ÖABT DİN KÜLTÜRÜ ve AHLAK BİLGİSİ

Transkript

1 KPSS 2017 önce biz sorduk 50 Soruda 35 soru ÖABT DİN KÜLTÜRÜ ve AHLAK BİLGİSİ ALAN BİLGİSİ - ALAN EĞİTİMİ Eğitimde 30. yıl

2 KOMİSYON ÖABT Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Konu Anlatımlı ISBN Kitapta yer alan bölümlerin tüm sorumluluğu yazarlarına aittir. Pegem Akademi Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Pegem Akademi Yay. Eğt. Dan. Hizm. Tic. Ltd. Şti.ye aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri, kapak tasarımı; mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik, kayıt ya da başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, dağıtılamaz. Bu kitap T.C. Kültür Bakanlığı bandrolü ile satılmaktadır. Okuyucularımızın bandrolü olmayan kitaplar hakkında yayınevimize bilgi vermesini ve bandrolsüz yayınları satın almamasını diliyoruz. 3. Baskı: 2016, Ankara Proje-Yayın: Ümit Dilaver Dizgi-Grafik Tasarım: Ayşe Nur Yıldırım Kapak Tasarımı: Gürsel Avcı Baskı: Tuna Matbaacılık Sanayi ve Ticaret A.Ş. Bahçekapı Mahallesi sokak No:7 Şaşmaz/ANKARA ( ) Yayıncı Sertifika No: Matbaa Sertifika No: İletişim Karanfil 2 Sokak No: 45 Kızılay / ANKARA Yayınevi: Yayınevi Belgeç: Dağıtım: Dağıtım Belgeç: Hazırlık Kursları: E-ileti: [email protected] İnternet:

3 ÖN SÖZ Sevgili Öğretmen Adayları, Elinizdeki bu kitap, Kamu Personeli Seçme Sınavı (KPSS) Sınıf Öğretmenliği Alan Bilgisi ve Alan Eğitimi Testi (Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi) kapsamındaki soruları çözmek için gerekli bilgi, beceri ve teknikleri edinme ve geliştirme sürecinde siz değerli öğretmen adaylarımıza kılavuz olarak hazırlanmıştır. Kitabın hazırlanış sürecinde, sınav kapsamındaki temel alanlarda kapsamlı alanyazın taraması yapılmış, bu kitabın gerek ÖABT de gerekse gelecekteki meslek hayatınızda ihtiyacınızı maksimum derecede karşılayacak bir başucu kitabı niteliğinde olması hedeflenmiştir. Detaylı, güncel ve anlaşılır bir dilde yazılan konu anlatımları, çıkmış sorular ve detaylı açıklamalarıyla desteklenmiş, her ünite içeriği ÖSYM formatına uygun, çözümlü test sorularıyla pekiştirilmiştir. Ayrıca konu anlatımlarında verilen bilgi ve çözüm tekniklerine ek olarak uyarı kutucuklarıyla önemli konulara dikkat çekilmiştir. Yoğun bir araştırma ve çalışma sürecinde hazırlanmış olan bu kitapla ilgili görüş ve önerilerinizi adresini kullanarak bizimle paylaşabilirsiniz. Geleceğimizi güvenle emanet ettiğimiz siz değerli öğretmenlerimizin hizmet öncesi ve hizmet içi eğitimlerine katkıda bulunabilmek ümidiyle... Başarılar...

4 DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ ÖABT İLE İLGİLİ ÖNEMLİ BİLGİLER ÖABT DİN KÜLTÜRÜ VE AHLAK BİLGİSİ ÖĞRETMENLİĞİ, 50 sorudan oluşmakta ve Sınıf Öğretmeni Adaylarının Alan Bilgisi (Hz. Muhammed'in Hayatı ve Sünneti, Kur'an-ı Kerim'in Muhtevasını Anlama, Temel Dini Bilgiler, İslam Ahlakı, Estetiği ve Felsefesi, Gü nü mü z Tü rkiye sindeki İslam Mezhep ve Yorumları, Din Bilimleri) ile Alan Eğitimi alanlarındaki bilgi ve becerilerini ölçmeyi hedeflemektedir. Öğretmenlik Alan Bilgisi Testinde çıkan sorular, Din Kültürü Öğretmenliği Lisans Programlarında verilen akademik disiplinlere paralel olarak hazırlanmaktadır. Sınavdaki Alan-Soru dağılımı aşağıdaki tabloda belirtilmiştir. Genel Yüzde Yaklaşık Yüzde Soru Sayısı Alan Bilgisi Testi % a) Hz. Muhammed'in Hayatı ve Sünneti b) Kur'an-ı Kerim'in Muhtevasını Anlama c) Temel Dini Bilgiler (İslam, İman Esasları ve İbadetleri) d) İslam Ahlakı, Estetiği ve Felsefesi e) Gü nü mü z Tü rkiye sindeki İslam Mezhep ve Yorumları g) Din Bilimleri (Din Sosyolojisi, Din Psikolojisi, Dinler Tarihi, Din Eğitimi, Din Felsefesi) % 12 % 12 % 16 % 12 % 4 % 24 Alan Eğitimi Testi % Genel Kültür, Genel Yetenek ve Eğitim Bilimleri Sınavlarınıza ek olarak gireceğiniz Öğretmenlik Alan Bilgisi Testi ile ilgili verilen bu bilgiler ÖABT Din Kültürü Öğretmenliği Sınavı çerçevesinde hazırlanmıştır. Sınav içeriğinde yapılabilecek olası değişiklikleri ÖSYM'nin web sitesinden takip edebilirsiniz.

5 İÇİNDEKİLER 1 KISIM HZ. MUHAMMED'İN HAYATI/SİYER VE SÜNNETİ/HADİS 1. BÖLÜM HZ. MUHAMMED'İN HAYATI/SİYER I. Ünite Hz. Muhammed in Doğduğu Ortam Siyer ve Siyer Kaynakları Hakkında Genel Bilgi Arap Yarım Adasının Coğrafi Özellikleri Arabistan ın Siyasi Tarihi İslam Öncesi Dönemde Araplarda Yaşam Fil Olayı...13 II. Ünite Peygamberlik Öncesi Hz. Muhammed Hz. Muhammed in Soyu, Ailesi ve Doğumu Hz. Muhammed in Çocukluk Dönemi Hz. Muhammed in Gençlik Dönemi Hira Günleri/Vahye Hazırlık...17 III. Ünite Peygamber Olarak Hz. Muhammed ve Mekke Dönemi İlk Vahiy Hz. Peygamber in Varaka B. Nevfel İle Görüşmesi Vahyin Bir Süreliğine Kesilmesi (Fetretü l-vahiy) Gizli Davet Dönemi ve İlk Müslümanlar İslam a Açık Davetin Başlaması ve Sonuçları Peygamber in Taif Yolculuğu (620) İsra ve Mirac Olayları (621) Yesriblilerle (Medineliler) Görüşmeler ve Akâbe Biatları Yesrib e Hicret ve Müslümanların Hicreti (622)...25 IV. Ünite Hz. Muhammed in Çağrısı: Medine Dönemi Medine de İlk Etkinlikler İbadet Konusundaki Gelişmeler Müşriklerle Mücadele İslam a Çağrı Mektupları/Hükümdarlara Mektup Bazı Seriyyeler Hayber Kalesinin Fethi (H.7/M.628) Umretu l-kaza (H.7-M.629)...40

6 vi 8. Mute Savaşı (H.8/M.629) Zatü s-selasil Seriyyesi (H.8/M.629) Mekke nin Fethi (H.8-M.630) Halid b. Velid Seriyyesi (H.8/M.630) Huneyn Savaşı/Ganimetlerin Taksimi (H.8/M.630) Evtas Seriyyesi (H.8/M.630) Taif in Müslüman Olması (H.8-M.630) Tebük Gazvesi (H.9-M.630) Muhammed (As) a Gelen Elçiler/Senetü l-vüfûd (H.9/M.630) Hz. Ebu Bekir in Hac Emirliği (H.9/M.631) Veda Haccı ve Veda Hutbesi (H.10/M.632) Hz. Muhammed in Vefatı (H.10/M.632) Peygamber in Eşleri Hz. Peygamber in Çocukları...46 Kaynakça...47 Çözümlü Test...48 Çözümler BÖLÜM PEYGAMBER A.S.IN SÜNNETİ/HADİS Giriş...55 Peygamberlik...55 I. Ünite Hadis İlminin Temel Kavramları Hadis Sünnet Eser Haber Râvi Rivayet - Mervi Tarîk Tabaka...60 II. Ünite Hadis İlminin Alt Dalları Hadis Tarihi Garibu l-hadis Muhtelifu l- Hadis Fıkhu l- Hadis Esbâbu Vurudi l-hadis...71

7 vii III. Ünite Hadis Usulü...72 Hadis Usulünün Oluşum Dönemi...72 Rical İlmi...73 Cerh ve Ta dil...73 Hadis Tenkidinin Temel İlkeleri...75 Hadis Öğrenim ve Öğretim Yöntemleri (Tahamul ü-l Hadis)...75 IV. Ünite Hadis Çeşitleri...77 A. Kaynağına Göre Hadis Çeşitleri...78 B. Senedin Özelliklerine Göre Sınıflandırmalar...78 C. Râvilerinin Sayılarına Göre Hadis Çeşitleri...79 D. Sened ve/veya Metninin Ortak Özellikleri Açısından Hadis Çeşitleri...80 E. Sıhhat Derecesine Göre Hadis Çeşitleri...81 F. Zayıf Hadis ve Çeşitleri...83 G. Mevzû Hadis...85 Kaynakça...88 Çözümlü Test...89 Çözümler KISIM TEMEL DİNÎ BİLGİLER 1. BÖLÜM İSLAM-İMAN ESASLARI/KELAM I. Ünite: Kelam İlmi...97 İnanç Esasları Kelam İlminin Tarifi Kelamın Konusu ve Gayesi (Maksad) Kelam İlminin Diğer İsimleri Kelam İlminin Kaynakları Kelam İlminin Ortaya Çıkmasının Nedenleri...99 II. Ünite Başlangıç Dönemi İnanç Grupları ve Kelam İlminin Geçirdiği Evreler Başlangıç Dönemi İnanç Grupları Kelam İlminin Geçirdiği Evreler III. Ünite Bilgi ve Delil Bilgi Varlık...120

8 viii IV. Ünite İman ve İman Esasları İman Kavramı Allah a İman/Allah ın Varlığı Peygamberlere İman Meleklere İman Kitaplara İman Ahirete İman/Kıyamet Kaza ve Kadere İman Kaynakça Çözümlü Test Çözümler BÖLÜM İSLAM HUKUKU VE İBADET ESASLARI Giriş I. Ünite Kavramsal Çerçeve Fıkıh Kavramı Şeriat Kavramı İslam Hukuku ve Temel Özellikleri İslam Hukukunun Kaynakları II. Ünite İslam Hukukunun Oluşumu ve Tarihsel Gelişimi Rasulullah A.S. Dönemi Sahabe Dönemi Tabiûn Dönemi Müctehid İmamlar Dönemi Mezhep Merkezli Dönem Kanunlaştırma Hareketleri ve Yeni Dönem III.Ünite Hükmün Tanımı ve Kısımları Teklifi Hükümler Vaz î Hükümler Hükmün Muhatabı (Mükellef)...176

9 ix IV. Ünite İlmihal İbadetler Bölümü Özeti Temizlik Namaz Oruç Zekat Hac Umre Kurban Bazı Günümüz Fıkıh Problemleri Kaynakça Çözümlü Test Çözümler KISIM KUR'AN MUHTEVASINI ANLAMA/TEFSİR I. Ünite Kur an Tarihi ve Tanıtımı A. Kur an ın Tarihi B. Kur an ın Tanıtımı II. Ünite Tefsir Usulü ve Tarihi Tefsir Usulü Kaynakları Tefsir Tarihi III. Ünite Kaynak ve Yöntem Bakımından Tefsir Çeşitleri A. Kaynak Bakımından Tefsir Çeşitleri B. Yöntem Bakımından/Niteliklerine Göre Tefsirler IV. Ünite Kur an İlimleri Kur an ın İndiriliş Süreci İle İlgili Özellikleri Kur an Lafızlarına Dair İlimler Kur an da Lafızlar Arası İlişkiler Dil Merkezli Kur an İlimleri Kur an ın Manalarına Dair İlimler Kur an Tefsirinde İsrâiliyat Kaynakça Çözümlü Test Çözümler...266

10 x 4. KISIM GÜNÜMÜZ TÜRKİYE'SİNDE MEZHEPLER VE YORUMLARI/ MEZHEPLER TARİHİ 1. Mezhepler Tarihi ve Konusu Mezhepler Tarihinin Amaçları Mezhepler Tarihi İle İlgili Kavramlar Mezheplerin Ortaya Çıkış Nedenleri İlk Mezhepler Ehl-İ Sünnet Nusayrilik Dürzilik Alevilik/Bektaşilik Yezidilik Vehhabilik Babilik/Bahailik Kadıyanilik Kaynakça Çözümlü Test Çözümler KISIM DİN BİLİMLERİ 1. BÖLÜM DİN SOSYOLOJİSİ 1. Din Sosyolojisinin Doğuşu ve Gelişimi İslam Dünyasında ve Türkiye de Din Sosyolojisi Sosyolojik Din Tanımları Dinî Tecrübenin İfade Şekilleri Toplumsal Değişim ve Din Din-Sosyal Farklılaşma ve Sosyal Bütünleşme Toplumsallaşma ve Din Küreselleşme ve Din Kamusal Alan ve Din Gündelik Hayatta Din Dinî Gruplar ve Yeni Dinî Hareketler Din ve Terör Kaynakça Çözümlü Test Çözümler...361

11 xi 2. BÖLÜM DİN PSİKOLOJİSİ I. Ünite Kavramsal Çerçeve ve Tarih Tanım ve İçerik Din Psikolojisinin İslam Dünyasındaki Öncüleri Din Psikolojisinin Batıdaki En Önemli Temsilcileri Din Psikolojisi İle İlgili Temel Kavramlar II. Ünite Dindarlık Dindarlığın Kaynakları Dindarlığı Etkileyen Faktörler Dindarlığın Psikolojik Etki ve İşlevleri Dindarlığın Fizyolojik Etki ve İşlevleri Dindarlığın Sosyal Etki ve İşlevleri Dindarlık-Davranış İlişkisi Dindarlığın Boyutları Dindarlığın Gelişimi III. Ünite İnanç Psikolojisi İnanç, İman ve Şüphe (İnanç Psikolojisi) İnanç Gelişimi Dinî Şüphe Dinî İlgisizlik, Dinî İnkâr ve Din Karşıtlığı Tanrı Tasavvurları Dinî Davranışlar Dua Dinî Tören Tövbe-Dine Dönüş/Dinsel Değişim Din Değiştirme Kaynakça Çözümlü Test Çözümler...399

12 xii 3. BÖLÜM DİNLER TARİHİ Giriş Dinin Tanımı ve Önemi Dinlerin Sınıflandırılması Geçmişten Günümüze Dinler Zerdüştlük/Mecusilik Sabiilik Hint Dinleri Hinduizm Budizm Jainizm (Cainizm Veya Caynizm) Sihizm Uzak Doğu Dinleri Taoizm Konfüçyanizm Şintoizm Yahudilik Hristiyanlık Kaynakça Çözümlü Test Çözümler...458

13 xiii 4. BÖLÜM DİN EĞİTİMİ I. Ünite Eğitim-Öğretim ve Din Eğitim-Öğretim Din/Eğitim İlişkisi II. Ünite Din Eğitim Bilimi Dinî Eğitim/Din Eğitimi/Din Öğretimi Din Eğitimi Biliminin Amacı Din Eğitim Biliminde Kullanılan Metotlar Din Eğitiminin Temelleri III. Ünite İslam Din Eğitiminin Tarihsel Gelişimi Peygamber Döneminde Din Eğitimi Medrese Öncesinde İslam Dünyasında Din Eğitimi Medreselerin Kurulmasından Sonra Eğitim Çalışmaları Cumhuriyet Döneminde Din Eğitimi Din Öğretimine Özgü Modelleri ve Yaklaşımları Din Eğitimi ve Öğretiminde İlkeler ve Yöntemler Türkiye de Din Eğitimi Alanları Din Hizmetlerinde İletişim ve Rehberlik Kaynakça Çözümlü Test Çözümler...491

14 xiv 5. BÖLÜM DİN FELSEFESİ 1. Felsefe ve Din Tanrı Tasavvurları Tanrı ve Sıfatları Tanrı nın Varlığının Delilleri Vahiy ve Mucize Akıl ve İman Din Dili Ateizm: Tanımı ve Çeşitleri Kötülük Meselesinin Mahiyeti ve Ateistik Eleştiriler Dini Çeşitlilik Din ve Ahlak Dinî Tecrübe Din ve Bilim Ölüm Sonrası Hayat Kaynakça Çözümlü Test Çözümler KISIM İSLAM AHLAKI, SANAT VE ESTETİĞİ, FELSEFESİ 1. BÖLÜM İSLAM AHLAKI I. Ünite İslam Ahlakı Kavramsal Çerçeve Ahlak Kavramı Ahlak İlminin Konusu ve Gayesi Din-Ahlak İlişkisi İslam Ahlakının Kaynakları Ahlaki Değerler İslam Ahlak Literatüründe Kavramsal Çerçeve II. Ünite İslâm Ahlak Teorileri Kuralcı Ahlak Teorileri Karakterci Ahlak Teorileri...539

15 xv III. Ünite İslâm Ahlakının Bireysel Boyutu Hz. Muhammed (Sav) In Ahlaki Şahsiyeti İslâm Ahlakında Faziletler İslam Ahlakında Reziletler Ahlaki Hayatta Temel Davranış Kuralları Kaynakça Çözümlü Test Çözümler BÖLÜM İSLAM SANAT VE ESTETİĞİ İslam Sanat ve Estetiği İslam ve Sanat A. Mimari B. Hat Sanatı C. Tezhip Sanatı D. Ciltleme/Ciltçilik E. Minyatür Sanatı F. Ebru G. Kündekârî F. Dinî Musiki Kaynakça Çözümlü Test Çözümler...584

16 xvi 3. BÖLÜM İSLAM FELSEFESİ I. Ünite Felsefe ve Filozof Kavramlarının Tanımları İslam Düşünce Okulları İslam Felsefesinin Ortaya Çıkmasında Etkili Olan Sebepler İslam Felsefesinin Ortaya Çıkmasında Etkili Olan Felsefeler ve Kişiler II. Ünite İslam Felsefi Akımları İslam Felsefi Ekoller (Meşşaiyye, Rivakiyye, İşrakiyye, İhvanu s-safa) Doğu İslam Filozofları Batı İslam Filozofları/Endülüs Filozofları Bağımsız Filozoflar III. Ünite Osmanlı da Felsefe Kaynakça Çözümlü Test Çözümler KISIM ALAN EĞİTİMİ 1. Türk Milli Eğitiminin Amaçları Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Sınıflar Öğretim Pragramı Din Eğitiminin Temelleri İlk ve Ortaöğretim DKAB Öğretim Programı İlköğretim ve Ortaöğretim DKAB Öğrenme Alanları İlköğretim DKAB Dersinde, Öğrenciye Kazandırılacak Temel Beceriler Öğrenme-Öğretme Süreçleri ve Öğretmenin Rolü Din Öğretiminde Stratejiler Din Öğretiminde Öğretme Yöntem ve Teknikleri DKAB Dersinde Ayet ve Hadislerin Kullanılması DKAB Dersinde Değer Öğretimi Kavram, Kavram Haritaları ve Din Öğretiminde Kullanımı Ölçme ve Değerlendirme Kaynakça...686

17 HZ.MUHAMMED İN HAYATI/SİYER VE SÜNNETİ/HADİS I. KISIM

18 HZ.MUHAMMED İN HAYATI/SİYER 1. BÖLÜM

19 5 I. ÜNİTE HZ. MUHAMMED İN DOĞDUĞU ORTAM 1. SİYER VE SİYER KAYNAKLARI HAKKINDA GENEL BİLGİ Siyer kelime olarak, yol anlamına gelmektedir. Sire ve siret kelimelerinin çoğuludur. Terim olarak ise siyer; Hz. Muhammed in hayatını anlatma anlamında kullanılmıştır. Doğumundan vefatına kadar geçen süre içerisinde Hz. Muhammed in hayatında meydana gelen olayları kapsar. Siyer kavramı, Siyer-i Nebi veya Es-Siretu n- Nebeviyye şeklinde de kullanılmaktadır. Peygamberimizin hayatını anlatmak için kullanılan diğer bir kelime Meğazi dir. Aslında birbirinden farklı olan bu kelimeler bazen aynı anlama gelecek şekilde kullanılmaktadır. Meğazi sözlükte savaş yeri, savaş anlamlarına gelmektedir. Meğza kelimesinin çoğuludur. Terim olarak ise Hz. Muhammed in savaşlarının anlatıldığı kitaplara verilen isimdir. Peygamber'in Hayatı Siyer Meğazi Peygamber in savaşlarını Peygamber in Savaşları da kapsayan tüm hayatı Siyer ilminin başlıca üç kaynağı vardır. Bunlar: 1. Kur an. Kur an, Peygamber'in hayatında gerçekleşen bazı olaylardan bahsetmektedir. Örneğin; Bedir, Uhut vb. savaşlardan Kur an bizlere bahsetmektedir. 2. Siyer in ikinci kaynağı ise hadislerdir. Bu anlamda yazılan hadis eserleri Peygamber'in hayatı hakkında bizlere kaynaklık etmektedirler. 3. Siyer ilminin üçüncü kaynağı siyer-meğazi kitaplarıdır. Siyer kitaplarının ilk öncülerinin eserleri yazılı olarak elimize geçmemiştir. Siyer in bu ilk öncü kişileri şunlardır: a. Urve b. Ez- Zübeyr (Ö.H. 92) b. Ebân b. Osman (Ö.H.105) c. Vehb b. Münebbih (Ö.H.110) d. İbn-i Şihab ez-zührî (Ö.H.124) Bu isimlerden sonraki dönemde siyer ve meğazi ilmiyle uğraşan ve eserleri yazılı olarak elimize ulaşan kişiler öncelik sırasına göre şunlardır: a. İbn-i İshak (Ö.H. 151). Es-Sire i Elimizde bulunan en eski yazılı siyer kitabıdır. b. Vakıdî (Ö.H. 208). Kitabu l-meğazi c. İbn-i Hişam (Ö.H. 219) - es-siretu n-nebeviyye : İbn-i İshak ın eserine dayanmaktadır. d. İbn Sa d (Ö.H. 230). Kitabu t-tabakat. Biyografik bir eserdir. Hz. Peygamber in yanı sıra sahabelerden de bahsetmektedir. Peygamber (A.S.) Ahlaki Özellikleri Fiziki Özellikleri Ş türü eserler Hilye türü edebi eserler İlk dönem yazılan ş eserleri Peygamber'in hilyesini de kapsamaktaydı. 2. ARAP YARIM ADASININ COĞRAFİ ÖZELLİKLERİ Arap Yarımadası coğrafi olarak Asya, Afrika ve Avrupa kıtalarının kesiştiği bir noktada yer almaktadır. Doğusunda Basra Körfezi (İran Körfezi) ve Uman Denizi, Güneyinde Arap denizi ve Aden Körfezi, Batısında ise Kızıldeniz ve AKâbe Körfezi yer almaktadır. Arap yarımadası Şibhü Cezîreti l-arab veya Cezîretü l-arab şeklinde de ifade edilmektedir. Arap yarımadası kıtaları birbirine bağlayan coğrafi konumu itibarıyla deniz ve kara yolu ticaretinde önemli bir kavşak noktası olmuştur. İslam öncesinin önemli merkezlerinden Mekke, Yesrib (Medine) ve Taif şehirleri Arap yarımadasının Hicaz Bölgesi'nde yer almaktadırlar. Bu şehirler İslam Devri'nin de en önemli şehirleridirler. Yesrib/Medine şehrinde Yahudi olan Beni Nadir, Beni Kurayza ve Beni Kaynuka kabileleri ile Evs ve Hazrec gibi putperest Arap kabileleri yer almaktaydı. Tarım ve ticaret ile uğraşılmaktaydı. Mekke şehri tarıma elverişli bir iklime sahip değildi. Ticari bir merkezdi. En önemli özelliği Kâbe nin burada bulunmasıdır ki bunun sayesinde dinî bir merkez hüviyetine sahip olmuştur. Taif şehrinde Sakif kabilesi mensupları ikamet ediyordu. Sakiflilerde tarım ve ticaret ile uğraşıyorlardı. Çöl ikliminin hâkim olduğu Arap Yarımadası iklimin kurak yapısı nedeniyle tarıma fazla elverişli değildir. Hayvancılık ile uğraşan göçebe yaşam tarzı bölgeye hâkimdir. Yarımadanın kıyı kesimleri iç kısımlara nazaran daha fazla yağış almaktadır. Bundan dolayı iklim tarıma elverişlidir. Tarım ile uğraşmak yerleşik hayatı da beraberinde getirmiştir. Arabistan için hurma önemli bir meyvedir. Hurmanın meyvesinden, odunundan ve lifinden faydalanılmaktadır. Çöl ikliminin hâkim olduğu Arabistan'da ulaşım ve nakliye için uzun bir süre su içmeden yol alabilen deve kullanılmaktadır. Deveye uzun süre su içmeden çölde kalabildiğinden dolayı Sefînetü s-sahrâ (Çöl Gemisi) ismi de verilmiştir.

20 6 3. ARABİSTAN IN SİYASİ TARİHİ Arap yarımadasının kuzey ve güneyinde, coğrafi yapısından kaynaklanan nedenlerden dolayı İslam öncesi dönemlerde çeşitli devletler kurulmuşken, Hicaz Bölgesi'nde ise çöl ikliminin olumsuz etkileri bir devlet kurulmasını olumsuz etkilemiştir. İslam öncesi dönemde Hicaz Bölgesi'nde bir devletin kurulmaması İslam devletinin geniş bir bölgeye hızla yayılmasına neden olmuştur Güney Arabistan da Kurulan Devletler Güney Arabistan da Main, Sebe ve Himyeri devletleri hüküm sürmüştür. Habeşliler ve Sasaniler de bölgede hâkimiyet kurmuşlardır. Bu bölgede yaşayanlara Arapların Kahtan kolundandır. Kahtan ismi Hz. Nuh un torunu Kahtan a nispetle verilmiştir. Güney Arap yarımadası için en önemli yerleşim yeri Yemen dir. Yemen hem ticaret hem de tarım için uygun bir bölgedir. Önemli ticaret kavşaklarının bulunduğu Yemen aynı zamanda bol yağış almaktadır. 1- Mainliler (M.Ö ) Başkenti Main şehri idi. Mainlilerin geçim kaynağı büyük oranda ticarete dayanmaktaydı. 2- Sebeliler (M.Ö ) Sebelilerin merkezi Ma rib şehridir. Sebeliler ticaret ile uğraşmanın yanı sıra inşa ettikleri su setleri sayesinde tarım ile de uğraşmışlardır. Ma rib Seddi (Sebe Seddi ya da Arim Seddi) Sebelilerin en önemli seddidir. Sebeliler, Himyerîler tarafından yıkılmıştır. 3- Himyerîler (M.Ö.115-M.S.525) Devlet ismini Arapların Kahatani koluna mensup olan ataları Himyer b. Yeşcud tan almaktadır. Ticarete önem vermişlerdir. Sebelilerden kalma setleri tamir ettirerek tarım ile uğraşmışlardır. Himyer kralı Zûnûvâs Yahudilik dinini seçmiş, halkı da zorla bu dinî kabule zorlamıştır. Ayet-olay irtibatı: Zûnûvâs, Yahudiliğe geçmeyen Hristiyanları uhdud ismiyle bilinen ateş çukurlarında yaktırmıştır. Bu olay Kur an ın Buruc suresinin 85/4-9. ayetlerinde anlatılmaktadır. Himyer Krallığı'na Habeşistan son vermiştir. Habeşliler kendilerinden yardım isteyen Hristiyanların çağrısı üzerine bölgeye geldiler. Habeşlilerden sonra bölge Sasani hâkimiyetine geçti. Bu durum Hz. Peygamber in risaleti dönemine kadar devam etti. Habeşistan ordusunda bulunan Ebrehe daha sonra Mekke üzerine içerisinde fillerin de bulunduğu bir orduyla saldırmıştır. Olay Kur an da Fil suresinde anlatılmaktadır. Sasanilerin son Yemen valisi Bazan, Peygamber Dönemi'nde İslam dinini kabul etti ve İslam devletinin valisi olarak görev yaptı Kuzey Arabistan da Kurulan Devletler Kuzey Arabistan bölgesinde İslam dan önce Nebatî, Tedmür, Gassani, Hîre (Lahmîler) ve Kinde devletleri kurulmuştur. 1- Nebatîler (M.Ö.IV yy.) Başkentleri Petra (Ürdün de) şehridir. Yerleşim yerlerini taş oymalarıyla inşa etmişlerdir. Roma İmparatorluğu tarafından varlıklarına son verilmiştir. 2- Tedmürlüler Tedmür Krallığı (Palmira) Suriye çölünün ortasında Şam ile Fırat arasında kurulmuştur. Romalıların ticaret rotası üzerinde yer alan şehir ticari olarak gelişmiş ve zenginleşmiştir. Tedmür Devleti Roma ve Sasani İmparatorluklarının hâkimiyet yarışında Roma nın yanında yer almıştır. Tedmür Devleti Halid b. Velid tarafından savaşılmaksızın fethedilmiştir. ÖABT Çıkmış Soru Himyer kralı Zûnûvâs, Yahudiliğe geçmeyen Hristiyanları uhdud ismiyle bilinen ateş çukurlarında yaktırmıştır. Yukarıda anlatılan olay Kur an da hangi surede geçmektedir? A) Ğaşiye B) Mearic C) Buruc D) Fecr E) Tarık Çözüm Yemen de kurulan Himyer Devleti'nin kralı Zûnûvâs Yahudiliğe geçmeyen Hristiyanları ateş çukurlarında yakmış olay, Buruc suresinde anlatılmıştır. Cevap C

21 7 3- Gassaniler Gassaniler, Sebe ve Himyer devletlerinin yaptıkları barajların yıkılmasından sonra Arabistan ın kuzey bölgesine göç eden Kahtaniler tarafından Suriye ve Irak ta kurulmuştur. Bölgedeki Bizans ve Sasani çekişmelerinde Bizans'tan yana tavır koyan Gassaniler bu etkiden dolayı Hristiyanlık dinine geçtiler. Hz. Peygamber döneminde Gassanilere İslam a Davet Mektubu gönderilmiştir. Mute Savaşı'nda karşı karşıya gelinmiş, Tebük seferide Gassani tehlikesine karşı düzenlenmiştir. 4- Hireliler/Lahmîler Hîreliler de Gassaniler gibi güneydeki su setlerinin yıkılmasından sonra kuzeye gelmişlerdir. Onlar da Arapların Kahtani koluna mensupturlar. Irak Bölgesi'ne yerleşmişlerdir. Bölgede Bizans'a karşı Sasanilerin yanında yer almışlardır. Ticaret, tarım ve hayvancılık ile uğraşmışlardır. 5- Kindeliler/M.S.480 Kindeliler de Kahtani koluna mensuptur. Başlangıçta Himyerlilere bağlı idiler. Fakat zamanla bölgede bir güç hâline geldiler ve Bizans'ın yanında yer aldılar Hicaz Bölgesi ve Mekke Hicaz, coğrafi özelliklerinden dolayı (coğrafi özelliklerinin olumsuz etkilerinden dolayı) bölgede büyük bir güç olan devletlerin ilgisini çok fazla çekmemiştir. Hicaz Bölgesi'nin üç önemli şehri Mekke, Medine/Yesrib ve Taif tir. Mekke İslam tarihi açısından Arap yarımadasında en önemli yer Hicaz bölgesinde kurulmuş olan Mekke şehridir. Mekke denince akla gelen ilk isim Hz. İbrahim dir. Mekke tarihi Hz. İbrahim in eşi ve çocuğunu bu bölgeye getirmesi ile başlamaktadır. Hz. İbrahim eşi Hacer ve çocuğu İsmail i Mekke ye getirdiğinde bu bölge bir yerleşim yeri değildi. Çöl ikliminin hâkim olduğu bölge, yerleşim için gerekli olan insani gereksinimlerden (su, barınak vb.) mahrumdu. Hz. İbrahim in Hacer ve İsmail i böyle bir yerde bırakıp Filistin'e dönmesinden sonra Hacer kendisi ve çocuğu için su aramaya başladı. İlahi bir lütuf olarak İsmail in bulunduğu yerden su fışkırdı. Zemzem suyu olarak isimlendirilen bu su sayesinde bölge tercih edilen bir ticaret rotasına dönüştü. Kervanlar burada konaklamaya başladılar. Bir süre sonra Yemen den göçeden Cürhümlüler Mekke ye yerleştiler. Cürhümlüler İsmail in yaşamında da etkili olmuştur. Bunlar sayesinde Arapça öğrenmiştir. Evliliğini de bu kabileye mensup bir kız ile yapmıştır. İsmail in Cürhümlülerden bir kız ile evlenmesinden dolayı soyundan gelenlere "Arabu l-musta rebe" yani sonradan Araplaşanlar denmiştir. Ayet-olay iritbatı: İbrahim in ailesini Mekke de bırakması olayından Kur an, İbrahim suresi 14/ ayetlerinde bahsetmektedir. Ailesini Mekke de ziyarete gelen Hz.İbrahim Allah ın emri (Bakara 2/ ) üzerine Kâbe yi oğlu İsmail ile birlikte inşa etmiştir. İbrahim ve İsmail in Mekke yi inşası Kur an da Bakara suresi2/ ayetlerde anlatılmaktadır. Mekke şehrinin isimleri 1- el-beledû l-harâm/dokunulmaz toprak 2- el-beledû l-emin/güvenli Belde 3- Harem (Mukaddes/Korunan yer) Güvenli yer 4- Bekke/Mekke 5- Ümmü l-kura/şehirlerin Anası Kabe'nin isimleri 1- el-beytü l-harâm,beytü l-muharrem/kutsal ve dokunulmaz ev 2- el-beytü l-atîk/eski ev 3- el-mescidü l-harâm/kutsal ve korunmuş mescid 4- Beytullah/Allah ın evi Cürhümlüler tarafından yönetilen şehir daha sonra bölgeye gelen Huzaalıların kontrolüne geçmiştir. Huzaalılar bölgeye güneyde meydana gelen sel felaketlerinden sonra gelmişlerdir. Cürhümlüler Mekke den ayrılırken Hacerü l-esved taşını saklamış ve Zemzem kuyusunu kapatmışlardır. Hz. İsmail in soyuna mensup olanlar Cürhümlüler ve Huzaalılar arasındaki mücadelede tarafsız kalarak bölgedeki mevcudiyetlerini devam ettirmişlerdir. Huzaa Kabilesinin lideri Amr b. Luhay'dır. Amr b. Luhay putperestliği Mekke ye getiren kişidir. Amr b. Luhay ticaret için gittiği Suriye'de puta tapanları görmüş ve onlardan bir put alarak Mekke ye getirmiştir. Amr b. Luhay ın getirdiği put Hübel putudur. Mekke yönetiminin Cürhümlülerden Huzaalılara geçmesi esnasında tarafsız tavırlarıyla bölgede kalan İsmailoğulları dağınık bir şekilde yaşıyorlardı. Onları bir araya toplayarak bir kuvvet hâline getiren Kureyş Kabilesidir. Kureyş, Hz. İsmail in torunlarından Adnan ın soyundan gelmektedir.

22 8 Kureyş Kabilesi ismini Fihr (Kureyş) b. Malik ten almıştır. Fihr (Kureyş)in torunlarından Kusay b. Kilab, İsmailoğullarını bir araya getirerek Huzaalılara karşı mücadele etmiş ve Mekke yönetimini ele geçirmiştir. Göçebe hâlinde çadırlarda yaşayan Kureyş i yerleşik hayata geçirmiştir. Kusay, Kureyş'i bir araya getirdiği için tarihçiler tarafından el-mücemmi diye isimlendirilmiştir. Mekke yi on bölgeye ayıran Kusay, bu bölgeleri Kureyş in koları arasında paylaştırmıştır. Kusay, Mekke yönetimi ile ilgili bir takım düzenlemeler yapmıştır. Mekke yönetimi ve Kâbe hizmetleri ile ilgili düzenlemeler şunlardır: 1. Dârünnedve: Kırk yaşını doldurmuş Kureyş boylarının başkanlarının, Mekke nin önemli meselelerini çözmek için toplandıkları yerdir. 2. Kıyâde: Savaşlardaki ordu komutanlığını ifade etmektedir. 3. Liva: Bayraktarlık görevini ifade etmektedir. 4. Eşnak: Diyetlerin ödenmesi ve zararların tespiti ile ilgili görevleri ifade etmektedir. 5. Kubbe: Savaşa hazırlık için kurulan çadırdır. Savaş paraları vb. malzemeler burada toplanır. 6. Einne: Süvari birliğine komutanlık yapma görevini ifade eder. 7. Sefaret: Kureyş in dış temsilciliği görevini ifade eder. 8. Hicâbe/Sidãne: Hicâbe, Kâbe nin bakımı ve anahtarlarının korunması ile ilgili görevi ifade etmekteyken, Sidâne ise Kâbe nin perdedarlığı görevi için kullanılan bir kavramdır. 9. Rifade: Kâbe yi ziyarete gelenlerin yiyecek ihtiyaçlarını karşılama ve onları ağırlama görevini ifade etmektedir. 10. Sikâye: Hacılara su dağıtma görevini ifade eder. 11. Eysâr ve Ezlâm: Fal oku çekilmesi görevidir. İnsanlar, herhangi bir işe karar verecekleri zaman ezlâm denilen bu oklara müracaat ederek, çıkan sonuca göre hareket ederlerdi. 12. Emvâl-i Muhaccere: Kâbe de bulunan putlara sunulan malların muhafaza edilmesi. Ayrıca hükûmet görevi. Kusay b. Kilab, Mekke de siyasi bir organizasyon kurulmasındaki en önemli kişilerden biridir. Kusay b. Kilab öldükten sonra Mekke yönetimi ve Kâbe hizmetleri ile ilgili görevler Abdüddâr ve Abdümenâf oğulları arasında bir mücadeleye neden olmuştur. Abdümenâf Mutayyebun Kusay ın Oğulları Abdüddâr Ahlaf (Hılfu l-ahlaf) Abdüddâr oğullarına bir kaba koydukları kanı yaladıkları için leakatu l-dem (kan yalayıcılar) denmiştir. Abdümenâf oğullarına ise "güzel kokanlar" anlamında "mutayyebun" diye isimlendirilmişlerdir. Başlangışta bütün görevleri kendisinde toplayan Abdüddâr oğulları bu görevlerden bazılarını bırakmak zorunda kalmışlardır. Mekke Yönetimi/Kâbe Görevleri Abdüddâroğulları Darünnedve Liva Hicâbe/Sidâne Abdümenâfoğulları Kıyâde Sikâye Rifade Buna göre Darünnedve yöneticiliği ile Liva, Hicâbe/ Sidâne görevleri Kusay ın oğlu Abdüddâr a verilirken Kıyâde, Sikâye ve Rifade görevleri Abdumenaf a verildi. Bundan sonraki dönemde ise Sikâye ve Rifade görevleri Haşimoğullarına, Kıyâde görevi ise Ümeyyeoğllarına geçmiştir. Mekke nin gelişmesi ve kalkınmasında Kusay, Kusay ın oğlu Abdülmenâf ve onun oğlu Haşim in büyük çabaları vardır. Abdülmenâfoğulları Haşim Abdüşems Muttalib Nevfel Abdülmuttalib in Babası Ümeyyeoğulları Rifade Sikâye Kıyâde Haşim ticari yetenekleri olan bir kişiydi. Haşim in çabaları neticesinde aile Mekke nin bölge ile olan ticaretinde büyük bir söz sahibi oldu. Nitekim Suriye Bölgesi'ne ticaret için Bizans İmparatoru'ndan izin belgesi alan Haşim, kardeşlerini de bu yönde teşvik etmiş bölgede bulunan devletlerle sorunsuz ticaret için gerekli güvenceler alınmıştır. Cahiliye Dönemi'nde eşnak görevini Hz. Ebu Bekir, sefaret görevini ise Hz. Ömer yerine getirmekteydi. Ayet-olay irtibatı: Kur an da Kureyş Suresi Haşim ve kardeşlerinin bölgedeki ülkelerle serbest dolaşım hakkı elde etmelerini ilaf kavramıyla anlatmaktadır.

23 9 Haşim, Medineli Neccâroğullarından Selma ile evlenmiş ve bu kadından Şeybe adında bir çocuğu olmuştur. Haşim in ölümü üzerine Şeybe Haşim in kardeşi Muttalib tarafından Mekke ye getirilmiştir. Hübel: Hübel, kırmızı akik taşından yapılmıştır. Amr b. Luhey tarafından Meke ye getirilmiştir. Kâbe de bulunmaktadır. Hubel putların en büyüğüdür. Araplar bir işi yapıp yapmama konusunda Hübel in yanındaki görevlinin huzurunda Ezlâm denilen fal okları çeker, buna göre davranırlardır. Bu fal oku çekme işlemine meysir denmekteydi. Muttalib, kardeşi oğlunu Mekke ye getirdiğinde çocuğa Mekkeliler Abdülmuttalib demişlerdir. Abdülmuttalib, Hz. Peygamber in dedesidir. Abdülmuttalib in on oğlu olursa birini kurban edeceğine dair yeminini deve kurban etme yoluyla değiştirmesi olayında kaç deve keseceğini fal oku çekerek belirlemiştir. Abdülmuttalib, amcasının ölümünden sonra kabilenin lideri olmuştur. Abdülmuttalib gördüğü bir rüyadan sonra Cürhümlüler tarafından kapatılan Zemzem kuyusunu araştırıp tekrar bulmuştur. 4. İSLAM ÖNCESİ DÖNEMDE ARAPLARDA YAŞAM 4.1. Dinî Hayat Arabistan'da putperestlik inancı yaygındı. Bu inancı Arabistana a sokan kişi Amr b. Luhay dır. Amr b. Luhay Suriye'den Hübel adındaki putu getirmiştir. Arapların dinî hayatında Kâbe nin özel bir yeri vardır. Dört bir taraftan gelen hacılar Kâbe yi ziyaret ediyorlardı. Araplar hacı olmak için haram ayları (eşhuru l-hurum) beklerlerdi. Haram aylar Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Receb dir. Bu aylarda savaştan uzak durup bu dönemi barış içinde geçirmeye çaba sarf ederlerdi. Lât: Bu put Taif te yaşayan Sakîf kabilesinin putuydu. Diğer bölgedeki Araplar'da ziyaret ederlerdi. Menât: Evs ve Hazrec kabilelerinin putlarıydı. Fakat diğer Araplar için de Menât putu önemli bir yere sahipti. Bu put Mekke ile Medîne arasında bulunuyordu. Uzzâ: Kureyş ve Kinane kabilelerine ait olan bu put diğer Arap kabileleri tarafından da ziyaret edilirdi. Araplar çocuklarına bu putun ismini koyarlardı. Ayet-olay irtibatı: Bu putlardan Kur an da Necm suresi 53/19. ve 20. ayetlerde bahsedilmektedir. Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ yı? Ve üçüncüleri olan ötekini, Menât ı... (Necm 53/19-20) İsâf ve Nâile: Cürhümllerden İsâf adlı erkek ile Nâile adlı kadın Kâbe ye girip burada birlikte olmuşlar ve bu büyük günahlarından dolayı taşlaşmışlardır. Bu taşlar Safâ ve Merve tepesine dikilmiştir. Amr b. Luhay insanları bunlara tapmaya yönlendirmiştir. Haram Aylar (Eşhuru'l-Hurum) M uharrem R eceb Z ilkade Z ilhicce dir. Putlardan; demir, altın ve tunçtan yapılanına Sanem (Esnam) Şekilsiz dikili taştan yapılanına Nusub (Evsan) Ahşaptan yapılanına Vesen (Evasan) denmektedir. Araplar ay takvimini takip ediyorlardı. Buna göre haram ayların mevsimi sürekli değişmekteydi. Araplar kendi çıkarları uğruna (hac mevsiminin nisbeten serin mevsime denk gelmesi gibi) bu ayların zamanları ile oynama yapıyorlardı. Buna nesî denmektedir. İslam öncesi döneme ait putçuluk ögeleri arasında bulunan Ved, Süva, Yegus, Yeuk ve Nesr den Kur an da Nuh suresi 23.ayetinde bahsedilmektedir. Mekke de müşrik (putperstlerin) dışında Hz. İbrahim in takipçileri olup tevhid inancı na sahip hanifler de bulunuyordu. Hanifler, putperestliği reddediyorlardı. Bunlar aynı zamanda Yahudilik veya Hristiyanlık dinine de mensup değillerdi. Arapların taptığı, Mekke de ve Arabistan ın diğer bölgelerindeki önemli putlardan bazıları şunlardır: Varaka b. Nevfel, Ubeydullah b. Cahş, Zeyd b. Amr, Osman b. Huveyris, Kuss b. Sâide ve Ümeyye b. Ebu s-salt haniflerin önde gelenlerinden bazılarıdır.

24 10 Müşrik ve haniflerin dışında bölgede Yahudi ve Hristiyan dinlerine mensup topluluklar da vardı. Medine de Nadir, Kurayza ve Kaynukaoğulları Yahudi idi. Ayrıca Yahudi nüfus Hayber, Fedek, Teymâ, Vâdilkurâ ve Yemen gibi yerlerde de mevcuttu. Gassan, Kudâa ve Tağlib kabileleri ise Hristiyanlık inancına mensuptular. İran ın komşusu Bahreyn, bu ülkenin etkisiyle Mecusi (ateşe tapan) inancına sahipti Ekonomik Hayat Mekke şehri tarıma elverişli bir bölge değildi. Mekkeliler gelirlerinin büyük kısmını ticaretten elde ediyorlardı. Hicaz bölgesinde tarım ve hayvancılığın daha yoğun yapıldığı yerler Medine (Yesrib) ve Taif şehirleriydi. Mekke tüccarları Haşim Dönemi'nde elde edilen ayrıcalıklar ile uzak bölgelerle ticaret yapıyorlardı. Onların ticaretini Arabistan içinde kolaylaştıran diğer bir etken de Kâbe nin koruyucuları olarak görülmeleriydi. Mekke içerisinde çarşı ve pazarlar kurulurdu. Buralar ticaretin döndüğü merkezlerdi. Asıl büyük çarşılar haram aylar döneminde kurulur Arabistan ın dört bir yanından gelen Araplar, buralardan alışveriş yaparlardı. Panayır olarak isimlendirilen bu büyük çarşılarda alışverişin yanı sıra yeni dostluklar kurulur ve ilişkiler geliştirilirdi. Araplar çarşıya Suk (Esvak) derlerdi. İslam öncesi dönemde kurulan panayırlardan bazıları şunlardır: Ukâz: Bu panayır Arafat yakınlarında kurulmaktadır. Zilkade ayının ortalarında kurulup sonuna kadar devam ederdi. Birçok Arap kabilesi katıldığından dolayı bu panayır en büyük panayırlardan biridir. Rabiye: Bu panayır Hadramut'ta Ukâz panayırıyla aynı anda kurulmaktadır. Güvenliğin çok fazla sağlanamadığı bir panayırdır. Mecenne: Bu panayır Mekke yakınlarındaki Merruzzahran denilen yerde kurulurdu. Zülmecâz: Bu panayır Arafat ın yakınlarında Zülmecâz adlı yerde kurulurdu. Zilhicce ayının başında kurulan bir panayırdır. Zülmecâz ın bitiminde hac için gelenler Mina ya hareket ederlerdi. Hubâşe: Bu panayır Receb ayının başında kurulurdu. Mahalli bir özellik taşıyan panayır Hicaz-Yemen arasında bir bölgede yer alırdı. Bu panayırların dışında Araplar Hayber, Hacer, Muşakkar, Dümetu l-cendel, Suhâr, Debâ ve San a gibi panayırlar da kurarlardı. Bu panayırlarda yapılan alışverişlerde daha çok takas kullanılırdı Kabile Yapısı Araplar Arabul baide (Soyu tükenmiş olan) Arab-ı bâkiye (Soyu devam eden) Ad, Semud vb.kavimler Arabü l-âribe (Saf Araplar) Kahtaniler Hevâzinliler Arab-ı müsta'ribe (Sonradan Araplaşanlar) Kureyş Sakif Arab-ı -mustaceme (Fetihler sonrasında Araplaşanlar) Tunus Fas Mısır Libya