" 121 mülüman ya boğulmuş ya da öldürülmüştür. Hazar Denzne komşu olan halkların Vknglere karşı koyablecek güçlü donanmaları olmadığı Içn Vkngler burada aylarca kalablmşlerdr.46 Bu durum uzayıp gdnce erzuban düşmana karşı br hle düşünerek Vknglere br puu kurmayı uygun görmüştür. Akerlernden br kımını puuya yerleştrdkten onra dğer akerleryle Vknglere karşı koyacak, onra yenlmş numaraı yaparak önlernden kaçacak ve düşman akerler kurulan puuları geçneeye kadar bu manevralarını ürdüreceklerd. Puular kurulduktan o_nra erzuban adamlarını avaş düzenne okmuş ve Vkngler karşı aldırıya geçmştr. Her ne kadar erzuban'ın planı tedğ gb yürümee de on anda adamlarının yaptığı manevralar ayende Vknglern başlarındak kumandanları dahl olmak üzere onlardan br çok kme öldürülmüştür. Kurtulanlar e o cvarda Şhrtan adıyla blnen br kaleye kaçıp ığınarak kendlern kurtarmışlardır. Vkngler daha ewel bu kaleye gerekl gıda maddeler le köle ve dğer mallarını taşıyıp brktrmş ve buraya kapanmışlardır.47 Vkngler yeternce ganmet toplayıp bölgede şartlar aleyhlerne dönmeye başlayınca geldkler yoldan ger dönmeye karar vermşlerdr. Volga ırmağının Hazar Denz'ne döküldüğü yere gelerek Hazar hakanına elç göndermşler ve anlaşmaya uygun olarak mal ve ganmeterden payına düşen yollamışlardır. Hazar ülkendek mülümanlar olup bten öğrenmeler üzerne Hazar hakanından ülümanlara yapıp edlenlere karşı Vknglerle aralarından çeklmen talep etmşlerdr. Hazar hakanı mülümanları engelleyemee de Vknglere haber göndererek ülümanların kendlerne aldırmaya hazırlandıklarını bldrd. ülüman akerler, nehr boyunca onları aramaya başladılar. k taraf karşı karşıya gelnce Vkngler gemlernden nerek ülümanlardan oluşan on beş bn atlı ve zırhlı avaşçı le avaşmışlardır. Atl şehrnde oturan Hrtyanlardan br grup da ülümanların yanında yer aldığı avaş üç gün ürmüştür. ülümanların galp geldğ bu avaşta Vkngler'n br kımı kılıçtan geçrlmş, br kımı e boğularak ölmüştür. ülümanlar tarafından ahlde öldürülenlern ayıının otuz bn olduğu rvayet edlr. Ayrıca beş bn kadar Vkng kurtulmuş, onlar da gemlerne bnerek Surta ınırına doğru çeklmşlerdr. Surta topraklarına gelnce gemlern bırakarak kara yoluyla yollarına devam etmek zorunda kalanların br kımı Surtalar tarafından öldürülürken br kımı da mülüman Bulgarlar tarafından öldürülmüştür. Bu yıldan onra Vkngler Hazar Denz çevrene br daha böyle br harekete kalkışmamışlardır.48 Ganmet heveyle çıktıkları bu macera kendler çn tam br telaketle onuçlanmıştır. 4 6 e'od, urücu'z Zeheb,l/ bnü'ı-r, el-kaml, V/ e'od, urücu'z-zeheb, 1/142

12 122 Yrd.Doç.Dr. Al DADAN 4. Dördüncü Saldın (355/966) 355/966 yılının Recep ayının başlarında Karu b Dan'ten gelen br haberde ndülü'ün Atla okyanuuna bakan batı ahllernde Vknglern yenden ortaya çıktı~ını blldrmekteyd. Yrm ekz gemden oluşan br donanma le ndülü ahllernde belren Vkng donanmaının zarar verd~ ahl şerdnden gelen mektupların ayıı artmıştır. Vkngler şbone şehr ne ulaşınca ülümanlar karşı koymuştur. Vknglerle ülümanlar araında yaşanan avaşta ülümanlardan şeht düşenler olduğu gb Vknglerden de öldürülen brçok avaşçı olmuştur. Bu yaşananlar üzerne şblyye'de bulunan ndülü donanmaı Vad Şelb'de Vkngler yenmey başarmış brkaç gemy mha ettkten onra gemlern çnde bulunanlar ülümanların elne geçmştr. Ayrıca ele geçen gemllerde bulunan avaşçılar ve mürettebat öldürülmüştür. Bu darbe karşıın da Vkngler ger çeklmek zorunda kalmıştır Beşnc Saldırı (360/970) 360/970 yılının Ramazan ayında yenden ndülü'ün batı ahllernde Vkng tehlke ortaya çıkmıştır. ndülü mev darecler ndülü donamaının br kımını eryye'den alarak şblyye'ye göndermşler ve burada toplanan ndülü donanmaı batı ahllern korumak amaçlı Atla okyanuuna açılmıştır.o Kaynaklar her hang br avaştan öz etmemektedrler. ndülü mev dareclernn ahllere dar almış oldukları tedbrler abetl olmuş olacak k Vknglern bu on aldırı grşm aşamaında kalmıştır. Br öncek Vkng aldırıında olduğu gb kendlernn büyük kayıplar vereceklern düşündükler çn ger çeklmek zorunda kalmışlardır. ' Sonuç Vkngler tept edebldğmz kadarıyla lam dünyaı üzerne dördü ndülü'e br Hazar Denz çevrene olmak üzere toplam beş efer düzenlemşlerdr. ndülü'e düzenlenen dört etern lk öneml br yıkıma yol açmışa da ndülü mev mr ll. Abdurrahman'ın almış olduğu tedbrlern onrak Vkng aldırılarından ndülü'ü koruduğu anlaşılmaktadır. lk Vkng aldırıının büyük yıkıma ebebyet vermenn neden ndülülü yetkllern tehlke olarak kendlerne ndülü'ün kuzeynde bulunan Hırtyan krallıkları görmeler ve bütün avunma hatlarını ona göre şekllendrmelernden kaynaklanıyordu. Ntekm Vkng gemler bü avunma hattını denz yoluyla aşıp arka kımına geçnce tamamen avunmaız br bölge bulmuşlardır. Bu nedenle ll. Abdurrahman'ın almış olduğu tedbrler yenden Vknglern gelerek ahl şehrlern ve kalelern yağmalayamamalarındak en öneml etkendr. Aynı şeklde tarhler boyunca Hazar denznden gelen br tehlkeyle karşılaşmayan Hazar Denz çevrende yer alan lam toprakları hç ummadıkları br anda V kng aldırııyla karşı karşı - 49 bn zar, e-bey nu'i-ujrb, 11/239 o bn lzarr, et-bey nu't-uğrb, 11/241

13 arhte lam Dünyam1 Hedef Alan V kng Saldmlao 123 ya kalmışlardır. Bu nedenle tehlkenn boyutlarını algılayıp ona karşı tedbr alıncaya kadar V kngler çok ayıda nanı öldürmüş ve br o kadarını da er alarak bölgeden ayrılma yoluna gtmşlerdr. Ancak Hazar bölge çevrende yaşayan ülümanlar araında bu haber çok çabuk yayılınca evlerne ulaşmak çn Hazar Denznden Volga nehrne çıktıkları enada Vkngler, Hazar ve Bulgar ülümanların aldırılarına uğrarnaları onucunda çok büyük kayıplar vermşlerdr. Bu nedenle ola gerek Vknglern doğudak tla ayıları batıda olduğu gb fazla değldr. Kaynaklar» Abdütvahd Zennun aha, Hall brahm Samerra, Natık Salh atlub, arhü'i-arab ve Hadaretuhum f'i ndefü, Beyrut, 2000» Alen, aver, he Vkng, Cambrdge, 1913.» Androhchuk, Fjodor, "VIkngı er Doğuda", Vklng Dünya, ed. Stefan Brnk-Nell Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015, » Baudun, P., Vkng/er, çev. mal Yergüz, Itanbul, 2004.» Bekt, bü Ubeyd Abdullah b. Abdülazz e-ndelü (ö. 487 /1094), ef..eafk ve'f-emafk, thk. Cemal alebe, Beyrut, 2003» Brnk, Stefan, "Vkngler Kmd?", VkngDünyal, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015, » bu'i-fldl', m düddn mal b. Al (ö. 732/1331) uhtaaruahbar't-beşer, Kahre, tz.» gll, ekkelen, "Vkngler ve lam. V kng Dünya, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015, » Hmyen, uhammed b. Abdülmü'mn (ö. 727 /1327), er-ravdu'i 'tar f Haber'I Aktar, thk. han Abba, Beyrut, 1984.» Holman, Katherne, he A toz oftlle Vkng, Polymouth, 2009.» bn Fadlan, Ahmed b. Fadlan (ö. 310/922), bn Fadlan Seyahatname, çev. Ramazan Şeşen, tanbul, 2010.» lbn HaldOn, Abdurrahman b. uhammed (ö. 808/1406), Ktabü'l-ber ve Dvanu'/-übtede ve'f..haber l yyam'f.arab ve '/-Acem ve '1-Berber ve en karahum mn Zev'-5ultan'l kber, Beyrut, 2010» lbn zan, Ktabu't-Bey n/'1-uğrb f Ahb8r ndetü ve'i-ajrb, thk. G.S.Coln-1. Lew Provençal, Beyrut, 1983, 11/96» lbn Ker, bü'i-fda' mal b. Ömer ed -Dımeşk (ö. 77 4/1372), e-bdaye ve'n-nhaye, Beyrut 2010, Xl/247.» bn Sad e-ağrb, e-uğrb l Hule'I ağrb, thk. Şevk Dayf, Kahre, 1955.» bnü'i-lr, Al b. uhammed b. uhammed e-cezer (ö.630/1232), el-kaml f't-aon, thk. Hall emun Şyhl, Beyrut, 2007.» bnü'i-kotyye, bübekr uhammed b. ömer e-kurtub (ô. 367 /977), arhu tttah'f.. ndefü, thk. Abdullah n et-abba'- Ömer Faruk et-abba', Beyrut, 1994.» lbnü'i-verd, bu Haf Zeynüddn ömer b. uzaffer, e-knd (ö. 749/1348), arh, Beyrut, 1996.» Karagöz, Selm, Vkng/er ve Vkng tla Çağ (.S ), Yükek Lan tez, Akaray Ünverte Soyal Blmler nttüü, 2014» akkan, bu'i-abba Şahabüddn Ahmed b. uhammed (ö. 1041/1632), Nefhu't-lb mn Gun'f-nde/ü'r-Ratb, thk. han Abba,Beyrut, 1997.» errakeş, et-ltbar l Acabü'I-mar, Bağdat, 1986.» e'od, bü'i-haan Al b. Hüeyn (ö. 346/957), urocu'z-zeheb ve e'adnü'i-cevher, Beyrut, 2008» ontgomery, J.., "Arapça Kaynaklarda Vkngler", Vkng Dünya, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015, » Nüvey(, Şhabüddn Ahmed b. Abdüvehhab (ö. 733/1332), Nh8yetü'I-reb l Funün'f.. deb, Kahre, 2003, XXIII/383» Prce, Nell, "panya, Kuzey Afrka ve Akdenz'de Vkngler", Vkng Dünya, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015, » Rck Chartrand, ark Harron, Keth Durham, lan Heath, he Vkng: Voyager of Dco-

14 1.24 Yrd.Doç.Dr. Al DADAN very and Plunder, Oxford, 2006.» S. uhammed lmamuddn, ndülü Sya arh, çev. Yuuf Yazar, Anka ra, 1990» Shepard, Jonathan, "Vkng Ru ve Bzan", V"kng Dünya, ed. Stefan Brnk-Nel Prce, çev. bru Kılıç, tanbul, 2015, » Slmpon, J. veryday Lfe n the Vkng Age, New York, 1967.» Ya'kOb, Ahmet b. hak b. Ca'fer b. Vehb (ö.292/904),e-buldan, Beyrut, 1422/2001.» zeheb, bu Abdullah uhammed Şemüddn (ö.748/1347), Syeru A'lam'n-Nübela, thk: Şuayb Arnavut, Beyrut, 1975.» arhu'l tam ve Vefeyatü't-eşahr ve'i A'Iam, thk. ömer Abduelam ed- edmur, Beyrut, 1997