Ünite 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ

Transkript

1 Ünite 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ

2 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi Notlar XVIII. YY DA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ XVIII. YüZYILDA AVRUPA VE OSMANLI DEVLETi NiN GENEL DURUMU A) AVRUPA NIN GENEL DURUMUNA TOPLU BAKIŞ XVIII. yüzyılda Avrupa da merkezi krallıklar ve prenslikler mutlakiyetle yönetiliyordu. XVIII. yüzyıl Avrupa tarihinde devletler arası politika ve çıkar çatışmalarında diplomasi ve ittifaklar ön plana çıkmıştır. Avrupa devletleri dış politikalarını, Bizim ebedl düşmanlarımız ve dostlarımız yoktur, sadece ebedl Üıke çıkarlarımız vardır, : anlayışı devlet anlayışının Avrupa nın her yerinde uygulanır hale gelmesi sonucunda aynı yapıdaki devletler, birbirlerine karşı değişen ittifaklardan oluşan ve adına denge siyaseti denilen politikalar uygulamaya başlamışlardır. MAKYAVEL ( ) üzerine kurmuşlardır. Bu durum, Avrupa devletleri arasındaki ittifakların süresinin çıkarların devamına bağlı olduğunu göstermektedir. XVIII. yüzyıl Avrupasının özellikleri şunlardır: XVIII. yüzyılda Avrupa da; Fransa, İngiltere, İspanya, Almanya, Prusya, Lehistan, İsveç ve Rusya gibi devletler bulunuyordu. Bunların yanında değişik hanedanlar tarafından yönetilen prenslikler de vardı. Bu devletlerden Almanya ve İtalya siyasi birliklerini henüz sağlayamamışlardı. XVII. yüzyılda demokrasi ve ulus egemenliği kavramları gelişmemişti. Bu dönemdeki merkezi devletler ve prenslikler mutlakiyetle yönetiliyorlardı. Mutlakiyet: Kralın, devlet yönetimine tek başına egemen olduğu rejimdir. Bütün yetkileri kendisinde toplayan kral, hiçbir kurum ve kişiye karşı sorumlu değildir. Mutlakiyetçi devlet sistemi XVII. yüzyılın sonuna kadar Avrupa nın her yerinde uygulanır hale gelmiştir. Fransa Kralı XIV. Lui ( ), Devlet demek, ben demektir. sözü ile bu sistemi doruğa çıkarmıştır. Mutlakiyetçi Tarih ve politika biliminin kurucusu sayılan Floransalı düşünür, devlet adamı, askeri stratejist, şair, oyun yazarıdır. İtalyan Rönesans hareketinin en önemli figürlerindendir. En ünlü eseri Prens te, politik edebiyat tarihinde ilk kez iktidarın alınışı ve korunması gibi bir sorunu, dinsel ya da ahlâki kaygıları dikkate almaksızın inceledi. Avrupa devletleri XVIII. yüzyıl boyunca birbirleriyle savaşmışlardır. Bu durumun yaşanmasında; Zenginlik kaynaklarının ele geçirilmek istenmesi Avrupa devletlerinin birbirleri üzerinde egemenlik kurmaya çalışmaları Avrupa daki krallıklar arasındaki akrabalık bağlarından dolayı veraset savaşları yaşanmıştır. Uzun süren savaşlar, devletlerin ekonomilerini bozmuş, devletleri o günkü çıkarları doğrultusunda ittifaklar kurmaya yöneltmiştir. 112

3 B) OSMANLI DEVLETİ VE AVRUPA DEVLETLERiNiN DIŞ POLiTiKASI 1) Osmanlı Devleti nin Dış Politikası Üç kıtaya yayılan Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyılda her alanda güçlenmekte olan Avrupa devletleri karşısında ekonomik, askeri, sosyal ve siyasi yönlerden gerileme sürecine girdi. Osmanlı Devleti; XVIII. yüzyılda Rusya ve Avusturya ile yaptığı savaşlarda toprak kayıplarının yanısıra ekonomik ve siyasi kayıplara da uğradı. Bu yüzyılda Osmanlı Devleti ni zor durumda bırakan başka bir gelişme de uzun zamandan beri yardım edip koruduğu kendisine oldukça yakın hissettiği Fransa nın imparatorluk topraklarına saldırması oldu. Osmanlı Devleti bu gelişmeler üzerine XVIII. Yüzyılda; Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları yla kaybettiği toprakları geri alma Avrupa devletleri arasındaki rekabet ve mücadelelerden yararlanarak devletin toprak bütünlüğünü koruma Devletin geleceği için dünyanın değişen ve gelişen koşullarına göre ıslahatlar (düzeltimler) yaparak bozulan kurumlarını öncelikle askeri alanda Avrupa daki gelişmelere göre düzenleme politikalarını izlemiştir. 2) Fransa nın Dış Politikası Fransa XVIII. yüzyılda büyük bir imparatorluk kurmayı amaçlamış ve bu yönde çalışmalar yapmıştır. Ancak Fransa, Yedi Yıl Savaşları ( Osmanlı Devleti yle iyi ilişkilerine rağmen, çıkarları doğrultusunda Osmanlı toprağı olan Mısır a saldırma Osmanlı Devleti nin aleyhine Rusya ile gizli Tilsit Antlaşması nı yapma politikaları izlemiştir. 3) İngiltere nin Dış Politikası İngiltere, güçlü donanması ve diplomasiden iyi anlayan politikacıları sayesinde dünyanın ve Avrupa nın büyük İmparatorluklarından birini kurdu. Dünyanın birçok yerinde sömürgesi olduğundan bu İmparatorluğun üzerinde güneşin batmadığı söyleniyordu. Osmanlı Devleti, stratejik konumu, yer altı ve yer üstü kaynakları açısından İngiltere için çok önemli bir bölgede bulunuyordu. Bu yüzden İngilizler, Rusların sıcak denizlere inmesini, Fransızların Akdeniz ve Mısır da egemenlik kurarak sömürgelerine zarar vermesini engellemek istiyordu. İngiltere bu nedenle 1791 den itibaren Osmanlı Devleti nin toprak bütünlüğünü koruma politikası izlemiştir. 4) Avusturya nın Dış Politikası Avusturya, çok uluslu bir devletti. Bu yüzden milliyetçilik akımının yayılmasını ve ülkesindeki ulusların ayaklanmasını istemiyordu. Avusturya, XVI. yüzyıldan itibaren Orta Avrupa ve Balkan egemenliği için Osmanlı Devleti yle savaşlar yaptı. Ancak Avusturya, Bilgi Köşesi Avrupa devletleri, Makyavelizm olarak bilinen amaca ulaşmak için her türlü yol mübahtır (geçerlidir) anlayışıyla hareket etmişlerdir. Avrupa devletleri arasında ittifakların kurulmasında, Dini birliktelikler Devletlerin ulusal çıkarları belirleyici olmuştur. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 1763) sonucunda birçok sömürgesini İngiltere ye bırakmak zorunda kalmıştır. Ayrıca, Avrupa ve Alman birliğini sağlamaya çalışan, Prusya ile mücadele halinde olması Akdeniz e hakim olmak isteyen Fransa karşısında en büyük rakip olarak İngiltere yi görmüştür. Rusların, ve Fransızların ulusçu propagandalarından rahatsızlık duyması Bu gelişmeler üzerine Fransa, İngiltere ye karşı başarılı bir mücadele vererek önündeki engelleri kaldırma Akdeniz de İngiltere ye karşı üstünlük sağlama ve Uzak Doğu ya giden sömürge yollarına egemen olma Rusların Slav ırkının birliğini savunarak, Balkanlarda yayılma politikası izlemesi gibi nedenlerden dolayı savaş halinde bulunduğu Osmanlı Devletl yle Ziştovi Antlaşması nı imzalayarak barış politikası Izlemeye karar vermiştir. 113

4 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi III. AHMET 5) Rusya nın Dış Politikası Rusya, XVIII. Yüzyılda Çar I. Petro döneminden itibaren genişleme ve ülkenin ilerlemesi için çalışmalar yaptı. I. Petro bu amaçla Avrupa ülkelerine giderek incelemelerde bulundu, reformlar gerçekleştirerek ülkesinin kalkınması için hedefler koydu. I.Petro, Baltık Denizi ne egemen olmayı Osmanlı Devleti nden Kırım ı alarak Karadeniz e ulaşmayı, daha sonra da Balkanları ve Boğazları alarak Ege ve Akdeniz e inip dünyada söz sahibi olmayı amaçlamıştır. Rusya nın, Baltık Denizi ne egemen olması için İsveç, Balkanlar ve Orta Avrupa ya egemen olması için ise Lehistan üzerinde denetim kurması gerekiyordu. Osmanlı Devleti, Karlofça Antlaşması ile kaybettiği toprakları geri alabilmek için Avusturya, Venedik ve Rusya ile savaşlar yaptı. Fakat kaybettiği toprakları alamadığı gibi yeni topraklar da kaybetti. Ayrıca bu dönemde doğuda İran ile de savaşlar yapıldı 1) OSMANLI - RUS İLİŞKİLERİ Rusya, XVIII. yüzyılda Baltık Denizi üzerinden sıcak denizlere çıkmayı hedefliyordu. Bu amacına ulaşabilmek için İsveç ile mücadeleye girişti. İsveç Kralı Demirbaş Şarl ın Poltova Savaşı nda Rus Çarı I. Petro ya yenilerek Osmanlı topraklarına girmesi ve yakıp yıkmaları üzerine Osmanlı - Rus Savaşı başladı. Osmanlı Devleti, bu bahane ile 1700 İstanbul Annesi : Emetullah Sultan Babası : IV. Mehmet (Avcı) Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : 1673 yılında İstanbul da doğdu. Otuz yaşına Rusya bu amaçlarına ulaşabilmek için, Fransa ve İngiltere nin Osmanlı topraklarında yayılmasının engellenmesi ve kendi çıkarlarını önde tutarak Osmanlı Devleti ni koruma politikası izlemiş, Kafkasya ve Orta Asya da genişlemeyi hedeffleri içine almıştır. III. AHMET DÖNEMİ ( ) Antlaşması sonucunda kaybettiği toprakları ve hakları geri almak istemiştir yılında yapılan Prut Savaşı nda Rusya yenildi. Prut bataklıklarında Rus ordusunu yok etme fırsatını yakalayan Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa nın yeniçerilere güvenememesi üzerine Rusların teklifi ile Prut Antlaşması imzalandı (1711). kadar olan yaşamını sarayda geçirdi. Ağabeyisi II. Mustafa nın tahttan indirilmesi üzerine, isyan eden asker tarafından tahta çıkarıldı. Önceleri zorbaların isteklerine uygun hareket eder göründü ise de kısa zamanda etrafındakilerden kurtulmasını bildi. Buna karşın ileri görüşlü bir padişah değildi. Zamanını başta şair Nedim olmak üzere değerli şairlerle Sadabad da içki ve eğlencelerle geçirmiş ülkede açlık ve sefalet İstanbul dışındaki yerlerde zulüm Osmanlı Devleti nin, II. Viyana, bozgunundan sonra Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) Antlaşmalarıyla büyük toprak kaybına uğramasında sorumluluğun ulema ve yeniçerilere ait olduğunu düşünen padişah II. Mustafa İstanbul u terk edip Edirne de yaşamaya başladı. Bu durumu çıkarlarına ters bulan ulema ve devlet adamlarının kışkırttığı yeniçeriler, Osmanlı halkının devlet yöneticilerine olan güvenini sarstı. İstanbul da halkın çıkardığı bir ayaklanma ile II. Mustafa tahttan indirdi ve III. Ahmet tahta çıkardı. III. Ahmet, öncelikle iç güvenliği sağlamaya önem vererek devletin ekonomik yapısını ve savunma sistemini güçlendirmeye çalıştı. Prut Antlaşması na göre; İstanbul Antlaşması ile Ruslara verilen Azak Kalesi ve çevresi Osmanlı Devleti ne geri verilecek Rusya, İstanbul da sürekli elçi bulunduramayacak Rusya, Lehistan ın iç işlerine karışmayacak İsveç kralı ülkesine özgürce dönebilecek hükümleri yer almıştır. Prut Antlaşması, Osmanlı Devleti ne önemli bir kazanç sağlamamış, ancak kaybedilen toprakların geri alınabileceği düşüncesini artırmıştır. Prut Savaşı nda elde edilen başarı antlaşmaya yansıtılamamıştır. 114

5 2) Osmanlı - Venedik İlişkileri XVIII. yüzyıl başlarında Osmanlı lmparatorluğu ile Katolik Venedikliler arasında savaşların başlamasında; Pasarofça Antlaşması yla, Mora, Osmanlı Devleti ne bırakılmış Dalmaçya kıyıları Avusturya nın yönetimindeki Venedik te kalmıştır. Bilgi Köşesi ÜNİTE 4 Osmanlı Devleti nin Karlofça Antlaşması yla Venediklilere verdiği Mora Yarımadası nı geri almak istemesi Venediklilerin, Karadağlıları Osmanlılara karşı isyana teşvik etmeleri Mora halkının, Ortodokslara baskı yapan Katolik Venediklilere karşı Osmanlı Devleti nden yardım istemesi Venedik in, Akdeniz deki Osmanlı gemilerine zarar vermesi etkili olmuştur. Osmanlı Devleti, Venediklilere karşı başlattığı savaşı kazanarak Mora Yarımadası nı ele geçirmiştir (1715). Venedik bir süre sonra Avusturya nın yönetimine girdiği için bu savaş tarihteki son Osmanlı Venedik savaşı oldu. 3) Osmanlı - Avusturya İlişkileri Osmanlı Devleti nin, Rusya ve Venedik e karşı savaşlarda gösterdiği başarılar Avusturya yı rahatsız etti. Bu durumdan tedirginlik duyan ve Karlofça AntIaşması nın yürürlükte kalmasından yana olan Avus- Belgrad, Banat, Sırbistan ın kuzeyi ve Küçük Eflak (Transilvanya) ın batısı Avusturya ya verilmiştir. Arnavutluk ve Hersek kıyılarındaki bazı kaleler de Venediklilere bırakılmıştır. Pasarofça Antlaşması ndan sonra Osmanlı Devleti Fetih politikasından vazgeçerek topraklarını savunma politikası uygulamaya başlamıştır. Belgrad ın Avusturya ya geçmesi bölgedeki güçler dengesinin Osmanlı Devleti nin aleyhine dönmesine dolayısıyla Orta Avrupa daki üstünlüğün kaybedilmesine neden olmuştur. Avusturya nın, yönünü Osmanlı nın Balkanlardaki topraklarına çevirmesi, Osmanlı Devleti nin Avusturya ya karşı yeni önlemler almasına neden oldu. Osmanlı Devleti bu amaçla Balkan topraklarında merkezi otoritesini güçlendirmeye çalışmıştır. Osmanlı Devleti, kaybettiği toprakları geri alma umutlarını yitirmiş, bu yüzden batıda barışçı bir yol izleme ve elindeki toprakları koruma politikası gütmeye başlamıştır. ve anarşi devam etmesine karşın Padişah ve yönetimi bu konuda irade gösteremiyordu. Nitekim çarşı tellâlı Patrona Halil, Manav Muslu, Kahveci Ali nun başı çektiği bu ayaklanmaya bazı yeniçeriler de katılınca isyancılar önce sadrazam ve diğer vezirleri hunharca katlettiler, daha sonra padişahı da tahttan indirerek yerine I. Mahmut u tahta çıkardılar. III. Ahmet altı yıl daha yaşayarak 1736 da öldü. Mezarı Bahçekapı da Valide türbesindedir. Olağanüstü özellikleri olmayan normal, kibar, zarif, sanattan anlayan şiiri seven ve yazan sosyal bir kişiliğe sahipti. XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ turya, garantör devlet olarak Osmanlıların aldığı yerleri Venediklilere geri vermesini istedi. Avusturya, Osmanlı Devleti ne savaş açtı. Sadrazam Silahtar Ali Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Petervaradin de teknik üstünlüğü olan Avusturya ya yenilmiş, Avusturya nın Belgrad ve Temeşvar ı alıp ilerlemeye başlaması üzerine Nevşehirli Damat İbrahim Paşa barış isteğinde bulunmuş neticesinde Pasarofça Antlaşma- Mora Yarımadası Venediklilerden geri alınmış, böylece Venedikliler Ege den uzaklaştırılmıştır. Antlaşmanın yapılmasında etkili olan İngilizlere daha önceden (Sokollu Dönemi nde) verilen kapitülasyon hakları genişletilmiştir. Osmanlı Devleti, Avrupa yı daha yakından tanıma çabası içerisine girmiş ve sonuçta Lale Devri başlamıştır. sı imzalanmıştır (1718). 115

6 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi Osmanlı Devleti nin, İran topraklarını Rusya ile paylaşma yoluna gitmesinde, Rusya nın Hazar sahillerine yerleşmesinin Osmanlı Devleti ne karşı bir tavır olmadığına dair güvence vermesi etkili olmuştur. 4) Osmanlı - İran İlişkileri XVIII. yüzyılda İran hakimiyetindeki Dağıstan İran da iç karışıklıkların başlaması üzerine Osmanlı Devleti ne bağlandı. Osmanlı - İran mücadelelerinden faydalanan Ruslar Volga bölgesine yerleşerek 1556 yılında Astrahan ı ele geçirip Azerbaycan a komşu oldular. Osmanlı Devleti, Rusların Kafkasya üzerindeki yayılışını engelleyemedi. İran ve Orta Asya üzerinden Hindistan ile doğrudan ticaret yapmak isteyen Rus Çarı I. Petro, Volga ve Hazar Denizi kıyısında donanma kurarak Hazar kıyılarına, özellikle Kafkaslara hakim olmak istiyordu. Rus Çarı I. Petro, Prut Savaşı nda Osmanlı Devleti ne yenilerek Karadeniz ve Balkan topraklarında genişleyemeyeceğini anlayınca yönünü İran a çevirdi. İran ın içinde bulunduğu karışıklıktan yararlanmak isteyen Rus Çarı I. Petro, İran a girerek kuzeybatı eyaletlerini ele geçirdi. Osmanlı Devleti, Rusya yı bölgeden uzaklaştırmak ve yayılışını engellemek amacıyla İran üzerine sefer düzenledi ve İran a ait Kafkasya topaklarına girerek Rusların daha güneye inmesini engelledi. Osmanlı ordusunun Rus ordusuyla çatışma durumuna gelmesi üzerine Fransa, Rusya ile Osmanlı Devleti ne arabuluculuk yaparak iki devlet arasında ilk dostluk antlaşması olan İstanbul Antlaşması nın imzalanmasını sağladı 1731 yılında yapılan savaş sonunda Ahmet Paşa Antlaşması imzalandı (1732) Ahmet Paşa Antlaşması na göre, 1, Gence, Tiflis, Revan ve Dağıstan Osmanlılarda kalmıştır. 2, Tebriz, Hemedan, Kirmanşah ve Luristan ise İran a bırakılmıştır, Bu antlaşma iki tarafı da memnun etmediği gibi Osmanlı da sadrazamın, İran da ise şahın değişmesine neden oldu. Avşar Türkleri nin lideri Nadir Şah, tahttan indirdiği Şah Tahmasb ın yerine küçük yaştaki oğlu Abbas ı geçirdi ve yeni şaha vekil olarak yönetimi ele geçirdi. Yeniden başlayan savaş sonunda İstanbul Antlaşması imzalandı (1736). Nadir Şah ın yönetimi ele geçirmesinden sonra İran da hanedan değişiklği oldu ve Safevi Hanedanı sona erdi. Nadir Şah döneminde İran güçlendi ve 1743 yılında Osmanlı - İran savaşları başladı. Bu savaşlar sonunda taraflar arasında Kerden adı verilen ve Kasrışirin Antlaşması nın şartlarını içeren son Osmanlı - İran Antlaşması imzalandı (1746). İran ın saldırısıyla 1776 yılında savaş yeniden başladıysa da İran, 1779 yılında işgal ettiği yerlerden çekildi. Bu savaşlarda her iki devlet de başarılı olamadığı gibi boş yere güç kaybına uğradılar yılında yapılan Kasrı- şirin Antlaşması yla belirlenen sınırlar günümüzde de büyük ölçüde geçerliliğini korumaktadır. (1724). İstanbul Antlaşması na göre İran ın Kaf- 5) Azerbaycan da Rus İşgali kasya toprakları, Rusya ve Osmanlı Devleti arasında paylaşıldı. Rusya, Azerbaycan topraklarını işgal etti. İran ın, İstanbul Antlaşması ile yapılan paylaşımı kabul etmek istememesi sonucunda Osmanlı Devleti yle arasındaki savaşlar aralıklı olarak 1779 yılına kadar devam etti. Avşar Türkmenlerinden Nadir Şah ın İran da yönetimin ele geçmesi İran ın yeniden güçlenmesını sağladı. Rusya, Azerbaycan topraklarını yeniden İran a bırakmak zorunda kaldı. Nadir Şah ın ölümünden sonra zaten birlikten mahrum bırakılmış olan Azeri Türkleri Şirvan İlisu, Şeki, Taliş, Karabağ, Kuba, Gence, Revan Nahçıvan ve Bakü Hanlıkla- 116

7 rını kurarak bağımsız küçük devletler durumuna gelmişlerdir. Fakat onların bu parçalanmış hali düşmanlarının işgal isteklerini uyandırmıştır. Tehditle karşılaşan Azerbaycan Hanlıkları mektuplar göndererek Osmanlı Devleti ne bağlılıklarını bildirdiler, Bu dönemde Osmanlı devlet adamları Azerbaycan ve Dağıstan ı da egemenlik altına almak istemişler fakat başarılı olamamışlardı, Gürcistan üzerinden Azerbaycan a egemen olmak isteyen Rusya bunu başaramayınca, Osmanlı ve İran Devletleri nin iç sorunlarıyla uğraşmalarını fırsat bilerek Azerbaycan ı işgale girişmiştir, Rusların Azerbaycan ı işgalini engelleyemeyen Osmanlı Devleti Avrupa başkentlerine gönderilen elçilerin en önemli görevleri Avrupa da meydana gelen siyasi, sosyal, kültürel ve bilimsel gelişmeleri yakından izlemek ve bu konularda Osmanlı Devleti nin merkezine bilgi aktarımında bulunmaktı. Avrupa ya giden elçilerin siyasi ve kültürel gözlemleri daha sonra Osmanlı Devleti nde yapılan ıslahat hareketlerinde etkili olmuştur. Paris elçisi Yirmi Sekiz Mehmet Çelebi, izlenimlerini Sefaretname adlı eserinde toplamış ve bu eser Osmanlı Devleti nin Batı ya açılan ilk penceresi olarak değerlendirilmiştir. Damat İbrahim Paşa Bilgi Köşesi Osmanlı Matbaasının Kurulması Fransa ya elçi olarak gönderilen Yirmisekiz Çelebi Mehmet Efendi, oğlu Sait Efendi yi de beraberinde Paris e gö- ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ ve İran, yakınlaşma politikasına yönelmiş- türmüştü. Sait Efendi, tir, Rusya nın güneye inerek İngiltere nin sömürgelerini tehdit etmesi ihtimaline karşı İngiltere; Osmanlı ve İran devletlerini Rusya ya karşı destekleme yoluna gitmiştir. 6) III. AHMET DÖNEMİ ISLAHATLARI Damat İbrahim Paşa nın, sadrazamlık yaptığı yılları arasında yaşanan, Avrupa devletleri ile barış siyasetinin sürdüğü bu döneme Lale Devri denir. Bu dönem adını sonradan lalenin ve lale motiflerinin moda olmasından aldı. Lale Devri nde diplomasi, bilim, sanat ve eğitim alanında yaşanan gelişmelerin yanında; Osmanlı Devleti nde özellikle başkent İstanbul merkezli olmak üzere eğlence hayatı yaygınlaşmıştır. Osmanlılar, Avrupa devletlerini daha yakından tanımak amacıyla, XVIII. yüzyılda Viya- İbrahim Paşa, doğduğu Muşkara Köyü nü imar ederek köye Nevşehir adını verdi. İstanbul a gelerek sarayda çeşitli görevlerde bulundu. Zeka ve bilgisiyle kısa sürede yükselen lbrahirn Paşa, III. Ahmet in kızı Fatma Sultan ile evlenerek damat unvanını aldı. Bundan sonra yönetimdeki etkisini artıran Damat lbrahim Paşa, 1718 de sadrazamlığa getirildi. Damat İbrahım Paşa, Osmanlı Devleti ni eski gücüne kavuşturmak için Avrupa dan esinlenerek çeşitli ıslahatlar gerçekleştirdi. Bu ıslahatlar, Lale Devri olarak anılan dönemde yapılmıştır. Lale Devri, bir yönüyle zevk ve eğlence, bir yönüyle de pek çok yeniliğin gerçekleştirildiği bir dönem olmuştur. Lale Devri nde yönetimde bulunan Padişah III. Ahmet, önceki padi- şahların aksine, Avrupa devletlerinde yapılan yenilikleri merak ederek Avrupa ile ilişkilere başladı. Damat İbrahim Paşa bu konuda padişa- Avrupa da gördüğü matbaanın kültürel önemini kavramış ve İstanbul a döndüğünde İbrahim Müteferrika ile birlikte Osmanlı ülkesindeki ilk Türk matbaasını kurmuştur. (1727). (Osmanlı Devleti nde ilk matbaa, II. Bayezid döneminde gayrimüslimler tarafından İstanbul da kurulmuştu.) Şeyhülislamın fetvası ve padişahın fermanıyla kurulan Osmanlı matbaasında basılan ilk kitap Vankulu adı verilen bir sözlüktür. Sırasıyla Cihannüma ve Naima Tarihi dir. na, Paris, Varşova, Moskova gibi önemli ha destek verdi. Damat İbrahirn Paşa, Patrona başkentlere ilk defa geçici elçiler gönderdi. Halil İsyanı ndan sonra öldürüldü. 117

8 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi Notlar YiRMİ SEKİZ MEHMET ÇELEBİ Edirne de doğmuştur. Gençliğinde Yeniçeri Ocağına girmiş, ocağın 28. ortasında kayıtlı bulunduğu için Yirmi Sekiz Çelebi Mehmet Efendi olarak tanınmıştır. Yeniçerilik teşkilatında hızla yükselmiş, kısa sürede yeniçeri efendisi, ardından darphane nazırı ve üçüncü defterdar olmuştur. Çelebi Mehmet Efendi, hacmi küçük ancak yazıldığı dönem ve anlatılmak istenen şey bakımdan büyük bir yeri olan Sefaretname adlı eseri ile tanınan bir Osmanlı elçisidir. Çelebi Mehmet Efendi aynı zamanda Osmanlı Devleti nin Fransa ya gönderdiği ilk elçidir yılının Mart ayından Temmuz sonuna kadar Fransa da kalmıştır. Bu ülkede kaldığı sürede padişahlar gibi görkemli bir şekilde ağırlanmıştır. Sokakları dolduran Fransız halkı da Yirmisekiz Mehmet Çelebi nin Paris e girişini coşkuyla ve hayretle karşılamıştır. Yirmi Sekiz Mehmet Çelebi ve Osmanlı heyeti, Paris te, bulunduğu süre içerisinde birçok İBRAHiM MÜTEFERRiKA İbrahim Müteferrika, 1674 yılında Macaristan da doğdu. Protestan bir Macar ailesinin oğlu olan İbrahim Müteferrika ilahiyat öğrenimi gördüğü sırada Türklere esir düştü. İstanbul a getirildi ve Müslüman oldu. Osmanlı Devleti nde müteferrikalık (vezirlerin emirlerini ilgililere duyurma görevi) yaptı. Dil bilmesinden dolayı başka devletlerle olan müzakere heyetlerinde bulundu. Macaristan daki öğrenimi sırasında basım işlerini de öğrenmiş bulunduğundan bir matbaa kurmayı amaç edindi yılları arasında matbaayı kurdu. törene katılmış ve pek çok yer gezdirilmiştir. Paris in önemli saraylarına, kalelerine, kiliselerinden başka resim atölyelerine ka- Osmanlı Devleti nin ilgisini Batı dünyasına çeken İbrahim Müteferrika yazmış olduğu ve kendi matbaasında bastığı Usulü I-Hikem fi dar giderek dönemin büyük ressam ve gra- Nizamü I-Ümem adlı eserinde, Osmanlı idari vürcülerin konusu olmuşlar, bazı matbaa ve fabrikaları da gezmişlerdir. zümresinde ve toplum katında yeniden yapılanmayı öngörmektedir. Osmanlı ordusunun düşman karşısındaki yenilgilerinin Avrupalı- ların harp tekniklerindeki ilerlemeleri ve akla dayalı idarelerinden kaynaklandığını belirtirken, Batı nın savaşlardaki üstünlüğünün ne- denlerini göstermekte ve Avrupa Uygarlığı nı Osmanlı yönetimine anlatmaktadır. İbrahim Müteferrika nın bastığı ilmi eserlerin en önemlisi Katip Çelebi nin Cihannüma sıdır. Lale Devri : Sadabad da Av Sahnesi ilk Türk matbaasının bastığı kitaplar ile özellikle tıp ve bilimsel yayınlar Batı da ilgi uyandırmıştır. 118

9 Patrona Halil İsyanı (1730) Lale Devri nde İran savaşlarında başarısızlıklar yaşanırken, halk savaşın getirdiği ağır vergiler ve pahalılık altında eziliyordu. Bu durum yeniçerilerin ve esnafın Patrona Bilgi Köşesi ÜNİTE 4 Lale Devri nde Doğu ve Batı dan çeşitli eserlerin tercüme edilmesini sağlamak amacıyla Tercüme Encümenliği kuruldu. Tercüme edilen eserler matbaada çoğaltılarak basıldı. Bu durum yeni gelişmelerin yakından izlenmesini ve kültür hayatının canlanmasını sağladı. III. Ahmet Dönemi ndeki Diğer Yenilikler Kağıt, kumaş ve çini imâlathaneleri açıldı. İstanbul da çıkan yangınları söndürmek için yeniçerilerden bir itfaiye bölüğü oluşturuldu. Osmanlı ülkesinde sağlık alanında ilk kez çiçek aşısı uygulanmıştır. Düşünce yaşamını geliştirmek amacıyla bir tercüme kurul oluşturulmuş, çeşitli eserler Türkçe ye tercüme edilmiş, kütüphaneler açılmış, yazar ve şairler korunup desteklendi. Batının etkisiyle sivil mimari gelişmiştir. Bu dönemin en önemli eserlerinden biri III. Ahmet Çeşmesi ydi. Lale Devri sanatçıları mimarlıkta, musikide, edebiyatta çok güzel eserler vermişlerdir. Lale Halil önderliğinde isyan etmelerine neden oldu. Patrona Halil İsyanı nın çıkmasında yapılan düzeltimlerden çok zevk ve eğlenceye duyulan tepkiler etkili olmuştur. isyan sonucunda Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öldürülmüş,iii. Ahmet tahttan indirilerek yerine I. Mahmut tahta çıkarılmıştır (1730). AVRUPA DA DÜŞÜNCE VE EKONOMi ALANıNDAKi GELİŞMELER A) AVRUPA DA DÜŞÜNCE ALANıNDAKi GELİŞMELER Skolastik düşünce: Orta Çağ Avrupası nın dinsel kaynaklı dogmatik düşünce anlayışıdır. Bu düşünce tarzına göre kilisenin öğretileri mutlak doğrudur ve değiştirilemez. Deney ve gözlem yasaktır. Skolastik düşünce Avrupa da bilim ve düşünce hayatının gelişmesini engellemiştir. Doğmatizm: Otoritelerce ileri sürülen düşünce ve ilkeleri değişmez kurallar olarak kabul eden görüş. Aydınlanma: Aklın, bilimin ve özgür düşüncenin önündeki engelleri kaldıran düşünce şekline Aydınlanma denir. XVII. ve XVIII. yüzyıllarda felsefe ve bilim alanındaki gelişmeler, Avrupa nın Aydınlanma Çağı na girmesine ortam hazırlamıştır. Materyalizm: Maddecilik. Her şeyin madde veya maddi olduğunu savunan düşünce. Avrupa da XV. ve XVI. yüzyıllarda meydana gelen Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Re- Matbaanın, Kültür yaşamının canlanması Avrupa daki siyasal ve askeri gelişmelerin neden ve sonuçlarının öğrenilmesi Yenileşme hareketlerinin gelişmesi Avrupa ile kültür, sanat, bilim vb. alanlarda etkileşimin artması Kitapların okunaklı ve doğru yayınlanması Kitap ve gazetelerin ucuzlaması Osmanlı kültürünün yaygınlaşması gibi gelişmeleri kolaylaştırıcı etkisi olmuştur. XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Devri nden itibaren özellikle saray ve yüksek ta- form hareketleri; XVII.ve XVIII. yüzyıllarda baka mensupları arasında, Batılılaşmaya yönelik Avrupa nın ekonomik, sosyal, siyasal, kül- büyük bir eğilim başladı. Batı ürünleri, süs eşyaları türel, bilimsel, sanatsal, dinsel ve düşünce ve sanat eserleri Osmanlı ülkesine girdi. Bu dö- alanlarında önemli değişme ve gelişmelere nem Patrona Halil İsyanı yla sona ermiştir (1730). ortam hazırlamıştır. 119

10 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi Notlar Bu gelişmeler sonucunda Avrupa da XVII. yüzyılda Akıl Çağı, XVIII. yüzyılda Aydınlanma Dönemi ortaya çıkmıştır. Avrupa, Coğrafi Keşiflerle ekonomik yönden zenginleşti, birçok yanlış inanış önemini kaybetti ve yeni bir dönemin başlangıcının adımları atıldı. Rönesans hareketiyle birlikte kilise kurumu ve soyluların desteklediği skolastik düşünce zayıfladı ve modern düşüncenin temelleri atıldı. Reform hareketleri ise kilise kurumu karşısında düşüncenin özgürlüğünü savunarak modern düşüncenin gelişmesine katkıda bulundu. Bunun sonucunda skolastik düşünce sistemi yıkıldı, bilgiye ulaşmada ve bilgiyi kullanmada akıl, deney ve gözlem yöntemi ortaya çıktı. Aydınlanmacılardan Bazı Görüşler İngiltere ve Avrupa da Aydınlanma Felsefesi ni başlatan John Locke ( ), Bilginin ancak deneyle kazanılabileceğini, insan düşüncesinin özgür, davranışiarının akla uygun olması, kültürün tüm alanlarda tam anlamıyla serbest olması fikrini savunmuştur. Jean-Jacques Rousseau ( ), İnsan önce insan olmalı, ondan sonra herhangi bir mesleğin insanı olmalıdır. Çocuk belirli bir meslek için değil, insan olmak için eğitilmelidir. Eğitimde sadece çocuğun aklına hitap edilmemeli, deney ve yaşantılarla da desteklenmelidir. demiştir. Aydınlanmacı düşünürler, insan ile ilgili ne varsa; doğa, insan, akıl, din, tanrı, bilim gibi kavramları akıl, deney ve gözlem yoluyla yeniden tanımlama yoluna gittiler. Felsefelerini İnsanın kendi aklını kullanmaya başlaması olarak tanımlayan Aydınlanmacı düşünürler; akıllarıyla kavrayamadıkları, deney ve gözlem yoluyla ispat edemedikleri (kanıtlayamadıkları) bilgileri reddetme yoluna gittiler. Bununla birlikte Aydınlanmacı düşünürler arasında her konuda düşünce birliği sağlanamamıştır. Bazı Aydınlanmacı düşünürler Hristiyanlık öğretisine bağlı kalırken, bazıları da evrendeki her şeyin maddeye dayalı olduğunu savunan materyalizmi benimsemişlerdir. Aydınlanmacı düşünürler; Akıl, deney ve gözlemi ön plana çıkararak Avrupa da bilim ve teknolojik gelişmelerin önünü açtılar. Fizik, kimya, astronomi ve tıp gibi birçok alanda buluşlar gerçekleştirdiler insanın hayatını kolaylaştıran gelişmelere katkıda bulundular. XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Avrupa nın eşitsizlik üzerine kurulu toplumsal yapısını mutlakiyet anlayışına dayalı siyasi yaşamını yazılarıyla eleştirdiler. Aydınlanmacı düşünürlerin yazıları halkın toplumsal ve siyasi konularda bilinçlenmesine ve Avrupa da ihtilallerin çıkmasına neden oldu. Bu gelişmeler; Avrupa da eşitlik esasına dayalı toplumsal yapının, siyasi alanda ise parlamenter sistemin ve demokrasinin gelişmesine zemin hazırlamıştır. Avrupa daki siyasal hareketlenmeler sonucunda mutlakiyet yönetimleri yıkıldı, meşrutiyet ve demokrasiye dayalı yönetim biçimleri ortaya çıktı. Kilisenin devlet ve toplum üzerindeki etkisi zayıflayarak yönetimde din ve vicdan özgürlüğünü sağlamayı amaçlayan laiklik anlayışı gelişti. Aydınlanmacı düşünürlerin yazılarıyla yaygınlaştırdığı özgürlükçü düşünceler Amerika Birleşik Devletleri nin kuruluşunda ve Fransız ihtilali nin çıkışında etkili oldu. 120

11 Mutlakiyet: Kralın devlet yönetimine tek başına egemen olduğu rejimdir. Bütün yetkileri kendisinde toplayan kral, hiçbir kurum ve kişiye karşı sorumlu değildir. Parlamento: Yasama, devlet bütçesini çıkarma ve hükümeti denetleme amaçlarıyla kurulan, üyeleri halk tarafından belirli bir süreliğine seçilen siyasal organa parlamento denir. Meşruti monarşi: Kralların yetkilerini anayasa ile kullanabildiği ve ülkeyi halkın temsilcilerinden oluşan bir parlamento (meclis) ile birlikte yönettiği devlet şekline meşruti monarşl/meşruti krallık denir. Kapitalizm: Bu sistemde devletin ekonomiye müdahalesi yoktur. Ülkede ekonomik faaliyetler serbesttir. B) EKONOMİK ALANDA GELİŞME Akılcı ve Aydınlanmacı düşünürlerin etkisiyle Avrupa da bilimsel, siyasi ve toplumsal alanda görülen değişim, ekonomik gelişmeleri de etkilemiştir. Bilimsel alandaki gelişmeler, kol gücüne dayalı üretimden makine gücüne dayalı üretim biçimine geçilmesine ortam hazırlanmıştır. Sanayi İnkılabı (Devrimi) adı verilen üretim alanındaki değişim, Avrupa da işçi sınıfı ve işçi hakları kavramlarının ortaya çıkmasına neden oldu. işçi ve işveren (burjuva) sınıflarının çıkar çatışmalarına çözüm amaçlı olarak Aydınlanmacı düşünürler tarafından kapitalizm, liberalizm, sosyalizm ve komünizm gibi ekonomik ve siyasi akımlar ortaya çıkmıştır. XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Avrupa da ortaya çıkan düşünce akımları günümüz düşünce dünyasında da büyük ölçüde devam etmektedir. Bilgi Köşesi I. MAHMUT Annesi : Saliha Sultan ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Komünizm: Sanayi Devrimi nden sonra işçi sınıfının sömürülmesine karşı çıkan bir akımdır. Komünizmde; özel mülkiyet yoktur, tek parti ve proleterya nın siyasi görüşü vardır, herşey halk adına devletin denetiminde olup katı bir devletçilik anlayışı egemendir. C) AVRUPA DA SANAYi İNKlLABI (DEVRİMİ) Üretim faaliyetlerinde kol gücünün yerini, makine gücünün alması demek olan Sanayi İnkılabı, fen bilimlerindeki buluşların üretim alanına uygulanmasıyla XVIII. yüzyılda İngiltere de başladı (1750). Babası : II. Mustafa Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : Çocukluğu ve gençliği sarayda geçti. Babası öl- Liberalizm: Kişi özgürlüklerinin, her alan- düğü zaman yedi yaşında idi. On- da olabildiğince az sınırlanması. Ekonomik Sanayi İnkılabı nın İngiltere de ortaya çıkma- dan sonraki yaşamını III. Ahmet liberalizm, ekonomi alanında kişilerin tam özgürlüğüdür. Siyasal liberalizm ise, siyasal etkinlikler için kişilere tüm özgürlükleri ni tanınmasıdır. Sosyalizm: Aydınlanmanın, Fransız Devrimi nin liberal ve eşitlikçi ideallerin ve endüstrileşme sürecinin ürünü olup, sömüren sınıf ya da sınıfları tasfiye ederek, insanın insan tarafından istismar edilmesinin önüne geçmeyi, toplumda bireyler arasında karşılıklı bir iş birliği ve yardımlaşmayı kurmayı amaçlayan ve üretim araçlarının ortak mülkiyetiyle belirlenen toplumsal sistemdir. sında; Araştırma ve özgür düşünce ortamının olması Yönetimde merkezi otoritenin benimsenmesi Sanayileşmenin temel hammaddeleri demir ve kömür gibi madenlerin ülkede bol miktarda bulunması Büyük sömürgelerinin, ham madde ve pazar imkanlarının geniş olması etkili olmuştur. Avrupa da Sanayi İnkılabı nın başlamasında, Rönesans hareketinin bilim ve teknoloji alanındaki gelişmeleri hızlandırması XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Aydınlanmacı düşüncenin etkisiyle bilimsel araştırmalarda akıl, deney ve gözleme ağırlık verilmesi Bilim alanında gerçekleştirilen buluşların alet yapımıyla teknolojiye dönüştürülmesi geliş- Devri nde geçirdi. Amcası olan padişahtan anlayış ve iyi davranışlar gördü. Ayaklanmacılara ve isteklerine karşı çıkacak irade gösteremediği için devlet yönetimi uzun süre, ehliyetsiz zorbaların elinde kaldı. II. Mustafa, düşünüş ve eylemleri açısından normaldi. Musikiyi sever besteci, şairdi, mühür kazıcı, hattat ve satrançcı idi. meleri etkili olmuştur. 121

12 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi Güler yüzlü, ciddi, reformcuydu, çocuğu yoktu. Tophanedeki Tophane Çeşmesi ni yaptırdı. Yaptırmaya başladığı cami kendi zamanında bitmediği için ondan sonra padişahlığa gelen III. Osman tarafından tamamlanmış ve Nur Osmani adını almıştır. I. Mahmut 1754 yılında hasta olarak gittiği cuma namazı merasiminden dönüşte saraya girerken at üstünde öldü. Mezarı Yenicami yanındaki Turhan Sultan a ait 45 sandukalı büyük türbededir. Dokuma Fabrikası Sanayi İnkılabı nın Sonuçları Sanayi İnkılabı, XIX. yüzyılda dünya dengelerini etkilemeye başlamış, sanayileşen Avrupa devletleri, dünya politikasında ağırlık kazanmıştır. Demir yolları kurulmuş ve buharlı gemilerle ulaşım sistemi gelişmiştir. Avrupalılar, büyük sermayeli şirketler kurarak bankacılık sistemini geliştirmişlerdir. Sanayileşme, tarımsal üretimin artmasına ve tarımda çalışan iş gücü fazlasının fabrikalara kaymasına neden olmuştur. Ekonomide tarımsal üretimin yerini, sanayinin alması iç göçe neden olmuş ve bu durum şehirlerdeki nüfusu artırmıştır. İşçi sınıfı ve işçi hakları kavramı ortaya çıkmış, Avrupa da işçi haklarına yönelik iç karışık- Devleti, XVIII. yüzyılda siyasi baskısını hissettiği Batılı devletlerin XiX. yüzyılda ise ekonomik işgaline uğradı. Avrupa devletleri, Osmanlı Devleti nin zayıf durumundan yararlanarak ticari ayrıcalıklar elde ettiler ve Osmanlı topraklarını açık pazar olarak kullanmaya başladılar. Avrupa da Sömürgeciliğin Gelişimi Sömürgecilik: Büyük devletlerin, gelişmemiş ülkeleri ve ulusları siyasi ve ekonomik olarak himayelerine (korumalarına) almaları ile bu bölgelerin yer altı, yer üstü kaynaklarını istedikleri gibi kullanmalarına denir. Avrupa devletleri, Coğrafi Keşifler den sonra Uzak Doğu nun zenginliklerini ülkelerine taşıyarak sömürgeler kurdular. Sanayi İnkılabı, XIX. yüzyılda Avrupa da hammadde, pazar ve ucuz iş gücü ihtiyacını artırdı. Bu durum, sömürgecilik faaliyetlerinin dünyada yaygınlaşmasına neden olmuştur. Sanayi İnkılabı ile ekonomik olarak gelişen Avrupa devletleri, silah sanayilerini geliştirdiler. Avrupalılar savaş gemileri ve makineli tüfekleri sayesinde önemli bir savaş gücüne ulaştılar. Bu güce karşı direnemeyen Afrika Kıtası ndaki bir çok ülke ile Asya da Hindistan ve Çin gibi ülkelerde Avrupa devletlerinin denetimi altına girdiler. lıklar yaşanmıştır. Bu gelişmeler sonucunda Avrupa da işçi haklarına yönelik düzen- RUSYA NIN GENİŞLEME POLİTİKASI VE lemeler yapılmıştır. OSMANLI - RUS İLİŞKİLERİ Sanayi İnkılabı, Osmanlı ekonomisini olumsuz yönde etkilemiş, Osmanlı Devleti yle Avrupa devletleri arasındaki güç dengesi Osmanlılar aleyhine bozulmuştur. İngiltere nin fabrikalarda işlediği dokumaların Osmanlı pazarlarına girmesi, Osmanlı dokuma tezgahlarının kapanmasına yol açtı. Osmanlı 1689 yılında tahta geçen Çar I. Petro, Rusya yı Avrupa devleti haline getirmeyi hedefliyordu. Rusya nın hedeflerini büyüten I. Petro, sıcak denizlere açılmayı ülke politikası haline getirmiştir. Slavları ve Ortodoksları birleştirme fikri de bu hedeflere ulaşmada bir araç olarak kullanılacaktı. 122

13 Rusya nın sıcak denizlere kısa yoldan ulaşabilmesi için Osmanlı Devleti nin elindeki Kırım a, Lehistan a, BalkanIara hatta İstanbul Boğazı na sahip olması gerekiyordu. Osmanlı Devleti nin gerilemeye başladığı dönemde Rusya yükselişe geçti. XVIII. yüzyılda Osmanlı - Rus çıkarları Balkan, Kırım ve Kafkasya toprakları üzerinde çatışmıştır. Rusya, Balkanlara inebilmek için Lehistan üzerinde denetim kurmaya çalışmış, Karadeniz e inmek için de Kırım ı almaya çalışmıştır. Rusya, gücünü artırmak için Kırım ı ele geçirme konusunu önemsiyordu. Osmanlı Devleti nin güvenliği için detürk ve Müslüman olan Kırım büyük öneme sahipti. Osmanlı Devleti ne bağlı olan Kırım Hanlığı, Rusya ve Orta Avrupa devletlerine karşı tampon bölge konumundaydı.kırım ve Lehistan ın güvenliği Osmanlı Devleti nin güvenliği demekti. Bu yüzden Osmanlı Devleti iki bölge konusunda hassas davranmış, özellikle İstanbul un kapısı durumundaki Kınm ı kaybetmemek için savaşmaktan çekinmemiştir. Savaş sırasında, Rusların, Kırım kuvvetlerine karşı yenilgi alması İsveç in, Osmanlı Devleti nin yanında savaşa girme hazırlıkları yapması gibi gelişmeler Rusları barışa zorlamıştır. Osmanlı Devleti nin, savaşta üstün bir durumda olduğu sırada Fransa nın ara buluculuğunda Avusturya ve Rusya ile ayrı ayrı Belgrad Antlaşması imzalandı (1739). Avusturya ile imzalanan antlaşma 23 maddeden, Rusya ile imzalanan antlaşma da 15 maddeden oluşmaktadır. Bu antlaşmalara göre, Avusturya, Pasarofça Antlaşması ile aldığı Belgrad ı geri verdi. Azak Kalesi yıkılmak şartıyla Ruslara bırakıldı. Rusya, Karadeniz de hiçbir ticaret ve savaş gemisi bulundurmayacak, savaşta aldığı yerleri geri verecekti. Bilgi Köşesi XX. yüzyılın başlarına gelindiğinde dünyanın %85 e yakını Avrupa devletlerinin sömürgesi durumuna gelmişti. Sömürgeci devletler kolonilerinde limanlar, demir yolları, telgraf sistemleri ve kentler inşa ettiler. Bütün bunlar, sömürge durumuna düşü- ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Rus - Avusturya ittifakı ile Osmanlı Devleti Arasındaki Savaşlar ( ) Rusların XVIII. yüzyılda, Belgrad Antlaşması Osmanlı Devleti nin batıda imzaladığı son kazançlı antlaşmadır. rülen ulusların yaşamları ve soyulan varlıkları karşılığında gerçekleştirilmiştir. Lehistan ın iç işlerine karışması Sınır olaylarını gerekçe göstererek 1736 da Osmanlı Devleti ne bağlı olan Kırım ı işgal etmeleri sonucunda Osmanlı - Rus ilişkileri bozulmuştur. Bu gelişmeler üzerine padişah I. Mahmut ( ) döneminde Rusya ya savaş açdı. Rusya ve Avusturya savaş öncesinde ittifak antlaşması yaptıkları için Osmanlı Devleti ne karşı birlikte hareket ettiler. Bu ittifaka göre; Rusya, Kırım ı, Avusturya, Sırbistan ve Bosna - Hersek i alarak Osmanlı topraklarını paylaşacaktı. Bu antlaşmalarla, Karadeniz in Osmanlı Devleti ne ait olduğunu belirten son antlaşma imzalanmıştır. Belgrad ın alınması ile Osmanlı Devleti nin Orta Avrupa ya açılan kapısı yeniden ele geçirilmiştir. Rusların, Boğazları tehdidi bir süre için de olsa engellenmiştir. Osmanlı Devleti, XVIII.. yüzyılda Batı da en kazançlı antlaşmayı imzalamış ve Avrupa da uzun süren barış dönemi başlamıştır. Ruslar savaş sırasında, Prut Antlaşması ile Osmanlılara verdikleri Azak ı geri aldılar ve Osmanlı Devleti yle savaşan İran a da destek verdiler. Üç cephede birden savaşan Osmanlı Devleti önemli başarılar elde etti. Antlaşmaların imzalanmasında arabuluculuk yapan Fransa, ekonomik çıkarlarını genişletmiştir yılında Osmanlı Devleti yle yapılan bir antlaşma ile Fransa ya verilen kapitülasyonlar sürekli hale getirilmiştir. 123

14 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi III. OSMAN Annesi : Şehsuvar Sultan Babası : II. Mustafa Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : Çocuksuz, bütün yaşamını sarayda geçiren, kadınlardan nefret eden biraz dekolte giyen, ince yaşmak örtünen kadınları boğdurarak denize attıran, kaba, çirkin, dejenere, psikolojik ve fizyolojik bozuklukları olan giysi değiştirir gibi sadrazam değiştiren irade ve istikrar gösteremiyen bir padişahtır. Cülus bahşişini en fazla veren padişahlardandır. Padişahlığının ilk yıllarında Haliç in donması bazı yerlere dört beş metre yüksekli KAPiTÜLASYONLARI Belgrad Antlaşması nın imzalanmasında ara buluculuk yapan Fransa, Kudüs teki Katolik Hristiyanlara ait kutsal yerlerin yönetimini aldı. Kanuni Dönemi nde (1535) padişahların saltanatı süresince geçerli olan kapitülasyonların 1740 ta yapılan antlaşma ile sürekli hale getirilmesini sağladı Kapitülasyonları sürekli değildi ve Osmanlı Devleti güçlü olduğu için kendi lehine önemli kazanımlar sağlıyordu Kapitülasyonları sürekli olarak verilmiş ve zayıflayan Osmanlı ekonomisinin zor duruma düşmesinde önemli rol oynamıştır. Sanayi İnkılabı nı gerçekleştiremeyen Osmanlı Devleti nin zenginlik kaynaklarından faydalanmak isteyen Avrupalılar, kapitülasyonlara ve Osmanlı Devleti ile yaptıkları antlaşmalara dayanarak Osmanlı ekonomisinin çökmesinde etkili oldular. Lehistan Sorunu ve Osmanlı - Rus Savaşı ( ) Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Belgrad Antlaşması ile sağlanan barış dönemi 1768 yılına kadar devam etti. Kırım ı ve Kafkasya yı alma politikalarını gerçekleştirmek istiyordu. Çariçe bu amaçlarını gerçekleştirmek için Lehistan ın iç işlerine karışmaya başladı. Bu arada Rusya nın, ölen Lehistan kralının yerine kendi adayını kral seçtirmesi üzerine Leh milliyetçileri ayaklandılar. Ancak Ruslar karşısında başarılı olamayınca Osmanlı ülkesine sığındılar. Bunları izleyen Rusların Osmanlı topraklarına girip Lehlerle birlikte Türkleri de öldürmesi üzerine Rusya ya savaş açıldı (1768). Osmanlı orduları bu savaşta Rusların ilerleyişine engel olamadı. Ruslar bir taraftan Kırım ı işgal ederken öbür taraftan Eflak ve Boğdan ı ele geçirdiler. Baltık Denizi ndeki Rus donanması, Atlas Okyanusu ve Cebelitarık Boğazı nı geçerek Akdeniz e girdi ve Mora daki Rumları isyana teşvik etti. Osmanlı Devleti nin, Mora da çıkan ayaklanmayı bastırması üzerine Ruslar Çeşme Limanı nda bulunan Osmanlı donanmasını yaktılar (1770 Çeşme Baskını) Bu gelişmeler karşısında Padişah I. Abdülhamit barış istemek zorunda kaldı ve Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı (1774) Osmanlı - Rus Savaşı sırasında ABD deki koloniler İngiltere ye karşı bağımsızlık mücadelesi başlatmıştı. Fransa, kolonilere destek verdiği için İngiltere ile arasında savaş çıkmıştı. Bu durum Avrupa nın büyük devletlerinin kendi sorunları yüzünden Rusya nın tehlikeli bir şekilde genişlemesine müdahale etmelerini engellemiştir. Bu da Osmanlı Devleti nin, Rusya ya karşı İngiltere ve Fransa dan destek alma yolunu kapatmıştır. Ancak Rusların Balkan topraklarında ilerlemesi Avusturya ve Prusya yı endişelendirdi. Bu iki ülkenin araya girmesi sonucunda Rusya ile Osmanlı arasında Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı (1774). ğinde kar yağması, büyük ve pek Ancak bu dönemde Çariçe II. Katerina, Karadeniz de donanma bulundurma ve Boğazlardan geçerek Akdeniz e inme Balkanlarda Rusya ya bağlı devletler kurma Küçük Kaynarca Antıaşması ve Önemi Kırım Hanlığı bağımsız bir devlet olacak; sadece dini konularda Osmanlı halifesine bağlı kalacaktır. 124

15 Osmanlı Devleti, ilk defa halkı tamamen Türk ve Müslüman olan bir toprağı kaybetmiştir. Kırım a egemen olmak isteyen Rusya, önemli bir fırsat yakalamış ve Karadeniz de etkinliğinin artmasına ortam hazırlamıştır. Osmanlı Devleti siyasal ilişkilerde ilk defa halifeliğin dinsel gücünden yararlanmıştır. Böylece, Kırım ile dini ve kültürel bağların devam ettirilmesi amaçlanmıştır. Kabartay Arazisi, Azak Kalesi ve çevresi Ruslara verilecek, iki devlet arasındaki sınır Buğ Nehri olacaktır. Rusya, Osmanlı ülkesinde istediği yerlerde konsolosluk açabilecek ve İstanbul da sürekli elçi bulundurabilecektir. Rusya nın, Osmanlı Devleti nin iç işlerine karışmasına ortam hazırlanmıştır. hale gelmiştir. Osmanlı ülkesi, Rusya nın etkisine açık Osmanlı ülkesinde, yaşayan Ortodoksiarın isteklerini doğrudan Rusya ya iletme olanağı doğmuştur. Rusya, Karadeniz ve Akdeniz deki Türk sularında serbestçe ticaret yapabilecek ve Fransa ile İngiltere ye tanınan kapitülasyonlardan gecikmeli de olsa yararlanacaktır. Karadeniz, Türk gölü olma özelliğini kaybetmiştir. Rusya, tarihinde ilk defa Boğazları geçerek sıcak denizlere ulaşma imkanı elde etmiştir. Rusya ilk kez kapitülasyonlardan yararlanmaya başlamıştır. Osmanlı Devleti, Rusya ya savaş tazminatı ödeyecektir. Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez savaş tazminatı ödemek zorunda kalmıştır. Rusya savaşta işgal ettiği Eflak, Boğdan, Besarabya ve Akdeniz Adaları nı Osmanlı Devletl ne geri verecektir. Rus Hrlstiyanları ve rahlplerl, kutsal yerleri serbestçe ziyaret edebilecektir. Osmanlı Devleti nin XVIII. yüzyılda imzalamak zorunda kaldığı en ağır koşullu antlaşma olan Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlıca, İtalyanca ve Rusça olmak üzere üç dilde yazılmış ve antlaşmanın uygulanmasında sorun çıkması halinde ortak dil sayılan İtalyanca metne müracaat edilmesi kararlaştırılmıştır. Orijinal antlaşma metinlerinin hiçbirinde Ortodoks Hristiyanların himayesinin Ruslarla verildiğini belirten madde olmamasına karşın Ruslar, 1775 yılında antlaşmanın değiştirilmiş Fransızca metnine Ortodoks Hristiyanların Rusların himayesinde olduğunu belirten madde ekleyerek dünya kamuoyunda Osmanlı Devleti üzerinde baskı oluşturmaya çalıştılar. Osmanlı Devleti, bu antlaşma ile uluslararası siyasette büyük bir güç kaybına uğrarken Rusya güç kazanmıştır. Kırım ın Rusya ya Katılması Ruslar, Küçük Kaynarca Antlaşması ndan sonra Kırım ı ele geçirmek için propaganda başlattı. Kırım devlet adamları, Türk ve Rus yanlısı olarak ikiye ayrıldılar. Bu yüzden Kırım da milli birlik bozuldu. Kırım Hanı nın 1775 te hanlığı bırakmasından sonra Kırım da iç karışıklıkların çıkmasını bahane eden Ruslar, burayı işgal ederek Rus yanlısı olan Şahin Giray ın Kırım Hanı olmasını sağladılar (1777). Bilgi Köşesi çok yangın felaketlerinin yanısıra veba hastalığının çıkması karşısında etkisiz kalmıştır. Nurosmani Camisi ile Ahırkapı daki deniz fenerini yaptırmıştır de Şirinpençe hastalığından öldü. Mezarı İstanbul da Eminönü nde Yenicami arkasındaki büyük babaannesine ait 45 sandukalı Turhan Sultan Türbesi ndedir. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 125

16 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi III. MUSTAFA Annesi : Mihrişah Sultan Babası : III. Ahmed Küçük Kaynarca Antlaşması na aykırı olan bu durum karşısında Osmanlı Devleti savaş hazırlıklarına başladı. Ancak Fransa nın araya girmesiyle Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Aynalıkavak Tenkihnamesi (düzenlemesi) yapılarak sorun savaş yapılmadan çözüldü (1779). Buna göre, Rus ordusu Kırım dan çekildi. Osmanlı Devleti, Şahın Glray ın hanlığını onayladı. Bir süre sonra Şahin Giray ın Rus yanlısı politikalarından rahatsız olan Kırım halkı ayaklandı. Osmanlı topraklarını paylaşma konusunda Avusturya ile anlaşan Rusya, Kırım ı işgal ederek topraklarına kattığını ilan etti. Savaşacak durumda olmayan Osmanlı Devleti bu durumu kabullenmek zorunda kalmıştır (1783). İngiltere nin koyduğu vergileri ödemek istemeyen koloniler, İngiliz mallarını (bir gemi dolusu çayı) Boston da denize döktüler. Böylece Amerika daki İngiliz kolonilerinde ayaklanma başladı. Koloni temsilcileri 1774 yılında Filedelfiya da toplandılar. Temsilciler I. Filedelfiya Kongresi nden sonra İngiltere den, Kolonilerin onayı olmadan vergi alınmaması Ticareti engelleyici kanunlar konulmaması isteklerinde bulundular. isteklerinin reddedilmesi üzerine koloniler, II. Filedelfiya Kongresi ni topladılar (1776). Koloniler II. Filedelfiya Kongresi nde, Bağımsızlıklarını açıklayarak İngiltere ye savaş ilan ettiler. Toplanan ordunun komutanlığına General George Washington (Corc Vaşingtın) getirildi. İnsan Hakları Bildirisi ilan edildi. Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : On iki yaşına kadar babasının sarayında huzur içinde yaşamış iyi bir eğitim görmüştür. I. Mahmut Dönemi nde de sarayda ciddi bir sıkıntı yaşamamış III. Osman ın üç yıllık padişahlığı sırasında bir kaç kez zehirlenmekten kurtulmuş. III. Osman ın ölümü üzerine 1757 yılında 40 yaşında padişah olmuştur. III. Mustafa hasisti hazinede para biriktirirdi. Bu özelliği kimi zaman gülünç bir hal alıyordu. Örneğin İstanbul da su ziyan oluyor, odun kıtlaşıyor diye hamam yapılmasını yasak ediyordu, tutu- AMERİKA BİRLEŞİK DEVLETLERİ NİN KURULMASI VE FRANSIZ İHTİLALİ Amerika Birleşik Devletleri nin Kurulması Amerika nın keşfinden sonra İspanyollar, Portekizliler, Fransızlar ve İngilizler bu kıtada toprak sahibi oldular. İngilizler, Amerika daki topraklarını genişlettikten sonra Avrupa nın çeşitli ülkelerinden göçmenleri egemen olduğu topraklara yerleştirerek koloniler kurdular. XVIII. yüzyıl ortalarında bu kolonilerin sayısı 13 e yükseldi ve koloniler, Amerika Birleşik Devletleri nin temelini oluşturdular. İngilizlere bağlı olan bu koloniler, İngiliz kralının tayin ettiği bir vali tarafından yönetiliyor ve bir de meclisleri bulunuyordu. İngiltere nin kendilerine sömürge gibi davranmasından hoşlanmayan koloniler, Amerika yı yeni vatanları olarak kabul ediyorlardı Yedi Yıl Savaşları sonunda ekonomisi bozulan İngiltere, sömürge ve kolonilere yeni ve ağır vergiler koydu. - Filedelfiya Kongresi nde ilan edilen İnsan Hakları Bildirisi nde şunlar yer almıştır. - Bütün insanlar özgür doğarlar ve yaşarlar. - Devlet, ancak özgürlükleri korumak ve bunlardan herkesi eşit derecede yararlandırmak için vardır. - Bu özgürlüklere dokunan devlet, kendi varlık nedenini yitirir. - İngiltere hükümeti, Amerikalıların özgürlüklerini çiğneyerek onları kendisine bağlayan temel sözleşmeyi bozmuştur. Bu durumda serbest kalan Amerikan halkı, yeni bir hükümet kurmaya karar vermiştir. - Bu bildiri ile yönetim şekli olarak demokrasi benimsenmiştir. Koloniler, İngiltere ile yaptıkları bağımsızlık savaşında Fransa, İspanya ve Hollanda dan yardım alarak İngilizleri yendiler. İngiltere bu gelişmeler üzerine barış istemek zorunda kaldı ve taraflar arasında Versailles (Versay) Antlaşması imzalandı (1783). İngiltere bu antlaşmayla 13 koloninin bağımsızlığını tanımıştır. 126

17 Amerika kıtasındaki koloniler, bağımsız olduktan sonra, bazı siyasal düzenlemeler yaparak Amerika Birleşik Devletleri adı verilen federal bir devlet kurmuşlardır (1787). Bilgi Köşesi ÜNİTE 4 Federal devlet: Birden fazla devletin iç işlerinde bağımsız olmak koşuluyla birleşerek, dışa karşı tek bir devlet olarak örgütlenmeleri sonucunda ortaya çıkan siyasal güce denir. ABD nin kurulması sonucunda, İnsan Hakları Beyannamesi ilan edilerek demokratik bir rejim kurulmuş ve Avrupa ya örnek olmuştur. Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa ya karşı denge unsuru olmuştur. Avrupa dan, birçok aile ve topluluk Amerika ya göç etmiştir. Bu göçler sonucunda Avrupa da işsizlik azalmış, siyasi ve dini kavgalar önemini kaybetmiştir. Osmanlı - Amerikan İlişkileri Osmanlı - ABD ilişkileri Akdeniz de söz sahibi olan Cezayir Beylerbeyliği aracılığıyla kurulmuştur. ABD, Osmanlı ya bağlı olan Cezayir, Trablus ve Tunus ile antlaşma imzalamıştır. ABD ticaret karşılığı Cezayir Beylerbeyliği ne vergi vermiştir. Amerikalıların, Anadolu yu ilk ziyaretleri ticaret amaçlı olmuştur. ilk resmi ziyaret ise Amerikan gemisi George Washington Fırkateyni nin İstanbul u ziyaretidir. George Washington Akdeniz e giren ilk Amerikan savaş gemisidir ve bu seferin devamında İstanbul a ulaşmıştır. 9 Kasım 1800 tarihli ziyarette Amerikalılar, padişaha çeşitli hediyeler sunmuşlardır. FRANSIZ ihtilali (1789) Fransız ihtilali ni hazırlayan nedenler, ihtilalden önce mutlakiyetle yönetilen Fransa da; kral sınırsız güç ve yetkiye sahipti. Bunun yanında azınlıkta olmalarına karşın ayrıcalıklı ve üstün sınıfların diğer sınıflar üzerinde baskısı vardı. Bastil Hapishanesi Baskını Fransız ihtilali nin çıkmasında, Ülkenin mutlak egemeni olan kralların, kendilerini hiçbir kişi ve kuruma karşı sorumlu hissetmeyerek baskıcı ve keyfi bir yönetim sergilemeleri Toplumda azınlığı oluşturan soylular ve ruhban sınıfının siyasal, sosyal ve ekonomik hayatta ayrıcalıklara sahip olmasına rağmen, toplumda çoğunluğu oluşturan, devlete asker veren, ekonomik faaliyetleri yürüterek ve ödediği vergilerle devleti ayakta tutan burjuva ve köylü sınıfının siyasal haklar başta olmak üzere birçok alanda haktan mahrum olmaları Fransız aydınlanmacı düşünürlerin, mutlakiyet yönetimi ve kralın uygulamalarını eleştirerek devletin; bireylerin güvenlik, hak ve özgürlüklerinin korunması, adaletin, toplumun huzur ve mutluluğunun sağlanması gibi görevleri yerine getirmesinin gerekli olduğu yönünde fikirler ileri sürmeleri Yedi Yıl Savaşları ndaki askeri harcamalar, Amerika Bağımsızlık Savaşı nda kolonilere yapılan yardımlar ve saray masraflarının Fransız ekonomisini zayıflatması sonucunda kralın halka ağır vergiler yüklemesi ve ekonomik sıkıntıların halkı yoksullaştırması İngiltere ve Amerika daki demokratik gelişmelerin, bu ülkelerin halkına geniş özgürlükler ve refah sağlamasının Fransızları etkilemesi Amerika da yayımlanan Bağımsızlık ve İnsan Hakları Bildirisi nin etkisi Yönetimin, haksız uygulamalarına karşı gelen insanların Tanrı ya karşı gelmiş olduğu kabul edilerek ağır hapis ve idamla cezalandırılmaları yöneticilere karşı halkın kin ve nefretini artırması cu yanları da vardı. Örneğin İslâm kadınlarının yüzlerinin örtülmesi zorunlu tutulurken gezinti yerlerine gitmelerine de izin verilmedi. Makul görüntü vermesine karşın mahkemesiz adam öldürtmekten kaçınmadı. Saray ağasını, Türkmen ağasını ve Esad Paşa yı idam ettirmiştir. Uğurlu günlere ve zamanlara inanırdı. Örneğin özel oluşturduğu takvimde en güzel gün ve saatte oğlu III. Selim in doğduğuna inandırılmıştı. Coğrafya bilgisinden yoksundu. Rusların Baltık Denizi nden çıkardığı donanma Manşı geçip İngilizlerden yardım görerek Cebelitarık tan geçip Akdeniz e gelip İzmir Çeşme deki Osmanlı donanmasını vurup, yakması karşısıda bunu sihirbazlara bağlamış Rus gemilerinin boğazın üzerinden uçurtmak süretiyle Çeşme ye geldiklerine inanmıştır. Daha sonra saraya yeni sihirbazlar, kahinler müneccimler ve falcılar getirtmiş bunlardan beklediğini bulamayınca da II. Frederik e gönderdiği elçi aracılığıyla kraldan kendisine üç değerli müneccim yollamasını rica etti. Frederik, çok kibar, tam dostçasına, ince ve insani bir şekilde eğlendi. Elçiye üç müneccim yerine üç öğüt verdi. XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 127

18 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi 1. Tarih okumak ve eski deneyimlerden yararlanmak. 2. İyi bir orduya sahip olmak ve barış zamanında da savaş zamanı gibi eğitim ve talim yaptırmak. 3. Hazineyi dolu tutmak. Bunların padişaha bildirilmesini ve kendisinin bu üç sırdan başka müneccimi olmadığının arzını rica etti. Avusturya ya para vererek İttifak teklif etmek gibi daha garip hareketlere de başvurmuştur. Tüm bunların dışında olumlu şeyler de yaptı. Lüks ve israfı azalttı. İlim çevresini korudu. Ordu da düzenleme ve örgütlenmeye gidildi. Tersanelerin sayısını artırdı, genişletti. Yeni gemiler yaptırdı. İstihkâm ve Topçu Okulları açtırdı. Fransa dan general Baron de Tott u getirterek topçuluk öğretmeni yaptı. İstanbul da, Ayazma, Kaleli Camisi, Fatih de 2. yapı Kadıköy deki İskele Camilerini yaptırdı de felç geçirerek öldü. Mezarı İstanbul da Laleli de Laleli Camisi önündeki 8 sandukalı Laleli türbesindedir. Fransa nın, eşitsizliğe dayanan toplumsal yapısı ve halkın kendi hakları konusunda bilinçlenmesi gibi gelişmeler önemli rol oynamıştır. İhtllalln Gelişimi Fransa kralı XVI. Lui devletin mali yapısını düzeltmek amacıyla alınan önlemlerin sonuçsuz kalması üzerine uzun dönemden beri toplanmayan Etajenero Meclisi ni toplantıya çağırdı. 5 Mayıs 1789 da Versay Sarayı nda toplanan bu mecliste burjuva ve köylülerden oluşan vekiller, mecliste çoğunlukta olduklarını ve milletin gerçek temsilcileri sayılmaları gerektiğini ileri sürerek Etajenero yu Ulusal Meclis olarak ilan ettiler ve bu meclisin onayı olmadan vergi toplanamayacağını kararlaştırdılar. Kralın bu durumu kabul etmemesi üzerine Ulusal Meclis anayasa yapmadan dağılmayacağını belirtip kendini Kurucu Meclis ilan etmiştir. Kralın yabancı askerlerle bu meclisi dağıtmaya çalışması üzerine silahlanan halk Bastil Hapishanesi ni basarak buradaki mahkumları serbest bırakmıştır (14 Temmuz 1789). Bu olay ihtilalin başlangıcı sayılır. Kurucu Meclis, rahiplerle soyluların uzun yıllardan beri süre gelen ayrıcalıklarına son vermiş, 28 Ağustos 1789 da İnsan ve Vatandaşlık Hakları Bildirisi ni yayınlamıştır. Bu dönemde bir anayasa hazırlanarak meşruti krallık (Meşrutiyet) yönetimi kurulmuştur. İnsan ve Vatandaşlık Hakları Bildirisi nde: Her insan doğuştan hürdür ve diğerleriyle eşittir, vazgeçilmez haklara sahıptir. Devlet gücü millete ait olmalıdır. Sadece milletin seçtiği temsilcilerin yönetme hakkı vardır. Millet de bu temsilcileri denetleyebilir. denilmiştir. Kral XVI. Lui bu gelişmeleri kabul etmediği için yakalanarak idam edildi (10 Ağustos 1792). Fransız ihtilali 1804 yılına kadar sürdü. Bu tarihte Napolyon Bonapart, imparator seçildi. Fransa da Birinci İmparatorluk Devri başladı. Fransız ihtilali nin Sonuçları Fransa da feodalite yıkıldı. Vatandaşlar arasında eşitlik ilkesi kabul edildi. Ulus egemenliği fikri yaygınlaşarak mutlak krallıkların yıkılabileceği anlaşıldı. Dünyada siyasal eşitsizliğe dayalı sosyal yapı değişmeye başladı. İnsan hakları, demokrasi, kardeşlik ve milliyetçilik kavramları tüm dünyada yaygınlaştı. Milliyetçilik akımının etkisiyle çok uluslu devletlerde bağımsızlık hareketleri sonucu İmparatorluklar yıkıldı, yerine milli devletler kuruldu. Fransız ihtilali, getirdiği değişikliklerle Yeni Çağ ın sonu, Yakın Çağ ın başlangıcı olarak kabul edilmiştir. Fransız ihtilali nin Osmanlı Devleti ne Etkileri Osmanlı İmparatorluğu başlangıçta Fransa daki gelişmelerden endişe duymamış, ihtilali, Fransa nın bir iç sorunu olarak görmüş ve 1795 yılında Fransa nın yeni rejimini tanımıştır. Fransız İhtilali nin, Osmanlı ülkesinde hem olumlu hem de olumsuz etkileri olmuştur. Fransız ihtilali, Osmanlı ülkesinde temel hak ve özgürlüklerin yasal güvence altına alınmasında, yargı güvencesinin sağlanmasında ve toplumsal eşitlik ilkesinin yaygınlaşmasında önemli rol oynamıştır. Bunun sonucunda Osmanlı ülkesinde, Demokrasi hareketleri ve Batılı tarzda yapılan yenilikler hızlanmıştır. Tanzimat ve Islahat Fermanları ilan edilmiş ayrıca, I. Meşrutiyet in ilanı ihtilalin getirdiği düşüncelerin etkisi ile gündeme gelmiştir. Meşrutiyet ilan edilerek parlamenter yönetime geçilmiştir. 128

19 Fransız İhtilali sonucunda, siyasal nitelik kazanarak yaygınlaşan milliyetçilik akımı, Osmanlı ülkesinde azınlıklar arasında hızla yayılmıştır. Bunun sonucunda XIX. yüzyılda azınlıklar bağımsız olmak için isyanlar çıkarmıştır. Dolayısıyla milliyetçilik akımı Osmanlı İmparatorluğu nun dağılmasına neden olmuştur. Fransız İnsan ve Vatandaşlık Hakları Bildirgesi (28 Ağustos 1789) Özgürlük başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilmektir. Egemenlik ulusundur. Hiç bir kişi ve kuruluş ulusça verilmeyen bir egemenliği kullanamaz. Mülkiyet hakkı kutsal ve dokunulmazdır. İhtilal Savaşları nda; Avusturya, Prusya, Rusya ve İngiltere, Fransa yla mücadele edip monarşik düzeni korumaya çalıştılar. Savaşlar Fransa nın Waterlo da yenilmesiyle son buldu ve Avrupa da bozulan dengeleri yeniden sağlamak amacıyla Viyana Kongresi toplandı (1815). Viyana Kongresi (1815) Bilgi Köşesi I. ABDÜLHAMİD Annesi : Rabia Sultan ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Herkes suçlu olduğu kanıtlanıncaya kadar suçsuz (masum)dur. İnsan ve vatandaş haklarının güvence altına alınması bir kamu gücünün varlığını gerektirir. Herkes din, inanç, düşünce ve düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğüne sahiptir. Fransız İhtilali nin, Avrupa ve Dünya Ülkelerine Etkileri Fransız İhtilali nin gerçekleştiği dönemde Avrupa da çok uluslu ve mutlakiyetle yönetilen devletler bulunmaktaydı. Avusturya, Prusya, İngiltere ve İspanya gibi devletler, Fransız İhtilali nin getirdiği fikirleri ülkeleri için tehlikeli gördüler. Bu yüzden bu ülkelerle Fransa arasında yılları arasında İhtilal Savaşları adı verilen savaşlar yaşandı. Fransa, özellikle Napolyon Bonapart döneminde Fransız İhtilali nin sonucunda ortaya çıkan eşitlik, demokrasi, milliyetçilik gibi fikir akımlarını, kendisine düşman gördüğü devletleri parçalamak için silah olarak kullanmaya başladı. Fransızlar her millete bir devlet sloganıyla çevresindeki çok uluslu devletleri parçalayarak egemenlik alanlarını genişletmeyi amaçlamışlardır. Her millete bir devlet anlayışı temel özgürlüklerin aracı gibi gösterilmeye çalışılmıştır. Avrupa devletleri, ihtilal Savaşları nın sonuçlarını değerlendirmek ve siyasi dengeleri yeniden kurmak için Viyana da Avusturya Arşidükü Metternich (Meternik) başkanlığında bir kongre topladılar (1815). Meternik Sistemi adı verilen bir politika oluşturdular. Bu sisteme göre Avrupa nın herhangi bir yerinde ayaklanma çıkması durumunda birlikte hareket edecekler ve Fransız İhtilali nin etkisiyle çıkan ayaklanmaları bastıracaklardı. Ancak aldıkları bu kararları Osmanlı Devleti nde, Yunan ayaklanması çıkınca uygulamadılar ve Yunan İsyanı na destek verdiler. Dindaşlık gayretiye Yunan İsyanı na verilen destek, Avrupa diplomasisinde dinin önemini ortaya koymuştur. Meternik Sistemi yle kendi topraklarında düzeni kontrol etmek için baskı ve şiddet uygulayan devletler, yeni ayaklanmaların ortaya çıkmasına engel olamadılar İhtilali nin ön plana çıkardığı düşünceler, Avrupa devletlerinde 1830 ve 1848 İhtilalIeri nin çıkmasına neden oldu. Babası : III. Ahmed Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : Babası padişahlıktan çekildiği zaman beş yaşında idi. Ondan sonraki yaşamını elli yaşına kadar sarayda sıkı bir kontrol içinde geçirdi. Bu zaman diliminde Kur an yazmak ok ve yay işlemek, hat sanatı ve şiir ile uğraşmakla geçti. Karakter açısından ürkek ve yumuşak huylu bir kişiliği sahipti. Emirgan ve Beylerbeyi camileri ile Emirgan Çeşmesi ni yaptırdı. Gerileme Dönemi nin en ağır koşullarını içeren Küçük Kaynarca Antlaşması nı imzaladı. Özi Kalesi nin, Rusların eline geçtiğini öğrenince felç oldu. Ah Özü vah özü diyerek 1789 yılında can verdi. Türbesi İstanbul Bahçekapı daki kendisinin yaptırdığı 20 sandukalı Hamidiye türbesindedir. 129

20 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi III. SELİM Annesi : Mihrişah Sultan Babası : III. Mustafa Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Öldürülen üçüncü padişahtır. III.SELİM DÖNEMİ A) III. SELİM DÖNEMİ OLAYLARI III. Selim, Osmanlı-Rus ve Avusturya Savaşları nın devam ettiği sırada I. Abdülhamit in ölümü üzerine tahta geçti. Osmanlı Devleti, bu dönemde üç kıtada, farklı toplulukları bünyesinde barındıran dünyanın sayılı devletleri arasında yer almasına rağmen, dünya güç dengeleri Osmanlı nın aleyhine dönmüştü. Devletin dış güvenliğinin sağlanması ve içeride kurumların yeniden işler hale getirilmesi gibi önemli sorunlar III. Selim i bekliyordu. 1) Osmanlı - Rus ve Avusturya Savaşları ( ) XVIII. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti nin Rusya ve Avusturya ile savaşmasında, Rusların Kırım ı işgal etmeleri ve Osmanlı topraklarına egemen olmak istemeleri Rusya nın, Avusturya ile ittifak yaparak Osmanlı Devleti nin Balkan topraklarını aralarında paylaşmaları Rusya ile Avusturya nın Osmanlı Devleti ni yıkarak İstanbul u almak ve Bizans İmpara- Bu projeye göre: Eflak - Boğdan ve Besarabya da (Dinyester ve Tuna Nehirleri arasında) Dakya adıyla Rusya ve Avusturya ya bağlı bir devlet kurulacaktı. Dinyester e kadar olan Karadeniz kıyılarını Rusya alacak, Avusturya ya da Sırbistan, Bosna, Hersek ve Dalmaçya kıyıları ile Eflak ın bir kısmı verilecekti. Türkler Avrupa dan atılır ve İstanbul ele geçirilirse, İstanbul merkez olmak üzere Grek Devleti (Bizans İmparatorluğu) kurulacaktı. Bu devletin başına da II. Katerina nın torunu Konstantin, III. Konstantin adıyla kral olacaktı. Osmanlı Devleti I. Abdülhamit döneminde, Kırım ı geri almak ve Rusya nın emellerine son vermek için Rusya ya savaş açtı (1787). Osmanlı - Rus savaşı başladıktan kısa bir süre sonra,belgrad Antlaşması yla kaybettiği yerleri geri almak isteyen Avusturya, Osmanlı Devleti ne savaş açtı. Osmanlı Devleti ise Prusya ve İsveç ile ittifak antlaşması yaptı. Bu ittifaklar sonuç vermedi ve Osmanlı iki cephede birden savaşmak zorunda kaldı. Osmanlı Devleti her iki cephede de ağır yenilgilere uğradı. Prusya nın, Osmanlı Devleti yle ittifak ya- Kişisel Özelliği : Şişirilmiş bir torluğu nu yeniden kurmak için planlar yap- parak Avusturya sınırına asker yığması ve kişiliğe sahipti. Bunda Babası III. Mustafa nın etkisi büyüktür. Doğacağı sıralarda babasının baş müneccimi önlem almış, saatin çevresine farklı şeyler yazılı bir daire koymuştu. Doğum anında yelkovanın bunlardan hangisi üzerinde bulunacağı merakla bekleniyordu, bebek tahmin edilen saatten önce dünyaya geldi. Oda kapısının önünde bekleyen hekimbaşı bu haberi alır almaz saatin yelkovanını parmağı ile maları (Grek Projesi) Rusların genişlemesinden kaygı duyan İngiltere ve Prusya nın Osmanlı Devleti ni savaşa kışkırtması GREK PROJESi 1781 yılında Rusya ile Avusturya arasında ittifak kuruldu. Bu ittifaka göre; Osmanlı Devleti ne karşı açılacak bir savaşta iki taraf birbirine yardım edecekti. iki devlet arasında 1782 de yapılan yazışmalar sonucunda Osmanlı Devleti nin Avrupa daki topraklarının ele geçirilmesi halinde bu mirasın paylaşımı konusunda anlaşmaya vardılar. Bu paylaşma projesine Grek Projesi adı verilmiştir. Fransız ihtilali nin yaydığı milliyetçilik düşüncesinin ülke bütünlüğünü tehdit etmesi üzerine Avusturya, Rusya ile ittifakını bozarak Osmanlı Devleti yle Ziştovi Antlaşması nı imzalamış ve savaştan çekilmiştir (1791). Avusturya, savaştan çekilirken Orsova hariç işgal ettiği yerleri geri vermiştir. Osmanlı Devleti yle Rusya arasındaki savaş ise 1792 yılında imzalanan Yaş Antlaşması yla sona ermiştir Yaş Antlaşması na göre: Osmanlı Devleti, Kırım ın Rusya ya ait olduğunu onaylamıştır. Dinyester Nehri iki devlet arasında sınır kabul edilmiştir. 130

21 Osmanlı Devleti nin, Kırım üzerindeki bütün haklarını kaybetmesi sonucunda Ruslar, Karadeniz yoluyla İstanbul ve Boğazları tehdit edebilecek güce ulaşmıştır. III. SELİM DÖNEMİ ISLAHATLARI III. Selim döneminde Osmanlı Devleti nin; Siyasi, askeri ve ekonomik kurumlarının bozulması XVII ve XVIII. yüzyıllar boyunca Avrupa devletlerine karşı yenilgiler alınması ve büyük toprak kayıplarının yaşanması Devletin güvenlik ve devamlılığının sağlanmak istenmesi devlet ve toplum sisteminde ıslahat yapılmasını zorunlu hale getirmiştir. III. Selim, yapacağı yenilikler için Türk ve yabancı uzmanlara hazırlattığı layiha adı verilen raporları incelemiş ve devletin yeniden yapılanması için Meclisi meşveret (danışma meclisi) kurarak ıslahat yapma kararı almıştır. III. Selim bu davranışı ile ıslahatları; kapsamlı hale getirmeyi, geniş kitlelere yayarak kabullenilmesini kolaylaştırmayı, kişinin malı değil, devletin malı yapmayı, yeniliklerin sürekliliğini sağlamayı amaçlamıştır. III. Selim Dönemi nde, XVIII. Yüzyılda Değişim ve Diplomasi Fransa, Yeniliklerde daha çok Fransa örnek alınmıştır. Nizamıcedit III. Selim döneminde yapılan yenilikler şunlardır: Avrupa daki gelişmeleri takip etmek ve Osmanlı Devleti hakkındaki düşüncelerini öğrenmek amacıyla Avrupa nın önemli merkezlerinde sürekli elçilikler kurulmuş, Paris, Londra, Viyana ve Berlin e elçiler gönderilmiştir. Osmanlı Devleti, gönderdiği elçiler sayesinde Avrupa devletlerini daha yakından tanıyarak aleyhine oluşturulan ittifaklardan zamanında haberdar olma fırsatını yakalamıştır. Bu durum Avrupa devletleriyle diplomatik ilişkilere eskisinden daha fazla önem verildiğini gösterir. Nizamıcedit Ordusu Batı tarzında Nizamıcedit ordusu kuruldu. Bu ordunun masraflarını karşılamak üzere İradıcedit hazinesi oluşturuldu ve vergi düzenlemesi yapıldı. Nizamıcedit ordusu, Selimiye Çiftliği, Levent, Karaman ve Kütahya kışlalarına yerleştirilerek eğitildi. Kara ve Deniz Mühendishaneleri, tersaneler ve hafif topçu ocağı geliştirildi. Yeni ordunun eğitimi için Avrupa dan subaylar getirildi. Nizamıcedit ordusu, Napolyon un Mısır ı işgali sırasında Akka Kalesi önlerinde Fransız ordusunu yenilgiye uğrattı. Yabancı dil eğitimine önem verildi. Avrupa da meydana getirilen eserler Türkçe ye tercüme edilerek kültürel gelişme sağlanmaya çalışıldı. Bilgi Köşesi iterek Eşsiz bir cihangir yazılı noktaya getirdi. Padişahın çevresinde bulunanlar, doğan oğlunun İskender gibi hükümdar olacağını müjdelediler. Sarayda neşe ve sevinç doruk noktasına ulaştı. Üçüncü Mustafa oğlunun gerçekten büyük hükümdar olacağına inanıyordu. Dolayısıyla çocuğuna ona göre telkinde bulunuyordu. Bu tutumunu ölünceye dek sürdürdü. Bu sözler Şehzade Selim i Ben neymişim noktasına getirdi. Hatda Ben şimdi saltanatda olsam neler yapardım. gibi sözler söylemekten geri durmadı. Daha çok normal bir yaşam sürerek, ilim, şiir ve özellike musiki ile uğraşırdı. Besteleri ünlüdür. Yeniçeri Ocağı na alternatif olarak Nizam ı Cedit Ocağı nı kurdu. Fakat baskılara dayanamadı sürekli geri adım attı. Aynı korkaklık ve kararsızlık tahtından sonra yaşamını da yitirmesine neden oldu. Mezarı Laleli Camisi bahçesinde babasının türbesindedir. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Başta ordu olmak üzere ekonomi ve yönetim alanında köklü değişiklikler yapılmıştır. Yeniliklerin tümüne ve bu dönemde kurulan orduya Nizamıcedit adı verilmiştir. Yurt dışından mal alımına sınırlama getirildi. Osmanlı ülkesindeki malların kullanımı desteklenerek iç piyasa yabancıların etkisinden kurtarılmaya çalışıldı. Yerli malının kullanılması için halk teşvik edildi. Devlet parasının değerinin korunması için önlemler alındı. 131

22 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi IV. MUSTAFA Osmanlı - Fransız Savaşı ( ) Fransa, İhtilalden sonra İtalyan şehir devletleri ve Avusturya ile yaptığı savaşları kazandı. yayılmacı bir politika izleyen Fransa, Venedik topraklarının bir kısmını ve Arnavutluk kıyılarındaki bazı limanları ele geçirdi ve Osmanlı Devleti ile sınır komşusu oldu. Osmanlı topraklarından pay almak ve Akdeniz de egemenlik kurmak Osmanlı toprağı olan Mısır ı ele geçirmek, İngiliz sömürgelerine giden yolu kontrol altına almak ve hammadde akışını engelleyerek İngiliz ekonomisine darbe vurmak amaçlarıyla Osmanlı toprağı olan Mısır a saldırdı. Fransa nın Mısır ı işgali ve devletin eski gücünü kaybettiğinin görülmesi, Osmanlı Devleti nin dış politikada yalnız başına hareket edemeyeceğini ortaya çıkardı. Osmanlı Devleti, Selim den itibaren varlığını sürdürebilmek için; yalnızlık politikasını terk etti ve Avrupa devletleri arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanarak dış politikada denge politikası uygulama yoluna gitti. Fransa nın Mısır ı işgali karşısında İngiltere nin Rusya ile ittifak kurması bu politikaya örnek olarak gösterilebilir. Osmanlı Devleti nin, Avrupa devletleri ile yaptığı ittifakların süresini, güçlü devletlerin çıkarları belirlemiştir. Osmanlı Devleti, her gelişmede düşmanının düşmanından yardım alma durumunda kalmıştır. Osmanlı - Fransız Savaşı 1802 de imzalanan Paris Antlaşması ile sona erdi. Bu antlaşma ile, Mısır Osmanlı Devleti ne verildi. İngiltere ye Karadeniz de ticaret yapma hak- Annesi : Sineperver Ayşe Sultan Babası : I. Abdülhamit kı tanındı. Rusların Ege Adaları nda milliyetçilik propagandası yapması, İngilizlerin Mısır a yerleş- Yaşam Süresi : Saltanat Süresi : Osmanlı Padişahı dır. Kişisel Özelliği : Dar görüşlü, kıt zekalı, irade ve enerji eksikliği olan ahlaksız devlet adamları ile zorbaların elinde oyuncak oldu. Bunun somut örneği amcazadesi III. Selim in linç edilerek öldürülmesine izin vermesi gösterilebilir. Kendisi de Alemdar Mustafa Paşa tarafından tahtan indirildi. Sultan II. Mahmut tarafından boğdurularak öldürülen son (dördüncü) Osmanlı padişahıdır. Mezarı Bahçekapı da babası I. Abdülhamid in türbesi içindedir. Napolyon Bonopart Napolyon Bonapart komutasındaki Fransız donanmasının Mısır a asker çıkararak Kahire yi işgal etmesiyle Osmanlı - Fransız Savaşı başladı (1798). Fransızların, Akdeniz e yerleşmesini çıkarlarına ters düştüğünü gören İngiltere ve Rusya ittifak yaparak Osmanlı Devleti nin yanında yer aldılar. Osmanlı kuvvetleri, Rusya nın yardımıyla Yunan adalarını Fransa dan geri aldılar. İngiliz Amirali Nelson, Ebukır (Abukır) Limanı ndaki Fransız donanmasını yakmıştır. Napolyon, Fransız donanması yandıktan sonra, Osmanlı Devleti ni barışa zorlamak amacıyla Suriye üzerine yürüyerek Akka Kalesi ne kadar ilerledi. Burada Cezzar Ahmet Paşa komutasındaki Nizamıcedit ordusuyla yapılan savaşı Napolyon kaybetti (1799). Bir süre daha devam eden savaş EI-Ariş Antlaşması yla sona ermiş ve Fransa Mısır dan çekilmiştir (1801). mek istemeleri, denge politikası gereği Osmanlı Devleti nin, Fransa ile dostluğa önem vermesine neden oldu. İngiltere ve Rusya, 1804 yılında Napolyon un kendini imparator ilan etmesini tehdit kabul ederek aralarında ittifak kurdular ve Osmanlı Devleti ni, Fransa ya karşı kışkırttılar. Osmanlı Devleti, İngiltere ile Rusya nın isteklerini kabul etmedi ve bunun üzerine 1806 yılında Rus - İngiliz ittifakının saldırısına uğradı. XVIII. YÜZYILDA OSMANLI DEVLETİ NDE DEĞİŞİM VE ISLAHATLAR XVIII. yüzyıla kadar devlet, tımar dışında kalan toprakların gelirlerini açık artırma yoluyla mültezim denen kişilere kiralıyordu. Bu yüzyıldan itibaren iltizam uygulamasından vazgeçilerek vergi kaynaklarının yaşam boyu kiralandığı Malikane sistemine geçilmiştir. Malikane sistemiyle mukataa topraklar, muaccele denen satış bedeli karşılığında, kişinin hayatı süresince olmak şartıyla kiralanıyordu. Bu toprakların üstün hizmet gösteren bazı devlet görevlilerine miras yoluyla çocuklarına geçecek şekilde verildiği durumlar da olmuştur. 132

23 İstanbul da oturan malikane sahipleri, malikanelerini mültezimler yoluyla idare etmeye başladılar. Mültezimler genellikle mukataa mahalline yerleşmiş ayanlardı. Ayanlar zamanla malikaneleri ele geçirdiler. Daha sonra mütesellimlik, voyvodalık, muhassıllık gibi resmi görevlere yükselerek Osmanlı Devleti nin merkez, taşra ve ordu sisteminde etkili duruma geldiler. Özellikle Nizamıcedit ordusunun kuruluş döneminde yaşanan Osmanlı - Rus ve Avusturya Savaşı nda Rumeli nin güvenliğini sağladılar ve III. Selim i destekleyerek siyasi güç kazandılar. AYANLIK Kanuni Dönemi nden itibaren Osmanlı Devleti nde şehirlerde ve taşrada ayan ve eşraf denen itibarlı bir zümre bulunuyordu. Ayanlar vergilerin belirlenmesi ve toplanmasında görevlilere yardımcı olurlardı. XVIII. yüzyılda güçlenen ayanlar, İran ve Rusya ile yapılan savaşlarda devlete para ve asker yardımında bulunarak siyasi alanda da güç kazandılar. XVIII. yüzyılın ikinci yarısında ayanı vilayet olarak tanınıyorlardı. Ayanlar, Rumeli, Anadolu ve Arap eyaletlerinde hanedanlık Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyılda devlet bütçesinde oluşan açığı kapatmak amacıyla günümüz hazine bonosuna benzer bir şekilde esham adıyla iç borçlanmaya gitmiştir Esham: 1775 yılında başlatılan esham uygulaması pay ve gelir ortaklığı senetleri anlamına geliyordu. Esham uygulaması temsili kağıt paraya geçişin ilk aşaması sayılır. Devlet, bütçe açığını kapatmak için varolan vergileri artırarak yeni vergiler koymuştur. XVIII. YÜZYIL ISLAHATLARININ AMACI VE ÖZELLİKLERİ XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Avrupa devletleri karşısında alınan yenilgiler, Osmanlı idarecilerini Avrupa daki gelişmeleri daha yakından izlemeye zorladı. Osmanlı Devleti, bu amaçla XVIII. yüzyılda Avrupa başkentlerinde geçici ve sürekli büyükelçilikler açtı. Avrupa devletleriyle yapılan mücadelede alınan yenilgiler, askeri alanda ıslahatlara öncelik verilmesine neden olmuştur. XVIII. yüzyılda askeri alanda yapılan ıslahatlar şunlardır: Avrupa dan askerlik ve teknoloji alanında danışmanlar getirildi. Bilgi Köşesi Notlar ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ kurmuşlardı. ilk önceleri ayan olarak tanınan bu kişiler daha sonraları muteberan ve ağa unvanıyla tanınmışlardı. Ayanların Askeri eğitim veren Mühendishaneiberrihümayun ve Mühendishaneibahrihümayun okulları açıldı. kendi aralarındaki güç mücadeleleri ve halk üzerinde uyguladıkları baskılar nedeniyle 1786 yılında güçleri kırıldı de Osmanlı Sürat Topçuları Ocağı ve Humbaracı Ocakları açılarak Avrupa nın savaş teknolojisi takip edildi. - Rus - Avusturya Savaşları nda ayanlardan yardım alınması, onları yeniden etkili duruma getirdi. II. Mahmut 1808 yılında imzaladığı Senediittifak la ayanların varlığını resmen tanımak zorunda kaldı. Ayanların siyasi ve toplumsal yaşamdaki etkisi Tanzimat Dönemi ne kadar devam etti. Nizamıcedit Ordusu kurularak ordunun Avrupa tarzında yapılanmasına çalışıldı. Askeri alanda başlayan Avrupa etkisi sonraki dönemlerde toplum, kültür, sanat ve eğitim alanlarında da etkisini göstermiştir. XVIII. yüzyılda idari, ekonomik ve kültürel alanlarda da yenilikler yapılmaya çalışılmıştır. XVIII. yüzyıl boyunca yapılan savaşların uzun sürmesi ve başarısızlıkla sonuçlanması, Osmanlı ekonomisinin daha da bozulmasına neden oldu. XVIII. yüzyıl ıslahatlarının başarısızlığa uğramasında, Padişahlar ve bazı devlet adamları aracılığıyla yürütülmesinden dolayı ıslahatların gerekliliğinin halka yeterince anlatılamaması 133

24 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Bilgi Köşesi Notlar Yöneticilerin bir kısmının eğlenceye yönelmesi ve savaşlarda uğranılan başarısızlıkların halkın yöneticilere olan güvenini sarsması Islahatlardan zarar göreceklerini düşünen çıkar grupları ve yabancı devletlerin koşulların uygunluğundan yararlanarak halkı isyana teşvik etmeleri gibi durumlar etkili olmuştur. Patrona Halil İsyanı Lale Devri, Kabakçı Mustafa İsyanı III. Selim Dönemi ıslahatlarını kesintiye uğratmıştır. XVIII. YÜZYIL ISLAHATLARININ OSMANLI TOPLUMU VE KÜLTÜRÜNE ETKİLERİ XVIII. yüzyılda Osmanlılar ile Avrupalılar arasında askeri, siyasi, kültürel ve toplumsal alanlarda etkileşimler yaşanmıştır. Osmanlı ile Batı arasında etkileşimin yaşanmasında, Siyasi ve askeri ilişkilerin artması Karşılıklı olarak büyük elçiliklerin açılması Avrupa dan danışmanlar getirilmesi Avrupa ya giden görevliler veya Osmanlı vatandaşlarının ilgilerini çeken gelişmeleri Osmanlı ülkesine taşımaları Avrupa ile ticari ilişkileri bulunan Rum ve Ermeni ailelerin Batı kültürünü Osmanlı toplumuna taşımaları gibi gelişmeler önemli rol oynanmıştır. XVIII. YÜZYIL ISLAHATLARI KÜLTÜREL EĞİTİMSEL İKTİSADİ ASKERİ 1727 de ilktürk matbaası kuruldu. Avrupa dan kitaplar tercüme edildi ve kütüphaneler kuruldu. Kumaş ve kağıt fabrikaları kuruldu. Avrupa dan askerl danışman getirildi. Topçu ve lstihkarn ocakları düzenlendi. Nizamıcedit kuruldu. Subay yetiştirmek amacıyla Osmanlı da çiçek aşısı yapıldı. Mimaride Barok ve Rokoko Kara ve Deniz Mühendishaneleri kuruldu. tarzı yaygınlaştı. Esham adıyla devlet iç borçlarımaya gitti. İDARİ (SİYASİ) Avrupa da geçici ve daimi elçilikler kuruldu. Divanıhümayun toplantıları Topkapı Sarayı yerine sadrazam konağında yapılmaya başlandı. Sadrazam konağı Babıali adıyla önem kazandı, şeyhülislam divana dahil edildi. Reisülküttab ve kalemiye sınıfı yönetimde etkin hale getirildi. Ayanlık ve malikane sistemi önem kazandı. 134

25 XVIII. YÜZYIL ISLAHATLARININ OSMAN- LI TOPLUMU VE KÜLTÜRÜNE ETKİLERİ XVIII. yüzyılda Osmanlılar ile Avrupalılar arasında askeri, siyasi, kültürel ve toplumsal alanlarda etkileşimler yaşanmıştır. Osmanlı ile batı arasında etkileşimlerin yaşanmasında; Siyasi ve askeri ilişkilerin artması Karşılıklı olarak büyükelçiliklerin açılması Avrupadan danışmanların getirilmesi Avrupayla olan ticari ilişkiler gibi gelişmeler önemli rol oynamıştır. XVIII. yüzyılda Osmanlılar ile Avrupalılar arasındaki etkileşimin sonucunda, Osmanlı yöneticileri arasında Batı kültürü yaygınlaşmıştır. Avrupa tarzında giyinmek, eğlenceler düzenlemek ve Avrupa nın yaşam tarzını benimsemek moda olmuştur. Avrupa da, Paris teki Osmanlı elçilerinin etkisiyle Osmanlı modası başlamış, Fransız kadınlar, Osmanlı kadınlarının kullandığı başlığa benzer başlıklar kullanmışlardır. XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti nde minyatür ve şiir alanında büyük gelişmeler görülmüştür. Minyatür alanında Levni, şiir alanında ise Şeyh Galip ve Nedim gibi büyük şairler yetişmiştir. ISLAHATLAR VE OSMANLI EĞİTİM SİSTEMİ XVIII. yüzyılda eğitim alanında yapılan yeniliklere; XVIII. YÜZYILDA ISLAHATLAR VE OSMANLI SANATI XVIII. yüzyıldan itibaren Osmanlı sanatı ve mimarisi üzerinde Avrupa sanat ve mimarisinin etkisi görülmeye başlamıştır. Bu etkileşimin yaşanmasında, Avrupa ya gönderilen elçilerin önemli rolü olmuştur. Paris e elçi olarak giden Yirmi Sekiz Çelebi Mehmet Efendi, rokoko üslubuyla yapılmış saraylardan övgüyle bahsetmiş, III. Ahmet e Versay Sarayı nın maketini sunmuştur. Rokoko: XVIII. yüzyılın başında Fransa da çok geçerli olan, kavisli çizgileri bol, gösterişli bir sanat üslubu. Barok: XVI. ve XVIII. yüzyıllarda klasik sanatı izleyen resim ve mimarlık üslubu. Avrupa mimarisinin Osmanlı ya Sadabat Kasrı ile başlayan etkisi devam etmiştir. Giderek klasik mimari özelliklerinin yerini Batı daki Barok ve Rokoko tarzı mimari almaya başlamıştır. Nuru Osmaniye Külliyesi, Laleli Külliyesi, Beylerbeyi Camisi, Doğubayezit İshak Paşa Sarayı, Koca Ragıp Paşa ve Murat Molla Kütüphaneleri barok ve rokoko mimarisinin özelliklerini taşır. XVIII. yüzyılda Avrupa mimarisi, Türk mimarisini etkilerken, aynı dönemde Türk müziği de Avrupa yı etkilemeye başlamıştır. Yeniçeri askerlerinin Avrupa daki savaşçılık etkisi kadar, onları savaşa motive eden mehter de geniş yankı bırakmıştır. İtalyan ressam Agostino Tassi nin Mehterbaşı ve Beş Türk Çalgıcısı adlı tabloları ünlüdür. Bilgi Köşesi İtalyan Türkologlardan, Anna Masala nın saptamasına göre, Osmanlı Devleti sırasıyla Rus Çariçesi nin sarayına, Polonya Krallığına, Viyana ya, 1150 de Berlin e mehter takımı göndermişti. Alla Turka müzik XVIII. yüzyılın ünlü bestecilerini de etkilemiştir. Mozart ın 5 numaralı konçertosu Türk konçertosu olarak tanınmaktadır. Beethoven ın Atina Harebeleri adlı eserinde Türk Marşı yer almaktadır. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Matbaanın açılması, Kütüphanelerin ülke geneline yaygınlaştırılmaya çalışılması, Yabancı eğitim faaliyetlerine ve Avrupa da yayımlanan eserlerin Türkçe ye tercüme edilmesine önem verilmesi örnek olarak gösterilebilir. 135

26 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ XVIII. YÜZYILDA OSMANLI DIŞ POLİTİKASI DOĞU BATI İran da 1639 Kasr ı Şirin Antlaşmasının koşullarıyla Kerden Barış Antlaşması yapıldı. Karadeniz kapalı bir deniz kabul edildi. Rusya Venedik Avusturya 1718 PASAROFÇA ANTLAŞMASI Küçük Eflak- Banat, Temışvar, Semendire, Belgrad dahil Kuzey Sırbistan Avusturya ya bırakıldı. Niş sınır kabul edildi. Mora geri alındı. (Macaristan tamamen kaybedildiği gibi Balkan toprakları Avustuya tehdidi altına girdi. Politika Dalmaçya kıyıları, Mısır, Suriye ye egemen olmak İngiltere yi ana sömürge yolunda vurmak 1798 Mısır ın işgali (Osmanlı Devleti nin dış politikasındaki ağırlığı yok olmaya başladı. Fransa nın Mısır ı işgali üzerine Rusya ve İngiltere Osmanlı ile Fransa ya karşı ittifak yaptılar. Osmanlının karşısında Fransa Amaç Osmanlı Devleti nin Avusturya ve Rusya karşısında askeri açıdan güçlendirilmesi Akdeniz ve Karadeniz deki çıkarlarının sağlamlaştırılması Islahatları destek Kapitülasyonların sürekli hale getirilmesi (1740) Osmanlı nın yanında İngiltere İttifak Antlaşması (Fransa ya karşı) Rusya ya destek 1798 İTTİFAK ANT. Osmanlı nın yanında Osmanlı nın yanında Prusya İttifaklar Avrupa da güç dengesindeki yerini korumak için Osmanlı nın paylaşılmasını durdurma politikası Osmanlı nın yanında 1774 KÜÇÜK KAYNARCA ANT. Kırım bağımsız oldu İSTANBUL ANT. (iran paylaşıldı.) 1711 PRUT ANT. Rus donanması boğazlarda ilk kez geçti. Rus Çarı Eflak ve Boğdan beyliği ile Ortodoks koruyuculuğu hakkını elde etti. Rusya ile işbirliği 1700 İstanbul Antlaşması ile verilen yerler geri alındı. Karadeniz kapalı bir deniz kabul edildi. İstanbul da daimi elçilik Ticaret gemilerinin boğazları serbestçe geçmesi Osmanlı Rusya nın Hazar kıyısından güneye inmesini onaylamış oldu. Kırım ın dini açıdan halifeye bağlı olması Mora, Eflak ve Boğdan da genel af çıkarılacaktı. (Osmanlı Devleti ne kaybedilen toprakların geri alınabileceği umudu güçlendi.) Rusya Kafkasya ya indi. Prusya, Rusya ve Avusturya Polonya yı paylaştı BELGRAD ANT Avusturya ve Prusya Osmanlı Devleti ne ittifak önerdi. İngiltere, Rusya nın donanmasına yardım etti. Rusya Fransa Arabulucu Avusturya 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi Kırım üzerinde anlaşma Dinyeper Buğ arasındaki arazi hariç aldığı yerleri geri verdi. Banat dışında Pasarofça ile aldığı yerleri geri verdi. Osmanlı Şahingiray ın hanlığını onayladı Karadeniz in Osmanlı Devleti ne ait olduğu kabul edildi. Rusya askerini çekti 1783 Rus Kırımlı İltihak etti. Rus Çarı porotokolde Avusturya ve Fransa hükümdarlarına eşit sayıldı. KAPİTÜLASYONLAR (1740) 136

27 XVIII. YÜZYILDA ISLAHATÇILAR VE ISLAHAT ÇALIŞMALARI ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ III. AHMET (LALE DEVRİ) Kültür ve sanat alanında yenilik yapıldı. Avrupa ya elçiler yollandı Müslümanlar tarafından ilk matbaa açıldı. Dış politikada savunma anlayışı egemen oldu. Kumaş imalathaneleri açıldı. Yeniçeriler arasından itfaiye bölüğü oluşturuldu. Kapıkulu, Humbaracı, Topçu Ocakları oluşturuldu. Kapıkulu, Humbaracı, Topçu Ocakları düzenlenmeye çalışıldı. Patrona Halil Ayaklanması ile devir sona erdi. I. MAHMUT Yeni Humbaracı Ocağı kuruldu. (Batılı anlamda ilk askeri ıslahat) Hendesehane açıldı. (Batı tarzında açılan ilk okul) İlk kez batılı uzmanlardan yararlanıldı. (Humbaracı Ahmet Paşa Kont De Bonneual) III. MUSTAFA Sürat Topçu Birliği oluşturuldu. Top dökümhanesi ıslah edildi. Kayık köprü sistemi değiştirilerek yeni Köprücüler sınıfı kuruldu. Mühendishane i Bahr i Hümayun açıldı. Avrupa dan uzman teknik heyet getirildi. Boğazların tahkimi için çalışmalar yapıldı. XVIII. YÜZYIL ISLAHAT HAREKETLERİNİN ÖZELLİKLERİ Avrupa daki gelişmelerden yararlanıldı. Eski kurumların yanında, yeni kurumlar da oluşturuldu. Islahatlar oldukça başarılı oldu. Islahatlar, kişisellikten kurtarılmaya çılışıldı. I. ABDÜLHAMİT Yeni tarz gemiler yapıldı. Mühendishane i Bahr i Hümayun geliştirildi. İstihkam Okulu açıldı. Donanma düzeni hakkında düzenleme yapıldı. Tımarlı Sipahi ve Yeniçeri Ocağı na bazı düzenlemeler yapıldı. Sürat Topçuları ve İstihkam okulu için, Avrupa dan teknik heyet çağrıldı. III. SELİM (Nizam ı Cedit Devri) Islahatları kişisellikten kurtarıp devlete maletmeye çalıştı. Mevcut askeri ocakları düzenledi. (Yeniçeri vb.) Savaş sanayi kuruluşlarını yeniden düzenledi. (Tophane, Baruthane vs.) Nizam ı Cedit ordusu kuruldu. (Avrupa tarzında ilk ordu.) İrad ı Cedit Hazinesi kuruldu. (Nizam ı Cedit için) Mühendishane i Berr i Hümayun açıldı. Halka açık bir matematik okulu kuruldu. İstanbul da Zahire Nezareti adıyla bir hazine kuruldu. İlk devlet matbaası kuruldu. Avrupa da ilk daimi elçilikler açıldı. Kabakçı Mustafa Ayaklanması ile devir sona erdi. 137

28 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Şahkulu İsyani Çaldıran Savaşı Amasya Antlaşması (ilk Antlaşma) OSMANLI İRAN İLİŞKİLERİ II. Beyazid Dönemi nde Şiilik yayma çalışmaları olarak ortaya çıkmıştır. İran la iç savaş bu dönemde yaşanmıştır. Yavuzla, Şah İsmail arasında yapıldı. İran yenildi. Doğu Anadolu alındı. Osmanlı Devleti nin İpek yolu üzerindeki denitimi arttı. Bağdat ın Osmanlılara ait olduğu kabul edildi. İran Doğu Anadolu daki iddialarından vazgeçti Ferhat Paşa Antlaşması Osmanlı Devleti Doğu da en geniş sınıra ulaştı. (Hazar Denizi kıyılarına) Nasuh Paşa Antlaşması Doğuda ilk toprak kaybı yaşandı. Ferhat Paşa Antlaşması ile alınan yerler geri verildi. Fakat İran 200 deve yük ipeği vermediği için antlaşma uygulanamadı Serav Antlaşması Nasuh Paşa Antlaşması nın hükümleri yeniden yumuşatılarak kabul edildi Kasr ı Şirin Antlaşması Bugünküne en yakın sınırlarımız çizilmiştir Ahmet Paşa Antlaşması Kuzey İran sınırı yeniden düzenlendi. Daha sonra da 1746 Kasr ı Şiir Antlaşması esas alınarak sınır yeniden düzenlendi. OSMANLI FRANSIZ İLİŞKİLERİ Fransa, Almanya İmparatoru Şarlken e karşı Osmanlı İmparatoru Kanuni den yardım istemiş, Kanuni de Viyana Kuşatması ve Almanya Seferleri ile yardım etmiştir. Kapitülasyonların verilmesi (Fransa yı Hristiyan dünyasından ayırmak ve Akdeniz ticaretini canlandırmak için vermiştir.) Barbaros un Fransa ya yardım için Niş Limanı na çıkması. (Şarlken e karşı Fransa yı kormak içi gerçekleşmiştir.) Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya arasında İstanbul Antlaşması nın imzalanmasını sağlayarak Kuzey İran ı paylaşmıştır Matbaa nın Osmanlılara gelmesinde yardımcı oldu Belgrad Antlaşması nın imzalanmasında Rusya ve Avusturya ile Osmanlı İmparatorluğu nun arasıda arabuluculuk yaptı Kapitülasyonlar süreklilik kazandı Aynalıkavak Tenkihnamesi (Düzenlemesi) sırasında Frnasa yine Osmanlı ve Rusya arasında arabuluculuk yaptı Napolyon un Mısır seferi sonunda El Ariş Sözleşmesi yapıldı. Mısır tekrar Osmanlılar a verildi de Napolyon Rusya seferiyle Osmanlı Rus savaşını durdurdu. Napolyon İngiliz Ordusu nu yenebilmek ve Rusya nın İngilizlere yardımını önlemek için, Rusya ya Eflak Boğdan ı işgal etmesini öğütledi Navarin de, Osmanlı donanmasının yakılmasına karıştı ve Yunanistan ın bağımsızlığına yardımcı oldu Kırım Savaşı Rusya nın Akdeniz e inmesini önlemek için Osmanlı + İngiltere + Piyomente + Fransa İttifakı na girmiştir Paris Antlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu nu koruma altına almıştır Tunus u işgal etmiştir I. Dünya Savaşı nda Çanakkale de Türk ordusuna yenilmiştir Kurtuluş Savaşı nda yenildi. Ankara Antlaşması ile barış yaptı. Lozan da Türk bağımsızlığını onayladı. 138

29 OSMANLI LEHİSTAN İLİŞKİLERİ Lehistan Osmanlı Himayesi altına alınır. Sokollu Dönemi Hotin Kuşatması Hotin Antlaşması Bucaş Antlaşması Karlofça Antlaşması, Kutsal Bağlaşma Devletleri arasında Lehistan da vardır. Yeniçerilerin gevşekliği yüzünden sonuç alınamadı. Fakat yine vergi vermeye razı edildi. Podolya, Osmanlılara verildi. (Osmanlı Devleti nin topraklarına toprak kattığı son antlaşma). Podolya Lehistan a verildi. (ilk ciddi toprak kayıplarından birisidir.) OSMANLI İNGİLTERE İLİŞKİLERİ Pasarofça Antlaşması sırasında Osmanlı ya yardım ettiği için Hollanda ile birlikte kapitülasyon aldı Çeşmede, Osmanlı gemilerini yakan Ruslar a yardım etti. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Napolyon un Mısır ı işgal sırasında Osmanlılara yardım etmiş ve Mısır dan çıkarılmasında önemli rol oynamıştır Osmanlı Rus Savaşı na engel olmak için Boğazları tehdit etmiş ve Mısır a asker çıkarmıştır Navarin de Osmanlı donanmasının yakılması olayını düzenlenmiştir. (İngiltere + Fransa + Rusya) Nizip Savaşı sonunda II. Mahmut la, Mehmet Ali Paşa yı anlaştırmak ve Mısır Sorunu na çözüm bulmak için Londra Antlaşması nı düzenlemiştir Londra Boğazlar sözleşmesiyle, Ruslara Boğazları kapattı. Boğazlar ilk kez uluslararası ortamda görüşüldü Sonrası Kırım Savaşı nda, Rusya ya karşı ittifak oluşturmuş. Paris Antlaşması nda Rusya nın Akdeniz e inmesi önlenmiştir. Panislavizm hareketi sonucunda Rusya nın Osmanlı İmparatorluğu nu parçalama girişimlerine engel olmak için, Berlin Konferansı nı ve İstanbul Konferansı nı düzenlemişse de sonuç alamamıştır. Ayastefanos Antlaşması İngiltere nin işine gelmediğinden Avusturya ve Almanya yı ikna ederek Berlin Antlaşması nın imzalanmasını sağlamıştır Kıbrıs a Rusya nın Doğu Anadolu dan Akdeniz e inmesini önlemek için yerleşmiştir Mısır ı işgal etmiştir. Fakat Mehmet Ali Paşa tarafından çıkarılmıştır Reval Görüşmeleri yle Almanya nın yolunu kesmek için Rusya yı Balkanlarda ve Boğazlar üzerinde serbest bırakmıştır. Osmanlı yı yaşatma politikasından vazgeçilmiştir. I. Balkan Savaşı sonunda Londra da bir antlaşma imzalanmasını sağlamış, Osmanlı İmparatorluğu nu Midye Enez hattına çekilmeye mecbur bırakmıştır. I. Dünya Savaşı nda Çanakkale cephesinde Osmanlıya yenilmiştir. Irak, Suriye, Filistin ve Kanal Cephesi nde Osmanlıya karşı zafer kazanmıştır Kurtuluş Savaşı nda yenildi. Lozan da Türk bağımsızlığını kabul etti. 139

30 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 1 Fatih İlk siyasi ilişkiler ve gerginlikler 2 II. Beyazid OSMANLI MEMLÜK İLİŞKİLERİ İlk savaşlar yapılmıştır. Şehzade Cem in korumaları ve Hicaz su yolları sorunu ile anlaşmazlık artmıştır. Ramazanoğulları Beyliği nin toprakları Osmanlı ile paylaşıldı. 3 Yavuz Memlük Devleti, Mercidabık ve Ridaniye savaşı ile yıkıldı I. Mehmet zamanında ilk defa Venedik Savaşı Fatih Dönemi nde Karadeniz Marmara ve Ege deki Venedik kalelerinin alınması yüzünden savaşıldı. OSMANLI VENEDİKLE İLİŞKİLERİ Siyasi ilişkiler başladı Venediklilere ilk ayrıcalıklar verildi. İpek yolu canlandırılmaya çalışıldı. (1479) II. Bayezid Dönemi nde Burak Reis donanmasının Venedik donanmasına rampa ederek her ikisini de batırdı. İnebahtı Koron Modon kaleleri Ayamavra Kefelonya Adaları Osmanlıların eline geçti Kanuni, Osmanlı Venedik Savaşı Korfu Kuşatması Kanuni Preveze Deniz Savaşı nda Haçlı donanmasını, yenmiş Venedikliler de yenilmiştir. Sokullu Dönemi nde Kıbrıs ın fethi gerçekleşti. Osmanlı Venedik Savaşı Karlofça Antlaşması, Kutsal Bağlaşma Devletleri arasında Venedikliler de vardır. Pasarofça Antlaşması, Osmanlı Venedik Avusturya Savaşı Kuşatma başarısızlıkla sona erdi. Osmanlılar, Akdeniz de yenilmez bir kuvvet haline gelmiştir. Kıbrıs fethi dönüşü, Osmanlı donanması İnebahtı da yakıldı (1571) (ilk yangın) Girit Adası fethedildi. Mora Yarımadası ile Dalmaçya kıyıları Venediklilere verildi. Mora Yarımadası tekrar Osmanlılara geçti. Coğrafi Keşifler sonunda Akdeniz ticareti zayıflayınca Venedikliler yavaş yavaş etkinliğini kaybetti. 140

31 OSMANLI AVUSTURYA İLİŞKİLERİ I. Viyana Kuşatması Sonuç alınamamıştır Kanuni nin Almanya Seferi. Avusturya ile Barışı İstanbul Antlaşması Macaristan Seferi ve Avusturya yenilgisi Osmanlı Avusturya Savaşı Kanuni nin son seferi Ölümü Zigetvar Seferi Avusturya Arşidükası, Osmanlı Sadrazamına eşit sayıldı. Avusturya Macaristan dan vazgeçti. Avrupa, Osmanlı nın siyasi üstünlüğünü kabul etti. Macaristan Osmanlı topraklarına katıldı. (1538 barışı tekrarlandı.) 1533 barışı tekrarlandı barışı tekrarlandı Zitvatoruk Antlaşması Avusturya ya, Erdel verildi. Batıda ilk toprak kayıplarından biridir Vasvar Antlaşması Eski sınırlar kabul edildi. Erdel Osmanlı da kaldı. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Karlofça Antlaşması, II. Viyana Kuşatması ve Kutsal Bağlaşma Savaşı Avusturya ya Banat ve Temeşvar Yaylaları hariç tüm Macaristan ve Erdel verildi. Batıda ilk topak kayıpları yaşandı Pasarofça Antlaşması, Osmanlı Avusturya Venedik Savaşı Dalmaçya kıyıları Venedik e Mora Yarımadası Osmanlılara verildi. Belgrad Avusturya nın oldu Belgrad Antlaşması Osmanlı Avusturya Rus Savaşı Pasarofça ile Avusturya ya verilen yerler geri alındı. Belgrad Osmanlı ya verildi Ziştovi Antlaşması Osmanlı Avusturya Rus Savaşı Avusturya, Fransa İhtilali nin sonuçları yüzünden savaştan çekildi. Son Osmanlı Avusturya savaşı ve antlaşmasıdır I. Dünya Savaşı Osmanlı Devleti müttefiki Avusturya ya yardım için Balkanlara asker gönderdi. OSMANLI ALMAN İLİŞKİLERİ Berlin Antlaşması Avrupa da kaçan Meşrutiyetçilerin İngilizler tarafından korunması üzerine II. Abdülhamit Almanya ya yakınlaşır Balkan Savaşları sonrası Almanya dan subaylar ve silahlar getirildi. Orduda köklü ıslahatlara girişildi I. Dünya Savaşı Enver Paşa nın, Almanya ya duyduğu güven üzerine Türk Alman ittifakı imzalandı. İki Alman savaş gemisinin Sivastopolu bombalaması üzerine Osmanlı Almanya yayında savaşa girdi. 141

32 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Çehrin (Bahçe Sarayı) Antlaşması İstanbul Antlaşması, Kutsal Bağlaşma Devletleri nden ayrı olarak imzalanmıştır İstanbul Antlaşması Belgrad Antlaşması, Osmanlı Rus Avusturya Savaşı, (Fransa arabuluculk yapar.) Küçük Kaynarca Antlaşması, Çeşme baskını ile Ruslar Osmanlı donanmasını yaktı. OSMANLI RUS İLİŞKİLERİ Dinyeper Nehri nin doğusundaki topraklar Osmanlı Devleti nde, Kiev Şehri Rusya da kaldı. Tarihteki ilk Osmanlı Rus Antlaşmasıdır. Azak Kalesi Rusya ya verildi. Ruslar Karadeniz e inme fırsatı yakaladı. İlk kez elçilik hakkı verildi. Kuzey İran, Osmanlı Rusya arasında Fransa nın aracılığı ile paylaşılmıştır. İlk Türk Rus ittifakıdır. Azak Kalesi yıkılarak Rusya ya verilecekti. Rus Çarları, Avusturya Arşüdükü ve Fransa Kralına eşit sayılacaktı. Rusya Karadeniz de hak iddia etmeyecekti. Osmanlı nın Karadeniz de son üstünlüğü Rusya, Avrupa devleti sayıldı. Kırım a bağımsızlık verildi. Rusya Kapitülasyonlardan yararlanacaktı. Ruslar, İstanbul da elçi bulundurabilecektir. Ruslar Ortodokslar ile Eflak Boğdan beylerinin haklarını koruyacaktır. (Ruslar bu madde ile Osmanlı nın iç işlerine karışacaktır.) Ruslar Osmanlı karasularında ticaret yapabilecektir. (İlk kez ticari amaçla boğazlardan geçtiler.) Azınlıklara verilen haklar Osmanlılara prestij kaybettirdi. Osmanlılar, tarihte ilk kez savaş tazminatı ödeyecekti Aynalıkavak Düzenlemesi Kırım a Rusya nın istediği kişi han seçildi te Rusya Kırım a asker gönderdi Yaş Antlaşması Osmanlı Rus Avusturya Savaşı Kırım ın Rusya ya ait olduğu kabul edildi Bükreş Antlaşması Sırbistan a imtiyazlar verildi. Osmanlı ilk kez bir azınlığa ayrıcalık verdi Edirne Antlaşması Hünkar İskelesi Antlaşması Sırbistan a özerklik verildi. Eflak Boğdan a imtiyazlar (ayrıcalıklar) verildi.osmanlı ilk kez bir ulusun (Yunanistan ın) bağımsızlığını tanıdı. Boğazlar sorunu bu antlaşması ile başladı. Ruslar ilk kez askeri amaçla boğazlara indi. M. Ali ye karşı Osmanlı yardım antlaşmasıdır. Ruslar Osmanlılara silah yardımı yapacaktır. (II. Türk Rus ittifakı) Paris Antlaşması Kırım Savaşı Osmanlı+İngiltere +Piyometne (İtalya) + Rusya + Savaşta olmayan Almanya (Prusyada) katıldı. Berlin Antlaşması. (Önce Ayestefanos sonra Berlin Antlaşması imzalanır.) Savaşın temel nedeni Rusya nın Panislavizm hareketinin sonucudur. Brest Litowsk Antlaşması I. Dünya Savaşı Osmanlı Devleti Avrupa Devleti sayılacak, Avrupa Devletler hukukundan yararlanacaktı. Karadeniz tüm ticaret gemilerine açık, savaş gemilerine kapalı olacaktı. Boğazlar 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ne göre yönetilecekti. Tuna nehri uluslararası yol olacaktı. Eflak Boğdan beylerinin haklarını Avrupa devletleri koruyacaktı. Osmanlı Devleti, Islahat Fermanı nı yayınlayacaktı. Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız; Bulgaristan yarı bağımsız olacaktı. Kars Batum Ardahan Rusya ya verildi. Ermenilerin oturduğu yerlerde ıslahatlar yapılacaktı. Bosna Hersek özerk olacaktı. Teselya Yunanistan a verilecekti. Savaş öncesi sınırlara geri dönüldü Savaşı nda kaybedilen Kars Ardahan Batum geri alındı. Son Osmanlı Rus antlaşmasıdır. 142

33 NOTLAR ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 143

34 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ ETKİNLİK - 1 Doğru Yanlış Aşağıdaki cümleleri "Doğru" ya da "Yanlış" olarak işaretleyiniz. 1. Osmanlı Devleti nin XVIII. yüzyılda izlediği temel dış politika Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları ile yitirdiği toprakları geri almak üzerine şekillenmiştir. 2. Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyılda İran ile hiç bir siyasi ilişkiye girmemiştir. 3. Bu yüzyılda Osmanlı Devleti Fetih Politikasını, sürdürerek doğuda ve batıda en geniş sınırlara ulaşmıştır. 4. XVIII. yüzyılda Rusya nın amacı sıcak denizlere ulaşmaktır. 5. Osmanlı Devleti nin, Gerileme Dönemi nde en son kârlı antlaşması Belgrad dır. 6. XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti nin imzaladığı, en ağır koşullu antlaşma Küçük Kaynarca Antlaşması dır. 7. XVIII. yüzyılda, Rusya ve Avusturya Osmanlı Devleti ile İttifak halinde olmuşlardır. 8. Osmanlı Devleti, Yaş Antlaşması (1792) ile Kırım ın bağımsızlığını kabullenmek zorunda kalmıştır. 9. Osmanlı Devleti ile Fransa arasındaki dostane ilişkiler, 1798 de Napolyon un Mısır ı işgali ile bozulmuştur. 10. Osmanlı Devleti nde, ilk batılılaşma hareketleri Lale Dönemi nde başlamıştır. 11. Lale Dönemi ni, sonlandıran Kabakçı Mustafa İsyanı dır. 12. Osmanlı Devleti nde, yabancı askeri ve teknik uzmanlardan yararlanma yoluna ilk kez III. Selim Dönemi nde gidilmiştir. 13. Osmanlı Devleti nin, XVIII. yüzyılda özellikle askeri alanda düzeltim yapmasının nedeni savaşlarda alınan yenilgilerdir. 14. Prut Antlaşması ile Rusya Osmanlı Ortodoksları nın koruma hakkını kazanmıştır. 15. Poltova Savaşı, Osmanlı Devleti ile Rusya arasında olmuş savaşın kazananı, kaybedeni belli olmamıştır. 16. XVIII. yüzyılda, İngiltere ve Fransa, Osmanlı Devleti ne karşı ittifak halinde olmuşlardır. 144

35 ETKİNLİK - 2 Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri tamamlayınız. BOŞLUK DOLDURMA 1. Osmanlı Devleti nde ilk batılılaşma hareketleri nde başlamıştır. 2. XVIII. yüzyılda, Osmanlı Devleti ve Antlaşmaları ile yitirdiği toprakları geri alma politikası izlemiştir. 3. Lale Devri nde, Türkçe ye çevrilmiştir. 4. Said Efendi ve İbrahim Müteferrika tarafından ilk kurulmuştur. 5. Kırım halkının dini bakımdan halifeye bağlı kalması Antlaşması iledir. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 6. Nizam ı Cedit ordusunun masraflarını karşılamak için adlı yeni bir hazine oluşturuldu. 7. Lale Dönemi nde, ilk defa karşı aşı uygulanmıştır. 8. Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahtan indirilmiş yerine tahta çıkarılmıştır. 9. Rusya Karadeniz de savaş gemisi bulundurmayacaktır. hükmü ndadır. 10. III. Mustafa Dönemi nde Baron dö Tot tarafından oluşturuldu. 11. XVIII. yüzyılda, fetih politikaları toprak kayıpları artmıştır. 12. İlk defa sürekli elçilikler Dönemi nde önemli Avrupa başkentlerine gönderilmiştir 13., devlet işlerinde yerli malı kullanılmasını istemiştir. 14. ıslah etmesi için Fransa dan Kont de Bonaval getirilmiştir. 15. Kırım ın bağımsız olması Antlaşması iledir. 145

36 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ ETKİNLİK - 3 KLASİK SORULAR 1. Osmanıl Devleti XVIII. yüzyılın ilk yarısında nasıl bir politika izlemek istemiştir, bu yeni politikada Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları nın ne gibi etkisi olmuştur? 2. Edirne Olayı nın nedenleri nelerdir, bu olaylar sonucunda II. Mustafa nın durumu ne olmuştur? 3. Osmanlı Devleti, Prut Zaferi nden niçin yeteri kadar yararlanamamıştır, bu durumda Yeniçeri Ocağı nın rolü ne olmuştur? Osmanlı Venedik ve Avusturya Savaşları neden çıkmıştır? 5. XVIII. yüzyılda Osmanlı İran ilişkileri nasıl gelişmiştir, Osmanlı Devleti, hangi devletle yaptığı antlaşma ile İran topraklarını paylaşmıştır? 6. II. Katherina kimdir, Osmanlı Devleti üzerindeki amaçları nelerdir? 7. Küçük Kaynarca Antlaşması nın önemi nedir? 146

37 8. Kırım ne zaman bağımsız olmuş, Osmanlı Devleti Kırım ın Rusya ya ait olduğunu ne zaman kabullenmek zorunda kalmıştır? 9. XVIII. yüzyılda Osmanlı Fransız ilişkileri hangi aşamalardan geçmiş ve Fransa ya 1740 kapitülasyonları neden verilmiştir? 10. Fransız İhtilali sırası ve sonrasında Osmanlı Devleti nin Fransa politikası nedir? ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 11. İlk Türk matbaası ve bu matbaada basılan yapıtlar nelerdir? 12. III. Selim Dönemi nde yapılan ıslahatlar nelerdir? 13. Nizam ı Cedit ve İrad ı Cedit nedir, yazınız. 14. III. Mustafa Dönemi nde yapılan ıslahatlar nelerdir? 15. I. Abdülhamit Dönemi nde yapılan ıslahatlar nelerdir? 147

38 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ ETKİNLİK - 4 KAVRAM AÇIKLAMA EŞLEŞTİRME 1. Hat Sanatı A. Humbaracı Ocağı nı düzenlemek için Fransa dan gelen Kont De Bonoval dir. 2. Patrona Halil 3. Yaş Antlaşması B. C. D. Kara Mühendislik Okulu Güzel yazı yazma sanatı Osmanlı Devleti nin Kırım ın Rusya ya ait olduğunu kabul ettiği antlaşma 4. Ziştovi Antlaşması E. (1792) Rusya yı Rusya ve Avrupa devleti yapan Çar I. Petro dur. 5. Edirne Olayı 6. Deli Petro F. G. Baltık kıyısında bugünkü Leningrad şehri 1739 yılında Osmanlı Devleti ile Rusya ve Avusturya arasında yapılan Gerileme Dönemi nin en kârlı antlaşması 7. St. Petersburg H. Düzenleme örnek : Aynalıkavan düzenlemesi 8. Poltova I. Belgrad Antlaşmaları nın Osmanlı açısından kârlı olmasında Fransa nın arabuluculuğunun diyeti olarak I. Mahmut Dönemi nde kapitülasyonların 9. Mühendishane i Berri sürekli hale gelmesi Hümayun 10. Belgrad Antlaşması 11. Pasarofça Antlaşması 12. Tenkihname 13. Şahingiray Kapitülasyonları 15. Napolyon Bonopart 16. El Ariş Sözleşmesi 17. Lale Devri 18. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa 19. Levent Çiftliği Selimiye Kışlası 20. Humbaracı Ahmet Paşa K. Avusturya ile Osmanlı arasında 1791 de yapılan antlaşmadır. Avusturya bu antlaşma ile Orsova hariç aldığı toprakları geri vermiştir. L. Kırım Hanı M. Fransız İhtilali nin yetiştirdiği ünlü general daha sonra kendisini İmparator ilan eden kişi. N. Fransızlar, işgal ettikleri Mısır ı (1801) yılında bu sözleşme sonrası boşaltmıştır. O Pasarofça Antlaşması ile başlar 1730 Patrona Halil Ayaklanması ile son bulur. P. Lale Devri nin ünlü tek sadrazamıdır. İleri görüşlü yenilik yanlısıdır. Matbaanın açılmasına yardımcı olmuştur. R. III. Selim in kurduğu Nizam ı Cedit Ocağı ndaki askerlerin eğitim gördükleri kışlalar S. Sırbistan da bulunan kasabada 1718 de yapılan antlaşma kasabanın adı ile anılır. T. İsveç Kralı XII. Şarl ın Rus Çarı I. Petro ile 1709 yaptığı ve yenildiği Rusya içlerindeki yerin adı. U. II. Mustafa nın Edirne de oturması İstanbul a dönmek istememesi üzerine isyancıların Edirne ye giderek, II. Mustafa yı tahtından indirerek yerine III. Ahmeti padişah yaptılar. V. Arnavut kökenli isyancı Lale Devri ne son veren kişi. 148

39 ETKİNLİK - 5 ETKİNLİK - 2 YAZILI SORULARI Edirne Olayı nın nedenleri nelerdir ve nasıl sonuçlanmış, iktidardan indirilen ve yerine geçirilen padişahlar kimlerdir? 2. Aşağıda verilen bilgilerin doğru olanlarının başına (D) yanlış olanların başına (Y) harfi koyunuz. Fransız asıllı Baron De Tott Humbaracı Ahmet Paşa adıyla Osmanlı Ordusu nun ıslahında görev almıştır. Osmanlı Devleti, Gerileme Dönemi süresince hiç bir antlaşma da Avrupa devletlerinde arabulucu olmalarını istememiştir. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım ın Rusya ya ait olduğu Osmanlı Devleti tarafından kabullenilmiştir. Belgrad, Yukan Sırbistan ve Banat Yaylası Avusturya ya verilecek hükmü Pasarofça Antlaşması na aittir. Osmanlı Devleti, Gerileme Dönemi nin başında yitirilen toprakları geri alma politikasını izlemiştir. 3. Aşağıdakilerden hangisi, I. Mahmut Dönemi düzeltim çabalarından biri değildir? A) Savaş haritalarının yapılması B) Ordunun; takım, bölük, tabur, alay gibi bölümleri ayrılması C) Subay yetiştirmek amacıyla Kara mühendishanesi nin açılması D) Humbaracı Ocağı nı düzeltmesi için Fransa dan uzman getirilmesi E) İlk kez dış borç alınarak, ordunun giderleri için harcamaların yapılması Osmanlı Venedik ve 1716 Avusturya Savaşları nasıl başlamış ve hangi antlaşma ile hangi koşullarda sonuçlanmıştır? 5. XVIII. yüzyılda çıkan Osmanlı İran Savaşları nın nedenleri nelerdir? 149

40 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 6. Gerileme Dönemi nde, Osmanlı Deveti nin; I. Denge politikasını uygulaması II. Batı nın bilimde, teknikte ve askeri alanda üstünlüğünü kabullenmesi III. Yitirilen toprakları geri almak için savaşlara girmesi gibi uygulamalardan hangileri eski gücünü korumaya çalıştığını gösterir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III 7. Aşağıda verilen boşlukları doldurunuz. a) 1699 yılında Karlofça ve 1700 tarihli İstanbul Antlaşmaları ile Osmanlı Devleti girdi. b) Edirne Olayı (1702) sonunda II. Mustafa tahttan indirildi. Yerine hükümdar oldu (1703). c) I. Petro Baltık Denizi kıyılarında kurdu. d) (1718) ile Venedikliler Mora Yarımadası nı Osmanlılara verdi. e) Osmanlı Devleti ile Rusya ilk kez dostluk antlaşmasını (1724) de yapmış ve İran topraklarını aralarında paylaşmışlardır. 8. Osmanlı Rus ve Osmanlı Avusturya Savaşları ( ) sonunda imzalanan Belgrad Antlaşmaları nın maddelerini sıralayınız. 9. Aşağıdaki verilen sözcük ya da kavramları açıklayınız. a) Nizamı Cedit : b) Meternik Sistemi : c) Bonapartizm : d) Makyavelizm : e) Mühendishane i Berri Hümayun : 10. I. Abdülhamit Dönemi düzeltim çalışmaları hakkında bilgi veriniz. 150

41 ETKİNLİK BULMACA ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ III. Mustafa Dönemi nde kurulan Deniz Mühendishanesi nin III. Selim Dönemi ndeki geliştirilmiş ve genilşletilmiş şeklinin adı. 2. I. Mahmut Dönemi nde, subay yetiştirmek amacıyla açılan Kara Mühendislik Okulunun İstihkam ve Topçu Subayı yetiştirilen okulların III. Selim Dönemi deki adı da Yakın Çağ ın başlangıcı olarak kabul edilen dünya tarihinin en önemli olaylarından biri. 4. ( ) yılları arasında İngiltere ile Fransa arasında olan savaşlar. 5. Lale Devri nin sonlandıran ayaklanma yılında Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılan antlaşmanın adı 7. Her türlü üretim ve ekonomik etkinliğinin özel grişimciler eliyle yapılmasını öngören ekonomik politika 8. Türk ve yabancı uzmanlara hazırlatılan rapor 9. Türkleri İstanbul dan atacak ve İstanbul da Rusların denetiminde bir Grek Devleti kurma projesi 10. XVIII. yüzyılda iltizam sistemi terkedilerek ömür boyu kiralama sistemine geçilmesine verilen ad 11. III. Mustafa Dönemi nde Osmanlı donanmasının yakıldığı İzmir in ilçesi 12. Düşman saldırısını engellemek, savunmayı kolaylaştırma 13. III. Selim Dönemi nde danışma amacıyla kurulan meclis 14. III. Selim Dönemi nde yeniçeriye alternatif oluşturulan ocak 15. Osmanlı Devleti nin Kırım ın Rusya ya ait olduğunu onayladığı antlaşma 16. Sırbistan da bulunan kasaba aynı zamanda İngiltere ve Felemenk in 1718 de arabuluculuk yaptığı antlaşma 17. XVIII. yüzyıl Avrupa sında aklı, deney ve gözlemi esas alan anlayış 18. Kasr ı Şirin Antlaşması nı esas alan 1746 da yapılan son Osmanlı İran antlaşması 19. Avustarya nın Pasarofça Antlaşması ile aldığı Belgrad ı Osmanlı ya geri verdiği antlaşma 20. İnsan ve hayvanın kas gücüne dayanan üretim biçiminden, makinalı üretime geçiş 151

42 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ ETKİNLİK - 7 Soru 1 ARAŞTIRMA SORULARI Rusya nın XVIII. yüzyılda sık sık Osmanlı Devleti ile savaş yapmasının nedenleri nelerdir, araştırarak yazınız. Soru 2 XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti nin dış politikasının esasları nelerdir, araştırarak yazınız. Soru 3 XVIII. yüzyılda, Osmanlı Fransız ilişkileri nasıl bir gelişme göstermiş ve Fransa ya 1740 Kapitülasyonları neyin diyeti olarak verilmiştir, araştırarak yazınız. Soru 4 I. Mahmut ve III.Mustafa Dönemleri nde yapılan düzeltim çabaları nelerdir? 152

43 Soru 5 I. Abdülhamit ve III. Selim Dönemleri nde yapılan düzeltim çabaları nelerdir? Soru 6 XVIII. yüzyılda, eğitim, dil, edebiyat ve güzel sanatlarda ne tür değişiklikler yapılmıştır, araştırarak yazınız. ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Soru 7 XVIII. yüzyılda İspanya, Lehistan, Avusturya veraset savaşları hakkında kısa bilgi veriniz. Soru 8 Yedi Yıl Savaşları ve sonuçları (Amerikan ve Fransız Devrimleri) hakkında yaptığınız araştırmaları yazınız. 153

44 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ Test 1 1. Osmanlı Devleti nin XVIII. yüzyılda izlediği dış politikanın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir? A) İç isyanları bastırmak B) Yitirilen toprakları geri almak C) Ortadoğu uy denetim altında tutmak D) İngiltere nin sömürgelerine giden yolları kontrol etmek E) Batı nın bilim ve tekniğinden yararlanmak 2. Osmanlıların XVIII. yüzyılda Batılılışmayı askerlik alanında başlatması, aşağıdakilerden hangisinin bir sonucudur? A) Sık sık ayaklanmaların çıkmasının B) Önceliğin ülke savunmasına verilmesinin C) Devletin diğer alanlarda başarılı olmasının D) Diğer alanlarda Avrupa nın ilerde olmasının E) Askeri başarısızlıkların gerilemenin nedeni olmasının 3. Osmanlı Devleti 18. yüzyılın ilk yarısında Karlofça ve İstanbul Antalaşmalarıyla yitirdiği toprakları geri almak için Rusya, Venedik ve Avusturya ile yaptığı savaştan sonunda Prut, Pasarofça ve Belgrad Antlaşmaları nı imzaladı. Bu antlaşmalarda, sırasıyla hangi devletlere karşı başarılı sayılabilecek sonuçlar alınmıştır? A) Rusya Venedik Avusturya B) Rusya Avusturya Venedik C) Venedik Avusturya Rusya D) Venedik Rusya Avusturya E) Avusturya Rusya Venedik XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 4. III. Selim Dönemi nde; Avrupa başkentlerinde ilk sürekli elçiliklerin kurulması Eğitim kurumlarında, yabancı dilin ilk kez zorunlu kılınması İlk kez gayrimüslüm devletlerle ittifaklara gidilmesi durumlarına bakarak; I. Klasik Osmanlı politikasından vazgeçilmiştir. II. Osmanlı Devleti, yalnızlık siyasetinden kurtulmuştur. III. Din adamlarının yönetimdeki etkinliği son bulmuştur. yargılarından hangilerinin, duruma bağlı olarak ortaya çıktığı söylenemez? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) I, II ve III 5. Osmanlı Devleti ile Venedik arasında 1715 yılında başlayan savaş 1718 yılında Osmanlıların Mora yı Venedikten alması ile sonuçlanmış Karlofça ile Garantörlük elde etmiş olan Avusturya bu duruma müdahil olmuş, Avusturya ya yenilen Osmanlı Belgrad ı, Avusturya ya bırakmak zorunda kalmıştır. Bu bilgilere dayanarak; I. Avusturya nın, Orta Avrupa daki etkinliği daha da artmıştır. II. Osmanlı ordusu, Venedik karşısında başarılı olmuştur. III. Rusya, ilk kez Osmanlı Devleti ile ittifak içinde olmuştur. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 154

45 6. I. İbrahim Müteferrika nın ilk Osmanlı matbaasını kurması II. Avrupa da önemli başkentlerde, sürekli elçiliklerin açılması III. Mühendishane i Berri ve Bahri Hümayunların açılması Osmanlı Devleti nde, XVIII. yüzyılda yaşama geçen bu uygulamalardan hangileri doğrudan askeri alanla ilgilidir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III 7. Osmanlı Devleti, Pasarofça Antlaşması (1718) ile Avusturya ya vermek zorunda kaldığı Belgrad ı, Belgrad Antlaşması (1739) ile yeniden kendi egemenlik alanına katmayı bilmiştir. Yalnızca bu bilgiye bakarak; I. Devletler arasındaki savaşlar sınır değişikliklerine neden olmuştur. II. Belgrad ın Orta Avrupa da fazlaca önemi kalmamıştır. III. Antlaşmalarda Fransa nın arabuluculuğu önemlidir. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 9. Küçük Kaynarca Antlaşması Aynalıkavak Tenkihnamesi Yaş Antlaşması Yukarıdaki antlaşma ve düzenlemelerin ortak noktaları arasında; I. Rusya ile yapılmış olması II. XVIII. yüzıylda yaşama geçmiş olması III. Kırım ın, yazgısı ile ilgili olması gelişmelerinden hangileri vardır? A) Yalnız II B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 10. XVIII. yüzyılda yaşanan Lale Devri ni başlatan ve sonlandırılan gelişme aşağıdakilerden hangisidir? A) Pasarofça Antlaşması Patrona Halil Ayaklanması B) Prut Antlaşması Patrona Halil Ayaklanması C) Belgrad Antlaşması Kabakçı Mustafa Ayaklanması D) Küçük Kaynarca Antlaşması Kabakçı Mustafa Ayaklanması E) Yaş Antlaşması Bab-ı Ali Baskını ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 8. XVIII. yüzyılda sıcak denizlere açılmaya çalışan ve genişlemesini Osmanlı ya karşı sürdüren devlet aşağıdakilerden hangisidir? A) Venedik B) Lehistan C) Rusya D) Fransa E) İngiltere 11. Osmanlı Devleti nin XVIII. yüzyılda batıda ilk sürekli elçilik açtığı devlet aşağıdakilerden hangisidir? A) İngiltere B) Fransa C) Rusya D) Lehistan E) Avusturya 155

46 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 12. Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı Devleti nin Gerileme Dönemi nde imzaladığı antlaşmalar içinde yer almaz? A) Belgrad Antlaşması B) Yaş Antlaşması C) Ziştovi Antlaşması D) Hotin Antlaşması E) Prut Antlaşması 13. Aşağıdakilerden hangisi Küçük Kaynarca Antlaşması nın (1774) sonuçlarından biri değildir? A) Kırım ın, Rusya ya bırakılması B) İstanbul da daimi bir Rus elçisinin bulunması C) Rusya nın, Karadeniz de donanma bulundurması D) Rusay ya, Osmanlı Ortodokslarını koruma hakkının tanınması E) Rusya nın gecikmeli olarak kapitülasyonlardan yararlanması 14. I. Kapitülasyonların sürekli hale gelmesi II. Yeniçerilerden, itfaye bölüğünün oluşturulması 15. Aşağıdakilerden hangisi, 1739 Belgrad Antlaşmaları ile ilgili doğru bir bilgi değildir? A) Osmanlı için son kârlı antlaşmadır. B) Kırım a ayrıcalıklar verilmiştir. C) Osmanlı Devleti nin, Karadeniz deki üstünlüğünün son örneğidir. D) Fransa ya, 1740 kapitülasyonlarının verilmesine ortam oluşturmuştur. E) Osmanlı Devleti nin, hem Rusya hem de Avusturya ile imzaladığı antlaşmadır. 16. Aşağıdakilerden hangisi, Osmanlı İmparatorluğu nu XVIII. yüzyıldaki gelişmelerden biri değildir? A) Topçu ve Humbaracı Ocaklarında düzeltime gidilmesi B) Ordunun subay ihtiyacını karşılaması için Kara ve Deniz Mühendishanelerinin açılması C) 2000 kişilik Sürat Topçuları Ocağı nın kurulması D) Reaya nın, dolaylıda olsa ülke yönetiminde söz sahibi olması E) Yeni açılan askeri ocaklarını, eğitimi ve öğretimi için Fransa ve İsveç ten teknik uzmanların getirilmesi III. Avrupa nın önemli merkezlerinde sürekli elçiliklerin bulunması yukarıdaki gelişmeler, sırasıyla hangi dönemlerde gerçekleştirilmiştir? A) III. Selim I. Mahmut III. Ahmet B) I. Mahmut II. Selim III. Ahmet C) I. Mahmut III. Ahmet III. Selim D) III. Ahmet I. Mahmut III. Selim E) III. Ahmet III. Selim I. Mahmut 156

47 Test 2 1. I. III. Ahmet, Lâle Dönemi nde batı tarzı yenilikler yaptığı II. III. Selim, Nizam ı Cedit adıyla yeni bir düzen kurmaya çalıştığı için tahttan indirilmişlerdir. Bu gelişmelere bakarak; I. Devlet yönetiminde hoşgörü egemendir. II. Yeniliklere karşı olanlar güçlü ve etkindir. III. Halk bütün yenilikleri sorgulamadan desteklemektedir. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 4. XVIII. yüzyılda; I. Mahmut zamanında, Fransız asıllı Kont dö Boneval Humbaracı Ocağı nı Avrupai tarzda düzenlemiştir. III. Mustafa zamanında Baron Dö Tot, Sürat Topçuları Ocağı nı kurmuştur. Bu bilgilerden hareketle; I. Batı nın askeri tekniğinden yararlanılmıştır. II. Osmanlı Devleti, batı ile askeri alanda karşılıklı alışveriş halindedir. III. Batı, her alanda, Osmanlı Devleti ne, her zaman yardımcı olmaktadır. yargılarından hangilerine ulaşılır? ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 2. III. Selim Dönemi nde; yurt dışından mal alımına sınırlamalar getirilmesi. uygulamasından, Osmanlı Devleti yle ilglii; I. Kapitülasyonların olumsuz etkileri azaltılmak istenmiştir. II. İthal ikamesi politikası terkedilmiştir. III. Ekonomiyi düzeltme çabası içine girilmiştir. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 5. XVIII. yüzyılda Fransa da; Voltaire; Düşüncelerinize katılmıyorum; fakat onları söyleme hakkınızı sonuna kadar savunacağım. Kral XV. Louis; Bu adamı (Voltaire) kimse susturmuyacak mı? Kraliçe Eugeine; Hiç bir zaman anlamayacağım düşünceleri bana kabul ettirdiği için onu asla affetmeyeceğim. Bu düşüncelere göre; I. Kral ve Kraliçe, Monarşi den yanadır. 3. Yaş Antlaşması II. Voltaire, düşünce özgürlüğünü savunmuştur. Prut Antlaşması Küçük Kaynarca Antlaşması XVIII. yüzyılda Osmanlı Devleti yukarıdaki antlaşmaları aşağıdaki devletlerden hangisi ile imzalanmıştır? A) Fransa B) Rusya C) İngiltere D) Avusturya E) İran III. Voltaire, Kraliçeye anlaşılması güç şeyleri zorla kabul ettirmiştir. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 157

48 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 6. Rusya ile Osmanlı Devleti arasında 1774 yılında yapılan Küçük Kaynarca Antlaşması na göre; Kırım bağımsız olacak ancak dini açıdan Osmanlı Halifesi ne bağlılığını sürdürecektir. hükmüne yer verilmiştir. Antlaşmada böylesi bir yaklaşımın yer alması; I. Kırım halkı ile kültürel bağların kopmasına izin verilmemiştir. II. Osmanlı Devleti nden, bağımsızlığını kazanan ilk devlet Kırım olmuştur. III. Osmanlı Devleti ilk kez savaş tazminatı ödemek durumunda kalmıştır. yargılarından hangilerini destekler niteliktedir? A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III 7. Osmanlı Devleti nde; Avrupa nın bilimsel ve teknolojik üstünlüğü XVIII. yüzyıl başlarında kabul edilerek, Lale Devri yle birlikte Avrupa örnek alınmaya başlanmıştır. Bu duruma bakarak; I. Yerel otorite, padişahın yetkilerini kısıtlamıştır. II. Islahatlar Askeri alanla sınırlı tutulmuştur. III. Osmanlı Devleti nde, Batılılaşma süreci başlamıştır. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 9. Kuruluş Dönemi nden başlayarak Osmanlı Devleti, tüm sorunlarını kendi iç dinamiği ile çözümlemeye çalışmıştır. XVIII. yüzyılın sonlarında, önce bazı Avrupalı devletlerle ittifaklar kurmuş sonra da dış yardımlar almaya başlamıştır. Bu bilgilerin ışığında, Osmanlı Devleti nde nasıl bir değişim olduğu söylenebilir? A) Güç kaybının kabullenilmesi B) Uluslaşma sürecine hız verilmesi C) Düzeltim çabalarının sonuç vermesi D) Yitirdiği toprakları geri almaktan vazgeçmesi E) Yükselme Dönemi nin görkmli günlerine dönmek istemesi 10. Prut Savaşı nda, Rusya ya karşı elde edilen başarılar, Karlofça ve 1700 İstanbul Antlaşmaları ile yitirilen toprakların geri alınabileceği duygu ve düşüncesini doğurmuştur. Bu duruma bakarak, Osmanlı Devleti için; I. Kaybettiği toprakları geri alma arzusu artmıştır. II. Elindeki toprakları savunmaya çalışmaktadır. III. Rusya dan sonra, Avusturya ve Venedik e de savaş açmayı düşünmektedir. yargılarından hangilerine ulaşılamaz? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 8. III. Selim Dönemi nde; Avrupa devletlerinin başkentleri olan Viyana, Paris ve Londra da Osmanlı Devleti nin devamlı elçilikler açması, aşağıdakilerden hangisine öncelik verilmeye başladığını kanıtlar? A) İç politikadaki tutarlılığa B) Devletin kurumlaşmasına C) Denge politikasının yaygınlaşmasına D) Avrupa dan dış borç alınmasına E) Avrupa politikasının yakından takip edilmesine 11. Rusya, Küçük Kaynarca Antlaşması ile; İşgal ettiği Eflak, Boğdan bölgeleri ve Ege Adaları nı Osmanlı topraklarındaki Ortodoksların koruyuculuğu karşılığında Osmanlılara geri vermiştir. Rusya bu tutumu ile; I. Osmanlı Devleti nden çekinmektedir. II. Osmanlı Devleti nin iç işlerine karışacaktır. III. Osmanlı Devleti ile siyasi ilişkilerini iyi bir noktaya taşımak istemeleri yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) II ve III 158

49 12. Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyılda; Avrupa devletlerinin siyasi, askeri ve mali desteğini sağlamak için; I. Batılılar gibi davranmaya çalışmıştır. II. Batı teknolojisinden vazgeçmiştir. III. Gittikçe artan kapütülasyonları sürekli olarak vermeye başlamıştır. yargılarından hangilerini yaşama geçirmiştir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 13. Rusya nın XVIII. yüzyılda; Mora Rumlarını, Osmanlı Devleti ne karşı kışkırtması Osmanlı Donanması nın ikinci yangını Çeşme ve dördüncü yangını Sinop ta etkili olması Küçük Kaynarca Antlaşması uyarınca Karadeniz de donanma bulundurma hakkına sahip olması gelişmeleriyle ulaşmak istediği kapsamlı amaç için ; I. İpek Yolu ticaretini canlandırmaya çalışmaktadır. II. Balkanlardaki Slavları bir çatı altında toplama gayreti içindedir. III. Karadeniz, Boğazlar ve Balkanlar üzerinden Akdeniz ticaretinde etkili olma çabası taşımaktadır. yargılarından hangilerine ulaşılır? A) Yalnız III B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 14. III. Selim Dönemi nde; Batı yı örnek alan düzeltim çabalarının, devletin resmi politikası haline getirilmesi; I. İlk devlet matbaasının açılması II. Islahatçı kadroların yetiştirilmesi III. Yeni ordunun masraflarını karşılamak için özel bir hazinenin oluşturulması gelişmelerinden hangileri ile daha kapsamlı olarak açıklanabilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve IIII 15. Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyılda toprak kaybetmesine karşın siyasi varlığını sürdürmüştür. Bu durumun temel nedeni olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir? A) Güçlü bir siyasi yapıya sahip olmaları B) Siyasi sıkıntı yaratacak toprakları terk etmeleri C) Devletin sürekliliğini her şeyin üstünde görmeleri D) Büyük Avrupa devletleri, arasındaki çıkar çatışmaları E) Devlet yönetimi ile toprak yönetimini ayrı organlarca sürdürmeleri 16. Osmanlıların 1739 yılında Avusturya ve Rusya ile imzaladığı Belgrad Antlaşmalarına arabuluculuk yapan batılı devlet aşağıdakilerin hangiside doğru verilmiştir? A) Prusya B) İngiltere C) Piyomente D) İtalya E) Fransa ÜNİTE 1 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ 159

50 ÜNİTE 4 XVIII. YÜZYILDA DEĞİŞİM VE DİPLOMASİ NOTLAR 160