Nüfus Yaşlanması ve Yaşlılığın Finansmanı

Transkript

1 Nüfus Yaşlanması ve Yaşlılığın Finansmanı Prof. Dr. Serdar SAYAN TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi 4. Türkiye Nüfusbilim Kongresi Ankara 6 Kasım 2015

2 Yaşlılık (Emeklilik) Sigortası Türkiye de çalışanların yaşlanmaya bağlı olarak ortaya çıkan gelir kaybını telafi etmek üzere yararlanabilecekleri iki mekanizma: - Devlet tarafından dağıtım (pay as you go) esasına göre sunulan zorunlu yaşlılık (emeklilik) sigortası - Özel şirketlerce sunulan isteğe bağlı bireysel emeklilik planları SGK tarafından sunulan yaşlılık sigortası primli sosyal sigorta sisteminin en önemli net gider kalemi

3 SGK ca Sağlanan Yaşlılık Sigorta Sisteminin Yapısı Mevcut sistemin kökenleri: İşçi Sigortaları Kurumu (1945); sonradan SSK, şimdilerde 4a TC Emekli Sandığı (1949); şimdilerde 4c ve Bağ-Kur (1971) ; şimdilerde 4b Dağıtım esası, çalışırken prim katkılarını ödemiş olan ama artık çalışmayan (pasif) sigortalılara ve onların hak sahibi olan aile bireylerine (bağımlılar) yapılan ödemelerin, çalışanlar (aktif sigortalılar) ve onların işverenlerince yapılan prim ödemeleri yoluyla finanse edilmesini öngörür. Havuz benzetmesi ile Havuzu dolduran musluklar Aktif sigortalıların ödemeleri Suyu boşaltan tahliye boruları Aylık bağlanan (emekli, dul ve yetim) pasif sigortalılara yapılan ödemeler

4 Yaşlılık (Emeklilik) Sigortası Kapsamındaki Nüfus

5 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Sistem 1990 ların başından itibaren giderek büyüyen ve finanse edilemez boyutlara varan açıklar vermeye başlamıştır (Kara Delik!) Temel neden erken emeklilik Türkiye nin hala nispeten genç olan nüfus profili sayesinde, toplam nüfus içinde yaklaşık yedi çalışabilir yaştaki bireye karşı bir yaşlı düşmektedir. Yani Ç/E nin yüksek olmasını sağlayabilecek bu çok avantajlı demografik orana karşın, sosyal güvenlik sistemimizde yaklaşık 1,8 çalışana karşı bir maaş alan vardır (SGK, 2011).

6 Aktif-Pasif Oranları kaygı verici ölçüde düşük YILLAR 4-a'lı Sigortalılar 4-b'li Sigortalılar 4-c'li Sigortalılar ,93 2,71 1, ,88 2,64 1, ,84 2,56 1, ,93 2,34 1, ,06 2,13 1, ,09 2,05 1, ,06 1,82 1, ,96 1,66 1, ,06 1,67 1, ,15 1,5 1, ,22 1,39 1, ,24 1,3 1, ,28 1,28 1, Temmuz 2,28 1,24 1,59 ve Bağımlılık Oranları kaygı verici ölçüde yüksek.

7 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Finansal sürdürülebilirlik kaygıları tavan yapınca ilk büyük değişiklik 1999 da 4447 sayılı kanun yolu ile emeklilik hak ediş yaşının peyderpey artırılması oldu. «Havuzu dolduran borular genişletilip, boşaltan borular daraltıldı!» (Anayasa Mahkemesi iptal edince 4447 nin yürürlüğü 2002 ye sarktı.)

8 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Reform süreci 5502 sayılı SGK ve 5510 sayılı SSGSSK ile devam etmiştir. SGK ile kurumsal yapıda tekleşme sağlanmıştır sayılı Kanunla 5 farklı sosyal sigorta rejimi tekleştirilmiş, sigorta kollarını esas alan bir yeni sistem oluşturulmuştur. Emeklilik hak ediş yaşının tekrar, 2036 ya kadar sürecek bir geçiş dönemi boyunca artırılmasına ek olarak emekli aylığı hesaplama de parametreleri değiştirilmiştir.

9 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Reform sürecine rağmen sistemin finansal sürdürülebilirliğine dair kaygılar sürüyor. YILLAR Toplam (Prim) Gelirlerin(in) Emekli Maaşı ve Sağlık Ödemelerini Karşılama Oranı (70) (64) (61) (59) (63) (59) (66) (61) (65) (56) (60) (70) (66) (70) (70) Bütçe Transferlerinin GSYİH ya Oranı 1,94 2,3 2,76 3,49 3,37 3,59 3,02 3,92 3,68 5,52 5,01 4,12 4,15 4,56 4,38

10 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Üstelik de Türkiye de nüfus yaşlanması süreci giderek gözle görülür hale geliyor.

11 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Yaş sınıra geldi ama havuzu doldurmak için prim oranlarını yükseltmek de zor SİGORTA KOLLARI/ SİGORTALILAR SİGORTALILAR 4/a ve 4/c 4/b PRİM ÖDEYENLER İŞVEREN DEVLET TOPLAM Prim Oranları Kısa Vadeli Sigorta Kolları 1-6,5 1-6,5 1-6,5 Uzun Vadeli Sigorta Kolları ,0/4 = 5, ,0 Genel Sağlık Sigortası ,5 7,5 12,5/4 = 3,12 12,5 + 3,1 İşsizlik Sigortası GENEL TOPLAM , , ,5/4 35,5-43

12 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Esasen prim oranları yükseltilse de «havuza akan suyun» (gelirlerin) ciddi oranda artacağı şüpheli çünkü prime esas kazançlar çok düşük (gösteriliyor!) Prime Esas Kazanç Dilimleri 4/a 4/b (Sanayi ve hizmetler) 4/b (Tarım) TOPLAM İlk % 20 77,8 97,2 99,9 83,7 İkinci % 20 10,7 2 0,1 8,1 Üçüncü % 20 5,0 0,3 0,0 3,5 Dördüncü % 20 2,2 0,2 0,0 1,5 Beşinci % 20 4,4 0,3 0,0 3,2 Sigortalı Sayısı

13 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci 5510 Sayılı Kanuna (2008) Göre Hesaplanan Aylıkların 4447 Sayılı (1999) Kanuna Göre Hesaplanan Aylıklara Oranı (%) Prim Ödenen Gün Sayısı Asgari Ücret 2x Asgari Ücret 4x Asgari Ücret 6x Asgari Ücret 6,5x Asgari Ücret Emekli aylıklarının (bağlama oranı indirimleriyle) azaltılması «havuzun boşalmasını» bir miktar yavaşlattı ama transferler/gsyih oranı hala yüksek!

14 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Reforma rağmen erken emeklilik sorunu devam ediyor YILI İÇİNDE YAŞLILIK AYLIĞI BAĞLANAN SİGORTALILARIN YAŞ GRUPLARINA GÖRE DAĞILIM I 0,50 0,45 0,46 0,40 0,35 ORAN 0,30 0,25 0,20 0,15 0,24 0,13 0,10 0,05 0,00 0,00 0,01 0,08 0,04 0,02 0,01 0,00 0, YAŞ GRUPLARI

15 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Erken emeklilikte değişim gerçekten yavaş

16 Sistemin Sorunları ve Reform Süreci Erken emeklilikte değişim gerçekten yavaş

17 Önümüzdeki Dönem 2050 ye dek uzanan demografik projeksiyonlar ışığında ve alternatif senaryolar altında hesaplanan dönemi aktif (çalışıp prim ödeyenler) ve pasif (maaş alan emekliler) sayıları yardımıyla oluşacak dengeler e bakıldığında

18 Önümüzdeki Dönem TÜSİAD-UNFPA 15+ kurumsal olmayan nüfusa dair projeksiyonlar ve Kadın ve erkekler için farklı işgücüne katılım oranları (İKO) Kayıtlı istihdam senaryoları altında Farklı yaş grupları ve cinsiyetler için SGK ya kayıtlı istihdamı (aktifler)

19 Önümüzdeki Dönem TÜSİAD-UNFPA 15+ kurumsal olmayan nüfus projeksiyonları ile * Kadın ve erkekler için farklı işgücüne katılım oranları (İKO) * Kayıtlı istihdam üzerine farklı senaryolar altında Farklı yaş grupları ve cinsiyetler için SGK ya kayıtlı istihdam (aktifler) Yasada öngörülen emeklilik yaşı değişiklikleri göz önüne alınarak farklı cinsiyet ve yaş gruplarında emekli sayılarının (pasifler) seyri

20 Önümüzdeki Dönem İyimser senaryo: 2050 ye kadar erkek işgücüne katılım oranı %2,5, kadın işgücüne katılım oranı %5 artmaktadır. Sosyal güvenlik kayıtlılık oranı ise hem erkekler hem de kadınlar için %5 artmaktadır. Kötümser senaryo: 2050 ye kadar işgücüne katılım oranı erkekler için %2,5, kadınlar için ise %1 düşmektedir. Sosyal güvenlik kayıtlılık oranı ise erkekler için %2,5, kadınlar için ise %1 düşmektedir.

21 Önümüzdeki Dönem Toplam Aktif Sayısının Seyri

22 Önümüzdeki Dönem Toplam Pasif Sayısının Seyri

23 Önümüzdeki Dönem Aktif-Pasif Oranının Seyri Artan emeklilik yaşından dolayı aktif/pasif oranı başlangıçta artıyor. Nüfus yaşlanmasının etkisi ağır bastıkça aktif/pasif oranı tekrar düşüyor.

24 Önümüzdeki Dönem Prim Gelirlerinin Seyri

25 Önümüzdeki Dönem Emekli Aylık Ödemelerinin Seyri

26 Önümüzdeki Dönem Prim Geliri/Ödenen Aylıklar Oranı

27 Önümüzdeki Dönem Emeklilik yaşının artması ile düşük yaşlarda emekli sayısı yavaş yavaş azalmaktadır. Dolayısıyla kurum giderleri, gelirlerinden daha yavaş artmaktadır (veya gelirler giderlerden hızlı artmaktadır) Yaşlanan nüfus etkisi baskınlaştıkça giderlerin gelirlere göre artış hızı tekrar yükselmektedir. Yaşam boyu ortalama gelire dayanan ve düşük emekli maaşları hesaplanmasına sebep olan yeni emekli maaşı hesaplama yöntemi, finansman ihtiyacı üzerindeki olumlu etkisini ancak 2040 larda göstermektedir.

28 Önümüzdeki Dönem Emeklilik yaşı artışları emekli yaş dağılımının yavaş yavaş daha yüksek yaşlara yoğunlaşmasına yol açmaktadır. Bu süreç, aktif/pasif oranında yükselişe neden olmaktadır. Fakat yaşlanan nüfus, bu dinamikleri tersine çevirmektedir. İfade edilen demografik dinamikler, sosyal güvenlik büyüklüklerine de yansımaktadır. Dolayısıyla reformun kısa vadede olası etkiler, orta vadede tersine dönecektir. Orta ve uzun vadede ortaya çıkan olumsuzluklar, ek önlemlerin gerekli olduğuna işaret etmektedir.

29 Önümüzdeki Dönem 3 kritik nokta Kayıtdışılığın seyri İKO özellikle kadın İKO nın seyri BES deki gelişmeler

30 Bireysel Emeklilik Alternatifi? BES teki Gelişmeler (2003=100) Bireysel Emeklilik Yıllar Katılımcı Sayısı Katılımcıların Fon Tutarı (TL) Katılımcıların Fon Tutarı (Reel) Reel Fon Tutarı Değişim Oranı (%) , , , , , , , , ,7 *2015 yılı verileri Ekim ayına kadar olan kısmı kapsamaktadır

31 Teşekkürler