Sosyal Güvenlik (Emeklilik) Sistemine Bakış

Transkript

1 2050'ye Doğru Nüfusbilim ve Yönetim: Sosyal Güvenlik (Emeklilik) Sistemine Bakış Prof. Dr. Yusuf Alper (Uludağ Üniversitesi) Yard. Doç. Dr. Çağaçan Değer (Ege Üniversitesi) Prof. Dr. Serdar Sayan (TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi)

2 Demografi ve sosyal güvenlik ilişkisi Sosyal güvenlikte kriz, yeniden yapılanma arayışları ve sorunlar Türk sosyal güvenlik sistemi: kurumsal yapı, işleyiş ve genel görünüm Demografik dönüşüm ve yaşlılık (emeklilik) sigorta sistemine yansımaları Demografik dönüşümün yaşlılık sigortasının finansal dengesine etkileri Sonuçlar ve öneriler Sunum Planı

3 Demografi ve sosyal güvenlik ilişkisi Sosyal güvenlikte kriz, yeniden yapılanma arayışları ve sorunlar Türk sosyal güvenlik sistemi: kurumsal yapı, işleyiş ve genel görünüm Demografik dönüşüm ve yaşlılık (emeklilik) sigorta sistemine yansımaları Demografik dönüşümün yaşlılık sigortasının finansal dengesine etkileri Sonuçlar ve öneriler Sunum Planı

4 Demografi ve Sosyal Güvenlik-1 Demografi ve sosyal güvenliği bağdaştıran temel demografik değişkenler şunlardır: Toplam nüfus sosyal güvenliğin hedef aldığı tüm kitleyi oluşturur. Nüfusun yaş gruplarına göre dağılımı sosyal güvenlik sisteminin finansal dengelerini etkiler. Bağımlı nüfus sosyal güvenlik sisteminin desteğine ihtiyaç duyabilecek bir alt nüfus grubunu tanımlar. Demografik fırsat penceresi nüfusun üretken gücünün yüksek olduğu, yaşlanma ve yüksek bağımlılığın olumsuz etkilerinin düşük olduğu durumu ifade eder.

5 Demografi ve Sosyal Güvenlik-2 Nüfus artış hızı nüfusun yaş dağılımı çerçevesinden sosyal güvenlik sistemini etkiler. Ortalama ve beklenen hayat süresi aktif/pasif oranı için önemli bir göstergedir. Göç, demografik yapıyı etkilemenin yanı sıra, birikmiş hakların taşınması sorunları da yaratır.

6 Yaşlılık (Emeklilik) Sigortası ve Demografik Değişiklikler Yaşlılık sigortası primli sosyal sigorta sistemlerinin en önemli net gider kalemini oluşturur. Demografik değişkenler yaşlılık sigortasının işleyişini doğrudan etkiler Nüfusun yaşlanması, Dağıtım esaslı emeklilik prim ödeyen ve aylık alan sigortalı sayısını etkilediği ölçüde dağıtım esaslı yaşlılık sigortalarının işleyişini ve temel dengelerini etkiler. Yaşlanma ve beklenen hayat ümidindeki değişiklikler aktif/pasif sigortalı oranı ile sosyal sigortaların gelirgider dengesini etkiler

7 Sosyal güvenlik sistemlerinin işleyişini etkileyen demografik yapı değişimleri Nüfusun yaşlanması İşgücü yapısının değişmesi Aile yapısındaki değişme Şehirleşme ve hayat tarzının değişimi Düzensizleşen hayat devreleri İnsan ve emek göçü Sosyal yapının değişimi

8 Bunlardan en önemlisi nüfus yaşlanmasıdır. 0,8 Yaş Gruplarının Nüfus İçinde Payı 0,7 0, ,5 0,4 0,3 0,2 0, ,0

9 Demografi ve sosyal güvenlik ilişkisi Sosyal güvenlikte kriz, yeniden yapılanma arayışları ve sorunlar Türk sosyal güvenlik sistemi: kurumsal yapı, işleyiş ve genel görünüm Demografik dönüşüm ve yaşlılık (emeklilik) sigorta sistemine yansımaları Demografik dönüşümün yaşlılık sigortasının finansal dengesine etkileri Sonuçlar ve öneriler Sunum Planı

10 Sosyal Güvenlik Sistemlerinde Kriz Gelişmiş ülkelerde finansal sürdürülebilirlik sorunu şu nedenlerle ortaya çıkmıştır: Yaşlanan nüfusla birlikte harcamaların artması Kronik işsizliğin sistem gelirlerini azaltması Aile yapısı değişiklikleriyle sosyal güvenlik ihtiyacının artması Sosyal güvenlik fonlarının ekonomik krizler ve enflasyonla erimesi Sigortacılık ilkelerine aykırı cömert uygulamalar

11 Sosyal Güvenlik Sistemlerinde Kriz Gelişmekte olan ülkelerde ise, belirtilenlere ek olarak şu sorunlar mevcuttur: Sosyal güvenliğe ayrılan kaynakların yetersizliği Kayıtdışılık İşsizlik ve aile ödenek sigorta kollarının eksikliği Gelir garantisinin yetersiz, hizmet kalitesinin düşük olması Kurumsal verimsizlikler Politik amaçlarla sigortacılık ilkelerine aykırı uygulamalar Suistimal ve kötüye kullanma

12 Sanayi Toplumu Sosyal Güvenlik Sistemlerinde Yeniden Yapılanma Arayışları İlk arayışlar 1980 li yıllar (ILO-1984) Özelleştirme arayışları ve Şili Uygulaması Yaşlılık Krizi ve Dünya Bankası önerisi (1994) Tek ayaklı sanayi toplumu sosyal güvenlik sistemi yerine: Sosyal güvenliğin gelirin yeniden dağılımını sağlama Sigorta Tasarruf Fonksiyonlarını birlikte gerçekleştirecek çok ayaklı bir sistem

13 Demografi ve sosyal güvenlik ilişkisi Sosyal güvenlikte kriz, yeniden yapılanma arayışları ve sorunlar Türk sosyal güvenlik sistemi: kurumsal yapı, işleyiş ve genel görünüm Demografik dönüşüm ve yaşlılık (emeklilik) sigorta sistemine yansımaları Demografik dönüşümün yaşlılık sigortasının finansal dengesine etkileri Sonuçlar ve öneriler Sunum Planı

14 Türkiye de Sosyal Güvenlik Sistemi Mevcut sistemin kökenleri 1945 te kurulan İşçi Sigortaları Kurumu, 1949 da kurulan TC Emekli Sandığı ve 1971 de kurulan Bağ-Kur a dayanmaktadır. Sistem 1990 ların başlarında açıklar vermeye başlamıştır. Finansal sürdürülebilirlik kaygılarına hitaben ilk büyük değişiklik 1999 da 4447 sayılı kanun ile emeklilik hakediş yaşının arttırılmasıdır.

15 Türkiye de Sosyal Güvenlik Sistemi Reform süreci 5502 sayılı SGK 5510 sayılı SSGSSK ile devam etmiştir. SGK ile kurumsal yapıda tekleşme sağlanmıştır sayılı Kanunla 5 farklı sosyal sigorta rejimi tekleştirilmiş, sigorta kollarını esas alan bir yeni sistem oluşturulmuştur. Reform süreci emeklilik yaşına ek olarak emekli aylığı hesaplama yöntemi ile ilgili parametreleri değiştirmiştir. Reformun primsiz ödemelerle ilgili ayağına yönelik çalışmalar Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı bünyesinde devam etmektedir.

16 Türk sosyal güvenlik sisteminin genel görünümü-1 Reform sürecine rağmen Türkiye de sosyal güvenlik sisteminin finansal sürdürülebilirliğine dair kaygılar sürmektedir. Toplam (Prim) Gelirlerin(in) Emekli Maaşı ve Sağlık Ödemelerini Karşılama Oranı Bütçe Transferlerinin GSYİH ya Oranı YILLAR (70) 1, (64) 2, (61) 2, (59) 3, (63) 3, (59) 3, (66) 3, (61) 3, (65) 3, (56) 5, (60) 5, (70) 4, (Haziran) 77 (55) ( - ) Kaynak: (Eylül 2012). Raporda Tablo 4.5 olarak yer almıştır.

17 Türk sosyal güvenlik sisteminin genel görünümü-2a Prim oranlarını yükselterek gelirleri artırmak mümkün değildir. SİGORTA KOLLARI/ SİGORTALILAR PRİM ÖDEYENLER SİGORTALILAR 4/a ve 4/c 4/b İŞVEREN DEVLET TOPLAM Prim Oranları Kısa Vadeli Sigorta Kolları Uzun Vadeli Sigorta Kolları Genel Sağlık Sigortası İşsizlik Sigortası GENEL TOPLAM Kaynak: Rapor Tablo ,5 1-6,5 1-6, ,0/ ,5 7,5 12,5/4 12, , , ,5/4 35,5-43

18 Prime Esas Kazanç Dilimleri Türk sosyal güvenlik sisteminin genel görünümü-2b ancak prime esas kazançların düşük bildirilmesinin yaygın olduğu unutulmamalıdır. 4/a 4/b (Sanayi ve hizmetler) 4/b (Tarım) TOPLAM İlk % 20 77,8 97,2 99,9 83,7 İkinci % 20 10,7 2 0,1 8,1 Üçüncü % 20 5,0 0,3 0,0 3,5 Dördüncü % 20 2,2 0,2 0,0 1,5 Beşinci % 20 4,4 0,3 0,0 3,2 Sigortalı Sayısı Kaynak: SGK, (Erişim tarihi: 12/05/2011)/ Raporda Tablo 4.8 olarak yer almıştır.

19 Türk sosyal güvenlik sisteminin genel görünümü-2c Düşük işgücüne katılma oranı sistemin gelirlerini de etkileyen önemli bir sorundur. Kaynak: ILO (2012). Rapor metninde Grafik 4.2 olarak yer almıştır.

20 Türk sosyal güvenlik sisteminin genel görünümü ve öneriler-3 Yeni aylık hesaplama sistemi, emekli aylıklarını düşüreceğinden, yeni düzenlemelerle giderleri daha da kısmak güç gözükmektedir Sayılı Kanuna (2008) Göre Hesaplanan Aylıkların 4447 Sayılı (1999) Kanuna Göre Hesaplanan Aylıklara Oranı (%) PÖGS Asgari Ücret 2x Asgari Ücret 4x Asgari Ücret 6x Asgari Ücret 6,5x Asgari Ücret Kaynak: Arabacı ve Alper (2010). Raporda Tablo 4.11 olarak yer almıştır.

21 Türk sosyal güvenlik sisteminin genel görünümü ve 2008 reformları ile yürürlüğe giren emekli aylığı hak ediş yaşındaki artışlara rağmen, aktif/pasif oranında beklenen iyileşmeler henüz gerçekleşmemiştir. Yıllar Aktif Sig.lar Endeks (2003=100) Yılık Değişim Oranı Pasif Sig.lar Endeks (2003=100) Yıllık Değişim Oranı Değişim farkı * Aktif/Pasif Sigortalı oranı , ɫ , Pasif değişim oranı Aktif değişim oranı. Pozitif ise aktif/pasif oranı bozuluyor. ɫ Temmuz itibarıyla. Kaynak: SGK, Raporda Tablo 4.9 olarak yer almıştır.

22 ORAN Türk sosyal güvenlik sisteminin genel görünümü-5 Reforma rağmen erken emeklilik sorunu devam etmektedir YILI İÇİNDE YAŞLILIK AYLIĞI BAĞLANAN SİGORTALILARIN YAŞ GRUPLARINA GÖRE DAĞILIM I 0,50 0,45 0,46 0,40 0,35 0,30 0,25 0,24 0,20 0,15 0,13 0,10 0,05 0,00 0,00 0,01 0,08 0,04 0,02 0,01 0,00 0,00 YAŞ GRUPLARI Kaynak: SGK (2010). Rapor da Grafik 4.3 olarak yer almıştır.

23 Türk sosyal güvenlik sisteminin genel görünümü-6 Yaşlanan nüfus, sosyal güvenlik sistemi için gözardı edilmemesi gereken bir risktir. 0,8 Yaş Gruplarının Nüfus İçinde Payı 0,7 0, ,5 0,4 0,3 0,2 0, ,0

24 Demografi ve sosyal güvenlik ilişkisi Sosyal güvenlikte kriz, yeniden yapılanma arayışları ve sorunlar Türk sosyal güvenlik sistemi: kurumsal yapı, işleyiş ve genel görünüm Demografik dönüşüm ve yaşlılık (emeklilik) sigorta sistemine yansımaları Demografik dönüşümün yaşlılık sigortasının finansal dengesine etkileri Sonuçlar ve öneriler Sunum Planı

25 Türkiye de Demografik Dönüşümün Etkileri dönemi için aktifler (çalışıp prim ödeyenler) ve pasifler (maaş alan emeklilier) sayıları hesaplanmıştır. Elde edilen demografik sonuçlarla demografik trendlerin sosyal güvenlik sisteminin gelir-gider dengesi etkileri incelenmiştir.

26 Demografi Hesaplamaları - aktifler Ana çalışma nüfus projeksiyonları esas alınmıştır. 15 yaş üstü kurumsal olmayan nüfus hesaplanmıştır. İşgücüne katılım kadın ve erkekler için hesaplanmıştır. İstihdam hesaplanmıştır. Kayıtlılık oranları hesaplanmıştır. Bu hesaplamalar, farklı yaş grupları ve cinsiyetler için sosyal güvenlik kayıtlı istihdamı (aktifler) oluşturmuştur.

27 Demografi Hesaplamaları - pasifler Emeklilik yaşı değişiklikleri göz önüne alınarak farklı cinsiyet ve yaş gruplarında emekli sayılarının nasıl seyredeceği hesaplanmıştır. Hem aktif hem de pasif hesaplarında, muhtelif oranların mevcut trendleri esas alınmıştır.

28 Demografi Senaryoları İyimser senaryo: 2050 ye kadar erkek işgücüne katılım oranı %2,5, kadın işgücüne katılım oranı %5 artmaktadır. Sosyal güvenlik kayıtlılık oranı ise hem erkekler hem de kadınlar için %5 artmaktadır. Kötümser senaryo: 2050 ye kadar işgücüne katılım oranı erkekler için %2,5, kadınlar için ise %1 düşmektedir. Sosyal güvenlik kayıtlılık oranı ise erkekler için %2,5, kadınlar için ise %1 düşmektedir.

29 Toplam Aktifler

30 Toplam Pasifler

31 Aktif/Pasif Oranının Seyri

32 Aktif/Pasif Oranı Artan emeklilik yaşından dolayı aktif/pasif oranı ilk önce artmaktadır. Yani; her bir emekliye bakan çalışan sayısında artış olmaktadır. Nüfus yaşlanmasının etkisi ağır bastıkça aktif/pasif oranı tekrar düşmektedir.

33 Demografi ve sosyal güvenlik ilişkisi Sosyal güvenlikte kriz, yeniden yapılanma arayışları ve sorunlar Türk sosyal güvenlik sistemi: kurumsal yapı, işleyiş ve genel görünüm Demografik dönüşüm ve yaşlılık (emeklilik) sigorta sistemine yansımaları Demografik dönüşümün yaşlılık sigortasının finansal dengesine etkileri Sonuçlar ve öneriler Sunum Planı

34 Sosyal Güvenlik Gelirleri (primler)

35 Sosyal Güvenlik Giderleri (emekli maaşları)

36 Gelir/Gider Oranı

37 Gelir/Gider Oranı Seyri Emeklilik yaşının artması ile düşük yaşlarda emekli sayısı azalmaktadır. Dolayısıyla kurum giderleri gelirlerden yavaş artmaktadır. (veya gelirler giderlerden hızlı artmaktadır) Yaşlanan nüfus etkisi baskınlaştıkça giderlerin gelirlere göre artış hızı tekrar yükselmektedir. Yaşam boyu ortalama gelire dayanan ve düşük emekli maaşları hesaaplanmassına sebep olan yeni emekli maaşı hesaplama yöntemi, ancak 2040 larda olumlu etkiler yaratabilmektedir.

38 Demografi ve sosyal güvenlik ilişkisi Sosyal güvenlikte kriz, yeniden yapılanma arayışları ve sorunlar Türk sosyal güvenlik sistemi: kurumsal yapı, işleyiş ve genel görünüm Demografik dönüşüm ve yaşlılık (emeklilik) sigorta sistemine yansımaları Demografik dönüşümün yaşlılık sigortasının finansal dengesine etkileri Sonuçlar ve öneriler Sunum Planı

39 Sonuçlar Emeklilik yaşı artışı emekli yaş dağılımının yüksek yaşlara yoğunlaşmasına yol açmaktadır. Bu süreç, aktif/pasif oranında yükselişe neden olmaktadır. Fakat yaşlanan nüfus, bu dinamikleri tersine çevirmektedir. İfade edilen demografik dinamikler, sosyal güvenlik büyüklüklerine de yansımaktadır. Dolayısıyla reformun kısa vadede olası etkiler, orta vadede tersine dönecektir. Orta ve uzun vadede ortaya çıkan olumsuzluklar, ek önlemlerin gerekli olduğuna işaret etmektedir.

40 Sonuçlar ve politika seçenekleri 1999 ve 2008 reformları ile değiştirilen parametrelerin sağlayacağı iyileşmelere ilaveten demografik fırsat penceresinin sunduğu imkanlardan daha etkin şekilde faydalanmak için 1) İşgücüne katılım oranlarının yükseltilmesi ( Özellikle kadın işgücünün katılım oranını yükselten tedbirlere ilaveten gençlerin işgücüne katılımlarını teşvik etme) 2) Kayıtdışılıkla mücadele ederek prim ödeyen sayısını artırmak ( yalnızca hiç kayıt altına alınamayanlarla değil, kayıtlı olmakla birlikte düşük kazanç bildirimi ve eksik gün bildirimi ile de mücadele etme)