TÜRKİYE SAĞLIK (MEDİKAL) TURİZMİ STRATEJİSİ 2023

Transkript

1 T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI YATIRIM VE İŞLETMELER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE SAĞLIK (MEDİKAL) TURİZMİ STRATEJİSİ 2023 UZMANLIK TEZİ Nuray Topuz TEMMUZ ANKARA

2 T.C. KÜLTÜR ve TURİZM BAKANLIĞI YATIRIM VE İŞLETMELER GENEL MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE SAĞLIK (MEDİKAL) TURİZMİ STRATEJİSİ 2023 UZMANLIK TEZİ Nuray Topuz Tez Danışmanı Daire Başkanı Dr. Adnan ASLAN TEMMUZ ANKARA

3 Nuray TOPUZ tarafından hazırlanan TÜRKİYE SAĞLIK (MEDİKAL) TURİZMİ STRATEJİSİ 2023 adlı bu tezin Uzmanlık Tezi olarak uygun olduğunu onaylarım. Dr. Adnan ASLAN (Danışman) Bu çalışma, jürimiz tarafından oy birliği / oy çokluğu ile Kültür ve Turizm Uzmanı Tezi olarak kabul edilmiştir. Adı ve Soyadı İmzası Başkan : Üye : Üye : Üye : Üye : Tarih :.../. / Bu tez, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür ve Turizm Uzman Yardımcılarının Uzmanlık Tezlerini Hazırlarken Uyacakları Yazım Kuralları Yönergesiyle belirlenen tez yazım kurallarına uygundur.

4 KÜLTÜR VE TURİZM UZMANLIK TEZİNİN ÇOĞALTILMASI VE YAYIMI İÇİN İZİN BELGESİ Tezi Hazırlayanın Adı Soyadı :Nuray TOPUZ Tez Konusu Tez Danışmanı :SAĞLIK (MEDİKAL) TURİZMİ STRATEJİSİ 2023 : Dr. Adnan ASLAN Kültür ve Turizm Uzmanlık Tez çalışmamın, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yayımlanarak Milli Kütüphane ve İhtisas Kütüphanesinde her türlü elektronik formatta arşivlenmesini ve kullanıma sunulmasını kabul ediyorum. / /2012

5 SINAV YETERLİK KOMİSYONUNA BEYAN Bu belge ile bu uzmanlık tezindeki bütün bilgilerin akademik kurallara ve etik davranış ilkelerine uygun olarak toplayıp sunduğumu; ayrıca, bu kural ve ilkelerin gereği olarak, çalışmada bana ait olmayan tüm veri, düşünce ve sonuçları andığımı ve kaynağını gösterdiğimi beyan ederim../.../2012. Nuray TOPUZ Kültür ve Turizm Uzman Yardımcısı

6 ÖNSÖZ Sağlık (Medikal) Turizmi Stratejik Planlama Çalışması 2023 konusu ile Türkiye de sağlık (medikal) turizmi potansiyelinin belirlenmesi, TTS 2023 ve Kültür ve Turizm Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü görev, yetki ve sorumlulukları kapsamında medikal turizme yön verecek politikalar geliştirilmesine yönelik hazırlanan Kültür ve Turizm Bakanlığı Uzmanlık Tezi nin yazım aşamasında beni önerileriyle destekleyen ve yönlendiren Daire Başkanım ve danışmanım Dr. Adnan ASLAN a; Zengin kurumsal bilgisini ve tez konuma ilişkin materyallerini benimle paylaşan Şube Müdürüm Ferhat ÖZKAN a; Her konuda desteğini esirgemeyen, fikirleri ile tezimin gelişmesine katkısı bulunan Kültür ve Turizm Uzmanı Eda Ünver FUTTU ya Tezimin gelişmesine katkıda bulunan ve her konuda bana destek veren mesai arkadaşlarım Kültür ve Turizm Uzmanı Taner PİRİ ye, Kültür ve Turizm Uzmanı Seda AZAKLI ya, Kültür ve Turizm Uzman Yardımcısı Elçin BARIN PENPECİOĞLU na ve Jeoloji Mühendisi Mukaddes BOLAT a; Son olarak tez yazma sürecinde her konuda sınırsız desteğini benden esirgemeyen ailem, arkadaşım Kültür ve Turizm Uzman Yardımcısı Bahar Burcu KAMBEROĞLU na ve tüm arkadaşlarıma teşekkür ederim. i

7 İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ.i İÇİNDEKİLER... ii SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ... vi TABLOLAR, RESİMLER ve ŞEKİLLER... viii GİRİŞ...1 BİRİNCİ BÖLÜM SAĞLIK TURİZMİNE GENEL BAKIŞ 1. SAĞLIK TURİZMİ Tanımlar Turizm Sağlık Turizm Sağlığı Turistin Sağlığı Sağlık Turizmi Sağlık Turizminin Türleri Medikal Turizm Termal Turizm Spa&Wellness Turizmi Yaşlı Turizmi Engelli Turizmi Türkiye de Sağlık Turizmi Planlaması Kalkınma Planları Kapsamında Sağlık Turizmi Türkiye Turizm Stratejisi 2023 Kapsamında Sağlık Turizmi Termal Turizm Master Planı Kapsamında Sağlık Turizmi ii

8 İKİNCİ BÖLÜM MEDİKAL TURİZME GENEL BAKIŞ 2. MEDİKAL TURİZM Medikal Turizm Ana Unsurları Sağlık Turizmi Türlerinin Medikal Turizm İle Etkileşimi Medikal Turizm Talebini Şekillendiren Faktörler İletişim, Bilgi ve Ulaşım Teknolojilerinde Yaşanan Gelişmeler Sağlık Hizmetlerine Olan Talebin Artması Sağlık Sigortası Sistemlerinden Kaynaklanan Sorunlar Serbest Pazar Ekonomisi Modeli ve Amerika Uygulaması Ulusal Sağlık Sistemi Modeli ve İngiltere Uygulaması Sosyal Sigorta Modeli ve Almanya Uygulaması Ülkeler Arası Fiyat Farklılıkları Uluslararası Akreditasyon Olanakları Gizlilik Gerektiren ya da Yasal Olmayan Tedaviler Hasta Hakları Konusunda Gelişmeler Medikal Turistlerin Tercihlerini Etkileyen Faktörler Medikal Seyahat Organizasyonu Seyahat Acentaları ve Aracı Kurumlar ÜÇÜNCÜ BÖLÜM DÜNYADA MEDİKAL TURİZME GENEL BAKIŞ 3. DÜNYADA MEDİKAL TURİZM Turizmde Sektörel Veriler Sağlıkta Sektörel Veriler Medikal Turizm Piyasası Verileri Medikal Turizm Potansiyeli Arz ve Talep Eden Ülkelerin İncelenmesi Medikal Turizm Potansiyeli Arz Eden Ülkeler Güney Doğu Asya da Medikal Turizm ve Hindistan Örneği Orta Doğu da Medikal Turizm ve Dubai Örneği iii

9 3.5. Medikal Turizm Talep Eden Ülkelerin İncelenmesi ABD AB Ülkeleri DÖRDÜNCÜ BÖLÜM TÜRKİYE DE MEDİKAL TURİZME GENEL BAKIŞ 4. TÜRKİYE DE MEDİKAL TURİZM Turizmde Sektörel Veriler Medikal Turizm Sektörü Verileri Medikal Turistlerin Geldikleri Ülkelere, Branşlara ve İllere Göre İncelenmesi Medikal Turizm Tanıtım, Pazarlama ve Organizasyonu Medikal Turizm Sunumunda Aktörler Resmi Kurumlar STK, Meslek Kuruluşları, Dernekler ve Vakıflar Sağlık Turizmine İlişkin Yasal Durum Sağlık Serbest Bölgesi Modeli Medikal Turizm GZFT Analizi BEŞİNCİ BÖLÜM MEDİKAL TURİZM STRATEJİSİ 5. TÜRKKİYE MEDİKAL TURİZM STRATEJİSİ Vizyon, Misyon Amaç ve Hedefler DEĞERLENDİRME VE SONUÇ KAYNAKÇA ÖZET iv

10 ABSTRACT ÖZGEÇMİŞ v

11 SİMGELER VE KISALTMALAR DİZİNİ AB Avrupa Birliği ABD Amerika Birleşik Devletleri GSYİH Gayri Safi Yurtiçi Hasıla JCI Uluslararası Akreditasyon Komisyonu KTKGB Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi MTA Amerikan Medikal Turizm Derneği NHS İngiltere Ulusal Sağlık Hizmetleri SSB Sağlık Serbest Bölgesi SPA Salus Per Aquam STM Sağlık Turizm Merkezi STK Sivil Toplum Kuruluşu TTMP Termal Turizm Master Planı TM Turizm Merkezi TTS Türkiye Turizm Stratejisi TÜRSAB Türkiye Seyahat Acentaları Birliği vi

12 UNWTO Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü UNWHO Birleşmiş Milletler Dünya Sağlık Örgütü vii

13 TABLOLAR, RESİMLER ve ŞEKİLLER Birinci Bölümün Tablo ve Şekilleri Tablo 1.1. Termal Turizm ile İlgili Kavramlar...10 Şekil.1.1. Türkiye TTMP Kapsamında Belirlenen Bölgeler...17 İkinci Bölümün Tablo ve Şekilleri Şekil 2.1. Medikal Turizm Sektörü Ana Unsurları Şekil 2.2. Medikal Turizm ve Spa&Wellness Turizmi Etkileşimi Tablo 2.1. İngiltere de Tedavi Amaçlı Bekleme Süreleri...25 Tablo 2.2. Tedavi Hizmetleri Ülkeler Arası Fiyat Farklılıkları (Dolar)...26 Tablo 2.3. Medikal Turistlerin Tercihlerini Etkileyen Faktörler Üçüncü Bölümün Tablo ve Şekilleri Şekil yılında Dünyada Yapılan Seyahatlerin Amaçlarına Göre Dağılımı...35 Tablo 3.1. Dünyada Kişi Başına Düşen Sağlık Harcamaları Dağılımı Şekil 3.2.Dünya Medikal Turizm Endüstrisi Tablo 3.2. Dünyada Medikal Turizm Potansiyeli Arz Eden Ülkeler Sıralaması...39 Şekil 3.3. Dünya Medikal Turizm Hareketliliği Tablo 3.3. Hindistan da Tedavi Fiyatları Şekil 3.4. Hindistan Medikal Turizm Örgütlenme Şeması Resim 3.1. Dubai Sağlık Serbest Bölgesi Kroki Resim 3.2. Dubai Sağlık Serbest Bölgesi...47 Dördüncü Bölümün Tablo, Resim ve Şekilleri Şekil 4.1. Türkiye Yılları Toplam Turist Sayısı Şekil 4.2. Türkiye Yılları Turizm Geliri ve Ortalama Harcama Miktarı.55 viii

14 Şekil 4.3. Türkiye 2010 Yılı Aylara Göre Turist Sayısı Dağılımı Şekil 4.4. Yıllara Göre Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısı 57 Şekil Yılı Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının Kamu Özel Sektör Dağılımı.. 58 Tablo 4.1. Türkiye de Tıbbi Tedavilerde Ortalama Geceleme Süresi Şekil Yılı Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının Ülkelere Göre Dağılımı..60 Şekil Yılı Türkiye ye Gelen Yabancı Hastaların Ülkelere ve Branşlara Göre Dağılımı. 61 Şekil Yılı Branşlara Göre Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının Kamu Özel Sektör Dağılımı...62 Şekil Yılı Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının İllere ve Branşlara Göre Dağılımı Şekil Medikal Turizm Organizasyonu Yapan Seyahat Acentalarının İllere Göre Dağılmı...67 Tablo 4.2. Türkiye Sağlık Turizmi Kapsamında Çalışmalar Yapan STK, Meslek Kuruluşları, Dernekler, Vakıflar Şekil Türkiye de Medikal Turizm Örgütlenme Şeması...74 Beşinci Bölümün Tablo ve Şekilleri Tablo 5.1.Türkiye Medikal Turizm Tanıtım ve Pazarlama Eylem Planı...94 ix

15 GİRİŞ Turizm faaliyeti, bir ülkenin gelir elde edebileceği ve ekonomiye ciddi katkılar sağlayabileceği önemli bir sektördür. Turizm bugün dünyada en hızlı gelişen hizmet sektörüdür ve diğer sektörlerin de itici gücü olarak işlev görmektedir. Turizm ülke ekonomileri açısından, mili gelire olan katkısının yanında, sağladığı döviz geliri ile ödemeler dengesi açığının kapanmasında rol oynamakta, ulusal üretimde çarpan etkisi ile artış sağlaması ve devlet gelirlerinin artırılmasında rol almaktadır. Diğer yandan turizm, geniş kitlelere iş imkanı sağlamasının bir sonucu olarak istihdamın en yoğun olduğu sektörlerden biri olma avantajına sahiptir ve ülke insanının refahının yükseltilmesi ve ülkenin kalkınmasında rol almaktadır. Dünyanın en önemli hizmet sektöründen biri durumunda olan turizm sektöründe ülkelerin paylarını artırma çabaları turizm rekabetini doğurmakta ve yeni destinasyonlar ile ürünlerin ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Türk turizminde planlı dönem ile ağırlık kitle turizmine verilmiştir. Kitle turizmi, yaz sezonu ile sınırlı, rekabetin yüksek olduğu ve kişi başı harcama düzeyi düşük olan bir turizm çeşididir. Ülke ekonomisine sağladığı katkı açısından önemli olmakla birlikte kitle turizmine odaklı çeşitlendirilmemiş bir turizm sektörünün uzun vadede sürdürülebilir gelişimi ve bölgelerin ekonomik kalkınmasına etkisi beklenenin altında kalacağı bir gerçektir. Dünyada turizm eğilimleri ve tüketici profili değişmekte, deniz, kum ve güneş odaklı tatil anlayışı yerini farklı ihtiyaçların karşılanmasına yönelik turizm anlayışına bırakmaktadır. Bu durum Türkiye yi alternatif turizm kaynaklarını etkinleştirme yolunda zorlamaktadır. Türkiye alternatif turizm olanakları açısından oldukça zengin kaynaklara sahip bir ülkedir. Birçok sektörü aynı anda etkileyen ve kişi başı ortalama harcama düzeyinin kitle turizmine göre oldukça yüksek olduğu sağlık turizmi de, Türkiye açısından mutlak değerlendirilmesi gereken alternatif turizm kaynaklarından birisi olarak 5., 6.,

16 7., Beş Yıllık Kalkınma Planları ve bu planlar kapsamında hazırlanmış olan Turkiye Turizm Stratejisi 2023 itibari ile de gösterilmektedir. Sağlık turizmi hastanın sağlık amacı ile kendi yaşadığı yerden başka bir yere seyahat etmesi sonucu oluşan bir turizm türünü ifade etmek için kullanılan geniş bir kavram olmakla beraber pek çok kaynakta medikal turizm, termal turizm spa&wellness turizmi, yaşlı ve engelli turizmi gibi türlere ayrılarak değerlendirilmektedir. Bu çalışmanın temelini tedavi amaçlı sağlık turizmi türü olan medikal turizm oluşturmaktadır. Medikal turizm genel olarak modern tıbbın konusu içinde yer alan, hekimler tarafından sağlık kurum ve kuruluşlarında gerçekleştirilen ve sağlığın yeniden kazandırılması amacı ile yapılan planlı sınır ötesi seyahatler olarak tanımlanmaktadır. Toplumların gelişen refah seviyelerine, bilgi ve iletişim araçlarının kullanımının yaygınlaşması sonucu bireylerin yaşam kalitesini artırmaya yönelik talepleri artmakta ve aynı zamanda gelişmiş batı ülkelerinde genel yaşlanma eğilimi nedeniyle sağlık harcamaları artmaktadır. Artan sağlık talebi ve harcamalarına gelişmiş batı ülkelerinde sosyal güvenlik sistemlerinden kaynaklı sorunlar eklenince hastalar kamu sektöründe kaliteli sağlık hizmetlerine ulaşım problemleri, uzun bekleme listeleri, artan maliyetler gibi problemlerle karşılaşmaya başlamışlardır. Sağlık hizmetleri ile turizm sektöründe oluşan yeni kombinasyonlar ve fırsatlar ise medikal turizm açısından sınır ötesi hasta hareketliliğinin oluşmasına yol açmıştır. Sağlık turizmi planlaması Türkiye de yeni gelişmekte olan bir alandır. Sağlık turizmi konusunda ilerlemiş olan Hindistan, Singapur, Tayland, Ürdün gibi dünyada birçok ülke uzun zamandır sağlık turizmi ve özellikle medikal turizm konusunda aktif politikalar geliştirip uygulayarak bu sektörde önemli ilerlemeler kaydetmişlerdir. Türkiye de sağlık turizmi yeni gelişmekte olan bir turizm türü olması, sektörde yer alan aktörler arasında yeterli işbirliği bulunmaması, sektöre yön verecek bir stratejik planlama çalışması bulunmaması nedeni ile sahip olduğu potansiyeli belirli bir plan ve program doğrultusunda ve istenilen verimlilikte tam olarak kullanamamaktadır. 2

17 Sağlık turizmi türleri olan medikal turizm, termal turizm, spa&wellness turizmi, yaşlı ve engelli turizmi farklı hedef kitlelere hitap etmekte olup ve örgütlenmesinde farklı aktörler rol almaktadır. Bu nedenle her bir turizm türüne ilişkin farklı stratejikler geliştirilmesi gerekmekte olduğundan bu çalışma kapsamında sağlık turizminin türlerinden birisi olan medikal turizmin Türkiye de gelişmesine yönelik stratejik planlama çalışması yapılacaktır. Bu çalışma Devlet Planlama Teşkilatı tarafından 2006 yılında hazırlanan Kamu İdareleri için Stratejik Planlama Kılavuzu nda belirtilen hususlar dikkate alınarak hazırlanmıştır. Ayrıca 9. Beş Yıllık Kalkınma Planında belirlenen stratejik çerçeve ve Türkiye Turizm Stratejisi 2023 çalışması bu çalışmanın hazırlanmasında temel dayanakları oluşturmaktadır. Medikal turizm stratejik planlama çalışması sektöre yön verecek temel ilke ve politikalar, orta ve uzun vadeli hedef ve öncelikler, bunlara ulaşmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı görev, yetki ve sorumlulukları kapsamında neler yapılması gerektiğinin tespit edilmesi ve öngörüde bulunulmasını kapsamaktadır. Çalışmanın birinci bölümünde medikal turizmin ait olduğu ana kategori olan sağlık turizmine genel bir bakış yapılması kapsamında sağlık turizmi ve bağlantılı tanımlar, sağlık turizmi türleri ile Türkiye de sağlık turizmi planlamasına değinilecektir. İkinci bölümde medikal turizmin genel bir değerlendirilmesi doğrultusunda medikal turizmin ana unsurları, sağlık turizminin diğer türlerinin medikal turizm ile etkileşimi, medikal turizm talebini şekillendiren faktörler, medikal turistlerin tercihlerini etkileyen faktörler ve medikal seyahat organizasyonu incelenecektir. Üçüncü bölümde dünyada medikal turizm sektörel büyüklüğüne ilişkin bir değerlendirme yapılması sonrasında medikal turizmde örnek ülke olarak Hindistan ve Dubai incelenecektir. Dördüncü bölümde ise Türkiye de medikal turizm potansiyeline ilişkin bir değerlendirme yapılarak güçlü ve zayıf yönler ile fırsat ve tehditler tespit edilecektir. Sonuç olarak beşinci bölümde Türkiye de medikal turizmin geliştirilmesine yönelik olarak Kültür ve Turizm Bakanlığı görev, yetki ve 3

18 sorumlulukları kapsamında amaçları, hedefleri ve aktörleri belirlenmiş bir strateji belirleme çalışması yapılacaktır. 4

19 BİRİNCİ BÖLÜM SAĞLIK TURİZMİNE GENEL BAKIŞ 1. SAĞLIK TURİZMİ Sağlık turizmi hastanın sağlık amacı ile kendi yaşadığı yerden başka bir yere seyahat etmesi sonucu oluşan bir turizm türünü ifade etmek için kullanılan geniş bir kavram olmakla beraber pek çok kaynakta medikal turizm, termal turizm spa&wellness turizmi, yaşlı ve engelli turizmi gibi türlere ayrılarak değerlendirilmektedir. Sağlık turizmine ilişkin bu bölümünde sağlık turizmi ve bağlantılı tanımlar ile sağlık turizmi türlerine değinilecek, daha sonra sağlık turizminin Türkiye de yeri ve önemini anlamak ve sağlık turizmi planlaması açısından genel bir çerçeve belirlemek açısından Türkiye de sağlık turizmi planlaması incelenecektir Tanımlar Sağlık turizmi yeni gelişen bir turizm türü olması nedeniyle dünyada ve Türkiye de sağlık turizmine ilişkin tanımlarda bir kavram kargaşası vardır. Bu kapsamda bu alt bölümde turizm, sağlık, turizm sağlığı, turistin sağlığı ve sağlık turizmi gibi sağlık turizmine ilişkin tanımlar incelenecektir Turizm Turizm, Latince tornus kelimesinden kaynaklanmakta ve insanların bir eksen etrafında dönme hareketini ifade etmektedir. Bu kelime İngilizce, Fransızca ve Almanca gibi yaygın dünya dillerine tour şeklinde geçmiştir ki insanların dairesel hareket içerisinde bazı görülmeye değer yerleri, iş veya eğlence amacıyla gezip geri

20 dönmelerini ifade etmektedir. (Ağaoğlu, 1991:24). Bir başka tanıma göre turizm, kişilerin ikamet ettiği yer dışındaki bir yere bir yılı aşmamak üzere, boş zaman değerlendirme, iş ve diğer benzeri amaçlarla yaptıkları seyahatlerdir. ( ) Sağlık Tüm toplumlar tarafından bireylerine doğuştan elde edilen bir hak olarak sunulan sağlık kavramı; Birleşmiş Milletler Dünya Sağlık Örgütü (UNWHO) tarafından genel anlamda fiziksel, ruhsal ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak tanımlanmaktadır Turizm Sağlığı Turizm sağlığı turizm hareketinin bir bölgeye etkilerini bir bütün olarak ele alan bir kavramdır. Turizm sağlığı kapsamında; turistlerin sağlığı, çalışanların sağlığı, çevre sağlığı ve toplum sağlığı konuları yer almaktadır. (Akdu, 2009: 16) Turistin Sağlığı Turistin sağlığı, turistin turizm yöresinde ya da seyahat halindeyken turistin ilk yardım, acil tedavi, yoğun bakım gibi yaşamla ilgili her türlü sağlık problemlerini içeren, tedavi hizmetleri ile her çeşit kaza ve bulaşıcı hastalıklardan korunmak amaçlı önlemler olarak açıklanabilir. (Tengilimoğlu, 2001:6; Akdu, 2009: 16) Sağlık Turizmi Sağlık turizmi tanımına ilişkin gerek ülkemizde gerekse uluslararası alanda ciddi bir kavram kargaşasının hüküm sürdüğü görülmektedir. Bazıları sağlık turizmini termal 6

21 turizmini kapsamına almakla yetinmektedir, diğer taraftan bazıları tıbbi tedavi amaçlı yurt dışı seyahatleri tanım kapsamına almaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı sağlık turizmini; tedavi amaçlı kaplıca veya diğer sağlık merkezlerine seyahat eden kişinin fiziksel iyilik halini geliştirmek amacıyla veya estetik cerrahi operasyonlar, organ nakli, diş tedavisi fizik tedavi, rehabilitasyon vb. gereksinimi olanlarla birlikte uluslararası hasta potansiyelini kullanarak sağlık kuruluşlarının büyümesine olanak sağlayan turizm türüdür. ( olarak tanımlamaktadır. Kremit e (2008:8) göre sağlık turizmi kavramı genel olarak sağlıklı ve zinde kalmaya yönelik tüm kavramları kapsar. Yalçın a (2006:34) göre sağlık turizmi, hastaların, sağlıklarını iyileştirmek ya da en azından sağlık durumlarını bir düzene sokmak amacıyla, 24 saatten az olmamak ve en fazla 1 sene sürmek koşulu ile çalışmak ya da yaşamak gibi bir amaç güdülmeksizin başka bir ülkeye gitmesi olarak tanımlamaktadır. Sağlık turizmi ile ilgili bir diğer tanımlama ise Ross (2001:1) tarafından kendi yaşadığı yerden başka bir yere sağlık amacı ile seyahat eden insanların oluşturduğu bir turizm türü olarak tanımlamaktadır. Diğer taraftan Kostak a (2007:17) göre sağlık turizmi, sağlığı koruma, iyileşme amaçlarıyla belirli bir süre için genellikle 21 gün yer değiştiren insanların doğal kaynaklara dayalı turistik bir tesise giderek kür uygulaması, konaklama, beslenme ve eğlence gereksinimlerini karşılaması sonucu doğan hareketler olarak tanımlanmaktadır. Söz konusu tanımların her birinde sağlık turizmi genel olarak sağlığını korumak ya da yeniden kazanmak amacıyla seyahat eden insanların oluşturduğu turizm türü 7

22 olarak tanımlanmaktadır. Tanımlamalarda farklı olan Ross un sağlık turizmini genel anlamda kendi yaşadığı yerden başka bir yere sağlık amacı ile yapılan bütün seyahatlere indirgerken, Yalçın tanımında spesifik olarak başka bir ülkeye gidilmesinden bahsedilmektedir. Kostak ın tanımında ise sağlık turizmi ile termal turizm kastedilmektedir. Sağlık turizmi tanımlamasına ilişkin bir diğer tartışma da Reisman tarafından yapılmaktadır. Reisman (2010:1) sağlık turizmi yerine başka bir kelime kullanılması gerektiğini savunmaktadır. Sınır ötesi hasta hareketine ilişkin Reisman, küresel sağlık hizmeti ve/veya yabancı bir ülkede tedavi olma olarak tanımlamanın daha doğru olduğunu ayrıca alınan hizmetin turizm ile ilgili olmadığını iddia etmektedir. Alınan tedavinin turizm kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği ve gelen hastanın turizm olanaklarından ne ölçüde yararlandığına ilişkin Cohen tarafından bir değerlendirme yapılmıştır. Cohen e (2006) göre; sağlık turizmi pazarı açısından turistler ya da ziyaretçiler 5 temel kategoride gruplandırılabilir: Yalnızca turist, ziyaret ettikleri ülkede herhangi bir tıp hizmetinden yararlanmayan turistler ya da ziyaretçilerdir. Tatilde tedavi edilen turist, seyahati sırasındaki rahatsızlanma ya da kaza nedeni ile tıp hizmeti ve tedavi alan turistlerdir. (Turistin Sağlığı) Tatil ve tedavi amaçlı turistler, bu turistler ziyaret ettikleri ülke ya da bölgeye tam anlamı ile tıbbi nedenlerle gitmezler. Ancak ziyaret ettikleri bölgede bazı rahatsızlıkları için tedavi olanakları olması tercih nedenidir. Diğer bir anlatımla tatilde tedaviyi de amaçlayan turistlerdir. Son olarak tatil yapan hastalar, bu ziyaretçiler esasen bir bölgeye tedavi amaçlı giderler, ancak iyileştikten sonra, ya da tedavi sonrası gittikleri bölgede tatil de yapan ziyaretçilerdir. Yalnızca hastalar, Bu gruptaki medikal turistlerin bir bölgeye gidiş amaçları yalnızca o bölgede tedavi olmak ya da operasyon geçirmektir. Tatil gibi bir amaçları yoktur. (aktaran T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:15) Cohen in yaptığı bu tanımlamaya göre hastanın turizm olanaklarından yararlanıp yararlanmaması, sağlık turizmi pazarı açısından turistler ya da ziyaretçiler şeklinde farklılaşma yapılması gerektiğini düşündürmektedir. 8

23 Tatilde tedavi edilen turist, tatil ve tedavi amaçlı turistler, tatil yapan hastalar gittikleri yerde bulunan tatil imkanlarından yararlanabileceklerdir. Buna ek olarak tatil imkanlarından yararlanamamakla birlikte hastalar ve refakatçileri turizm sektörünün ana unsurlarından yararlanabilecek olmaları nedeni ile sağlık turizmi kapsamında değerlendirilebileceklerdir Sağlık Turizminin Türleri Sağlık turizmine ilişkin farklı tanımlamalar bulunması sağlık turizminin farklı türleri olmasından kaynaklanmaktadır. Sağlık turizmi medikal turizm, termal turizm, spa&wellness turizmi, yaşlı ve engelli turizmi gibi faklı turizm türlerinin bir araya gelerek oluşturdukları bir üst kavramdır. Sağlık turizmi türevleri bu alt bölümde incelenecektir Medikal Turizm Sağlık turizminin türlerinden son dönemde en fazla gelişmekte olan, bu çalışmanın ana konusunu oluşturan turizm türü medikal turizmdir. Medikal turizm klasik tıbbın konusu içinde yer alan ve hekimler tarafından genellikle 2. ve 3. basamak sağlık kurum ve kuruluşlarında, hastanelerde gerçekleştirilen birtakım tedavi hizmetlerini almak adına yapılan planlı uluslararası seyahatlere denir. Bu grup içinde plastikestetik cerrahi ameliyatları, göz kusuru düzeltme ameliyatları, diş tedavileri, açık kalp cerrahisi, kanser tedavileri hatta tüp bebek uygulamaları gibi çeşitli tıbbi tedaviler vardır Termal Turizm Sağlık turizminin türlerinden birisi termal turizm veya kaplıca turizmidir. Termal turizm hastanın şifa bulmak ya da sağlığını korumak amacıyla termal kaynaklara gelmesi ile oluşan turizm türüdür. Termal turizm kapsamında tedavi amacıyla 9

24 termomineral su banyosu, içme, inhalasyon, çamur banyosu gibi çeşitli türdeki yöntemler ile fizik tedavi, rehabilitasyon, egzersiz, psikoterapi, diyet gibi destek tedavilerinin birleştirilebilmektedir. Tablo 1.1. Termal turizm ile ilgili kavramlar. Balneoterapi Mineral termal sularla yapılan kür uygulamasıdır. Başlıca çeşitleri: Peloidoterapi: Şifalı çamur tedavisidir. Hidroterapi: Termomineral sular ile yapılan yıkamalar, duşlar, dökmeler bu tür uygulamalardır. İnhalasyon uygulamaları: İnhalasyon mineralli su zerreciklerinin solunması yoluyla yapılan tedavi biçimidir. İçme kürleri: Doğal mineralli suların belirli bir sürede, belirli aralıklarda ve belirli miktarlarda içilmesi ile yapılan içme kürleridir. Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon: Kaplıca tedavisinde kullanılan elektroterapi, egzersiz tedavileri, masaj ve diğer yöntemlerdir. Talassoterapi Deniz suyu ve güneşten yararlanılarak yapılan kür uygulaması. Speleojerapi Mağara ortamından yararlanılarak yapılan tedavi türü (Kaynak: ) Türkiye önemli bir jeotermal kuşak üzerinde yer alması nedeniyle kaynak zenginliği ve potansiyeli açısından değerlendirildiğinde dünyada ilk yedi ülke arasında yer alırken, Avrupa da kaynak potansiyeli açısından birinci, kaplıca uygulamaları konusunda ise üçüncü sıradadır. Bu zenginliğin kaynağı termal suların debi ve sıcaklıkları ile fiziksel ve kimyasal özellikleridir. Türkiye de sıcaklıkları 20ºC - 110ºC arasında, debileri ise lt/sn arasında değişebilen 1000 nin üzerinde kaynak bulunmaktadır. Türkiye deki kaynakların büyük bir kısmının doğal çıkışa sahip, kür tedavisi için gerekli olan eriyik maden değeri yüksek, kükürt, radon ve tuz bakımından zengin olması, ayrıca kaynakların bulunduğu bölgelerin iklimsel özelliklerinin uygunluğu ve kür sezonunun uzun olması gibi faktörler, bu kaynakların Avrupa daki kaynaklara göre avantajlarını ortaya çıkarmaktadır Spa&Wellness Turizmi Sağlık turizminin türlerinden bir diğeri de spa&wellness turizmidir. Spa kelimesi Sudan gelen sağlık anlamına gelen salus per aquam kelimesinin ilk harflerinden oluşmaktadır. Spa suyun ve çamurun kullanıldığı özel bakımları içine alan, akıl, 10

25 vücut ve ruh ilişkilerinde iyi ve zinde olmayı ifade eden bir hizmettir. Yoğun ve stresli yaşam temposundan uzaklaşmak isteyenler için huzurlu ve sakin bir turizm çeşididir. Spa turizmi günümüzde yalnızca su ve çamur terapilerine değil sıcak su havuzu, çeşitli masaj terapileri, aroma (hoş koku) terapileri, güzellik ve bakım gibi sağlık kür hizmetleri içermekte olup su ile iyileşme, suyun kullanımından gelen sağlık, suyun sıcak, soğuk ve farklı biçimlerdeki akıtma, damlama, duşlama, püskürtme gibi uygulamaları ile kazanılan dinlenme ve ferahlama duygularının edinildiği bütünleyici terapi anlamında kullanılmaktadır. Wellness kelimesi ise akıl, vücut, ruh ve ilişkilerde iyi ve zinde olmayı ifade etmektedir. Bu kapsamda insanın kendisini ruhsal, bedensel, zihinsel olarak iyi ve zinde hissetmesini sağlayan her türlü masaj, cilt bakımı, çamur ve yosun banyoları, küvet bakımları, talassoterapi gibi doğa ve doğal ürünlerle ve sağlıklı yaşam yöntemleri ile yapılan vücut bakımları wellness kapsamına girmektedir Yaşlı Turizmi Sağlık turizminin türlerinden birisi olan yaşlı turizmi, yaşlıların bakım gerektiren tedavilerini kapsayan bir turizm çeşididir. Özellikle Batı Avrupa ülkelerinde yoğun bir şekilde yaşanmaya başlanan yaşlı nüfusun toplam nüfusa oranındaki artış bu turizm çeşidinin gelişmesinde önemli rol almaktadır. Bazı AB ülkelerinde 65 yaş üstü grubun toplam nüfusa oranı % 25 lerin üzerine çıkmaktadır. (Aydın, Akpek, Aktepe, Şahbaz, Arslan, 2011:5) Bu gelişme, ileri yaş gruplarının farklı sağlık harcamalarını ve farklı tedavi süreçlerini beraberinde getirmektedir. Bu grubun tatil tercihi daha çok sıcak ülkelere yönelmiştir. İleri yaş turizmi içinde gezi turları, rehabilitasyon hizmetleri, çeşitli terapiler, bakım evlerinde yaşlıların bakımı ve özel geziler ve bakıma dönük tedaviler bu sağlık turizmi çeşidinin ana unsurlarıdır. 11

26 Engelli Turizmi Sağlık turizminin türlerinden birisi engelli turizmidir Engelliler toplum içerisinde ciddi oran ve sayılara erişmiş bulunmaktadır. Bu turizm çeşidi engellilerin seyahat etme, gezme, eğlenme ve tedavi görme ihtiyaçlarına yönelik olarak gelişen bir turizm türüdür. Turizm alt yapısını oluşturan ulaşım, konaklama ve diğer öğelerin engelli insanlar tarafından da kullanılabilir halde olacak şekilde planlanıyor olması artık engellilerin de turizmde bir potansiyel oluşturduğunun kanıtıdır Türkiye de Sağlık Turizmi Planlaması Bir önceki alt bölümde sağlık turizmi ile bağlantılı tanımlar ve sağlık turizmi türlerine değinilmiştir. Bu alt bölümde sağlık turizminin Türkiye de yeri ve önemini anlamak ile sağlık turizmi planlaması açısından genel bir çerçeve belirlemek açısından Türkiye de turizm planlaması kapsamında sağlık turizmi planlamasına değinilecektir. Türkiye de döneminde turizm, önem verilen bir sektör olmamış olup belirli bir politika çerçevesinde turizm sektörünün geliştirilmesi ancak 1950 yılından sonra söz konusu olabilmiştir yılına gelininceye kadar Türkiye ye turizm faaliyetlerine ilişkin istatistikler dahi tutulmamıştır, bu nedenle turizm sektörünün Türkiye ekonomisi içindeki önemini ve gelişimini inceleyen çalışmaların çoğu 1950 yılından başlamaktadır. (Başol, Karluk, Şıklar,1999:189) Türkiye de 1960 yılını izleyen dönem, Kalkınma Planlarının yapıldığı ve turizm sektöründe gelişmelerin yaşandığı bir dönemdir. Bu dönemde, bölgeler itibariyle kaynak envanterleri çıkarılmış, fiziksel planlama çalışmaları yapılmış, teknik altyapı yatırımları gerçekleştirilmiş ve öncü örnek tesisler olarak adlandırılan yat limanı konaklama v.b. yatırımlar devlet eliyle gerçekleştirilmiştir.(badur,2004:255) 12

27 1980 yılı, Türkiye ekonomisinde radikal bir değişimin işaretlerini veren yapısal uyum ve istikrar politikalarının gündeme gelmesi adına önemli olmakla birlikte, turizm sektöründe de bir atağa kalkışın başlangıcı olarak kabul görmektedir sonrası dönemde turizm sektöründe çok önemli gelişmeler yaşanmış olmakla birlikte, 1980 de çıkartılan Turizmi Teşvik Kararı ve 1982 de yürürlüğe giren 2634 Sayılı Turizm Teşvik Kanunu ile özel sektöre büyük boyutta devlet desteği de verilmeye başlanmıştır.(soyak, 2005:58) Özetlersek, Türkiye turizm endüstrisinin gelişimi, planlı dönem öncesi ( ) ve planlı dönem (1963 ten günümüze) olmak üzere iki ana döneme ayrılabilir. Planlı dönemde ise yılları arasında devletin turizm gelişimini sağlamak üzere şartları oluşturduğu ve öncü rol oynadığı birinci dönem ve 1983 ten günümüze süregelen liberalizasyon dönemi olarak iki alt dönem tanımlanabilir Kalkınma Planları Kapsamında Sağlık Turizmi Türkiye de 1960 yılını izleyen dönem, Kalkınma Planlarının yapıldığı ve turizm sektöründe gelişmelerin yaşandığı bir dönemdir. Turizm sektörünün belirli bir politika çerçevesinde geliştirilmesi de aynı döneme denk gelmektedir.turizm sektörünün geliştirilmesinde önemli role sahip kalkınma planlarını inceleyecek olursak şu şekilde özetlemek mümkündür: 1963 yılı sonrası ilk kalkınma planında turizmden daha fazla yararlanmak, zengin doğal ve tarihi kaynaklardan yararlanmak, gerekli yatırımları yapmak, tanıtma faaliyetlerine ağırlık vermek gibi ilkeler benimsenmiştir. İkinci plan döneminde ise turizmin ekonomik, sosyal ve kültürel işlevlerinden yararlanmak ve turizm gelirini arttırmak, iç turizmin geliştirilmesi, turizm yatırımlarının kitle turizmine dönük olarak desteklenmesi amaçlanmıştır. Üçüncü ve dördüncü plan döneminde ise daha çok mevzuat düzenlemeleri yapılmış, kıyı kanunu çıkartılmış, tanıtma, pazarlama, enformasyon hizmetlerinde gelişimler yapılmış ve organize turizm bölgeleri 13

28 geliştirilmeye başlanmıştır.(akdoğan, Kozak,1996:85.) 5., 6., 7., 8. Beş Yıllık Kalkınma Planları itibari ile turizmin çeşitlendirilmesi ve bu kapsamda alternatif turizm türlerinin geliştirilmesine yönelik hedefler belirlenmiştir. Söz konusu planlarda yer alan sağlık turizmi ile ilgili maddelere göz atmak faydalı olacaktır. Beşinci Beş Yıllık Kalkınma Planı nda ( ); Türkiye nin tabii, tarihi, arkeolojik ve kültürel varlığı, kış, av ve su sporları, festival, sağlık ve gençlik turizmi ile mevcut diğer turizm potansiyeli, ekolojik dengeyi koruma, çevreyi temiz ve sağlıklı tutma ve güzelleştirme doğrultusunda değerlendirilecektir. (DPT, 1984:120) Turizm sağlığının geliştirilmesi ilkesi ile turizmin çeşitlendirilmesi kapsamında sağlık turizminin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı nda ( ) Sektörde kış, av ve su sporları, festival, sağlık, gençlik, kongre, termal, golf ve üçüncü yaş turizmi cazip hale getirecek teşvik politikaları geliştirilecektir. Faaliyet mevsimini uzatıcı ve nitelik yükseltici önlemler alınacaktır. Toplumun en uygun ve sağlıklı şartlarda tatil yapması sağlanacaktır. (DPT, 1989: ). Turizm sağlığının geliştirilmesi ilkesi ile turizmin çeşitlendirilmesi ve tüm yıla yayılması kapsamında sağlık turizminin teşvik edilmesi hedeflenmektedir. Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı nda ( ) Turizmin mevsimlik ve coğrafi dağılımını iyileştirmek ve dış pazarda değişen tüketici tercihleri de dikkate alınarak yeni potansiyel alanlar yaratmak amacı ile golf, kış, dağ, yayla, termal, sağlık, yat, karavan, kruvaziyer, kongre ve eğlence turizmini geliştirme faaliyetlerine devam edilecektir. (DPT, 1995:164).Kıyı turizminin olumsuz etkilerinden olan turizmde mevsimselliğin azaltılması, değişen tüketici tercihleri dikkate alınarak yeni potansiyel alanlar yaratılması kapsamında sağlık turizminin geliştirilmesi hedeflenmiştir. 14

29 Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı nda ( ) Turizmin değişen tüketici tercihlerini dikkate alınarak geliştirilecek yeni alanlarla turizm mevsiminin yılın tamamına ve turizm potansiyeli olan ancak bu güne kadar yeterince ele alınmamış bölgelere yayılmasına yönelik tedbirler alınacaktır. Turizmin mevsimlik ve coğrafi dağılımını iyileştirmek ve dış pazarlarda değişen tüketici tercihlerini de dikkate alarak yeni potansiyel alanlar yaratmak amacıyla golf, kış, dağ, termal, sağlık, yat, kongre turizmi ve ekoturizm ile ilgili yönlendirme faaliyetleri sürdürülecektir. (DPT, 2000:206) Söz konusu plan kapsamında 7. Beş Yıllık Kalkınma Planın da da yer alan değişen tüketici tercihleri dikkate alınarak yeni potansiyel alanlar yaratılması, turizm mevsimselliği ve coğrafi dağılımını iyileştirmek kapsamında sağlık turizminin geliştirilmesi hedeflenmiştir. Dokuzuncu Beş Yıllık Kalkınma Planı nda ( ) Turizm sektörü, ülkedeki refah ve gelişmişlik dengesizliklerini azaltıcı doğrultuda yönlendirilecek, turizm potansiyeli olan ancak bugüne kadar yeterince ele alınmamış yörelerde turizm geliştirilerek ekonomik ve sosyal kalkınma sağlanacağı; turizmin mevsimlik ve coğrafi dağılımını iyileştirmek ve dış pazarlarda değişen tüketici tercihleri de dikkate alınarak yeni potansiyel alanlar yaratmak amacıyla varış noktası yönetimine ağırlık verilerek golf, kış, dağ, termal, yat, kongre turizmi ve ekoturizm ile ilgili yönlendirme faaliyetleri sürdürüleceği; Türkiye nin fiyat, hizmet kalitesi ve jeotermal kaynaklar açısından rekabet üstünlüğü göz önüne alınarak, sağlık hizmetleri turizmi destekleneceği belirtilmektedir. (DPT, 2006:81-82) Türkiye Turizm Stratejisi 2023 Kapsamında Sağlık Turizmi 5., 6., 7., 8., 9. Beş Yıllık Kalkınma Planları itibari ile turizmin çeşitlendirilmesi, turizm mevsimselliği ve coğrafi dağılımını iyileştirmek kapsamında alternatif turizm türlerinin geliştirilmesine yönelik hedefler belirlenmiştir. Söz konusu Kalkınma Planları hedefleri ile uyumlu olarak hazırlanan Türkiye Turizm Stratejisi 2023 de ve Eylem Planı ( ) T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı nca hazırlanmış ve tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlük 15

30 kazanmıştır. Söz konusu çalışma ile Türkiye turizm sektörüne uzun erimli bir vizyon kazandırmak ve sektörün kısa, orta ve uzun vadede öncelikli olarak ele alacağı sorun alanlarının ve bu soruları çözmekle sorumlu kuruluşların tespiti ve rolleri tanımlanması amaçlanmıştır. TTS 2023 de de Kalkınma Planlarında belirlenen turizmin çeşitlendirilmesi, turizm mevsimselliği ve coğrafi dağılımını iyileştirilmesi hedeflerine paralel olarak alternatif turizm türlerinden öncelikli olarak sağlık turizmi ve termal turizm, kış turizmi, golf turizmi, deniz turizmi, ekoturizm ve yayla turizmi, kongre ve fuar turizminin geliştirilmesi ve bu kapsamda projeler geliştirilerek kıyıların dışındaki bölgelere de yatırım yapılması teşvik edileceği; bölgesel düzeyde sektörel teşvik mekanizmaları geliştirileceği belirtilmiştir. Bu kapsamda TTS 2023 de ayrıca sağlık turizmi ve termal turizm alt başlığı altında Troya, Frigya ve Afrodisya bölgelerinin her birinin termal ve kültür temalı bölgesel varış noktası olarak geliştirileceği; termal ve kültür turizmi kapasitesinin alternatif turizm türleri ile bütünleşmesi sağlanarak yakın çevredeki diğer kültürel ve doğal değerlerle de ilişkilendirileceği; Türkiye nin Avrupa da termal turizm konusunda birinci varış noktası olacağı, TTS 2023 kapsamında TTMP hazırlanması ve bu master plan kapsamında öncelikli olarak dört bölge için- Güney Marmara (Balıkesir, Çanakkale, Yalova), Güney Ege (Aydın, Denizli, Manisa, İzmir), Frigya (Afyonkarahisar, Ankara, Uşak, Eskişehir, Kütahya), Orta Anadolu (Aksaray, Kırşehir, Niğde, Nevşehir, Yozgat) master planları hazırlanması na ilişkin hükümler yer almaktadır. Kalkınma Planlarında sağlık turizmi, termal turizm, üçüncü yaş turizmi gibi sağlık turizminin türleri kullanımı açısından da bir kavram kargaşası vardır. Diğer taraftan T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığınca hazırlanan TTS 2023 çalışmasında da sağlık turizmi ve termal turizm farklı iki turizm türü olarak ele alınmış olup termal turizmin öncelikli olarak geliştirilmesine yönelik hedefler belirlenmiştir. 16

31 Termal Turizm Master Planı Kapsamında Sağlık Turizmi TTS 2023 kapsamında hazırlanmasına karar verilen TTMP ( ) Kültür ve Turizm Bakanlığınca 2007 yılında hazırlanmıştır. Planın birinci etabı olarak Güney Marmara, Güney Ege, Frigya, Orta Anadolu olmak üzere 4 bölge oluşturulmuş; çalışmanın ikinci etabı olarak TM leri ilan etmek ve bu alanların 1/25000 ölçekli çevre düzeni planlarını yapmak suretiyle tüm Türkiye bazında termal turizm potansiyelinin değerlendirilmesi yönünde çalışmalar yürütülmektedir. Günümüze kadar 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu uyarınca ilan edilmiş ve halen yürürlükte bulunan termal odaklı 4 adet Termal KTKGB ile 74 adet Termal TM bulunmaktadır. Bu alanlarda turizm amaçlı tahsis çalışmaları yürütülmektedir. Şekil.1.1. Türkiye TTMP Kapsamında Belirlenen Bölgeler. (Kaynak: ) 17

32 İKİNCİ BÖLÜM MEDİKAL TURİZM SEKTÖRÜNE GENEL BAKIŞ 2. MEDİKAL TURİZM Sağlık turizmi türlerinden son dönemde en fazla gelişmekte olan, bu çalışmanın ana konusunu oluşturan turizm türü medikal turizmdir. Medikal turizm birinci bölümde de tanımlanmış olduğu gibi klasik tıbbın konusu içinde yer alan ve hekimler tarafından sağlık kurum ve kuruluşlarında gerçekleştirilen birtakım tedavi hizmetlerini almak adına yapılan planlı uluslararası seyahatleri kapsamaktadır. Medikal turizme ilişkin genel bir değerlendirmenin yapılacağı bu bölümde öncelikle medikal turizmi oluşturan ana unsurlara değerlendirildikten sonra sağlık turizminin türleri ile medikal turizm arasındaki etkileşim incelenecektir. Daha sonraki alt bölümde ise medikal turizm talebini oluşturan faktörler ile medikal turistlerin tercihlerini etkileyen faktörler tartışıldıktan sonra medikal turizm seyahat organizasyonu ve medikal seyahati organize eden seyahat acentaları ve aracı kurumlara ilişkin genel bir değerlendirme yapılacaktır Medikal Turizm Ana Unsurları Medikal turizm sağlık ve turizm sektörünün kesişim noktasında durmaktadır. Turizm sektörü, uluslararası ve yerel ulaşım, seyahat acentaları ve aracı kurumlar, oteller, restoranlar, spa&wellness, yemek, eğlence, hediyelik eşya ve diğer turizm aktivitelerini,; sağlık sektörü ise tıbbi tedavi, diş tedavisi, alternatif tıbbi tedavi gibi hizmetlerini içermektedir. Bunun yanında medikal turizm eczacılık, sigortacılık, bankacılık, uluslararası akreditasyon, çevirmenlik, araştırma geliştirme, inşaat

33 sektörü, mimari, yatırım çevre sağlığı gibi konuları içermekte olduğundan multidisipliner bir bakışı gerektirmektedir. ÜRETİCİLER TEMEL SEKTÖRLER HİZMET SAĞLAYICILAR Spa, Güzellik Ürünleri Gıda Üreticileri Hediyelik Eşya Üreticileri İnşaat Sektörü Medikal Cihaz Üreticileri Yeme İçme Restoranlar Yerel Ulaştırma Eğlence Aktiviteler Uluslararası Ulaştırma Seyahat Acentaları Sağlık Kuruluşları Konaklama Tesisleri Tıbbi Tedavi Kozmetik Ameliyatlar Diş Tedavisi Alternatif Tıp Bankacılık Sigorta Şirketleri Döviz Büroları Çevirmenlik Uluslar arası Akreditasyon Kuruluşları (JCI) Eğitim Kurumları, Üniversiteler Hükümetler, Bakanlıklar Şekil 2.1. Medikal Turizm Ana Unsurları. (Kaynak: Harryono, Huang, Miyazawa, Sethaput, 2006:21) Yeşil renk ile gözüken ve medikal turizmin ana unsurlarlarının yer aldığı şekil 2.1. de merkezde yer alan aktiviteler medikal turizmin en önemli parçalarını oluşturmaktadır. Şeklin sol ve kısmen merkez kısmı turizm sektörünü, sağ ve kısmen merkez kısım ise sağlık sektörünü temsil etmektedir. Sağ ve sol kısımda bulunanlar ise medikal turizme servis sağlanmasında yardımcı unsurlardır Sağlık Turizmi Türlerinin Medikal Turizm İle Etkileşimi Medikal turizm, termal turizm ve spa&wellness turizmi sağlık turizminin farklı alt unsurları olmakla birlikte bazı alanlarda kesişmektedirler. Termal turizm ve spa& wellness turizmi sağlığı geliştirmek, korumak ve rehabilite etmek amacını taşımakta 19

34 iken medikal turizm sağlığın yeniden kazandırılmasını amaçlar. Şekil.2.2. medikal ve spa&wellness turizmi ilişkisini göstermektedir. Kök Hücre Turizmi Kozmetik Ameliyatlar İnfertilite Turizmi Sağlık Turizmi Welness Turizmi Dental Turizm Spa Turizmi Hastalık Tedavi Edici Wellness Sağlığı Koruyucu Şekil 2.2. Medikal Turizm ve Spa&Wellness Turizmi Etkileşimi. (Kaynak: Hall, 2011:8) Medikal turizm, termal turizm ve spa&wellness turizmi yeni gelişmekte olan turizm türleri olmaları ve ayrıca her birine ilişkin tam bir istatistiki veriye ulaşılamaması nedeniyle, aralarındaki farklılıklar net olarak tariflenememektedir. Şifalı termal sularda tedavi görmek isteyen hastanın aynı zamanda sağlığını da yeniden kazanmak istemesi doğrultusunda medikal turizm ve termal turizm tanımları çakışmaktadır. Son dönemlerde medikal turizm sektöründe genel yaklaşım tıbbi tedavi öncesi ya da sonrasında yaşanan süreçlerin termal, spa&wellness turizmi ile birlikte planlanmasıdır. 20

35 2.3. Medikal Turizm Talebini Şekillendiren Faktörler Bu alt bölümde medikal turizm talebini şekillendiren faktörlere ilişkin bir değerlendirme yapılacaktır. Dünya da son yıllarda internet, bilgi ve ulaşım teknolojilerinde yaşanan gelişmeler, ortalama yaşam süresi ve insanların bilinç seviyesinin artması nedenleri ile sağlık harcamaları ve sağlık sigorta sistemlerinin hükümetler üzerindeki maliyetleri artmaktadır. Bu artan sağlık harcamaları nedeniyle hükümetler sağlık sigorta sistemlerinin maliyetlerini azaltmak amacıyla sağlık sistemlerinde özelleştirmeye gitmekte yada bazı tedavileri sigorta kapsamı dışında bırakmakta; sonuç olarak da sigortası kapsamında tedavi göremeyen, aylarca beklemek zorunda kalan, ya da yüksek tedavi masraflarını sigortası olmadığı için kendi ülkesinde karşılayamayan hastalar sağlık hizmetlerinin ekonomik fakat aynı zamanda kaliteli olarak sunulduğu ülkelere sınır ötesi hasta hareketliliği oluşturmuştur İletişim, Bilgi ve Ulaşım Teknolojilerinde Yaşanan Gelişmeler Gelişmiş ülkelerde turizmin gelişimi; internet, medya ve diğer kitle iletişim araçlarının etkisi sonucu diğer ülkelerdeki alternatif tıp imkanları, kaliteli ve ekonomik sağlık hizmetleri konusunda daha fazla bilgiye ulaşılabilmesini sağlanmaktadır. Uluslararası seyahatin daha kolay ve ekonomik hale gelmesi, medikal turizm konusunda seyahat firmalarının devreye girmesi ve ayrıca bu amaca dönük tur organizasyonları ile hastaların daha kolay seyahat etmelerinin sağlanmaya başlaması sonucunda medikal turizm talebi artmaktadır. (İçöz, 2009: 2267) Sağlık Hizmetlerine Olan Talebin Artması Sağlık ile ilgili hizmetler, nüfus artışı, beklenen ortalama yaşam süresinin uzaması, nüfusun yaşlanması, boş zamanların artması, kişi başına gelirin ve refah düzeyinin yükselmesi, eğitim ve kültür seviyesinin yükselmesi, sağlık bilincinin gelişmesi, 21

36 sağlık hizmetleri talebinin çeşitlenmesi, zorunlu sağlık hizmetlerinin yanında, birtakım kozmetik amaçlı yöntemlerin ortaya çıkması, ileri teknoloji gerektiren bir takım yaygınlaşmamış tedavi tekniklerinin (göz ameliyatlarında lazer teknolojisi, vb.) artması ve tüp bebek uygulamaları gibi hizmetlerin yaygınlaşması ve toplumsal hareketliliğin artması nedenleriyle sağlık hizmetlerine olan talep artmaktadır. (Akın, 2007:29-30) Ülkelerin gelişmişlik seviyeleri arttıkça kişi başı sağlık harcamaları da artmaya başlamaktadır. Bilinçlenen hastalar, hükümetleri ve sigorta kuruluşlarını sağlık turizmi konusunda yeni arayışlara itmektedirler. Bunun sonucunda da her geçen gün, sağlık turizmi pazarı genişlemekte ve geniş kitleler tarafından ilgi görmektedir Sağlık Sigortası Sistemlerinden Kaynaklanan Sorunlar Gelişmiş ülkelerin en temel sorunu ülkelerin demografik yapılarını şekillendiren hızlı yaşlanma eğilimleridir. Yaşlanma ile birlikte bağımlı nüfusun sağlık giderlerinin artması, bunun yanında sosyal güvenlik sistemlerinin finansmanını sağlayan çalışan nüfusun (aktif sigortalı) artışının sınırlı kalması sosyal güvenlik sistemlerinin maliyetinin artmasına neden olmuştur. (Erbay, 2004:77-78) Sürekli gelişen ve giderek maliyeti artan sağlık sistemlerinde dolayı hükümetlere finansman kaynaklarının yaratılması sorununu doğurmaktadır. AB Ülkeleri nde ve özellikle ABD de sağlık sigorta sektöründe ek finansman kaynakları yaratılması yerine neoliberal politikalar ile sağlık hizmetleri büyük oranda kamu hizmeti olmaktan çıkıp özel sektöre devredilmiştir. Bu nedenle kişisel bütçeden ödemeler artmış, birçok tedavi sigorta kapsamı dışında bırakılmış ya da sigorta kapsamında çok fazla kişinin olması nedeniyle uzun bekleme süreleri oluşmuştur. Dünyada uygulanmakta olan 3 farklı sağlık sistemi bulunmaktadır. Ancak, her sistemin uygulanma aşamasında farklı sorunlar yaşanmaktadır. Sağlık sistemlerindeki farklılıklar ve yaşanan faklı sorunlar aşağıda incelenmiştir. 22

37 Serbest Pazar Ekonomisi Modeli ve Amerika Uygulaması Amerika Birleşik Devletleri nde sağlık hizmetlerinin bireylere ulaştırılması amacı ile uygulanmakta olan model Özel Sağlık Sigorta Sistemi modelidir. Bu modelde sağlık giderlerinin finansmanında ana kaynak, isteğe bağlı özel sağlık sigortalarıdır. Her türlü tıbbi hizmet özel sektör esaslı kaynaklar tarafından verilmektedir. Devlet eliyle yönetilen hizmetler oldukça sınırlı olup yaşlılara (Medicare) ve fakirlere (Medicaid) sağlık hizmetlerinin ulaştırılması amacı ile programlar düzenlenmiştir. Ülkedeki sosyal güvenlik sistemi ile emekli ve malüller dışındaki vatandaşlara sağlık teminatı verilmemektedir. Yaygın uygulama, işverenlerin, çalışanları için özel grup sağlık sigortaları yaptırmalarıdır. Bu sigortaların niteliği devlet tarafından konulan bazı kanunlarla düzenlenmesine ve asgari uyulması gereken kurallar belirlenmesine rağmen, işverenlerin yasal bir zorunluluğu bulunmamasıdır. Sağlık hizmetlerinin serbest piyasa kurallarına göre işlemekte olduğu bu sistemde, hizmetler karşılığında ödenecek ücretler tamamen hizmeti sunanların isteğine bağlıdır. Söz konusu durum, kişileri, mümkün olan en uygun fiyatlarla, ihtiyaç duydukları tüm servisleri alabilecekleri planlara yöneltmiştir. Bireylerin ihtiyaç duydukları sağlık hizmetleri, özel şirketler, Blue Cross/Blue Shield adları ile anılan hastane ve tıbbi bakım planları olarak tanımlanabilecek özel organizasyonlar, ayrıca sağlığın sürekli kontrolü (Health Maintenance Organization) programları ve işletmelerin kendi bünyelerinde oluşturdukları programlar yolu ile verilmektedir. (Kostak, 2007:113) Serbest Pazar ekonomisi modelinde vatandaşlara sağlık teminatı verilmemesi ve fiyatların çok yüksek olması nedeniyle sağlık hizmetlerine ulaşamayan çok sayıda hasta bulunmaktadır. Milstein ve Smith yurtdışına tedavi amaçlı giden Amerikalı hastaların profilini çıkarırken bunların orta direk Amerikan yurttaşları olduğunu, gelir düzeylerinin orta ve ortanın altı olduğunu, sigortalarının olmaması nedeniyle tedavilerini Amerika da yaptıracak maddi güçlerinin bulunmadığını belirtmektedir. (aktaran T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:23) ABD de 48 milyon kişinin sağlık sigortası 23

38 bulunmamaktadır. (Reisman, 2010:42) Sağlık sigortası olmayan hastalar medikal turizm açısından düşünüldüğünde önemli bir pazar oluşturmaktadır. Buna ilaveten artan sağlık primleri karşısında, işverenler tarafından medikal tedavi kapsamları daraltılmış pek çok çalışan bulunmaktadır. Van Dusen Amerika da 500 büyük şirketin, çalışanlarının sağlık giderlerini azaltmak amacıyla hizmet kapsamını yurtdışında bazı hekimleri de içerecek şekilde genişletmekte olduğunu ve hatta bir aile üyesinin refakat ücretini de üstlendiğini belirtmektedir. (aktaran T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:23) Ulusal Sağlık Sistemi Modeli ve İngiltere Uygulaması Ulusal Sağlık Sistemi Modelinde, bütün ülke nüfusu, devlet tarafından kontrol edilen tıbbi merkezlerden hiçbir ödeme yapmaksızın yararlanırlar. Bu şekilde halka sunulan hizmetlerin finansmanı devletin genel vergileri ile karşılanır. Örneğin İngiltere de sağlık hizmetleri, bireylere, Ulusal Sağlık Hizmetlerince sağlanmaktadır. Bu modelde hizmetler 14 bölgesel sağlık idaresi aracılığı ile Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülür ve ülkedeki herkes devlet kontrolündeki tıbbi merkezlerden ücret ödemeden yararlanır. Özel sağlık sigortaları ise, sağlık hizmetlerinin bireylere ulaştırılmasında, devlet tarafından yürütülen hizmetlerden tamamen bağımsız, tamamlayıcı bir rol üstlenirler. Ulusal Sağlık Sistemi Modelinde 1970 lerden sonra reformlar gerçekleştirilmeye başlanmış, sağlık harcamalarında kısıntıya gidilmiş ve özel sektör sağlık hizmeti verilmesi konusunda teşvik edilmiştir. Yaşlı bakımı hizmetleri, elektif cerrahi gibi hizmetler (tıbbi zorunluluğu olmayan kozmetik ve estetik cerrahi, diş rekonstrüksiyonu, infertilite tedavileri), temizlik ve mutfak hizmetleri gibi otelcilik hizmetleri, özel sektöre devredilmiştir. Kapanmalar ve devirler sonunda kamu hastanelerinin sayısı 2441 den (1959 yılı), 1714 e (1990 yılı) düşmüştür. Devamlı bakıma muhtaç hastaların işgal ettikleri yatak sayısı 1988 den günümüze kadar geçen 24

39 sürede %40 oranında düşürülmüştür. Reçete tutarına hasta katkısı 1995 yılına gelindiğinde %51 e yükselmiş, diş tedavilerine hasta katkısı ise 1988 de %31 e yükselmiştir. (Çetin, 2007:3) Tablo 2.1. İngiltere de Tedavi Amaçlı Bekleme Süreleri. İNGİLTERE Tedavi Türü BEKLEME ZAMANI (gün) HASTA LİSTESİ (hasta) Katarakt Koroner Art. Hastalığı Lomber Disk Herni Onarımı (Kaynak: Tengilimoğlu, 2005:92) Ulusal Sağlık Sistemi Modelinde ayrıca acil vakalar dışında muayene için bekleme süresi, birkaç hafta ile birkaç ay arasında değişir hale gelmiş, cerrahi müdahale için bekleme süresi en az 6 ay olmuştur. Uzman doktora muayene olabilmek için bekleme süresi oluşması nedeni ile kişisel bütçelerden ödeme miktarları artmıştır. (Tengilimoğlu, 2005) Sosyal Sigorta Modeli ve Almanya Uygulaması Sosyal sigorta modeli Türkiye nin de içinde bulunduğu Almanya, Fransa, Belçika gibi ülkelerde uygulanmakta olan ve çalışanların gelirlerinden zorunlu olarak kesilen primlerle ve işveren katılımı ile finanse edilen bir sistemdir. Belçika, Fransa ve Almanya da sağlık hizmetlerinin finansmanı, sosyal sigorta aracılığı ile sağlanmakta olup, hizmetler kamu ve özel kesim tarafından tarafından yürütülür (Kurt, 1999:65) Bu modelde sağlık hizmetlerinin finansmanı ile ilgili uygulamaları ağırlıklı olarak devlet yürütür. Özel sigortalar ise tamamlayıcı rol oynarlar. İngiltere deki ulusal sağlık sistemine kıyasla, kapsamı eşit olmayan ve sağlık hizmetlerinin 2/3 ünün özel olduğu bir yapı olarak değerlendirilebilir. (Kostak, 2007:113) 25

40 Almanya da sağlık sisteminde büyük ölçüde özel sektör egemendir. Sağlık hizmetlerinin fiyatları, hekim ücretleri, pazarlık yöntemiyle belirlenir ve sağlık hizmeti, sigorta fonlarının, özel hastanelerden ve hekimlerden satın alınması biçiminde karşılanır. Dolayısıyla sağlık harcamalarının kısılmasına yönelik bütçe uygulamaları Almanya yı, özelleştirme biçiminde değil, sigorta hizmetlerinin kapsamının daraltılması, sağlıkta katkı payının artırılması biçiminde etkiler. İngiltere gibi yaşlı nüfusu yoğun olan Almanya da da yaşlı nüfusun sağlık sistemi üzerindeki maliyeti azaltılmaya çalışılmıştır. Bunun için sigorta kapsamındaki uzun dönemli hemşirelik bakım hizmetleri sigorta kapsamından çıkarılmıştır. (Çetin, 2007:6-7) Ülkeler Arası Fiyat Farklılıkları Sağlık sigorta sistemlerinden kaynaklanan sorunlar nedeniyle uluslararası düzeyde arayış içinde olan hasta sayısı artmasındaki diğer önemli bir etken de birçok ülkede kaliteli sağlık hizmetlerinin düşük fiyatlarla sunulmaya başlanmasıdır. Ülkeler arasından özellikle karmaşık cerrahi müdahalelerde çok önemli fiyat farklılıkları vardır. Bu nedenle pahalı sağlık hizmeti sunan ülkeler sağlık hizmetini düşük tutan ülkelere yönelen bir pazar fırsatı oluşmasına neden olmaktadır. Aşağıdaki tablodan da anlaşılabileceği gibi Güney Amerika, Güney Doğu Asya Ülkelerinde tedavi masrafları AB ve ABD ne kıyasla oldukça düşüktür. Hastalar ülkelerinde karşılayamadıkları tedavi masraflarını başka bir ülkede ulaşım ve konaklama gibi diğer masraflar da dahil olmak üzere daha ucuza alabilmektedirler. Tablo 2.2. Tedavi Hizmetleri Ülkeler Arası Fiyat Farklılıkları (Dolar). Kalp Pass By- Kalp Kapakçığı Yenileme Kalça Protezi Yüz Gerdirme Diş İmplant Türkiye Tayland Hindistan Meksika ABD (Kaynak: Türkiye Sağlık Vakfı, 2010:44) 26

41 Tedavi masraflarının düşmesine sebep olan faktörler; işgücü maliyetleri, vergi düzenlemeleri, malpraktis (tıbbi kötü uygulama) sigortasının düşük olması, yönetim maliyetleri (Reisman, 2010:25-26), döviz kuru farklılıkları, ülke para biriminin değer kazanması ya da kaybetmesinden kaynaklı karşılaştırmalı fiyat avantaj ya da dezavantajları olarak sıralanabilir Uluslararası Akreditasyon Olanakları Gelişmiş ülkelerde sağlık hizmetlerine ulaşamayan hastalar ülkelerde sunulan fiyat farklılıkları kadar sunulan sağlık hizmetinin kalitesine de önem vermektedirler. Medikal turizm pazarından pay almayı hedefleyen sağlık kuruluşları ancak akredite olmuş servis sağlayıcılar ile hizmet verilebilecektir. Akreditasyon, birçok ülkede ve birçok sektörde, topluma sunulan program ve hizmetlerin niteliğinin sistematik bir yaklaşımla güvence altına alınması için geliştirilen bir yöntemdir. Hastanelerde akreditasyon, hizmet sunumu konusunda belirlenmiş standartlara uygunluğun, konularında uzman denetçiler tarafından değerlendirildiği bir sistemdir. Hastanelerde hizmet sunumunda kaliteyi sağlamak amacıyla birçok ülkede akreditasyon sistemleri geliştirilmiştir. ABD, Avustralya ve Kanada, akreditasyon sistemini ilk geliştiren ve yaygın olarak kullanan ülkelerdir. Brezilya, İngiltere, Çek Cumhuriyeti, Güney Afrika Cumhuriyeti, Güney Kore, Pakistan ve daha birçok ülke kendi akreditasyon sistemini kurmuş ya da kurma çalışmaları içindedirler. (Kostak, 2007:126) Sağlık kuruluşlarının akreditasyonu alanında en çok bilinen uluslararası iki birlik bulunmaktadır. Bunlardan en önemlisi ABD merkezli organizasyon olan Joint Commission International (JCI) ve diğeri ise Avrupa merkezli International Organization for Standardization (ISO) dır. (Akdu, 2009: 28) 27

42 JCI, 1994 tarihinden bu yana 80 ülkede sağlık bakım organizasyonları, Sağlık Bakanlıkları ve küresel organizasyonlarla ilgili konularda çalışmaktadır. Enfeksiyon kontrolü, ilaç güvenliği, tesis güvenliği ve akreditasyon hazırlığı konularındaki uzmanlık ile sağlık hizmetleri kalitesini geliştirme ve hasta güvenliği konularına odaklanmaktadırlar. ( ) JCI'nin akreditasyon kararları, sağlık hizmetleri uzmanlarından oluşan uluslararası bir komite tarafından verilmektedir. JCI, 15 alanda klinik bakım programları için sertifikasyonun yanı sıra hastaneler, ayakta tedavi tesisleri, klinik laboratuarlar, bakım sürekliliği hizmetleri, tıbbi nakil organizasyonları ve birinci basamak hekimliği hizmetlerine de akreditasyon verir. ( ) JCI Akreditasyonu ülkelerin yasal, dini ve/veya kültürel faktörlerine de yer vermektedir. Örneğin, bir ülkenin sağlık standartları yüksekse, JCI, o ülkenin standartlarına uymaktadır. O ülkenin standartları düşükse, JCI kendi standartlarını uygulamaktadır. (Akdu, 2009: 28) Avrupa merkezli International Organization for Standardization (ISO) ise 75 farklı ulusal standardizasyon birliğinin bir araya gelmesinden oluşmaktadır. ( ). ISO 9001: 2000 Kalite Yönetim Sistemi dizisi bir işte her yönüyle idareyi sağlamak için kapsamlı şekilde oluşturulmuş bir tür yönetim aracıdır. Bu belgeyi alan hastaneler, kurumlarındaki işleyişin gerekli standartlara uygun olduğunu da ispatlamış olmaktadırlar. Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK) tarafından sağlanan bu belgeyi, bağımsız ve aracı denetim firmaları vermektedirler. Bu bağımsız denetim firmasına ait denetçiler, hastanelere giderek, hastanenin büyüklüğü ve personel sayısına göre değişen sürelerde denetimlerini gerçekleştirmektedirler. Hastanenin gerekli standartları taşıması halinde, ISO 9001 kalite uygunluk belgesi verilmektedir. Hastanenin verdiği tedavi hizmetini kapsamayan ISO belgesi, daha çok kurumun işleyişine bakmaktadır. Hastanenin gelişimi, yönetimi, satın alma ve malzeme gibi kriterlerini sorgulamaktadır. (Akdu, 2009:29) 28

43 Gizlilik Gerektiren ya da Yasal Olmayan Tedaviler Medikal turizm talebini etkileyen bir başka önemli etken de kürtaj ve cinsiyet değişimi, plastik cerrahi, uyuşturucu tedavisi, ötenazi gibi bazı operasyonların turist gönderen ülkelerde yasaklanmış olması ya da gizli tutulmak istenmesidir. Bu nedenle de hastalar ameliyatları başka ülkelerde yaptırmak zorunda kalmaktadırlar. (İçöz, 2009: 2266) Hasta Hakları Konusunda Gelişmeler Malpraktis tıbbî kötü uygulama anlamına gelmekte olup, sağlık personelinin standart tıbbî uygulamayı yapmaması neticesi oluşan ve zarar meydana getiren fiil ve durum olarak tanımlanmaktadır. Tıp dünyasında meydana gelen çeşitlenme, tıbbî teknolojinin gelişmesi, hekimlerin geçmişte yapamadıkları bazı uygulamaları yapmalarına imkân sağlamakta ve çoğunlukla ağır riskleri içeren bu uygulamalar sonucunda da tıbbî kötü uygulama şikâyetleri ve davaları artmaktadır. Uluslararası medikal turistlerin karşılaştığı en büyük risk düşük maliyetli ve düşük kalitede bakım hizmetidir yılında Hastalık Kontrol Merkezleri (CDC) Venezuela Caracas da liposuction ve liposculpture uygulanan dokuz hastada mikobakteriyel enfeksiyonlar açıklayan bir rapor; 2004 yılında CDC raporunda Dominik Cumhuriyeti nde on iki Amerikalı kadının kozmetik cerrahi aldıktan sonra tüberküloz mikobakteriyel enfeksiyonlar geliştirmesi hakkında bir rapor yayınlamıştır. Tayland Bumrungrad Uluslararası Hastanesinde 23 yaşındaki bir genç tedavi esnasında öldüğü için kanuni soruşturma açılmıştır. (Turner, 2007:318) Hastanın yasal olarak hakkını araması süreci ülkeden ülkeye farklılık göstermekte, dil engelleri, kültürel farklılıklar, yargı ve seyahat giderleri ile ilgili sorunlar nedeniyle çok zor hale gelebilmektedir. 29

44 Konu dünya ölçeğinde gittikçe artan bir önemle ele alınmaktadır. Dünyadaki genel temayül zorunlu tıbbî malpraktis sigorta sistemine doğrudur. Avrupa Birliği (AB) Ülkeleri nde de konu büyük öneme sahiptir. Tıbbî malpraktis konusunda AB ülkeleri genelinde ve bütün üye ülkeleri bağlayan özel bir düzenleme bulunmamakla birlikte, hemen bütün ülkelerde konu önemle ele alınmaktadır. Avrupa da ayrıca turistlerin korunması için, turistlere haklarıyla ilgili daha fazla bilgi sağlanmasını ve tüketiciyi korumayı iyileştiren hukuki araçların pekiştirilmesini hedefleyen çalışmalar söz konusudur. (Türkiye Sağlık Vakfı, 2010:24) 2.4. Medikal Turistlerin Tercihlerini Etkileyen Faktörler Medikal turizm talebini oluşturan faktörler tartışıldıktan sonra bu alt bölümde medikal turistlerin tercihlerini etkileyen faktörler incelenecektir. Medikal turizm talebinin oluşum nedenleri kadar medikal turistlerin tercihlerini etkileyen faktörler de talebin analizi açısından önem taşımaktadır. Medikal sağlık turistlerinin tıbbi tedavi açısından doğru bir seçim yapabilmeleri için öncelikle bazı soruları cevaplamaları gerekmektedir. Medikal tedaviyi veya operasyonu kimin yerine getireceği; tesisin hangi niteliklere, belgelere ve tecrübelere sahip olduğu; medikal hizmetleri hangi akredite birliği tarafından onaylanmış olduğu; yapılacak olan tedavi için tercih edilen hastanenin başarı seviyesinin ne olduğu; tedavi öncesi, sırası ve sonrasında bakım, konaklama ve idare desteğinin ne düzeyde olduğu; kusurlu veya başarısız tedavi olması durumda neler olacağı; operasyon veya medikal tedavi ücretlerinin yanı sıra tedavide gerekli olan malzeme, yiyecek vb. şeylerin ücretlerinin ne olacağı gibi soruların öncelikle cevaplanması gerekmektedir. (Akdu, 2009:59) Medikal turistlerin tercih yaparken dikkat ettiği faktörler üzerine yapılan bir incelemede bazı sonuçlar elde edilmiştir. Katılımcı bir grup ile yapılan çalışmada hastalara sürdürülebilir medikal turizm açısından hangi kriterlere önem verdiklerini 1 30

45 il 5 arasında sıralamaları istenmiştir. Değerlendirme 1 ile 5 arasında sırasıyla önemli olmayandan çok önemliye doğrudur. (Bristow, Yang, Lu, 2011:111 ) Tablo 2.3. Medikal Turistlerin Tercihlerini Etkileyen Faktörler. Maliyet 4.56 Doktorun Kalitesi 4.47 Medikal Hizmetin Kalitesi 4.33 Ameliyat Sonrası Fırsatları 3.83 Hastane Akreditasyonu 3.73 Ülke İklimi 3.26 Amerikan Hastaneleri ile Bağlantılı Hastane 3.10 (Kaynak: Bristow, Yang, Lu, 2011:111) Çalışma sonuçlarına göre ortaya çıkan en önemli faktör maliyetlerdir. Doktorun alanındaki eğitimi, medikal hizmetin kalitesi ile ameliyat sonrası sunulan fırsatlar ve akreditasyon diğer önemli faktörlerdir. (Bristow, Yang, Lu, 2011:111) Bu faktörlerin yanında bir diğer çalışmada da hastaların %24 ünün medikal sehayatlerde seçim yapabilmesinde medyanın, medikal tesislerde ana dilde hizmet verilip verilmemesinin ve ayrıca arkadaş önerilerinin de dikkate alınan faktörler arasında olduğu tespit edilmiştir. (Akdu, 2009:57) Diğer taraftan medikal turistlerin kaygılarını azaltabilmek için medikal sağlık hizmeti veren hastaneler, yüksek kaliteli hizmet verdiklerine işaret etmek adına bazı belirticiler kullanmaktadırlar. Uluslararası akreditasyon, ABD, Kanada, Avustralya gibi ülkelerde marka olmuş bazı hastaneler ve üniversitelerde sağlık eğitimi gören hekimler yeterlilik ve kalite göstergesi olarak kullanılmaktadır. Örneğin, Hindistan, Singapur, Dubai gibi ülkelerdeki hastaneler ise marka olmuş üniversiteler ve hastane zincirleri ile işbirlikleri yapmaktadır. Cornell Üniversitesi Katar da medikal okul açmıştır. Amerikan Duke Üniversitesi Singapur Ulusal Üniversitesi ile işbirliği yapması karşılığında Singapur Hükümetinden 350 milyon US$ almaktadır. Marka isimler pazarlama ve reklamlarda da kullanılmaktadır. (Turner, 2007:310) 31

46 Medikal turizm organizasyonlarının belirlenmesinde en önemli faktörlerden biri ise ülkelere ve tesislere göre uzmanlık alanlarının araştırılması ve seçim yapılmasıdır. Farklı ülkelerin ve medikal hastanelerin araştırılması sundukları tedavi hizmetlerinin hastanın durumuna olan uygunluğunu belirlemek açısından önemlidir. Örneğin Tayland, plastik ameliyatlarda, eklem protezlerinde ve doğurganlıkta; Singapur, karaciğer tedavilerinde ve kök hücre araştırmalarında; Meksika ise kesin kanser tedavisi alnında; Macaristan diş hastalıklarının tedavisinde dünyada öncü durumdadır. (Akdu, 2009:57) Sonuç olarak ülkelere ve tesislere göre uzmanlık alanları değişmektedir. Öncelikle seçilecek tesisin ilgili tedavi için uygun olup olmadığının araştırılması gerekmektedir Medikal Seyahat Organizasyonu Medikal turizmi etkili ve verimli bir biçimde geliştirebilmek için gerekli olan üç temel unsur- bulunmaktadır. Bu unsurlardan birincisi turizm olanakları, diğeri sağlık hizmetleri olanakları ve üçüncüsü ise müşteri ile sağlık turizmi sektörünü buluşturacak profesyonel organizasyonların varlığıdır. (Kiremit, 2008:ii; Yıldırım, 2006:1) Medikal seyahat organizasyonunun etkin ve verimli bir şekilde yapılabilmesi için yerine getirilmesi gereken birçok prosedür bulunmaktadır. Medikal turizm kapsamında seyahat yapılabilmesi için temel bir plana gerek duyulmaktadır. Bu plan çerçevesinde araştırılması veya yerine getirilmesi gereken konular: tesislerin (tedavi merkezlerinin) araştırılması, ülkenin araştırılması, tesisler ile irtibata geçilmesi, kişisel sigorta kapsamında araştırma yapılması, seyahat koşullarının sağlanması, bilet rezervasyonu, otel rezervasyonu, yolculuğun planlanması, vb.dir. Bu noktada medikal turistlerin yerine getirmesi gereken söz konusu prosedürleri yapmak üzere örgütlenmiş seyahat acentaları, hastalar ile hastaneler arasında iletişimin sağlanması açısından bir gereklilik olarak ortaya çıkmıştır. 32

47 Seyahat Acentaları ve Aracı Kurumlar: Medikal aracı kurumlar ve seyahat acentaları dünya çapında birçok ülkede bulunmaktadır. Medikal seyahat acentaları ve aracı kurumlar, tedavi öncesi ve sonrasını kapsayacak şekilde ulaşım, konaklama, sigorta hizmetleri, vize alınması, bilet rezervasyonu, otel rezervasyonu, tatil ve eğlence amaçlı her şey dahil paketler sunmaktadır. (Bristow, Yang, Lu, 2011:109 ) Turner medikal turizm acentaları tarafından sunulan farklı kalitede medikal seyahat paketleri olduğunu belirtmektedir. Ayrıca bu paketlerden birinci sınıf tedavi Amerika da iyi bir hastanede tedavi olmayı; orta kalite de bir tedavi paketi Singapur, Belçika ya da Fransa da bir hastanede tedavi olmayı içerebilmekte iken en düşük kalitede ucuz tedavinin Hindistan ya da Tayland da bir tedaviyi içerebileceğini belirtmektedir. (Turner, 2007:309) Aracı firmaların farklı türden tur paketleri hazırlamasının nedeni farklı müşteri profillerine hitap edebilmektir. Sunulan alternatif tur paketleri ile müşterilerin kendi tercihlerini kendilerinin yapmaları sağlanmaya çalışılmaktadır. Medikal seyahat acentaları ve aracı kurumlar müşterilerinin doktor, hastane seçimi, ülke seçimi ve bu seçimleri doğrultusunda ortaya çıkacak sonuçlardan kendilerinin sorumlu olduğunu, acentalarının sadece medikal seyahatin planlanması ve organizasyonu ile ilgilenmekte olduğunu belirtmektedirler. (Turner, 2007:318) 33

48 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM DÜNYADA MEDİKAL TURİZME GENEL BAKIŞ 3. DÜNYADA MEDİKAL TURİZM Maliyet avantajı, bekleme listeleri, uluslararası seyahatin daha kolay ve ekonomik hale gelmesi, sağlık hizmetlerinde pek çok ülkenin üst düzey teknoloji ve standartlarda sağlık hizmeti vermesi, medikal turizminin dünyanın çok geniş bir bölgesine yayılmasını sağlamıştır. Sınır ötesi hasta hareketliliği ilk çağlardan itibaren mevcuttur; ancak son yıllarda sağlık amaçlı seyahat eden hasta profili değişmiştir. Önceki dönemlerde ağırlıklı olarak az gelişmiş ülkelerde yaşayan, sınır ötesi seyahat ve tedaviyi karşılayabilecek maddi gücü olan hastalar ABD, Almanya gibi sağlık hizmetleri sunumunda gelişmiş batı ülkelerine seyahat etmekte iken, son yıllarda ABD, AB ülkeleri gibi gelişmiş batı ülkelerinde bulunan ve sağlık hizmetine ulaşmakta sıkıntı yaşayan hastalar tarafından tedavi amaçlı seyahatler yapılmaktadır. Dünyada en popüler destinasyonlar; Hindistan, Tayland, Singapur, Filipinler, Küba, Kolombiya, Kostarika, Macaristan, İsrail, Ürdün, Güney Afrika gibi ülkelerdir. Dünya da medikal turizme ilişkin bu bölümde ilk olarak dünyada turizm ve sağlık sektörüne ilişkin bir inceleme yapılacaktır. Daha sonra dünyada medikal turizm potansiyeli arz ve talep eden ülkelere ilişkin bir değerlendirme yapılacaktır Turizmde Sektörel Veriler Turizm sektörü uluslararası ticari bir hizmet olarak dünyanın en büyük kategorilerden biri haline gelmiştir yılında dünyada uluslar arası turist gelişleri, 2008 yılına göre %4,3 gerileyerek 880 milyona ve uluslar arası turizm gelirleri 2008 yılına göre %9,6 azalma göstermiş ve 852 milyar dolar olmuştur.

49 ( ) 2010 yılında turizm geliri 1 trilyon $, ya da günlük yaklaşık 3 milyar $ a ulaşmıştır. Dünyadaki turist akışının yarısından fazlası, 460 milyon turist ile Avrupa ya olmaktadır. Avrupa yı; Asya ve Pasifik (181 m), Amerika Kıtası (140 m), Orta Doğu (53 milyon), ve Afrika (46 milyon) izlemektedir. Turizm ihracatı dünyada ticari hizmetlerin toplam ihracatının % 30 unu, mal ve hizmetlerin ihracatının % 6'sı, Dünya GSYİH turizmin katkısı % 5 civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bir ihracat kategorisi olarak turizm, petrol, kimyasallar ve otomotiv ürünlerinden sonra dördüncü sırada yer almaktadır. Turizmin istihdama katkısının (doğrudan ve dolaylı) sırasına göre % 6-7 olduğu tahmin edilmektedir Gelişmiş ekonomilerde turizmin GSYİH a katkısı nispeten düşüktür ve yaklaşık % 2 dir. (UNWTO, 2011:2) Birçok gelişmekte olan ülke için turizm döviz geliri elde edilmesinde bir numaralı ihracat kategorisidir, istihdam ve kalkınma için fırsatları arttırır YILI ULUSLARARASI TURİZMİN TÜRLERİNE GÖRE DAĞILIMI Tanımsız İş Amaçlı 7% 15% Sağlık, Dini, diğer 27% Eğlenme, Dinlenme, Rekreasyon 51% Şekil yılında Dünyada Seyahatlerin Amaçlarına Göre Dağılımı. (Kaynak: UNWTO, 2011:3) Dünya da yapılan seyahatlerin türlerine göre bir değerlendirme yapacak olursak; 2010 yılında, eğlence, dinlenme ve tatil için seyahat edenler tüm uluslararası turistlerin (% 51 ya da 480 milyon gelenler) yarısından fazlasını oluşturmakta olduğu görülmektedir. Yabancı turistlerin yaklaşık % 15'inin iş ve mesleki amaçlı seyahat etmekte olduğu, % 27 sinin dini nedenler ve hac gibi, ya da sağlık amaçlı seyahat ettiği belirtilmektedir. (UNWTO, 2011:3) Bu doğrultuda, şekil 3.1. de dünyada 35

50 tedavi amaçlı seyahat edenlerin tüm seyahatler içinde düşük bir oranda olduğu görülmektedir Sağlıkta Sektörel Veriler 2008 yılında Dünya genelinde sağlık harcamalarının 5,6 trilyon US$, bir başka ifadeyle küresel GSYİH nın % 10 nu oluşturduğu; 2009 yılında ise % 3 lük bir düşüşle 5,5 trilyon US$ a gerilediği ve bu rakamın 2009 yılında 2008 yılına göre oransal olarak biraz daha yükselerek küresel GSYİH nin % 10,1 ini oluşturduğu görülmektedir. (T.C. Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı, 2010) Ülkelerin sağlık harcamaları ulusal düzeyde karşılaştırılırken dünya genelinde kabul görmüş standart tanımlamalar oluşturulmuştur. Bu standartların en yaygın olanları kişi başına sağlık harcamaları, hekim, diş hekimi, hemşire sayısı, ilaç harcamalarının sağlık harcamaları içerisindeki payı, sağlık harcamalarının GSYH ya oranları gibi göstergelerdir. Tablo 3.1. Dünya da Kişi Başına Düşen Sağlık Harcamaları (KBSH) Dağılımı. Toplam Sağlık Harcamalarının GSYH İçindeki Oranı Toplam Sağlık Harcamaları İçinde Devletin Harcamaları % kişiye düşen hekim kişiye düşen hemşi re kişiye düşen dişçi BÖLGELER Afrika Bölgesi 6,0 49,8 2,3 10,9 0,3 146 Amerika nın Bölgeleri 12,6 49,4 22,5 61,5 12, Güney Doğu Asya Bölgesi 3,8 41,3 5,4 13,3 0,7 116 Avrupa Bölgesi 8,5 73,7 33,3 74,7 4, Doğu Akdeniz Bölgesi 4,2 53,2 11,0 15,4 2,0 262 Batı Pasifik Bölgesi 5,8 67,1 14,5 20,3 1,4 Türkiye 6,1 73,1 14,5 18,9 2,4 845 (Kaynak: UNWHO, 2011) Kişi Başı Sağlık Harcaması (US$) Tablo 3.1 de Amerika da ve Avrupa Birliği ülkelerinde kişi başına sağlık harcamalarının diğer bölgelerden daha yüksek olduğu görülmektedir. Güneydoğu 36

51 Asya, Afrika da kişi başı sağlık harcamaları ve kişiye düşen sağlık personeli sayıları oldukça düşüktür. Avrupa Birliği ülkeleri ortalaması ve Türkiye açısından bir değerlendirme yapıldığında Avrupa Bölgesi nin toplam sağlık harcamalarının GSYH içindeki oranı 2008 yılı verilerine göre ortalama % 8.5 iken Türkiye nin % 6.1 dir. Ayrıca Avrupa da kişiye düşen doktor sayısı, kişiye düşen hemşire sayısı ortalaması, kişiye düşen dişçi sayısı sırasıyla 33.3, 74.7, 4.9, iken Türkiye de bu rakamlar 14.5, 18,5 ve 2,4 tür. Türkiye nin mevcut durumu, Amerika, Avrupa Birliği ülkelerinin gerisinde iken Afrika, Güneydoğu Asya, Doğu Akdeniz ülkelerinden önde olduğu görülmektedir. Bölgelerin ve ülkelerin sağlık hizmet sunumlarına ilişkin bilgilere ulaşılmasına rağmen sistematik karşılaştırmalı bilgiler bulunmaması nedeniyle uluslararası medikal tedavinin kalitesine ilişkin net sonuçlar elde etmek mümkün olmamaktadır. Kişi başına düşen sağlık harcamaları, sağlık personeli düşük olan Hindistan, Tayland, Filipinler gibi ülkelerde medikal turizm gelişmiştir. Bu noktada kişi sağlık harcamaları düşük olan ülkelerde, halkın sağlık hizmetlerine ulaşmasında sıkıntılar olmasına rağmen medikal turizmin daha fazla geliştirilebilmiş olması önemli bir husustur Medikal Turizm Piyasası Verileri Dünya da sağlık ve turizm sektörlerine ilişkin yapılan incelemelerde, 2008 yılında Dünya genelinde sağlık harcamalarının 5,6 trilyon US$, turizm sektöründen elde edilen gelirin ise 2010 yılında US $ 1 trilyona ulaştığı görülmektedir. Medikal turizm sektörü ise sağlık, turizm, ulaştırma gibi sektör girdilerinden yararlanmakta olup, medikal turisti ayrıştıran hiçbir istatistik bulunmamaktadır. Ayrıca, verilerin tasnifinin zorluğundan dolayı medikal turist sayısı ve gelirine ilişkin veriler konusunda farklı kaynaklarda çok büyük değişkenlik bulunmaktadır. Uluslararası Medikal Turizm Birliği nin (MTA) üyesi ve Türkiye temsilcisi olan Türkiye Sağlık Turizmini Geliştirme Konseyi Başkanı Emin Çakmak Dünya da sağlık turizmi gelirlerinin 2010 yılında medikal ve termal turizm toplamında 400 milyar $ olarak 37

52 gerçekleştiği, 2015 te bu meblağın 500 milyar $ ve 2023 yılında 1 trilyon $ a ulaşabileceği öngörmektedir. (aktaran Bayraktar, 2011:7) T.C. Sağlık Bakanlığının 2006 yılı verilerine göre ise dünya genelinde sağlık turizmi toplam harcamalarının 60 milyar $ a ulaşmış olduğu ve 2012 yılında bu rakamın 100 milyar $ ulaşmasının beklendiğini belirtmektedir. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:25) (Şekil 3.2.) T.C. Sağlık Bakanlığı verilerine göre bu büyük pastayı yaklaşık 30 a yakın ülke paylaşırken yaklaşık 22 milyon insan yaşadığı yerden bir başka ülkeye sağlık amacıyla seyahat etmektedir. (Aydın, Akpek, Aktepe, Şahbaz, Arslan, 2011:4) DÜNYA MEDİKAL TURİZM ENDÜSTRİSİ (MİLYAR $) OO4 2O12 Şekil 3.2. Dünya da Medikal Turizm Endüstrisi. (Kaynak: Deloitte, Global Survey of Health Care Consumers, aktaran T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:25) 3.4. Medikal Turizm Potansiyeli Arz ve Talep Eden Ülkelerin İncelenmesi Medikal Turizm Potansiyeli Arz Eden Ülkeler Günümüzde medikal talebini karşılayan ülkelerden en önemlileri Güney Doğu Asya Bölgesi nde Hindistan, Tayland; Batı Pasifik Bölgesi nde Filipinler, Singapur, Malezya; Güney Amerika Bölgesi nde Brezilya, Kosta Rika, Meksika; Afrika 38

53 Bölgesi nde Güney Afrika; Doğu Akdeniz Bölgesi nde Ürdün, İsrail, Birleşik Arap Emirlikleri ve Avrupa Bölgesi nde Macaristan, Litvanya dır. T.C. Sağlık Bakanlığı nca yapılan çalışmalarda yıllık hasta sayısı ve buna bağlı olarak elde ettikleri gelir açısından medikal turizm sıralaması Tablo 3.2. deki gibi yapılmıştır. Dünyada medikal turizm potansiyeli arz eden ülkeler sıralamasına baktığımızda Hindistan, Tayland, Singapur gibi Güney Doğu Asya ülkeleri; Meksika, Brezilya Güney Amerika ülkeleri, Orta Doğu ülkeleri gibi farklı bölgelerden farklı ülkelerin ön plana çıktığı görülmektedir. Tablo 3.2. Dünya da Medikal Turizm Potansiyeli Arz Eden Ülkeler Sıralaması. 1. Hindistan 10.Kosta Rika 19. İngiltere 28. İsrail 2. Tayland 11.Polonya 20. Avustralya 29. Japonya 3. Singapur 12. Suudi Arabistan 21. Küba 30. Ürdün 4. ABD 13.İsviçre 22. Fransa 31. Fas 5. Malezya 14.Arjantin 23.Panama 32.Yeni Zelanda 6. Almanya 15.Birleşik Arap 24.Filipinler 33. Güney Kore Emirlikleri 7. Meksika 16. Türkiye 25. Belçika 34.Tayvan 8.Güney 17. Çin 26. Karayipler 35. Tunus Afrika 9. Brezilya 18. İspanya 27. Macaristan (Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:27) Aydın, dünyada ülkelerin medikal turizmde ön plana çıkmalarına ilişkin farklı nedenler olduğunu belirtmektedir. Bu nedenleri; ülkenin asıl gelirlerinin turizm gelirleri olması (Singapur, Tayland, Kostarika vb.), coğrafik ve politik konum avantajları (Ürdün, İran, Malezya, Brezilya vb.), sağlık hizmetlerinin kalitesi ve teknolojik donanımın iyi olması; (Almanya, ABD, Güney Kore vb.), geçmişten gelen turizm ve sağlık turizmine önem verme politikalara sahip olması; (Macaristan termal turizm, Hindistan medikal turizm vb.), yabancı sermaye girişi ve yurt dışında eğitim görmüş doktor avantajlarını kullanmaları (Ürdün, Hindistan, Malezya, Brezilya, Malta vb.), birçok açıdan avantajları bir arada bulundurması (coğrafi konum, turizm ülkesi olması, sağlıkta ileri teknoloji, kaliteli sağlık hizmeti sunumu, ekonomik fiyat) (Türkiye, Malezya, İsrail vb.) vb. olarak belirtmektedir. (Aydın, 2010:19) 39

54 Şekil 3.3. Dünya Medikal Turizm Hareketliliği. (Kaynak: Türkiye Sağlık Vakfı, 2010) Şekil 3.3 de dünyada medikal turizm hareketliliği görülebilmektedir Güney Doğu Asya da Medikal Turizm ve Hindistan Örneği Medikal turizm için dünyadaki en önemli bölge kuşkusuz Güneydoğu Asya Bölgesi dir. Bölge yılda 1,3 milyon medikal turisti çekmekte ve Tayland, Singapur, Hindistan, Güney Kore ve Malezya gibi ülkelerle bu faaliyetin kapsamı şaşırtıcı boyutlara ulaşmaktadır. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:26) Bu çalışma kapsamında medikal turizm dünya örneği olarak seçilen ülke Hindistan dır. Ülkenin medikal turizm konusunda dünyada lider olması ve uzun yıllardır planlı bir şekilde gelişme göstermiş olması nedenleri ile incelenmesinin uygun olduğu düşünülmüştür. 40

55 Hindistan spa&wellness turizminde ve ayurveda gibi alternatif tedavi uygulamalarında uzun ve köklü bir geçmişe sahip olup günümüzde medikal turizm Hindistan da büyük bir endüstri haline gelmiştir. Gelişmiş ülkelerden birçok kişi yoga nın vaat ettiği yenilenme ve masajlar için de Hindistan a gitmektedir. (Akdu,2009:45) Hindistan ın 2011 yılı nüfusu 1.2 milyar, 2009 yılı gelen uluslararası turist sayısı 5.1 milyon ve uluslararası turizm geliri 11.1 milyar US$ dır. Hindistan da medikal turist sayısı ve gelirine ilişkin ise farklı veriler vardır. Hindistan Sanayi Konfederasyonu ve McKinsey tarafından yapılan bir çalışmada, 2005 yılında Hindistan'ı medikal turistin ziyaret ettiği ve medikal turizmin 2012 yılı sonuna kadar 2,3 milyar US$ bir iş kolu haline geleceği öngörülmektedir. (Yıldırım, 2006:1) Diğer taraftan EximBank ın yaptığı bir çalışmada 2006 yılında medikal turistin Hindistan ı ziyaret ettiği belirtilmektedir. (Küresel Spa Zirvesi, 2011:25) Reisman medikal turizm sektörünün Hindistan da 2008 yılında 819 milyon US$ gelir getirdiğini, sektörün yılda % 30 artış gösterdiğini (Kiremit, 2008:15); ayrıca 2010 yılında 1 milyar US$ gelir getirdiğini belirtmekte olup, 2012 de hastaya hizmet edeceğini ve $1.87 milyar US$ ile $2.2 milyar US$ arasında bir gelir sağlayacağını tahmin etmektedir. (Reisman, 2010:172) Hindistan sağlık sistemi yönüyle pek çok Asya ülkesinden de ileri bir konumda bulunmaktadır. Hindistan doktorları nitelikleri ve becerileri ile yurt dışında iyi tanınmaktadır. Hindistan da yer alan önemli sağlık kuruluşları; Küresel Hastaneler Gurubu, MIOT Hastaneleri, Fortis Healthcare, Apollo Hastaneler Gurubu, Max Hastaneleri, Dharamshila Kanser Hastanesi ve Araştırma Merkezi dir. Bu sağlık kuruluşlarında bekleme listeleri bulunmamaktadır ve hastalar hemen tedavi görme şansına sahiptir. Doluluk oranları % 80 in altında olmasına rağmen yatak kapasitesi artmaya devam etmektedir.. (Reisman, 2010:172) Hindistan da 17 hastane ve tıp merkezinin uluslararası JCI tarafından akreditasyonu vardır. Hindistan Ulusal Akreditasyon Kurulu tarafından ülke çapında 69 hastane akredite edilmiştir. Bunun 41

56 yanı sıra bazı hastaneler JCI, ISO gibi uluslararası kuruluşlar tarafından akredite edilmiş bulunmaktadır. (Küresel Spa Zirvesi, 2011:57) Hindistan a medikal turist genellikle Güney Asya ve Orta Doğu'dan gelmektedir. Ayrıca ABD, Avrupa ve Afrika dan gelen hasta sayılarında önemli bir artış vardır. (Küresel Spa Zirvesi, 2011:57; Yalçın, Pınar, 2006:72) Hindistan daki sağlık kuruluşları İngiltere Ulusal Sağlık Sistemi ile işbirlikleri kurarak İngiliz hastaları (Connell, 2006:1099) ve ayrıca Afrika ya geziler düzenleyerek Afrikalı medikal turistleri (Kenya, Uganda ve Nigeria) ülkesine çekmek istemektedir. (Turner, 2007:313) Bu ülkede kalp ameliyatı gibi enfeksiyon riski yüksek ameliyatlarda bile başarı oranları dünyanın en iyi hastaneleri ile karşılaştırabilir durumdadır.(connell, 2006:27) Medikal turistler için en popüler tedaviler kalp/kardiyo ameliyatları, nörolojik hastalıklardır. Bunun yanı sıra kanser, göz bakımı, kozmetik tedavileri, diş bakımı, ortopedik ameliyatlar, organ nakli ve kısırlık tedavileri de bulunmaktadır. (Kiremit, 2008: 28; Yalçın, 2006:72) Tablo 3.3. Hindistan da Tedavi Fiyatları. Kalp Pass By- Kalp Kapakçığı Yenileme Kalça Protezi Yüz Gerdirme Diş İmplant Türkiye Tayland Hindistan Meksika ABD (Kaynak: Türkiye Sağlık Vakfı, 2010:44) Teknolojinin batılı ülkeler düzeyine getirilmesine, doktorların deneyimli ve batılı prosedürlere aşina olmasına rağmen, iş gören maliyetleri çok düşüktür ve sigorta daha az masraflıdır. Ülkede yapılan ameliyat fiyatları açısından değerlendirildiğinde ise Amerika, AB Ülkeleri ve Türkiye den düşük fiyatlara sağlık hizmeti sunulduğu 42

57 görülmektedir. (Şekil 3.3.) Hastane yönetimleri sunulan sağlık hizmetlerinin fiyatlarında standartlaşma sağlamıştır. (Connell, 2006:27) Malpraktis kapsamında doktorlar yaptıkları tıbbi müdahalelerde sorumlu tutulmakta ve özel tüketici hakları mahkemelerinde açılacak davalarda ilgili hastanın kendisine, gördüğü zararlardan dolayı tazminat ödemeleri gündeme gelebilmektedir. Turner, Hindistan da tedavi ücretlerinin düşük olmasının medikal malpraktis sigortası primlerinin düşük olmasına bağlı olduğunu belirtmektedir. Ülkedeki mahkemeler tedavi sürecinde zarar gören hastalara yüksek miktarda ödeme yapmamaktadır. (Turner, 2007:319) Hindistan da yerel yönetimler gibi medikal turizmin farklı alanlarında aktif olarak yer alan aktörler, katıldıkları uluslararası ticaret gösterileri ve sergiler ile çeşitli iletişim araçlarında yer alarak Hindistan ın tanıtımını yapmaya başlamışlardır. (Akdu, 2009:47) Hindistan seyahat acentaları hastaların sadece seyahat, konaklama gibi düzenlemelerini yapmakla kalmayıp, doktor randevularını da ayarlamaktadır. Hastaneler de hastalarına, sadece iyi hizmet vermekle kalmamakta, hastayı havaalanından alıp, hastaların kalacakları yerleri ayarlamakta ve aldıkları tedavi sonrası durumlarını tekrar kontrol etmektedir. (Kiremit, 2008: 28) Hindistan da cerrahi operasyonlar sonrasındaki iyileşme süreci spa&wellness terapiler ile birleştirilmektedir. (Küresel Spa Zirvesi, 2011:57) Hizmet bununla da sınırlı kalmayarak bu ücrete kısa bir tatil ve gezi de dâhil edilebilmektedir. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:33) Hindistan medikal turizm alanında önemli küresel merkez haline gelebilmek için 1990 ların ortasından itibaren teknolojisini yenilemiş, özel hastaneler teknolojiyi ve diğer tıbbi malzemeyi daha kolay ithal edebilir hale gelmiş ve bu sayede de altyapılarını batılı hastanelerin düzeyine getirebilmişlerdir. (Connell, 2006:1095; T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:26; Kiremit, 2008:26) Bununla birlikte, hastanelerin iyileşmesi ve maaşların artması sayesinde denizaşırı çalışan ve İngilizce bilen doktorlar da kendi ülkelerine geri dönmeye başlamışlardır. Geriye dönen doktorların 43

58 çoğunun uluslararası deneyimlerinin olması ve nitelikli insan kaynağı Hindistan daki sağlık hizmetlerine olan talebi artıcı etki yaratmıştır. (Akdu, 2009:47) Hindistan daki büyük hastane zincirleri yabancı hastalar için özel tercümanlar istihdam ederken, büyük oranda İngilizce konuşabilen bir ülke olmasının avantajlarından da yararlanmıştır. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:26) Hindistan'ın ulusal politikası medikal turizmi bir 'ihracat' olarak tanımlamaktadır. Özel imar yasaları, ithal tıbbi cihazların tarife indirimleri, kurumlar vergisi ve hükümetin ulaşım altyapı yatırımları Hindistan ın ticareti teşvik politikasını desteklemektedir. (Turner, 2007:313) Hindistan da kamu kurumları mevzuatları doğrultusunda sağlık turizmine destek olmaktadır. Hükümetin medikal turizme ilişkin teşvikleri Kültür ve Turizm Bakanlığı nca yurtdışı tanıtım turlarının yapılması (hastane ve hizmet sağlayıcılarının katılımı ile); alternatif turizm türleri (yoga, siddha, ayurveda, gibi) ile birlikte düşünülebilecek turizm ürünlerinin geliştirilmesinin desteklenmesi ve teşvik edilmesi; İçişleri Bakanlığı tarafından tıbbi tedaviler için Hindistan'a gelen hastalar ve aileleri için M- Vize olarak bilinen tıbbi vize verilmesi; kalite ve profesyonelliği arttırmak için Hükümet tarafından akreditasyon standartları belirlenmesi vb. dir. (Chacko, 2007:124; Yalçın, 2006:73; Akdu, 2009:46; Kiremit, 2008: 28) Ayrıca medikal ve sağlık turizminin gelişimini sağlayan çok sayıda plan Pazarlama Geliştirme Danışmanlık adı altında hükümetin teşviki ile geliştirilmiştir. Bu planlar, son zamanlarda JCI veya Ulusal Akreditasyon Kurulu tarafından akredite hastaneleri ve hükümet tarafından onaylanan medikal turizm sağlayıcılarını (tur operatörleri, seyahat acentaları) da içerecek şekilde hazırlanmaktadır. Şekil 3.4 de Hindistan da sağlık turizmine ilişkin örgütlenme şemasında Sağlık ve Turizm Bakanlıklarının her ikisinin eşgüdüm içinde olduğu, medikal ve spa&wellness turizminde birbiri ile ilişkili fakat ayrı yapılanmalar ile hizmet sunulduğu anlaşılmaktadır. Örgütlenmede yer alan kurum ve kuruluşların görev dağılımını şu şekilde özetlemek mümkündür: Turizm Bakanlığı, sağlık medikal turizmini geliştirmek, desteklemek ve teşvik etmek için ulusal düzeyde girişimlerde 44

59 bulunmakta; Hindistan içinde 20, dışında 14 ofisi ile medikal turizm ve akredite olan hastane, sağlık kuruluşlarının tanıtım ve desteklenmesinde görev üstlenmektedir. (Sağlık Bakanlığı, 2010:35) Akreditasyon Kurulu (National Accreditation Board for Hospitals & Healthcare Providers), Hindistan'da hastane ve sağlık kuruluşlarının akreditasyonunu sağlayan bağımsız kuruluştur. Ulusal Hükümet Otoritesi Sağlık ve Aile Refahı Bakanlığı Turizm Bakanlığı Ayurveda, Yoga/Naturapatyh, Unani, siddha, Homepathy Bölümü Wellness Servisleri Medical Servisler Hastane ve Sağlık Sunucuları için Ulusal Akreditasyon Kurumu Spas Hindistan Spa Derneği Spa and Welness Derneği Medikal Derneği Özel Sektör Şekil 3.4. Hindistan Medikal Turizm Örgütlenme Şeması. (Kaynak: Küresel Spa Zirvesi, 2011:57) Orta Doğu da Medikal Turizm ve Dubai Örneği Arap Yarım Adasındaki 7 tane Birleşik Arap Federal Emirliklerden biri olan Dubai, 1960 lı yıllarda sadece bir balıkçı kenti iken, 1971 yılında kurularak bölgenin ticaret başkenti olma yolunda hızla ilerlemektedir. ( ) Bölgenin Finans ve iktisat merkezi olması ve kısa zamanda kurulan 45

60 alışveriş merkezleri, bölgenin ekonomik kalkınmasında büyük rol oynamaktadır. El Maktum, Medya, Finansal, Havaalanı, Jebel Ali gibi Serbest Ticaret Bölgeleri oluşturarak şehrin ticaretini hızla kalkındıran projelere öncülük yapmıştır. Bu serbest bölgelerde vergi muafiyeti ya da vergiler son derece düşük tutularak Ortadoğu Ülkelerinden büyük yatırımları bünyelerine çekmektedirler. (Adana Sağlık Turizmi Derneği, 2011) Dubai Sağlık Serbest Bölgesi, Dünyanın ilk sağlık serbest bölgesidir. Bu Medikal oluşum, 2 milyon metrekarelik bir alanda Dubai Welness projesi olarak gerçekleşmiştir. Bünyesinde 80 klinik ve 1200 lisanslı sağlık çalışanı ile büyüyen Sağlık Serbest bölgesi içerisindeki sağlık kuruluşları JCI Akreditasyonu gibi yüksek uluslararası kalite standardına sahiptir. Dubai Sağlık Şehri: immunoloji, anestezi, kardiyoloji, kayropraktik, ağız ve diş sağlığı hizmetleri, dermatoloji, endokrinoloji, aile hekimliği, pediatri, gastroenteroloji, genel cerrahi, dahiliye, nöroloji, kadın doğum, göz, ortopedi, fizik tedavi, plastik cerrahi, radyoloji ve üroloji gibi tıp hizmetlerini sunmaktadır. ( )) Resim 3.1. Dubai Sağlık Serbest Bölgesi Krokisi. (Kaynak: ) 46

61 Dubai Sağlık Şehri, kaliteli ve birbirleriyle entegre olmuş klinik ve sağlık hizmetleri, tıbbi eğitim ve araştırma birimlerini içermektedir. Mohammed Bin Rashid Al Maktoum Medikal Merkezi Dubai sağlık kentinin tıp akademi ve araştırma merkezidir ve Harvard Medikal Okulu Dubai Merkezi Yüksek Lisans Eğitim Enstitüsü ve Medikal Araştırma Merkezi; Harvard Medikal Araştırma Vakfı (The Dubai Harvard Foundation for Medical Research); Boston Üniversitesi Diş Araştırma Enstitüsü (the Boston University Institute for Dental Research & Education) ile birlikte akademik çalışmalar yürütmektedir. ( ) Söz konusu serbest bölgede yatırımcılara % 100 yabancı sermaye imkanı, vergi muafiyetleri, sanat tesisleri, entegre sağlık kuruluşları, gelişmiş network ağı sayesinde, bürokratik muafiyetler, tüm devlet hizmetlerine bir noktadan erişim, iş/yatırım destek servisleri (misafirperverlik, etkinlikler), esnek gayrimenkul kiralama/satın alma olanakları, düşük işletme maliyetleri gibi teşvikler sunulmaktadır. (Adana Sağlık Turizmi Derneği, 2011) Resim 3.2. Dubai Sağlık Serbest Bölgesi. (Kaynak: ) 47

62 Tamamlayıcı tesisler açısından otel ve kongre merkezleri, tele tıp tesisleri, toplu konut ve dinlenme tesisleri bulunmaktadır. Dubai sağlık kenti tedavi edici unsurları tamamlayıcı wellness merkezi de içermektedir. Wellness merkezi ekolojik ve su tüketimi ile katı ve sıvı atıklar açısından ise sürdürülebilir bir yaklaşımla tasarlanmıştır Medikal Turizm Talep Eden Ülkelerin İncelenmesi Günümüzde medikal talebini karşılayan ülkeleri bilmek kadar önemli bir diğer husus da medikal turizm talep eden ülkelerin incelenmesidir. İkinci bölümde yer alan medikal turizm talebini şekillendiren faktörlere ilişkin alt bölümde serbest pazar ekonomisi modelinin uygulandığı ABD de ve ulusal sağlık sistemi modelinin uygulandığı İngiltere gibi bazı AB ülkelerinde sağlık hizmetlerine ulaşma konusunda yaşanan sıkıntılar nedeni ile hasta hareketliliği oluştuğu belirtilmiştir. Bu nedenlerle medikal turizm talep eden ülkelerden en önemlilerinin ABD ve AB ülkeleri olduğu ve Türkiye açısından hedef ülkeler olarak belirlenebilmesi için analiz edilmeleri gerektiği düşünülmektedir ABD ABD sağlık alanında zıtlıkların ve aşırı uçların bir arada bulunduğu bir ülke olarak tanımlanmaktadır. Ülkede kişi başı sağlık harcamaları diğer gelişmiş ülkelerin 2-3 katı kadardır. Sağlık sektörünün 2007 yılındaki ABD GSMH payı 2,3 trilyon $ (%16) dır yılında in üzerinde yabancı hasta ABD yi tercih etmiş ve 5 milyar doların üzerinde para bırakmıştır. ABD hastanelerinde yatan hastaların %3,5 uğunun yabancı hasta olduğu tahmin edilmektedir. (Ordu, 2011) Diğer taraftan 46 milyon sigortasız Amerikalı (Akdu, Serap Akasya, 2009:49) ya da sigorta kapsamı dar Amerikan vatandaşı tedavi ve sağlık hizmetlerinin çok pahalı 48

63 olması ve sağlık hizmetlerine ulaşımın azalması nedeniyle tedavi için Hindistan ve Singapur gibi ülkeleri tercih etmektedir yılında Amerikan vatandaşının yurt dışında tedavi gördüğü ve 2 milyar $ sağlık harcaması yaptığı tahmin edilmektedir. Artan maliyetler nedeni ile medikal turist sayısının artacağı ve 2017 yılında 15.7 milyon Amerikan vatandaşının ABD dışında tedavi göreceği tahmin edilmektedir. (Reisman, 2010:2) Reisman Amerika da 40 milyona yakın kişinin sağlık turizmi pazarında hedef olduğunu belirtmektedir. (Reisman, 2010:29) Danışmanlık firması Deloitte üç Amerikalı hastadan birinin yurt dışında tedavi olmak istediğini ve etkili bir tedavi sürecinin ve düşük maliyetlerin var olduğunu bilmeleri durumunda Amerikalıların % 88 inin yurtdışında tedavi olmak isteyeceklerini belirtmektedirler. (aktaran Reisman, 2010) Reisman medikal seyahat konusunda yaş, cinsiyet gibi başka faktörlerin de etkili olduğunu, yaş arttıkça tedavi olma isteğinin azaldığını, ancak, eğitim seviyesi arttıkça yükseldiğini ve erkeklerin daha fazla istekli olduğu belirtilmektedir. Bunların yanı sıra, gelenekçi insanların yurtdışında tedavi olmayı genellikle tercih etmediği tespit edilmiştir. Sağlık sigortası olmayan Amerikalıların bu konuda daha istekli oldukları görülmektedir. Reisman sigortası olmayan Amerikalıların %44 ünün medikal seyahat konusunda istekli olduğunu diğer taraftan sigortası olanların da %26 sının istekli olduğu belirtilmektedir. (Reisman, 2010) Bu kapsamda Amerikalı hastalar tarafından tercih edilen ülkeler ise %45 oranında Asya Ülkeleri (Hindistan, Malezya, Tayland, Filipinler) %26 Latin Amerika Ülkeleri (Meksika, Brezilya, Arjantin) ve %2 Orta Doğu Ülkeleri ve Güney Afrika dır. (Akdu, 2009:49) Amerikalı hastaların yurtdışında tedavi gördükleri tıbbi işlemler arasında ilk sıralarda yüz gerdirme, kalp ameliyatları ve infertilite tedavileri gelmektedir. (Türkiye Sağlık Vakfı, 2010:43) Uzun dönemde medikal turizmin yaygınlaşması ve Amerikalı medikal turist sayısının artması sonrasında ülkemizin de bu pazardan bir pay alabileceği düşünülmektedir. 49

64 AB Ülkeleri AB Ülkelerinde sağlık hizmeti sunumu çok kaliteli ve pahalıdır. Toplumun beklentileri üst düzeydedir. Toplum yaşlanmakta ve sağlık hizmetine olan ihtiyaçları doğal olarak artmaktadır. Bu nedenle sağlık harcamalarının finansmanı da her geçen gün zorlaşmaktadır. Özel sigortacılığın ve özel sağlık hizmet sunucularının arttığı ülkelerde durum daha da kötüleşmektedir. Hükümetler bütçeden sağlığa ayrılan payı artırmak zorunda kalırken özel sigortaların karlılık oranı düşmektedir. Bu durumda Avrupa gelecekte sağlık finansmanındaki sıkıntıyı aşmak için bazı çözüm yolları bulmaya çalışmaktadır. Bunlardan en önemlileri sigortalıların katılım payını artırmak, sağlık hizmetini daha ucuz satın almak yada bazı sağlık hizmetlerini kapsam dışı bırakmak olarak görülmektedir. (Türkiye Sağlık Vakfı, 2010:39) Sonuç olarak, Avrupa da hem pahalıya sağlık hizmeti satın almak zorunda kalan sigorta şirketleri için, hem de kapsam dışı kalan hizmetlerde sigortalı bireyler için daha ekonomik ama kaliteden taviz vermeyen, bekleme süresi kısa olan sağlık hizmeti sunucularına olan ihtiyaç artmıştır. Avrupa yurt dışından ucuza sağlık hizmeti alma konumundadır. AB içerisinde varolan medikal turizm pratiğini üç ana başlıkta vermek mümkündür. Birincisi AB mevzuatı kapsamında ortaya çıkan serbest dolaşım, ikincisi ülkeler arası ikili anlaşmalar kapsamındaki hasta akışı ve üçüncüsü de ülkelerin sosyal güvenlik sistemlerinin karşılamadığı ancak özel sigorta veya kendi ceplerinden ödeyerek medikal turizmden faydalanmak isteyen bireylerin girişimleridir. (Kiremitçi, 2008:44) AB mevzuatı Roma Antlaşması kapsamında ortaya çıkan serbest dolaşım pratiği üzerine kurulmuş bir oluşumdur. Bu serbest dolaşımın dört ayağı bulunmaktadır: Malların, kişilerin, hizmetlerin ve sermayenin serbest dolaşımı. Bu çerçevede ele alındığında kişilerin serbest dolaşımı hakkının uygulama alanlarından birisi de hastaların serbest dolaşımıdır. AB de hastaların serbest dolaşımı hakkı başlangıçta Roma Antlaşması na dayalı olarak çıkarılan bazı tüzüklerce düzenlenmekte olup, 50

65 temelde üç programdan oluşmaktaydı: E111 seri numaralı program, AB vatandaşlarının başka AB üyesi ülkeyi ziyaretleri sırasında acil bakımı gerektiren durumlarda kullanmaları gereken programdır. E112 programı başka üye ülkelerden planlanmış sağlık hizmetleri almak için kullanılır ve önceden izin almak koşulu vardır. E106 programı ise sınırlar arasında seyahat ederek çalışanların yararlanıp kullanabilecekleri bir programdır. Ancak tarihi itibariyle E111 formunun yerini Avrupa Sağlık Sigortası Kartı almıştır. Bu kart Avrupa Ekonomik Alanı (AB, Norveç, İzlanda ve Liechtenstein) ve İsviçre ye yapılan gezilerde bu gruba giren ülke vatandaşlarınca herhangi bir sağlık ihtiyacı durumunda bulundukları ülkenin sağlık hizmetlerinden yararlanabilmeleri için gereklidir. (Yıldırım, 2006:3) 2013 yılında uygulamaya girecek olan ve AB üye ülkeleri vatandaşlarının sağlık bakım hizmetlerinden yararlanmak için seyahat etmesini kolaylaştıran Hasta Hareketliliği Direktifi tarihinde Avrupa Parlamentosu tarafından onaylanmış olup AB kapsamında hastaların serbest dolaşımı için düzenlemeler, ödeme politikaları ve sağlık sistem yönetimi açısından düzenlemeler içermektedir. AB vatandaşı hastalar önceden izin almadılar ise gittikleri ülkede uygulanan fiyatları ödemekte, daha sonra kendi ülkesinde tedavi olmuş gibi geri ödeme alabilmektedir; ancak kendi ülkesinden daha pahalıya tedavi görmesi durumunda aradaki fiyat farkını hastanın kendi cebinden ödemesi gerekecektir. Eğer ön izin alınmışsa tedavi gördüğü ülkedeki fiyat üzerinden geri ödeme yapılacaktır. (Abratt, Crochet, 2011) Avrupa Birliği yasalarına göre eğer bir tedavi için bekleme süresi tıbbi açıdan uzun ise üye ülke hastaları, başka bir üye ülkeden, kendi ülkelerindeki fiyat ile hizmet alabilmektedirler. (Kiremitçi, 2008: 22) Belçika ve Almanya gibi ülkeler atıl yatak kapasiteleri, teknolojik donanımlı, kaliteli personeli ve boş yatak kapasitesi ile bekleme sürelerini kısaltmakta ve Avrupa pazarına hizmet etmektedirler. Ancak; AB mevzuatı çerçevesinde doğan hastaların serbest dolaşımı hakkı dil sorunu, yönetsel farklılıklar ve uluslararası yasaların uyumsuzluğu gibi nedenlerle çok yaygın bir biçimde kullanılmamaktadır. Bunlara ek olarak 2006 yılı verilerine göre sadece İngiltere de, hasta (Timmins, 2007) ve 51

66 2007 yılında hasta 135 milyon İngiliz sterlinini harcayarak (Reisman, 2010) tedavi amacıyla yurtdışı seyahati gerçekleştirmişlerdir yılında hasta diş tedavileri için, hasta plastik cerrahi, hasta değişik tedaviler için ve hasta ise infertilite tedavisi için bu seyahatleri gerçekleştirmişlerdir. (Timmins, 2007) Ayrıca İngilizlerin %50 si milli sağlık sistemi kapsamında dişçi hizmeti alamamaktadır. (Reisman, 2010) İngilizlerin büyük çoğunluğu dişçilik hizmetlerini Macaristan ve Polonya dan almaktadır. 52

67 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM TÜRKİYE DE MEDİKAL TURİZME GENEL BAKIŞ 4. TÜRKİYE DE MEDİKAL TURİZM Birinci bölümde 5., 6., 7., 8.,9. Beş Yıllık Kalkınma Planları itibari ile Türkiye de turizmin çeşitlendirilmesi, turizm mevsimselliği ve coğrafi dağılımını iyileştirmek kapsamında alternatif turizm türlerinin geliştirilmesi hedeflendiği belirtilmiştir. Ayrıca söz konusu Kalkınma Planları hedefleri ile uyumlu olarak T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığınca hazırlanan TTS 2023 ve Eylem Planı ( ) kapsamında da turizmin çeşitlendirilmesi, turizmin mevsimselliği ve coğrafi dağılımının iyileştirilmesi hedeflerine paralel olarak alternatif turizm türlerinden öncelikli olarak sağlık turizmi ve termal turizmin diğer turizm türleri ile birlikte geliştirilmesi ve bu kapsamda projeler geliştirilerek kıyıların dışındaki bölgelere de yatırım yapılmasının Kültür ve Turizm Bakanlığı nca teşvik edileceği birinci bölümde de belirtilmiştir. Kalkınma planları ve TTS 2023 ile belirlenen Türkiye de sağlık turizminin geliştirilmesi hedefine paralel olarak hazırlanan bu tez kapsamında Türkiye de medikal turizme yön verecek temel ilke ve politikaların belirlenebilmesi için Türkiye medikal turizm potansiyelinin mevcut durum analizi yapılması gerekmektedir. Bu bölümde Turkiye medikal turizm potansiyeline ilişkin bir değerlendirme yapılacaktır. İlk olarak Türkiye de turizm sektörüne ilişkin genel bir değerlendirme yapılarak sonrasında medikal turizm potansiyeli incelenecektir. İlerleyen alt bölümde ise Türkiye de medikal turizm seyahat organizasyonu, tanıtım ve pazarlaması gibi konulara değinilecek ve sektörün geliştirilmesinde rol alan aktörlere ilişkin bir değerlendirme yapılacaktır. Bölümün son kısmında ise Türkiye medikal turizm potansiyeline ilişkin bir GZFT analizi yapılacaktır.

68 4.1. Turizmde Sektörel Veriler Türkiye ılıman iklimi; uzun yaz sezonu; doğal, tarihi ve arkeolojik güzellikleri, uzun kıyı şeridi ve giderek gelişen altyapısı ile turizm sektörünün son derece gelişmiş olduğu bir ülkedir. Türkiye gelen yabancı turist sayısı ile Fransa, ABD, Çin, İspanya, İtalya, Almanya, İngiltere den sonra 2010 yılında 8. sırada yer almaktadır. (TUROFED, 2011) Türkiye ye gelen yabancı ziyaretçilerin sayısının küresel toplam içindeki payı 1990 yılında % 1.1 iken 2008 yılında % 2.7 ye ulaşmıştır. (T.C. Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı, 2010) Turizm sektörü son yıllarda yeni istihdam olanakları yaratması, GSYİH ve ödemeler dengesine pozitif yönde destek olması gibi özellikleriyle Türkiye de ekonomik kalkınmanın arkasındaki en önemli itici güçlerden biri olmuştur. Yaklaşık 1,7 milyon kişiye istihdam sağlayan sektör (toplam istihdamın % 7,2 si) 2009 yılında 95,3 milyar TL değerinde faaliyette bulunulmuştur. (T.C. Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı, 2010) Turizm sektörü gelirleri Türkiye nin 2010 yılı toplam GSYİH sinin yaklaşık % 2,8 ine denk gelen bir gelir sağlamaktadır. ( ) YILLARI TURİST SAYISI OO1 2OO2 2OO3 2OO4 2OO5 2OO6 2OO7 2OO8 2OO9 2O1O 2O11 Seri 1 Şekil 4.1.Türkiye Yılları Toplam Turist Sayısı. (Kaynak: ) 54

69 Türkiye de 2001 yılı ile 2011 yılı arasında yabancı turist sayısındaki değişim şekil 4.1 de görülmektedir. Şekilden de görülebileceği gibi Türkiye de yabancı ziyaretçi sayısı ve turizm gelirleri 2006 yılında azalmakla birlikte sürekli artış göstermiştir Türkiye ye 2010 yılında gelen uluslararası turist sayısı milyon ve geliri milyar $ dır yılında yabancı ziyaretçi başına ortalama harcama miktarı 568 $ dır. ( ) Türkiye de turist sayısı yıllara göre artmakla birlikte turizmden elde edilen toplam gelir ve kişi başına düşen harcama miktarı düşme eğilimindedir. (Şekil 4.2.) TÜRKİYE YILLARI TOPLAM TURİZM GELİRİ VE ORTALAMA HARCAMA OO1 2OO2 2OO3 2OO4 2OO5 2OO6 2OO7 2OO8 2OO9 2O1O 2O TOPLAM YABANCI TURİZM ZİYARETÇİ ORTALAMA TURİZM ZİYARETÇİ ORTALAMA YILLAR GELİRİ SAYISI HARCAMA GELİRİ SAYISI HARCAMA ( 1000 $ ) ($) ( 1000 $ ) ($) Şekil 4.2. Türkiye Yılları Toplam Turizm Geliri, Turist Sayısı ve Ortalama Harcama Miktarı. (Kaynak: ) Türkiye de turist sayısı yıllar itibari ile artmakla birlikte turizmde mevsime bağlılık vardır. Kış dönemlerinde hem ziyaretçi hem de sektör gelirleri azalmaktadır. Şekil 4.3. de görüldüğü gibi son üç yılın verilerine göre Türkiye ye gelen yabancı ziyaretçilerin yarısından fazlası Haziran ve Eylül ayları arasında gelmektedir. 55

70 2010 YILI AYLARA GÖRE TURİZM GELİRİ (MİLYON DOLAR) OCAK ŞUBAT MART NİSAN MAYIS HAZİRAN TEMMUZ AĞUSTOS EYLÜL EKİM KASIM ARALIK Şekil 4.3.Türkiye 2010 Yılı Aylara Göre Turist Sayısı Dağılımı. (Kaynak: ) 4.2. Medikal Turizm Sektörü Verileri Türkiye de 2002 yılı sonundan itibaren 58, 59, 60. ve 61. Hükümetlerce uygulanan Sağlıkta Dönüşüm Programı ile sağlık hizmetleri sunumunun daha etkili, verimli ve erişilebilir olması, çağdaş düzeyde ve nitelikli hâle getirilmesi için bir dizi değişiklik ve yeni uygulamaya gidilmiştir. Sağlık Bakanlığı nın idari ve fonksiyonel açıdan yeniden yapılandırılması gibi yeniliklerin yanı sıra özel sektörün de sağlık alanına yatırım yapmasının özendirilmesi ana hedefler arasında bulunmaktadır yılı itibarıyla, hastanenin % 72,5 i kamu sektörü tarafından işletilmektedir ve bu hastanelerin 847 tanesi Sağlık Bakanlığı, 45 tanesi üniversite hastanesidir. (T.C. Başbakanlık Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı, 2010) Sağlık kuruluşları açısından kamu sektörünün ağırlığı bu rakamlardan anlaşılmaktadır. Diğer taraftan 1980lerin ortalarından önce kamu sektörü sağlık harcamalarının 2/3 lük bir kısmını oluşturmakta iken 1980lerin ortalarından itibaren sağlık yatırımlarının büyük bir bölümü özel sektör tarafından yapılmıştır yılında sağlık sektörüne yapılan yatırımın yaklaşık olarak %70 i özel sektör tarafından 56

71 yapılmıştır. (Woodman, 2009: 69) Bu gelişme sonucunda özellikle büyük illerde Avrupa standartlarıyla yarışabilecek düzeyde özel sağlık kuruluşlarının sayısı artmıştır. Yapım ve işletme bakımından yüksek maliyetleri olan söz konusu sağlık tesislerinin yurtdışı pazarlara açılması, bu maliyetlerin azaltılması açısından giderek zorunlu bir durum almaktadır. (Kiremit, 2008: 39) Türkiye de hastanelerin sahip olduğu standartlar ve hekim kalitesi açısından Avrupa ülkeleri ile eşdeğer özellikler taşımaktadır. Türkiye deki kamu ve özel hastanelerin kalitesi JCI tarafından değerlendirilmekte olup, akredite olmuş 45 sağlık kuruluşu bulunmaktadır. % 12 lik bir paya sahip olan Türkiye Dünya da JCI akredistasyonu açısından ikinci sırada yer almaktadır. (Sağlık Turizmi Rehberi, 2012:57; Woodman, 2009:69) Türkiye de ayrıca medikal tedavi maliyetleri ABD ve Avrupa nın yaklaşık % sı iken Asya da önde gelen medikal turizm destinasyonu ülkelerden nispeten daha pahalıdır. Bu durumda kaliteli sağlık hizmetlerinin daha uygun fiyatlar ile sunuluyor olması Türkiye yi önemli bir medikal turizm merkezi yapabilecektir. YILLARA GÖRE YABANCI HASTA SAYISI ÖZEL KAMU ÖZEL ARTIŞ ORANI KAMU ARTIŞ ORANI % % % %52 Şekil 4.4. Yıllara Göre Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısı. (Kaynak: T.C.Sağlık Bakanlığı, 2010:27) 57

72 Türkiye ye gelen medikal turist sayısına ilişkin güvenilir bir bilgiye ulaşılamamakla birlikte Sağlık Bakanlığı verilerine göre son yıllarda kamu ve özel sağlık kuruluşlarına gelen yabancı hasta sayısının artmakta olduğu (Şekil 4.4) ve 2010 yılında bu sayının toplamda a ulaştığı belirtilmektedir. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:27) Amerikan Medikal Turizm Derneği nin (MTA) Türkiye temsilcisi olan Türkiye Sağlık Turizmini Geliştirme Konseyi Başkanı Emin Çakmak Türkiye nin dünya sağlık turizmi pazarından % 0,5 lik bir pay almakta olduğunu belirtmektedir. (aktaran Bayraktar, 2011:7) Sağlık Bakanlığı verilerine göre medikal turizmden elde edilen gelir 1,5 milyar $ dır. Medikal turistlere yönelik sağlıklı bir veri sistemi bulunmadığından bu sayıların turistin sağlığı mı yoksa medikal turizm kapsamında mı olduğuna ilişkin sağlıklı veriler bulunmamaktadır. T.C. Sağlık Bakanlığı verilerine göre kamu hastanelerine gelen hastaların % 90 ı acil vakalar ve turistin sağlığı kapsamında geldiği; ancak, şekil 4.5. den de anlaşılabileceği gibi medikal turizmin ilk adresinin kamu birimleri değil, özel sağlık kuruluşları olduğu belirtilmektedir. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:27) 2010 YILI YABANCI HASTA SAYISI ÖZEL KAMU DAĞILIMI ÖZEL KAMU Şekil Yılı Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının Kamu Özel Sektör Dağılımı. (Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:27) 58

73 Medikal turizm kapsamında gerçekleşen seyahatlerde çok farklı konaklama süreleri vardır ve ortalama geceleme süresi konusunda kesin bir rakam vermek mümkün olmamaktadır. Araştırma sonuçlarına göre diş tedavileri için ortalama yedi geceleme, göz için ortalama üç geceleme gerçekleşirken, kanser tedavisi için bu sürenin bir ayı bulduğu gözlenmektedir. (Kostak, 2007:144) Ancak 2010 yılında 4,3 yabancı gecelemenin olduğu ( Türk turizm sektörü açısından bu sürelerin umut vaat edici olduğu açıktır. Tablo 4.1. Türkiye de Tıbbi Tedavilerde Ortalama Geceleme Süresi. Acıbadem Hastanesi Ortalama Geceleme Süresi Göz 4 gün Katarakt 3 gün Lasik Plastik Cerrahi Uygulanan Tedavi 8 gün Burun Estetiği 15 gün Karın Estetiği 9 gün Yağ Aldırma Onkoloji 26 gün Gögüs Kanseri Tedavisi 26 gün Rahim Ağzı Kanseri Tedavisi 40 gün Prostat Kanseri Tedavisi Diş 7 gün Tek Kron 7 gün Tek İmplantasyon 7 gün Kök Kanal Tedavisi (Kaynakça: aktaran Kostak, 2007) Medikal turizm söz konusu olduğunda ortalama turist harcamasını tespit etmek de mümkün olmamaktadır. Farklı tıbbi prosedürler ve farklı tedavi süreleri, maliyeti etkilediği için hizmet alıcıları talep ettikleri tedaviye göre değişen harcamalar yapmaktadırlar. Yüz gerdirme ameliyatı 4000 US$ civarında bir maliyete sahipken, total tedavi masrafı yaklaşık 10 günlük bir geceleme ile birlikte günlük 637 US$ olarak alınırsa yaklaşık US$ civarında bir tedavi maliyeti söz konusu olabilmektedir. Medikal turizmine yönelik ortalama harcama miktarı konusunda bir genelleme yapmanın mümkün olmadığı görülse de Türkiye ye yönelik gerçekleşen deniz-güneş -kum üçlüsüne dayalı seyahatlerdeki 568 $ civarında olan ortalama harcama miktarının çok üzerinde bir harcamanın gerçekleştiğini söylemek mümkündür. 59

74 4.3. Medikal Turistlerin Geldikleri Ülkelere, Branşlara ve İllere Göre İncelenmesi Türkiye ye hasta gönderen ülkeler beş grupta incelenebilir. Birincisi çeşitli nedenlerden dolayı bünyesinde büyük bir Türk nüfusu barındıran ülkeler (Almanya, Hollanda, Fransa vb.); ikincisi altyapı ve hekim yetersizliği nedeniyle hizmet sıkıntısı çeken gelişmekte olan ülkeler (Balkan Ülkeleri, Orta Asya daki Türk Cumhuriyetleri); üçüncüsü sağlık hizmetlerinin pahalı olduğu ve sigortaların kapsamadığı hizmetleri talep eden hastaların bulunduğu ülkeler (Amerika, İngiltere, Almanya); dördüncüsü arz talep dengesindeki yetersizlik nedeniyle uzun bekleme sırası olan ülkeler (İngiltere, Hollanda ve Kanada); beşincisi ise ikili anlaşmalar çerçevesinde Türkiye ye belirli sayıda ücretsiz hasta gönderen ülkelerdir. (Afganistan, Yemen, Sudan vb) dır (Aydın, Akpek, Aktepe, Şahbaz, Arslan, 2011: 13) 2010 YILI GELEN YABANCI HASTA SAYISININ ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI DİĞER 35% FRANSA 3% IRAK 3% RUSYA 3% KIBRIS 4% ALMANYA 39% HOLLANDA 8% AVUSTURYA 5% ALMANYA HOLLANDA AVUSTURYA KIBRIS RUSYA IRAK FRANSA DİĞER ÜLKELER HASTA ÜLKELER HASTA 1. ALMANYA RUSYA HOLLANDA IRAK AVUSTURYA FRANSA KIBRIS 2874 DİĞER Şekil Yılı Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının Ülkelere Göre Dağılımı. (Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:27) 60

75 Şekil yılında Türkiye ye gelen yabancı hasta sayısının geldikleri ülkelere göre dağılımı görülebilmektedir. Türk nüfusunun da yoğun olarak yaşadığı Almanya, Hollanda, Belçika ve İsviçre gibi Avrupa ülkeleri en fazla hasta gönderen ülkelerdir. Özellikle Almanya tek başına toplam gelenlerin % 39.2 sini karşılamaktadır. Ancak, Türkiye nin pazarı bu ülkeler ile sınırlı değildir. Avrupa ülkeleri, Rusya, Orta Doğu ülkeleri, Müslüman ülkeler ve Türk Cumhuriyetleri diğer önemli pazarlardır. (Kostak, 2007:129) (Aydın, Akpek, Aktepe, Şahbaz, Arslan, 2011: 13) ALMANYA HOLLANDA KIBRIS AVUSTURYA RUSYA IRAK diş göz beyin cer. diş plastik cerrahi onkoloji beyin cer. kardiyoloji ortopedi göz Şekil Yılı Türkiye ye Gelen Yabancı Hastaların Ülkelere ve Branşlara Göre Dağılımı. (Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:27) Şekil 4.7. de 2010 Yılı Türkiye ye gelen yabancı hastaların ülkelere ve branşlara göre dağılımı görülmektedir. Türkiye de yapılan tedavilerde en çok tercih edilen uzmanlık alanları göz, ortopedi, kardiyoloji, onkoloji, plastik cerrahi, beyin cerrahisi, diş tedavisidir. Hastaların % 80 i bu branşlara gelmektedir. Göz tedavisinin farklı ülkelerden gelen hastalarca en çok talep gören branş ve Almanya nın da her branşta en çok hasta gönderen ülke olduğu anlaşılmaktadır. Almanya, Hollanda, Avusturya, gibi AB ülkeleri ve Rusya, Kıbrıs önemli sayıda hasta gönderen ülkelerdir. Rusya en çok diş ve ortopedi, Irak ise kardiyoloji ve beyin cerrahisi branşlarında hasta göndermektedir. 61

76 Şekil Yılı Branşlara Göre Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının Kamu Özel Sektör Dağılımı görülebilmektedir. Türkiye de yabancı hastaların göz, ortopedi, kardiyoloji, beyin cerrahisinde ve diğer tüm branşlarda ağırlıklı olarak özel sektör sağlık kuruluşlarında tedavi gördüğü anlaşılmaktadır YILI BRANŞLARA GÖRE YABANCI HASTA SAYISININ ÖZEL KAMU DAĞILIMI ÖZEL KAMU ÖZEL KAMU ÖZEL KAMU ÖZEL KAMU ÖZEL KAMU ÖZEL KAMU ÖZEL KAMU ÖZEL KAMU GÖZ DİŞ ORTOPEDİ KARDİYOLOJİ ONKOLOJİ PLASTİK C. BEYİN C. DİĞER Şekil Yılı Branşlara Göre Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının Kamu Özel Sektör Dağılımı. (Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:27) Şekil 4.9. da 2010 yılı gelen yabancı hasta sayısının illere göre dağılımına baktığımızda tercih edilen iller sırasıyla İstanbul, Kayseri, Ankara, Antalya, Adana dır. İstanbul ilinde göz tedavisi ön plana çıkmakla birlikte diğer tedaviler açısından da ilk sırada yer aldığını söylemek mümkündür. Diğer illerde tam olarak bir uzmanlaşma olduğu söylemek mümkün olmamakla birlikte Kayseri de ortopedi, kardiyoloji; Ankara da kardiyoloji; Antalya da göz, diş, onkoloji; Adana da da göz, kardiyoloji, ortopedi, diş tedavilerinin yapıldığı görülmektedir. 62

77 İstanbul kayseri ankara antalya adana diş kardiyoloji onkoloji diş plastik cerrahi onkoloji ortopedi kardiyoloji göz Şekil Yılı Türkiye ye Gelen Yabancı Hasta Sayısının İllere ve Branşlara Göre Dağılımı. (Kaynak: T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:27) İstanbul 2010 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığınca gelgeli konaklama tesislerinde yabancı turisti ağırlamıştır. Aynı zamanda tarihi kent dokusu ve gelişmiş hizmet sektörü ile kent, kongre ve kültür turizmi açısından da gelişmiş bir ildir. Medikal turizm açısından bakıldığında ise Türkiye nin bir numaralı merkezi İstanbul dur. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2010 yılında hasta (%82) özelde, 5476 hasta (%18) kamu sektöründe tedavi görmüştür. Bu tedaviler arasında göz tedavisi kategorisinin tüm branşların toplamından fazla bir öneme sahip olduğu görülebilmektedir. İstanbul da 55 devlet hastanesi, 5 üniversite hastanesi ve 21 tanesi akredite olmak üzere 106 özel hastane sağlık hizmeti vermektedir. JCI ile akredite edilmiş özel hastane sayısının en fazla olduğu şehirdir. Kayseri İli Sağlık Bakanlığı verilerine göre medikal turizmde Türkiye de ikinci sırada yer almaktadır. Kayseri İli Türkiye nin en önemli turizm destinasyonlarından birisi olan Nevşehir Kapadokya Bölgesi, Nevşehir Kozaklı Termal Turizm Merkezi ve Erciyes Kış Sporları Merkezine yakınlığı ile birlikte çok sayıda gurbetçi vatandaşımızın ana vatanı olması nedeniyle önümüzdeki dönemlerde önemli bir 63

78 medikal merkez olma potansiyelini taşımaktadır. Kayseri'de 5 kamu hastanesi ve 14 özel hastane ile sağlık hizmeti verilmektedir. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2010 yılında 9631 hastanın (%87) özel sektörde, 1345 hastanın (%13) kamu sektöründe tedavi gördüğü; kardiyoloji tedavilerinde ağırlık olduğu ancak, belirli bir alanda tam bir uzmanlaşma olmadığı anlaşılmaktadır. T.C. Sağlık Bakanlığı nın yaptığı çalışmalarda Kayseri İli nin yurt dışında çalışan çok sayıda gurbetçinin tatil dönemlerinde geldiklerinde planlı ya da acil tedavi hizmetleri için sağlık kuruluşlarına başvurduğu bir il olmasından dolayı gerçekten ikinci sırada olmadığı, rakamların gerçek anlamda veri oluşturmadığı belirtilmektedir. Adana İli konumu itibarı ile Orta Doğu ve komşu ülkelerden tedavi amacıyla gelen hastalara hizmet verebilmesi açısından önemli bir medikal turizm destinasyonudur. Kültürel ve tarihi alanları, inanç turizmi, kıyı turizmi, doğal güzellikleri ve yeme içme kültürü ile gelişmiş olup, sağlık hizmetlerinin de sunumu gelişmiştir. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2010 yılında özel hastanelerde 955 hasta (%13) ve kamu hastanelerinde 5957 hasta (%86) tedavi görmüştür. Sağlık Bakanlığı verilerine göre bir değerlendirme yaptığımızda Adana İli nde Kayseri ve İstanbul dan farklı olarak medikal turizm talebinin ağırlıklı olarak kamu sektörü tarafından karşılanmakta olduğu ve göz, ortopedi, kardiyoloji, onkoloji, plastik cerrahi alanlarında yabancı hastaları ağırladığı görülmektedir. İlde 15 devlet hastanesi, 3 üniversite hastanesi ve 1 tanesi akredite olmak üzere 11 özel hastane ve 5934 yatak kapasitesi ile sağlık hizmeti verilmektedir. Gaziantep İli de konumu itibarı ile Orta Doğu ve komşu ülkelerden tedavi amacıyla gelen hastalara hizmet vermektedir. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2010 yılında özel hastanelerde 4061 hasta (%71) ve kamu hastanelerinde 1666 hasta (%29) tedavi görmüş olduğu; bu hastaların göz, ortopedi tedavilerinde yoğunlaştığı görülebilmektedir. Ankara İli başkent oluşu, kültürel ve tarihi alanları, termal turizm ve kongre turizmi potansiyeli, doğal güzellikleri ve yeme içme kültürü ile gelişmiş bir turizm 64

79 bölgesidir. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2010 yılında özel sağlık kuruluşlarında 1794 hasta (%63) ve kamu sağlık kuruluşlarında 1018 hasta (%37) tedavi görmüş olduğu; tedavilerin göz,ortopedi, kardiyoloji, beyin cerrahisi tedavilerinde yoğunlaştığı anlaşılmaktadır. Ankara da, 39 devlet hastanesi, 10 üniversite hastanesi ve 7 tanesi akredite olmak üzere 29 özel hastane ile sağlık hizmeti verilmektedir. Antalya İli kıyı turizmi, tarihi ve kültür turizmi, kongre turizmi, doğa turizmi gibi birçok turizm çeşidi açısından çeşitlilik arz eden bir ildir. Antalya turistik tesis arz kapasitesi bakımından Türkiye nin en önemli destinasyonudur; ancak kış aylarında kullanılabilecek durumda olan atıl kapasite sorunu vardır. Tedavi amaçlı sağlık turizmi için Antalya bölgesinde yapılacak yatırımlar, turizmde mevsimselliğin yarattığı atıl kapasite ve istihdamı değerlendirmek açısından önem taşımaktadır. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2010 yılında, özel sağlık kuruluşlarında 302 hastanın ve kamu sağlık kuruluşlarında 2417 hastanın tedavi gördüğü; göz, ortopedi, diş tedavilerinde yoğunlaştığı görülmektedir yılları arasında gelen hasta sayısı toplamına baktığımızda; özel sağlık kuruluşlarında tedavi olan hastaların %69 olduğu ve 2010 yılında kamu sağlık kuruluşlarında tedavi gören hasta sayısının artmış olduğu görülmektedir. Antalya da 13 devlet hastanesi ve 1 tanesi akredite olmak üzere 15 özel hastane ile sağlık hizmeti verilmektedir. İzmir İli kıyı turizmi, tarih ve kültür turizmi, termal turizm, kongre turizmi, doğa turizmi gibi birçok turizm çeşidi açısından çeşitlilik arz eden bir ildir. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 2010 yılında özel sağlık kuruluşlarında 2370 hastanın tedavi görmüş olduğu; tedavilerin göz, ortopedi tedavilerinde yoğunlaştığı görülebilmektedir yılları arasında hasta sayıları toplamına baktığımızda özel sektörde tedavi gören hastaların %38 ve kamu sektöründe tedavi gören hastaların %62 lik bir kısmı oluşturduğu görülmektedir. İzmir de 14 devlet hastanesi, 3 üniversite hastanesi ve 11 özel hastane sağlık hizmeti vermektedir. Medikal turizmi ile ilgili turist varışlarında İstanbul ilk sırada yer alırken, özel hastanelerin yoğunlukta olduğu Antalya, Ankara, İzmir, diğer önemli destinasyonlar 65

80 olarak göze çarpmaktadır. Bu durum Türkiye ye yönelik gerçekleşen genel turizm talebine uyumlu bir yapının varlığı anlamına gelmektedir Mevcut modern konaklama tesisleri ve alışveriş olanaklarının bu destinasyonlarda olduğu düşünüldüğünde bu durum bir avantaj olarak değerlendirilebilecektir. Ancak bölgesel yoğunlaşmadan kaynaklanan sorunların çözümünde alternatif olmaktan çıkmakta sadece mevsimsellik açısından bir avantaj yaratmaktadır Medikal Turizm Tanıtım, Pazarlama ve Organizasyonu Türkiye medikal turizm potansiyelinin değerlendirilebilmesi için en önemli faktörler tanıtım, pazarlama ve turizm sektörünün organizasyonudur. Bu bölümde Turkiye de bu başlıklar altında mevcut durum analizi yapılacaktır. Medikal turizmin geliştirilmesinde en etkili araçlardan birisi olan tanıtım ve pazarlama stratejileri geliştirmesidir. Medikal turizmin geliştirilmesine yönelik olarak bazı özel hastaneler ya da klinikler kendi sağlık hizmetlerinin reklamını doğrudan internet adresleri, düzenli yayın yapan dergiler ve 24 saat çağrı merkezleri aracılığı ile yapmaktadırlar. Kamu kurumları açısından baktığımızda T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ve T.C. Sağlık Bakanlığı sağlık turizmini tanıtım ve pazarlamaya yönelik faaliyetlerde bulunmaktadırlar. Kültür ve Turizm Bakanlığı Tanıtma Genel Müdürlüğü Türkiye medikal turizm potansiyelinin tanıtılması açısından sağlık turizmi fuar ve organizasyonlarına katılım sağlamakta ve tanıtıcı broşürler hazırlamak suretiyle tanıtma faaliyetlerini yürütmektedir. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Turizmi Daire Başkanlığı danışmanlığında yurtdışı hasta birimi bulunan hastaneler veya yurtdışı hasta il koordinasyon merkezi bulunan il sağlık müdürlükleri yurtdışı tanıtım faaliyetlerinde bulunmaktadır. Yurtdışında sağlık turizmi tanıtımıyla ilgili olarak hastanelere Ekonomi Bakanlığı tarafından 66

81 teşvik verilmeye başlanmıştır. Ekonomi Bakanlığı nca yayınlanan 2011/1 sayılı Pazar Araştırması ve Pazara Giriş Desteği Hakkında Tebliğ ve 2011/1 sayılı Pazar Araştırması ve Pazara Giriş Desteği Hakkında Tebliğin Uygulama Usul ve Esaslarına İlişkin Genelge hükümlerine göre; yurtdışı tanıtım faaliyetleri için harcanan tutarın tebliğde belirtilen şekilde başvuru yapılması halinde tebliğde belirtilen oranlardaki kısmının geri ödeneceğinin belirtilmiştir. Türkiye de medikal seyahat açısından bir değerlendirme yaptığımızda Türkiye de medikal turizm konusunda uzmanlaşmış ve sadece bu kapsamda hizmet veren gelişmiş medikal turizm seyahat acentalarının, ayrıca Almanya ve Hollanda gibi Türk nüfusunun yoğun olduğu Avrupa ülkelerinde de konuyla ilgili Türk girişimci sayısının yok denecek kadar az olduğu anlaşılmaktadır. MEDİKAL TURİZM ORGANİZASYONU YAPAN SEYAHAT ACENTALARININ İLLERE GÖRE DAĞILIMI Gaziantep 3% Diğer 13% Aydın 4% İzmir 5% Ankara 12% İstanbul 50% İstanbul Antalya Ankara İzmir Aydın Gaziantep Diğer Antalya 13% İLLER İZMİR 10 İSTANBUL 97 AYDIN 8 ANTALYA 24 GAZİANTEP 5 ANKARA 22 DİĞER 28 Şekil Türkiye de Medikal Turizm Organizasyonu Yapan Seyahat Acentalarının İllere Göre Dağılmı. (Kaynak: TURSAB, 2012) Türkiye de medikal turizm konusunda uzmanlaşmış ve sadece bu kapsamda hizmet veren gelişmiş medikal turizm seyahat acentalarına ilişkin olarak TÜRSAB yetkilileri ile yapılan görüşmelerde 2010 yılında TÜRSAB'ın düzenlemiş olduğu 67

82 anket kapsamında faaliyet alanları içinde sağlık amaçlı turlar yaptığını belirten acentalara ilişkin bilgi alınmıştır. Sağlık amaçlı turlar yaptığını ankete işaretleyen acentaların illere göre dağılımı Şekil 4.10 da görülmektedir. Şekilde görülebildiği gibi İstanbul İli tedavi gören yabancı hasta sayısı ve sağlık amaçlı turlar yapan seyahat acentaları açısından da bir üstünlüğe sahiptir. İstanbul İlini Antalya, Ankara, İzmir İlleri izlemektedir. Sağlık amaçlı turlar düzenleyen acentaların sayısının fazla olması bu illerin medikal turizm potansiyelinin yüksek olduğu; tedavi gören yabancı hasta sayısı çok fazla olduğu halde bu acentaları bulundurmayan illerin ise turistin sağlığı kapsamında hizmet verdiği düşünülmektedir. Dünyada medikal turizmin öncülüğünü yapan Medikal Turizm Derneğinin (Medical Tourism Association) Avrupa üyelerinden birisi olan faaliyet gösteren Kongresist Kongre ve Destinasyon Şirketi nin merkezi İstanbul dadır. Bu şirket Türkiye de medikal turizm organizasyonunda aracı firma olarak çalışmaktadır Medikal Turizm Sunumunda Aktörler Medikal turizmin gelişmesi, teşvik edilmesinde rol alan aktörler ülkeden ülkeye farklılık göstermektedir. Genel olarak gelişmekte olan ülkelerde hükümetlerin turizm sektörünün desteklenmesi, teşvik edilmesi ve geliştirilmesi için daha aktif bir rol aldıkları; gelişmiş ülkelerde ise daha çok özel sektör tarafından ya da devlet ile işbirliği içinde geliştirildiği görülmektedir. Türkiye de medikal turizm yeni gelişmekte olan ve önemi yeni anlaşılmış olan bir turizm türüdür. Son yıllara kadar medikal turizm özel sağlık kuruluşlarının yaptığı çalışmalar neticesinde belirli bir düzeye gelmiştir yılında T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Turizmi Koordinatörlüğü kurulmuş ve medikal turizmin geliştirilmesine yönelik çalışmalar başlatılmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Yatırım Geliştirme ve Planlama Daire 68

83 Başkanlığında da Türkiye de termal turizm potansiyelinin geliştirilmesine yönelik planlama çalışmaları yapılmaktadır. Ancak uzun yıllardır sağlık ve medikal turizmin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yapan Hindistan, Tayland gibi ülkeler ile kıyaslandığında Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı başta olmak üzere Bakanlıklar, STK lar, dernek, vakıflar ve özel sektör temsilcileri arasında işbirliği tam olarak sağlanmamıştır. Her Bakanlık kendi görev, yetki ve sorumlulukları kapsamında çalışmalar yapmaya çalışmaktadır. Bu durum uluslararası arenada yapılması gereken reklam ve tanıtım çalışmalarının yetersiz kalmasına neden olduğu gibi ülke içerisinde de yatırımların yönlendirilmesi, ilgili mevzuat çalışmaları ile işbölümü yapılması gibi önemli konularda bir takım uygulama hatalarına da neden olmaktadır. Bu bölümde medikal turizmin gelişmesine yönelik olarak mevcutta çalışmalar yapan kamu kurum ve kuruluşları ile sivil toplum örgütleri ve derneklerin bu kapsamda başlattığı çalışmalar incelenecektir Resmi Kurumlar Çalışmanın bu bölümde turizm sağlığı, turistin sağlığı ve sağlık turizmine ilişkin çalışmalar yapan Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı başta olmak üzere ilgili diğer Bakanlıklar tarafından yapılan çalışmalar ele alınacaktır. İlk olarak değerlendirilecek olan resmi kurum T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı dır. Medikal turizm sektörünün turizm sektörünü ilgilendiren kısmına ilişkin çalışmalar Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı konaklama, seyahat acentaları gibi bu sektöre doğrudan hizmet veren işletmeler için kuralları koyucu, yol gösterici ve denetleyici bir kuruluştur. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Yatırım Geliştirme ve Planlama Dairesi Başkanlığı altında yer alan Harita ve Kent Bilgisi 69

84 Şube Müdürlüğü, Türkiye de termal turizm potansiyelinin geliştirilmesine, yeni yatırım alanlarının tespit edilmesine ve yatırım yapılmasına yönelik olarak kamu arazilerinin turizm yatırımcılarına tahsise yönelik olarak, 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu ve ilgili yönetmelikleri, Türkiye Turizm Stratejisi 2023 ve Eylem Planı ( ) ile Termal Turizm Master Planı kapsamında planlama çalışmaları yapmaktadır. Medikal turizm konusunda Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğünce yürütülen resmi bir çalışma bulunmamaktadır. Ancak, Sağlık Bakanlığı Sağlık Turizmi Daire Başkanlığı ile sektörün geliştirilmesi için fikir alışverişi yapılmaktadır. Ayrıca medikal turizm konusunda Kültür ve Turizm Bakanlığı başkanlığında Sağlık Bakanlığı, TÜRSAB, TÜROFED, Özel Hastaneler, Sağlık Kuruluşları Derneği, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu, Akredite Hastaneler Derneği temsilcileri ve Prof. Dr. Zeki Karagülle'nin katılımlarıyla son üç yıldır devam eden çalışmalar sonucunda "Türkiye Sağlık Turizmi Platformu" oluşturulmuştur. Söz konusu platform ile sağlık turizminin mevcut potansiyelinin belirlenmesi ve geleceğe dönük gelişim stratejisinin oluşturulması hedeflenmektedir. Platformun "medikal turizm", "termal turizm" ve "spa & wellness turizmi" kapsamında hastanelere, termal ve spa&wellness tesislerine ve sağlık hizmeti servisi verecek firmalara yönelik pazarlama ve tanıtım çalışmaları yapmak; ayrıca sağlık amaçlı gelen turist sayısını ve tesislerin hizmet kalitesini artırmak ve belirlenen hedefleri gerçekleştirebilmek için kişi, kurum ve kuruluşlar arasında koordinasyonu sağlamak, oluşturulacak komitelerde ilgili sektör temsilcilerinin bir araya getirilmesi gibi hedefleri vardır. İkinci olarak değerlendirilecek olan resmi kurum T.C. Sağlık Bakanlığı dır. Medikal turizm sektörünün sağlık hizmetleri sunumuna ilişkin bölümü T.C. Sağlık Bakanlığı tarafından yürütülmektedir. Sağlık Bakanlığı nın özel ve kamu sağlık kurumlarının kurulması, sağlık personelinin yetiştirilmesi ve istihdamı, çeşitli kamu sağlığı hizmetleri veren ünitelerin denetimi ve medikal turizm kapsamında mevzuat düzenlemeleri gibi görevleri bulunmaktadır. 70

85 Sağlık Bakanlığı, Türkiye Sağlık Turizmi Danışma Kurulu tarihinde oluşturulmuştur. Bu kurul birçok ilgili bakanlık, üniversite ve ilgili sivil toplum kuruluşlardan oluşmakta olup, konuya ilişkin mevzuat çalışmalarına ışık tutmaktadır. Sağlık Bakanlığı bu alandaki mevzuat ve yasal boşlukları doldurabilmek için öncelikle dünyada sağlık turizmine yönelik hayata geçirilen uygulamalar ve projeleri inceleme ve değerlendirme çalışmalarını başlatmıştır. Sağlık kurumları, seyahat acentaları ve turizm sektörlerini bir araya getirme hedefindeki birim, sivil toplum örgütlerini de bu organizasyon içinde aktif hale getirme çabasındadır. 210 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değişik 181 sayılı Sağlık Bakanlığının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 9. maddesi doğrultusunda sağlık turizmi ile ilgili faaliyetleri yürütmek üzere; Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü nce 2010 yılında Sağlık Turizmi Koordinatörlüğü kurulmuştur. Bu koordinatörlük, Türkiye de sağlık turizmi hizmetlerinin tek elden kontrol ve standardize edilebilmesi için oluşturulmuştur. Bu kapsamda yurt dışı koordinasyon, medikal turizm, termal turizm, spa-wellness turizmi, ileri yaş ve engelli turizmi şube müdürlüklerinden teşekkül ettirilen Sağlık Turizmi Daire Başkanlığı kurulmuştur. Sağlık Turizmi Daire Başkanlığının görevleri; sağlık turizmi ile ilgili yurtiçinde ve yurtdışında ki gelişmeleri takip etmek, sağlık turizmi ile ilgili mevzuat çalışmaları yapmak, standartları belirlemek, sağlık turizmi ile ilgili bakanlık içinde ve diğer kamu ve özel kurumlar arası koordinasyonu sağlamaktır. ( ) Sağlık Bakanlığınca hazırlanan tarih ve sayılı Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Kapsamında Sunulacak Sağlık Hizmetleri Genelgesi kapsamında Sağlık Hizmetlerinin Ücretlendirilmesi Uygulaması ve Protokolü imzalanmış olup, İl Sağlık Müdürlüğü bünyesinde sağlık turizminin geliştirilmesi kapsamında Ankara, İstanbul, Gaziantep, Antalya, İzmir, Muğla, Aydın olmak üzere 7 ilde Yurtdışı Koordinasyon Merkezi kurulmuştur. Genelge kapsamında Yurtdışı Hasta Çağrı Merkezleri ve ayrıca bazı hastanelerde Yurtdışı Hasta Birimi kurulmuştur. 71

86 Türkiye ye gelen hasta sayısına ilişkin güvenilir verilere ulaşılmasını hedefleyen hasta web kayıt sistemi oluşturulması hedeflemektedir. Medikal turizm konusunda çalışmalar yapan diğer bir resmi kurum Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı dır. Bakanlık çalışmaları neticesinde Türkiye ile bazı ülkeler arasında Sosyal Güvenlik Sözleşmeleri ve bunların uygulamalarına ilişkin genel idari anlaşmalar imzalanmıştır. Bu çalışmalar kapsamında yurtdışında yaşayan Türk vatandaşları Türkiye ye izine geldiklerinde turistin sağlığı kapsamında sunulan acil tedavilerini sigortanın onayı ile kamu kurumlarından ücret ödemeden almaya başlamışlardır. Ancak acil olmayan planlı tedavi anlaşma hükümleri dışındadır. Medikal turizm konusunda çalışmalar yapan ve bu çalışma kapsamında değerlendirilecek olan diğer bir resmi kurum Ekonomi Bakanlığı dır. Ekonomi Bakanlığı, İhracat Genel Müdürlüğü, 2010 yılında sağlık turizmi konusunda çalışmalarda bulunan Bakanlıklar, sivil toplum kuruluşları ve sektör temsilcileri ile tarafların bir araya geldiği bir toplantıya ev sahipliği yapmıştır. Toplantı sonucunda dünya sağlık turizmi pazarından Türkiye nin payına düşeni alabilmesi için ihracatta verilen teşviklerin sağlık turizmi gibi hizmet sektörüne de verilmesinin önünün açılabileceği vurgulanmıştır STK, Meslek Kuruluşları, Dernekler ve Vakıflar Sağlık turizmi kapsamında çalışmalar yapan STK, dernek, vakıfları temsilen; TURSAB, Türkiye Sağlık Turizmini Geliştirme Konseyi, Türkiye Sağlık Vakfı, Sağlık Turizmi Derneği, Medikal Turizm Derneği, Akredite Hastaneler Derneği, Özel Hastaneler ve Sağlık Kuruluşları Derneği nin yapmakta olduğu çalışmalar ele alınacaktır. Tablo 4.2. de söz konusu kuruluşlar ve görev dağılımları görülebilmektedir. 72

87 Tablo 4.2. Türkiye Sağlık Turizmi Kapsamında Çalışmalar Yapan STK, Meslek Kuruluşları, Dernekler, Vakıflar Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TURSAB) Türkiye Sağlık Turizmini Geliştirme Konseyi Medikal Turizm Derneği Sağlık Turizmi Derneği Türkiye Sağlık Vakfı TURSAB yetkilileri ile yapılan görüşmelerde TURSAB üyesi seyahat acentalarının katılımlarıyla Türkiye de medikal turizmi geliştirmek amacıyla kurulmuş olan Sağlık Turizmi Komitesinin çalışmaları hakkında bilgi alınmıştır. Söz konusu komite tarafından sağlık turizmi faaliyetlerinde bulunmak isteyen acentalar için acenta kriterleri belirlenmesi; sağlık turizmi yapacak seyahat acentalarında çalışan personelin eğitilmesi için kurslar düzenlenmesi; sağlık turizmi için broşür çalışmalarının yapılması; ERV Sigorta ile sağlık turizmine yönelik poliçe hazırlanması; sağlık hizmetleri sigorta tip sözleşmesi, acentelik sözleşmesi ya da hasta ile acenta arasında aracılık sözleşmesi yapılması çalışmalarının gerçekleştirildiği belirtilmiştir. Konsey, Dünya da medikal turizmin öncülüğünü yapan ve sektörün lokomotifi konumundaki Amerikan merkezli Medikal Turizm Derneğinin (MTA) yetkili temsilcisidir. Konsey, 2009yılında Chicago'da yapılan protokol ile MTA'nın Türkiye deki yetkili partneri olmuştur. Dünya da medikal turizm kongre ve fuar organizasyonlarını düzenleyen bu derneğin amacı Türkiye nin dünya daki en önemli medikal turizm destinasyonlarından biri hali gelmesini sağlamaktır. Türkiye nin bu konuda bir marka olması için uzun yıllardır çalışmalar yapan kişi ve kurumları bir araya getirerek Türkiye sağlık sektörünün ve kalitesinin dünya çapında tanınması ve bu yönde markalaşması için çalışmalar yapmaktadır. Sağlık turizminin dünya standartlarında gerçekleşmesi yönünde proje danışmanlığı yapmak, gerekli proje desteklerini sağlamak, sağlık turizmi tanıtımının sağlanması; akademik çevrelerin sağlık turizmine dikkatlerini çekmek üzere bilgilendirme çalışmaları yapmak ve ortak çalışma zeminlerini hazırlamak; sağlık ve turizm yatırımlarında yapılan uygulamaların tanıtımları için internet sitesi oluşturmak, gerekli dokümantasyonu oluşturarak yayınlamak gibi çalışmalar yapmaktadırlar. Dernek öncelikli olarak sağlık turizmi ve kaplıca turizmi gibi alternatif turizm potansiyellerinin araştırılması, geliştirilmesi, yurt içinde ve yurt dışında tanıtımının yapılması için sağlık turizmi alanında araştırmalar yapmak, sağlık turizmi ile ilgili kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapmaktır. Vakıf, birey ve toplum sağlığını ilgilendiren konularda çalışmalar yaparak özellikle AB Müzakere sürecinde gıda güvenliği, veterinerlik ve bitki sağlığı ile tüketicinin ve sağlığın korunması çerçevesinde sosyal sorumluluk projeleri üretmekte ve sağlık turizmi alanında kapsayıcı ve sürdürülebilir çalışmalarda bulunmaktadır. Vakfın temel amacı sağlık alanında yapılan bilimsel ve sosyal çalışmaları desteklemektir. Hastaneler Sağlık Kuruluşları Derneği ve Özel Hastaneler ve Sağlık Kuruluşları Derneği Türkiye de özel sağlık sektör sağlık sunucularının temsilcisi olarak çalışmalarını sürdürmektedir. Derneğin amacı; Türkiye'de özel sağlık hizmetleri veren hastane, poliklinik, tıp merkezi, laboratuar ve görüntüleme merkezleri sahipleri ile bu kurumlarda çalışan doktor ve sağlık personelinin haklarını, ortak çıkarlarını korumak, kollamak ve mevzuatın öngördüğü esas ve usuller dahilinde hakların takibini ve değerlendirilmesini yapmak; özel sağlık kuruluşlarının sağlık alanındaki birliğini, sağlık kuruluşları arasındaki dayanışmayı sağlamak, resmi ve özel kurumlar karşısında özel sağlık kuruluşlarını temsil ederek menfaatlerini korumaktır.. 73

88 ÖZEL SEKTÖR BM DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ BM DÜNYA TURİZM ÖRGÜTÜ Ekonomi Bakanlığı Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı Dış İşleri Bakanlığı İç İşleri Bakanlığı SAĞLIK BAKANLIĞI Sağlık Turizmi Daire Başkanlığı Kamu Hastaneleri ve Sağlık Kuruluşları Koordinasyon Birimleri KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI Kontrolörler Kurulu Tanıtma Genel Müdürlüğü Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü Türkiye Yatırım Destek ve Tanıtım Ajansı RESMİ KURUMLAR STK, MESLEK KURULUŞLARI, DERNEK, VAKIFLAR Sigorta Şirketleri Klinik Konukevleri Özel Sağlık Kuruluşları Uluslararası Sigorta Şirketleri Sağlık Serbest Bölgeleri Uluslararası Akreditasyon Komisyonu JCI TURSAB Seyahat Agentaları Uluslararası Seyahat Acentaları Birlikleri Federasyonu Türkiye Sağlık Turizmini Geliştirme Konseyi Amerikan Medikal Turizm Derneği Medikal Turizm Derneği Türkiye Sağlık Vakfı Termal ve Sağlıklı Yaşam Tesisleri Ulaştırma Hizmetleri Şekil Türkiye de Medikal Turizm Örgütlenme Şeması 74

89 4.6. Sağlık Turizmine İlişkin Yasal Durum Çalışmanın bu bölümde Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı ve ilgili diğer Bakanlıklar tarafından turizm sağlığı, turistin sağlığı ve sağlık turizmine ilişkin hazırlanan mevzuat çalışmaları ele alınacaktır. Turizm Sağlığı Turizm sağlığı kavramı, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlük kazanmış olan, ayrıca tarihli ve 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanununun 37. maddesinin (A) bendinin (2) numaralı alt bendi hükmü uyarınca hazırlanmış olan Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin üçüncü kısmında Turizm Tesislerinin Genel Niteliklerine ilişkin 17. maddede sağlık, temizlik ve çevre korunmasına yönelik önlemler başlığı yer almaktadır. Bu maddede Tesislerde turist sağlığını tehdit eden hastalıkların oluşmasını önleyecek gerekli önlemler alınır. hükmü yer almaktadır. Ayrıca temizlik ve çevre korunmasına ilişkin hükümler vardır. Söz konusu hükümler Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülen hükümlerdir. Turistin Sağlığı Turistin sağlığına ilişkin T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı nca hazırlanan Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelik ile T.C. Sağlık Bakanlığı nca hazırlanan Özel Hastaneler Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik kapsamında düzenlemeler yer almaktadır. Turistin sağlığına ilişkin bir düzenleme Kültür ve Turizm Bakanlığınca hazırlanan Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin üçüncü kısmında Turizm Tesislerinin Genel Niteliklerine ilişkin 17. maddede Kapasitesi beş yüz yatak ve üzerinde olan konaklama tesislerinde sürekli doktor 75

90 hizmeti bulunur, sürekli hemşire bulundurulur, ayrıca revir düzenlemesi yapılır. şeklinde yer almaktadır. Sağlık Bakanlığınca hazırlanan Özel Hastaneler Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanmıştır. Söz konusu değişiklik ile tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Özel Hastaneler Yönetmeliği nin 10. Maddesinde Konaklama tesislerinde kurulacak sağlık tesisleri tanımlanmıştır. Bu maddede Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli konaklama tesislerinde kurulacak sağlık tesisleri ve bu konaklama tesisleri bünyesinde bulunan sağlık ünitesi ile ilgili kriterler belirlenmiştir. Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelik ve Özel Hastaneler Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikte turistin sağlığı kapsamında konaklama tesislerinde yer alacak sağlık ünitelerinin niteliklerine ilişkin düzenlemelerde yetkiler açısından bir uyumsuzluk bulunmamaktadır. Sağlık Turizmine Yönelik Konaklama Tesisleri Sağlık turizmine ilişkin Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelik ve Özel Hastaneler Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik kapsamında düzenlemeler yer almaktadır. Sağlık Bakanlığı nca hazırlanan ve tarih ve sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Özel Hastaneler Yönetmeliği nde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelikte Ek Madde 9 ile ağız ve diş sağlığı hastanesi, geriatrik tedavi merkezi, klinik konukevi sağlıkla ilgili diğer kuruluşlar olarak değerlendirilmiş ve bu kuruluşların Sağlık Bakanlığınca ruhsatlandırılacağı hükme bağlanmıştır. Bu değişiklik kapsamında klinik konukevi: hastaların tedavi sonrası kontrol ve yaşam alışkanlıklarının düzenlenmesi veya risk grubu kişilere ulaşım zorlukları gibi 76

91 nedenlerle hastane hizmeti alacakları döneme kadar daha az yoğunluktaki bakım hizmetleri ile hastanede günübirlik tedavi (ayaktan kemoterapi tedavisi ve diyaliz gibi) alan kişilere daha az yoğunlukta bakım ve sağlık hizmetlerinin sunulduğu; sadece hasta ve/veya refakatçilerinin kalabildiği sağlık kuruluşları olarak tanımlanmıştır. Söz konusu yönetmelikte Kültür ve Turizm Bakanlığından belgeli en az 4 yıldızlı konaklama tesislerinin de klinik konukevi olarak hizmet vermek üzere kiralanabileceği veya satın alınabileceği; bu hallerde 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanununun 34 üncü maddesinde işletme belgesi iptaline ilişkin hükümlerin uygulanacağı; ancak 2634 sayılı Kanun kapsamında ilan edilen KTKGB ve TM lerinde turizme ayrılan yerlerde, klinik konukevleri oluşturulamayacağı belirtilmiştir. Söz konusu hüküm 2634 sayılı Kanun kapsamında ilan edilen TM ve KTKGB lerde hastane gibi sağlık hizmet sunumunun konaklama tesisi ile birlikte gelişmesini öngördüğümüz sağlık turizmi alanlarında klinik konukevlerinin oluşturulamaması TM ve KTKGB lerde sağlık turizminin gelişimi için bir engel teşkil etmektedir. Kültür ve Turizm Bakanlığınca Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin dördüncü kısmının tesis türlerine ilişkin üçüncü bölümünde yer alan 29. Madde de, sağlık turizmi kapsamında değerlendirilebilecek olan Sağlık ve Spor Tesisleri başlığı altında Termal ve Sağlıklı Yaşam Tesisleri tanımlanmıştır. Bu madde de Termal Tesisler toprak, yer altı, deniz ve iklim kaynaklı doğal tedavi unsurlarının tedavi edici faktör olarak kullanıldığı kaplıcalar, içmece ve iklim kür merkezleri ile buralarda kurulan tedavi ve rekreasyon amaçlı üniteleri içeren tesislerdir. Bu tesislerdeki tedavi edici unsurların özellikleri ve bu unsurların tıbbi yönden değerlendirilmeleri ile doğal özelliklerinin ve çevrelerinin korunmalarına ilişkin esaslar; tedavi sırasındaki tıbbi ve teknik koşullar; tıbbi personelin nitelik ve nicelikleri gibi konular Sağlık Bakanlığınca belirlenir. Turizm yatırımı ve işletmesi belgesi taleplerinde Sağlık Bakanlığından alınacak izin yazısı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı na başvurulur. Maddenin a bendinde Termal Konaklama Tesisleri bu 77

92 Yönetmelikte tanımlanan asli konaklama tesisleri ile birlikte işletilip belgelendirilen ve bünyesinde yer aldıkları konaklama tesislerinin tür ve sınıfı da belirtilerek isimlendirilen termal tesisler olduğu belirtilmektedir. Maddenin b bendinde ise Termal Kür Tesisleri Bünyesinde konaklama yapılmadan kür programı çerçevesinde işletilip belgelendirilen termal tesislerdir. olarak tanımlanmaktadır. Bu Yönetmeliğin dördüncü kısmının tesis türlerine ilişkin üçüncü bölümünde yer alan 30. Madde de sağlıklı yaşam tesisleri tanımlanmıştır. Sağlıklı Yaşam Tesisleri; kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgeleri ile turizm merkezlerinde veya bu bölgeler dışında olup desteklenmeleri Kültür ve Turizm Bakanlığı nca uygun görülen ve bu Yönetmelikte belirlenmiş asli konaklama tesisi bünyesinde bulunan, doğal çevre içerisinde düzenlenen; tedavi, birlikte düşünme, hareket etme yoluyla ortak motivasyon ve sinerji yaratmaya veya sağlık tedavisi sonrası rehabilitasyona veya terapiye yönelik hizmetlerin verildiği, müşterilere sağlıklı yaşam hizmeti sunmayı hedefleyen, açık alanlarda doğal spor aktiviteleriyle desteklenen, gıda ve beslenme, doğal bitki banyoları, aroma terapi, güzellik ve estetik, heyecan ve eğlence, çeşitli yaş grupları için sağlık ve bakım hizmetleri gibi konu veya konularda uzmanlaşarak işletilen ve hizmetin gerektirdiği ünitelerde uzman personel çalıştırılan tesislerdir". olarak tanımlanmıştır. Sağlıklı yaşam tesisleri, bünyesinde yer aldıkları konaklama tesislerinin tür ve sınıfı da belirtilerek isimlendirilir. Bu tesislere ilişkin turizm işletme belgesi taleplerinde; bünyesinde ilgili mevzuatla tanımlanmış sağlık ünitesi bulunması durumunda Sağlık Bakanlığından alınacak uygunluk yazısı ile; termomineral su, mineralli su, deniz kaynaklı su, çamur, gaz gibi doğal unsurların tedavi amaçlı kullanılmaması durumunda ise bu maddelerin içme ve yıkanma ve benzeri amaçlı kullanımlarının sakıncalı olmadığına ilişkin ilgili idare yazısı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı na başvururlar. hükmü bulunmaktadır. Bu kapsamda tıbbi tedavi sonrası rehabilitasyona yönelik sağlıklı yaşam tesisleri tanımlanmıştır. Sağlıklı yaşam tesisleri sağlık tesisleri ile birlikte düşünüldüğünde tedavi sonrası hastanın konaklama ve rehabilitasyonuna yönelik hizmetlerinin sunulabileceği tesislerdir. 78

93 Sonuç olarak, Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesine ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelikte termal ve spa&wellness turizmine ilişkin hükümlere yer verildiği ancak medikal turizme ilişkin doğrudan bir düzenleme bulunmadığı anlaşılmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı termal tesisler ile sağlıklı yaşam tesislerine ilişkin belgelendirme yapabilmekte iken, hastane ile konaklama tesisinin birlikte yer alabileceği sağlık kampüsüne ilişkin belgeleme yapamamaktadır. Sağlık Turizmine Yönelik Arazi Tahsisi tarihli ve 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanununun 8. maddesinde KTKGB ve TM lerinde Kültür ve Turizm Bakanlığının talebi üzerine, imar planları yapılmış ve turizme ayrılmış yerlerdeki taşınmaz mallardan Hazineye ait olan yerlerin Maliye Bakanlığınca Kültür ve Turizm Bakanlığına tahsis edilebileceği, ayrıca 5761 sayılı Yasa ile değişik 1. bendinde Hazine mülkiyetinde yeterli alanın bulunmadığı durumlarda, 6831 sayılı Orman Kanununa göre orman sayılan yerlerden; sağlık turizmine yönelik fizik tedavi tesisi veya rehabilitasyon merkezi tesislerini kapsayan konaklamalı tesisler yapılabilmesi için iklimsel ve çevresel zorunluluk bulunan, termal turizmine yönelik jeotermal kaynakları bulunan alanların yatırımcılara tahsis edilebileceği belirtilmektedir. Bu kapsamda 2634 sayılı Kanun kapsamında TM ve KTKGB lerde fizik tedavi tesisi veya rehabilitasyon merkezi tesislerini kapsayan konaklamalı tesisler ve termal konaklama tesisleri yapılması durumunda tahsis yapılabileceği belirtilmektedir. Ancak; hastane ve konaklama tesisinin birlikte bulunabileceği sağlık kampüslerine ilişkin hüküm bulunmamakta ve sağlık kampüsünde yer alan sağlık kuruluşunun arazisine ilişkin arazi tahsisi yapılamamaktadır. Medikal Seyahat Acentaları tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlük kazanan Seyahat Acentaları Yönetmeliği nin Seyahat Acentalığı hizmetleri, grupları ve 79

94 çalışma esaslarına ilişkin ikinci bölüm 5. maddede Seyahat acentalarının hizmetleri konaklama, ulaşım, gezi, yeme-içme, eğlence sağlayan, sportif faaliyetler, kongrekonferans, dinî, sağlık, eğitim, kültürel, bilimsel ve meslekî inceleme, teşvik veya destek amaçlı seyahat ve bunun içinde yer alan hizmetleri organize etmeyi, sağlamayı, pazarlamayı, gerçekleştirmeyi içeren paket tur veya turları düzenler, satar. olarak belirlenmiştir. Bu kapsamda seyahat acentalarının sağlık amaçlı turlar düzenlemelerinde bir engel bulunmamaktadır. Ayrıca 7. maddede Seyahat Acentaları Grupları (A) grubu seyahat acentaları tüm seyahat acentalığı hizmetlerini görebileceği; (B) grubu seyahat acentaları - uluslararası kara, deniz ve hava ulaştırma araçları ile (A) grubu seyahat acentalarının düzenleyecekleri turların biletlerini satabileceği; (C) grubu seyahat acentaları - yalnız Türk vatandaşları için yurt içi turlar düzenleyebileceği olarak belirlenmiştir. Ancak, medikal turizm konusunda hizmet verebilecek seyahat acentalarının izleyeceği yöntem ve yükümlülüklere ilişkin kriterler belirlenmemiştir. Ayrıca sağlık turizminin pazarlanmasında hizmetin sağlık amaçlı olduğu göz önüne alındığında acenta bünyesinde konuya ilişkin uzman personel çalıştırılması, acentanın ilgili sağlık kuruluşlarından danışmanlık hizmeti alması yoluyla tedavinin satış ve pazarlamasının yapılabileceğine ilişkin düzenlemelerin de yer alması gerekmektedir. Yabancı Sağlık Personeli Çalıştırılması Türkiye de kişi başına düşen hekim ve sağlık personeli sayısının düşük olması nedeniyle yabancı hekim çalıştırılmasına yönelik düzenlemelere ihtiyaç duyulmuştur. Bu kapsamda Sağlık Bakanlığı nca hazırlanan Yabancı Sağlık Meslek Mensuplarının Türkiye de Özel Sağlık Kuruluşlarında Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlük kazanmıştır. Yönetmeliğin amacı Türkiye de mesleklerini icra etmek isteyen yabancı sağlık meslek mensuplarının özel sağlık kuruluşlarında çalışmalarına ilişkin usul ve esasları düzenlemektir. Yönetmelik diş hekimi, eczacı, ebe ve hasta bakıcılar hariç özel sağlık kuruluşlarında çalışacak tüm yabancı sağlık meslek mensuplarını kapsar. Yönetmelik ile Yabancı hekimler diploma ve/veya uzmanlık belgelerinin denkliği 80

95 onaylanmış ve Bakanlıkça tescilleri yapılmış bulunmak, mesleğini icra etmesine kanunen engel hali bulunmamak, Üniversitelerin Türkçe Öğretimi Uygulama ve Araştırma Merkezleri tarafından yapılan Türkçe dil sınavında Avrupa Dil Portfolyosu kriterlerine göre (B) veya üzeri seviyede başarılı olmak, ilgili mevzuata göre Türkiye de çalışma ve ikâmet izni almış olmak ve hekimler için, zorunlu mesleki malî sorumluluk sigortası yaptırmak koşuluyla Türkiye Cumhuriyeti Devleti nde çalışabileceklerini ifade eder. Yönetmelik kapsamında yabancı hekimlere ilişkin sınırlayıcı niteliklerin belirlenmiş olması nedeniyle hekim sayısının arttırılmasına yönelik yeni bir düzenleme ihtiyacı doğmuştur. Ayrıca tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlük kazanmış olan Serbest Bölgeler Uygulama Yönetmeliği üçüncü bölümü yabancılar için çalışma iznine ilişkin 18. maddesinde serbest bölge kullanıcısının çalıştırma ihtiyacı duyduğu yabancı yönetici ve vasıflı personel için Serbest Bölgeler Genel Müdürlüğü ya da Serbest Bölge Müdürlüğüne müracaat edecekleri ve yapılan değerlendirme sonucunda uygun görülmesi durumunda yabancı personel çalıştırılabileceği belirtilmektedir. Bu yönetmelik kapsamında sağlık serbest bölgeleri çalıştırılacak sağlık personeli Yabancı Sağlık Meslek Mensuplarının Türkiye de Özel Sağlık Kuruluşlarında Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelikte belirlenmiş olan nitelikleri taşımak zorunda olmayacağından medikal turizm sektörünün gelişmesi açısından kolaylık sağlanmış olacaktır. Malpraktis ve Hasta Hakları Tıbbi Kötü Uygulamaya İlişkin Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortasında Kurum Katkısına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Tebliğ, tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanmıştır. Bu tebliğin amacı, Tıbbi Kötü Uygulamaya İlişkin Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası primine yapılacak kurum katkısına ilişkin usul ve esasların belirlenmesidir. Bu tebliğ doğrudan sağlık hizmeti sunan, kamu veya özel sağlık kurum ve kuruluşları sağlık birimlerinde çalışan tabipler, diş tabipleri ve tıpta uzmanlık mevzuatına göre uzman olanlar ve ilgili kurum ve kuruluşları kapsar. 81

96 4.7. Sağlık Serbest Bölgesi Modeli Serbest bölgeler, Türkiye Gümrük Bölgesinin parçaları olmakla beraber; ülkede geçerli ticari, mali, iktisadi alanlara ilişkin hukuki ve idari düzenlemelerin uygulanmadığı veya kısmen uygulandığı; sınai ve ticari faaliyetler için daha geniş teşviklerin tanındığı ve fiziki olarak ülkenin diğer kısımlarından ayrılan yerlerdir. Türkiye de Dubai örneğinde olduğu gibi sağlık serbest bölgeleri kurulması konusundaki yasal duruma bakacak olursak, tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlük kazanan 3218 Sayılı Serbest Bölgeler Kanunu ve 663 sayılı Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Yeniden Yapılandırılmasına İlişkin Kanun Hükmünde Kararnamenin 49. maddesinde bulunan düzenlemeler ile sağlık serbest bölgelerinin kurulmasına olanak sağlanmıştır Sayılı Serbest Bölgeler Kanunu ihracata yönelik yatırım ve üretimi teşvik etmek; doğrudan yabancı yatırımları ve teknoloji girişini hızlandırmak; işletmeleri ihracata yönlendirmek ve uluslararası ticareti geliştirmek amacıyla serbest bölgelerin kurulması, yer ve sınırlarıyla faaliyet konularının belirlenmesi; yönetimi, işletilmesi; bölgelerdeki yapı ve tesislerin teşkili ile ilgili hususları kapsar. Türkiye'de serbest bölgelerin yer ve sınırlarını belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkilidir. Serbest bölgelerde, Yüksek Planlama Kurulunca uygun görülecek her türlü sınai, ticari ve hizmetle ilgili faaliyetler yapılabileceği kanun ile belirlenmiştir. Yerli veya yabancı gerçek veya tüzel kişiler Ekonomi Bakanlığı ndan ruhsat almak kaydıyla serbest bölgelerde faaliyette bulunabilirler. İşletmeciler ve kullanıcılar yatırım ve üretim safhalarında Bakanlar Kurulunca belirlenecek arazi tahsisi de dahil olmak üzere vergi dışı teşviklerden yararlandırılabilir. Bakanlar Kurulunca tarihinde kararlaştırılan 663 sayılı Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Yeniden Yapılandırılmasına İlişkin Kararnamenin 49. maddesinde Sağlık Bakanlığının ülkenin sağlık alanında bölgesel bir cazibe merkezi 82

97 haline getirilmesi, yabancı sermaye ve yüksek tıbbi teknoloji girişinin hızlandırılması amacıyla Sağlık Serbest Bölgeler Kanunu hükümleri çerçevesinde sağlık serbest bölgelerinin kurulması ve yönetilmesine ilişkin usul ve esaslar Bakanlar Kurulunca belirleneceği belirtilmektedir. Serbest bölgelerde verilecek sağlık hizmetlerine ilişkin usul ve esasların Sağlık Bakanlığı nca belirleneceği belirtilmektedir. Oluşturulacak sağlık serbest bölgelerinde yer alacak tedavi amaçlı hizmeti bütünleyen konaklama tesislerinin niteliği ve hangi koşullarda serbest bölge içerisinde yer alabileceği tanımlanması önemli noktalardan biridir. Sağlık kuruluşu ile konaklama ünitesi ilişkisi düşünüldüğünde; medikal amaçlı, tıbbi ve cerrahi hizmeti içeren, hastanede günübirlik tedavi alan kişilere daha az yoğunlukta bakım ve sağlık hizmetlerinin sunulduğu sadece hasta ve/veya refakatçilerinin kalabildiği uygulamalar için Özel Hastaneler Yönetmeliği nde tanımlanan Sağlık Bakanlığı nca belgelendirilen klinik konukevleri, serbest bölgeler içerisinde düzenlenebilecek konaklama üniteleridir. Diğer taraftan Dubai örneğinde olduğu gibi sağlık hizmeti ile birlikte termal kaynakların kullanıldığı, rehabilitasyon, spa&wellness amaçlı hizmetlerin sunulduğu, konaklama tesisi bünyesinde tedavi ve rekreasyon amaçlı üniteleri barındıran tesisler düşünülebilir. Bu durumda söz konusu SSB de Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesi ve Niteliklerine İlişkin Yönetmeliğin 29. ve 30. maddelerinde tanımlanan Termal Tesisler ve Sağlıklı Yaşam Tesisleri yer alabilir. Ancak SSB lerinde yetkiler açısından normal huhuki ve idari düzenlemelerin uygulanmaması nedeniyle belgelendirme konusunda Kültür ve Turizm Bakanlığı yetkilerini kullanamayacaktır. Diğer taraftan söz konusu düzenlemenin turizm sektöründe haksız rekabete neden olmaması, doğal kaynakların koruma ve kullanım dengesini gözeten, sunulan hizmet açısından yerel ve yabancı hasta hakları açısından eşitlikçi modeller geliştirilmesi gerekmektedir. Türkiye de sağlık serbest bölgelerinin oluşturulmasına yönelik olarak Sağlık Bakanlığı, Ekonomi Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Maliye Bakanlığınca koordineli çalışmalar yürütülmesi gerekmektedir. 83

98 4.8. Medikal Turizm GZFT Analizi GZFT analizi bir konuya ilişkin güçlü ve zayıf yönlerin, fırsat ve tehditlerin sistematik ve gerçekçi bir biçimde analiz edilmesidir. Bu analiz fırsatlar ve tehditler bağlamında zayıf yönlerin nasıl azaltılacağı ya da ortadan kaldırabileceği, güçlü yanların ise nasıl daha da güçlendirilebileceği üzerine strateji oluşturmak için bir altlık oluşturmaktadır. (Gedikli, 2007) Söz konusu analiz, Türkiye de medikal turizm potansiyeline ilişkin güçlü ve zayıf yönlerin, çevresel tehditler ve fırsatların tespit edilebilmesini, bu kapsamda medikal turizm konusunda gelişimin sağlanması için neler yapılması gerektiğine ilişkin bir değerlendirme yapılabilmesini sağlayacaktır. Üstün Yönler Türkiye nin Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu ülkeleri ile komşu olması nedeniyle geniş bir kitleye hitap edebilmektedir. AB ülkeleri ile entegre olan Müslüman bir ülke olması, böylelikle hem batı, hem de Müslüman ülkelerdeki hastalara hizmet verebilmesi açısından avantaj sağlamaktadır. Türkiye de iklimi, uzun kıyı şeridi, doğal güzellikleri, tarihi mekanları, arkeolojik ören yerleri; gelişen altyapısı ve kaliteli konaklama tesisleri ile turizm sektörünün gelişmiş olduğu bir ülkedir. Dünya standartlarında eğitimli yabancı dil bilen sağlık personeli, yabancı hekim çalıştırma olanağı ile Avrupa ülkeleri ile kıyaslanabilir JCI tarafından akredite olmuş görece uygun fiyatlı sağlık hizmetleri sunulmaktadır. Medikal turizme yönelik kamu kurum, kuruluşlarında ve özel sektörde artan bir ilgi vardır ve sektörün geliştirilmesine yönelik katılımcı bir yaklaşımla çalışmalar yürütülmeye başlanmıştır. 84

99 Zayıf Yönler Sektörün geliştirilmesi açısından Sağlık Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında yeterli işbirliği sağlanamamıştır ve her iki Bakanlık kendi görev, yetki ve sorumlulukları kapsamında bağımsız çalışmalar yapmaktadırlar. Kamu, Özel sektör, STK, Kamu Kurum ve Kuruluşları arasında koordinasyon yeterince gelişmemiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı nın medikal turizm sektörüne yön verebilecek kapsamlı bir politikası ve yeterli çalışması bulunmamaktadır. Medikal turizm konusunda sağlıklı bir veri tabanı oluşturulmamış olmasından dolayı güvenilir istatistiki bilgiye ulaşılamamaktadır. Medikal seyahat konusunda tanıtım ve pazarlamanın yetersiz olması, Türkiye ye ilişkin terör olaylarından dolayı olumsuz bir imaj vardır. Medikal turizm konusunda uzmanlaşan seyahat acentaları bulunmamakta; tıbbi tedavi sonrasını turizm hizmetleri ile birleştiren paket tur sisteminin yaygınlaşmamıştır Sayılı Turizm Teşvik Kanunu kapsamında ilan TM ve KTKGB lerinde sağlık hizmeti veren hastanelere ilişkin yatırımcılara tahsis yapılamamaktadır ve sağlık kuruluşu konaklama tesisleri arasında yatay entegrasyonun zayıftır. Türkiye de kişi başına düşen sağlık harcamaları, hekim sayısı ve diğer sağlık personeli sayısının ABD ve AB Ülkeleri nden düşüktür. Ulusal Sağlık Akreditasyon Sistemi bulunmamaktadır ve akredite olan sağlık kuruluşu sayısının yetersizdir ve yurtdışı sigorta şirketleri ile koordinasyonun zayıftır. Yabancı dil bilen doktor ve diğer yardımcı sağlık personeli sayısı ve hastanelerde gelen yabancı hasta profiline uygun levha, yönlendirme, yemek hizmetleri vb. hizmetlerin yetersizdir. 85

100 Fırsatlar Avrupa da yaşayan Türk vatandaşları farklı kültürlere ve dillere sahip olan sağlık personelinden sağlık hizmeti almak yerine kendi ülkelerinde, kendi kültürlerine uygun, kendi dillerinde hizmet veren sağlık personelinden güvendikleri hizmeti almak istemektedir. 11 Eylül saldırılarından önce Ortadoğu Ülkeleri nde yaşayan zengin Müslüman hastalar tedavi için Amerika yı tercih etmekte iken günümüzde Amerika nın aldığı terör tedbirleri nedeni ile hasta hareketi Avrupa ülkelerine yönelmiş olup Türkiye de bu pazardan pay alabilecektir. S.S.C.B. nin dağılmasından sonra bağımsızlığını kazanmış olan ülke vatandaşları, Orta Asya Türk Cumhuriyetleri nde yaşayanlar ve Rusya vatandaşları tedavi amaçlı arayışlar içindedirler. ABD, AB Ülkelerinde yaş ortalamasının artmış olması, sağlık sigorta sistemlerinden kaynaklanan sıkıntılar nedeniyle sağlık hizmetlerine ulaşamayan hasta sayısı artmıştır. Türkiye nin rakibi olan Güney Doğu Asya Bölgesi nde salgın hastalık riski daha yüksek oranda olması Türkiye açısından bir avantaj sağlamaktadır. Türk turizm sektöründe mevsimselliğe bağlı atıl kapasite vardır. Medikal turizmin gelişmesi ile yurtdışında yaşayan hekimlerin ülkeye dönmesi ya da beyin göçünün durdurulması mümkün olabilecektir. Tehditler Nitelikli doktor ve sağlık personelinin kamudan daha fazla kazanabilecekleri özel hastane ve sağlık kuruluşlarını tercih etmeleri nedeniyle kamu hastanelerinde nitelikli doktor ve sağlık personeli sorunu ortaya çıkabilecektir. 86

101 Yurt dışından gelen hastaların ekonomik getirisinin yurt içindeki hastaların getirisine oranla daha fazla olabilmesinden dolayı, hastanelerin yurt dışından gelen hastalara odaklanması sonucunda, yurt içindeki hastalara verilen hizmet kalitesinin düşmesi ya da özel sağlık sektörünün kendi halkına hizmet sunmaktan vazgeçme ihtimali ile sağlık hizmetlerine ulaşmada zorluklar olabilecektir. Yurtdışından gelen hastalarla bulaşıcı hastalıkların ülkede yayılması ihtimali vardır. Türkiye de sunulan sağlık hizmeti sonrasında ortaya çıkan komplikasyon veya ameliyat sonrası bakım ihtiyacının, hastanın kendi ülkesinde giderilmek zorunda olması nedeniyle bu konuda yaşanabilecek sıkıntılarıdır. Birleşik Arap Emirlikleri, Ürdün gibi ülkelerden gelecek rekabet baskısı vardır. 87

102 BEŞİNCİ BÖLÜM MEDİKAL TURİZM STRATEJİSİ TÜRKİYE MEDİKAL TURİZM STRATEJİSİ 2023 Tezin bu bölümünde daha önceki bölümlerden elde edilen veriler doğrultusunda Türkiye de medikal turizme yön verecek temel ilke ve politikalar, orta ve uzun vadeli hedef ve öncelikler, bunlara ulaşmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı görev, yetki ve sorumlulukları kapsamında yapılması gerekenler tespit edilmiştir Vizyon, Misyon Türkiye nin vizyonu, Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu Ülkelerinin Sağlıkta Kesişim Noktası Türkiye olarak belirlenmiştir. Misyon ise Türkiye nin kısa ve orta vadede Avrupa, Orta Asya ve Orta Doğu Ülkelerinden, uzun vadede ABD den gelecek medikal turistler açısından önemli bir varış noktası ve uluslararası marka haline getirilmesi; turizmin çeşitlendirilerek tüm yıla yayılması ve turist başına düşen kişi başı ortalama harcamanın arttırılması; sağlanacak döviz girdisi ile ödemeler dengesine katkı sağlanması; istihdamın arttırılması; ekonomik büyüme ve kalkınmanın sağlanmasıdır Amaç ve Hedefler Bu alt bölümde Türkiye de medikal turizmin geliştirilmesi için belirlenen vizyon ve misyon doğrultusunda amaçlar ve bu amaçlara yönelik T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı görev, yetki ve sorumlulukları kapsamında hedefler belirlenmiştir.

103 Amaç 1. Medikal Turizm ile Turizmin Tüm Yıla Yayılması Hedef 1. Turizmin çeşitlendirilmesi kapsamında medikal turizmin teşvik edilmesi, Hedef 2. kıyı bölgelerinde kış aylarında kullanılmayan atıl yatak kapasitesinin sağlık kuruluşları ile entegrasyonunun sağlanması, Amaç 2. Medikal Turizm İle Türkiye Turizm Sektörü Gelirlerinin Arttırılması Hedef yılında hedef medikal turist sayısı 1 milyon ve geliri 10 Milyar $ a ulaşılması, Hedef 2. Konaklama süresinin uzatılması, Hedef 3. Turist başına düşen ortalama harcama düzeyinin arttırılması, Hedef 4. Yabancı turistlerden sağlanacak olan döviz girdilerinin arttırılması, Hedef 5. Daha üst gelir düzeyine sahip turistlerin ülketurizmine kazandırılması, Amaç 3. Medikal Turizmin Geliştirilmesine Yönelik Katılımcı bir Yaklaşımın Benimsenmesi Hedef 1. Sağlık Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında kurulmuş olan Sağlık Turizmi Platformu nun ilgili diğer kurum ve kuruluşların katılımı sağlanacak şekilde katılımcı bir yaklaşımla yeniden ele alınmasına yönelik mevzuat çalışmasının yapılması ve düzenli toplantıların yapılması sağlanması, Hedef 2. Sağlık Turizmine ilişkin güvenilir verilere ulaşılabilmesi için TUİK, Sağlık Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığınca oluşturulacak Sağlık Turizmi 89

104 Veri Tabanı Protokolü kapsamında güvenilir bilgilere ulaşılmasına yönelik sağlık turizmi veri tabanı oluşturulması, Hedef 3. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Araştırma ve Değerlendirme Daire Başkanlığı bünyesinde sağlık turizmi ile ilgili istatistik, alan araştırmaları ve ölçümleri bünyesinde toplama, işleme ve değerlendirme konularında detaylı çalışmalar yapacak çalışma grubu oluşturulması; 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu nun 11. Maddesi nde yapılacak düzenleme ile farklı turizm türlerine ilişkin detaylı bilgilerin Bakanlığa iletilmesi hükmü eklenerek konaklama tesislerinde sağlık turizminin türlerine göre ayrıştırılmasına olanak sağlayan güncel, sınıflandırılmış verilerin anket yöntemi ile elde edilmesi, Hedef 4. Yabancı sermayenin medikal turizm sektörüne yatırım yapmasını daha etkin kılacak Yatırım Destekleme ve Tanıtım Ajansı v.b. gibi kurumlar aracılığı ile ilişkilerin güçlendirilmesi, Amaç Sayılı Kanun Kapsamında Medikal Turizm Yatırımlarının Planlanması ve Teşvik Edilmesi Hedef sayılı Kanun kapsamında görevi Türkiye de turizm alanında yapılacak yatırımları yönlendirmek ve teşvik etmek olarak tanımlanmış olan Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Yatırım Geliştirme ve Planlama Daire Başkanlığı nda yer alan Harita ve Kent Bilgisi Şube Müdürlüğü nün Sağlık Turizmi Şubesi olarak değiştirilmesi, kurulması önerilen sağlık turizmi şubesinin görev tanımının medikal turizm, spa&wellness turizmi, yaşlı ve engelli turizmini de kapsayacak şekilde yeniden yapılandırılması, Hedef sayılı Turizm Teşvik Kanunu Kapsamında medikal turizm ile birlikte termal turizm, spa&welless turizmi gibi sağlık turizmi çeşitlerini birlikte içerecek sağlık turizm merkezleri ilan edilmesi, 90

105 o Hedef 3. Medikal turizm potansiyeli açısından ön plana çıkan İstanbul, Antalya, Ankara, Kayseri, İzmir, Gaziantep, Adana illerinde yer alan ve 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu kapsamında ilan edilmiş olan Turizm Merkezleri ve Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri ve bu iller kapsamında yeni belirlenecek Sağlık Turizm Merkezlerinin öncelikle geliştirilmesi, o Hedef 4. Sağlık Turizm Merkezlerinde hastane ile birlikte konaklama tesisini birlikte içeren sağlık kampüsleri oluşturulabilmesi için Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesi ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelikte 30. maddeden sonra gelmek üzere sağlık kampüslerinin niteliklerinin belirlenmesi, o Hedef 5. Sağlık kampüslerine ilişkin planlama ve arazi tahsisi yapılabilmesi için 2634 sayılı Yasanın 7. maddesi kapsamında planlama çalışmalarının yapılması, 5761 sayılı Kanunla değişik 8. maddesinde medikal turizme yönelik sağlık kampüsleri ne ilişkin ek hüküm koyulması ve bu kapsamında Hazine ve orman taşınmazlarının hastane gibi sağlık tesisi de dahil olmak üzere sağlık kampüslerine yönelik tahsisi sağlanarak teşvik edilmesi, o Hedef 6. Kamu Taşınmazlarının Turizm Yatırımcılarına Tahsisi ne ilişkin yönetmelikte belirtilen ön izin, kesin tahsis dönemlerinde verilen teminat mektupları vb. hükümlerde termal ve kış turizmine yönelik sağlanan indirim ve kolaylıkların medikal turizme ve diğer sağlık turizmi türlerine yönelik olarak da uygulanabilmesi için gerekli mevzuat düzenlemesi yapılması, Amaç 5. Medikal Turizm Seyahat Organizasyonunun Geliştirilmesi Hedef 1. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Seyahat Acentaları Daire Başkanlığı nca Medikal Turizm Konusunda Uzmanlaşmış Acentalar oluşturabilmek amacıyla 1618 sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu ve Uygulama Yönetmeliği nde değişiklik yapılarak acenta kriterlerinin belirlenmesi, 91

106 Hedef 2. Tıbbi tedavi sonrası termal turizm, spa&wellness turizmi, ekoturizm, kent turizmi başta olmak üzere farklı turizm türleri ile entegre olarak planlanan kapsamlı ve çeşitli paket tur programlarının oluşturulması, Hedef 3. Medikal turizm konusunda uzmanlaşmış olan seyahat acentaları aracılığı ile hedef ülkelerde 3. yaş grupları, hastalar, tıp profesyonelleri, sosyal güvenlik kurumları, özel sağlık sigortaları ile anlaşmalar yapılmasına yönelik teşvikler sağlanması, Hedef 4. Kurumlar arası koordinasyon ile oluşturulacak olan medikal turizm tanıtım ve pazarlama teşvik fonu ile seyahat acentalarının desteklenmesi, Amaç 6. Medikal Turizm Etkin Tanıtım ve Pazarlamasının Yapılması Hedef 1. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tanıtma Genel Müdürlüğü nce medikal turizm tanıtımına yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması, hedef ülke ve ürünlerin tespit edilmesi ve hedef kitleye yönelik farklı tanıtım stratejileri belirlenmesi (Tablo 5.1.Türkiye Medikal Turizm Tanıtım ve Pazarlama Eylem Planı), Hedef 2. Sağlık turizmine yönelik yapılan uluslararası fuar, konferans ve organizasyonlara katılım sağlanarak Türkiye de medikal turizm potansiyeline yönelik işbirlikleri arttırılması ve tanıtım pazarlamada etkinlik sağlanması, Hedef 3. Tanıtma Genel Müdürlüğü ve Tanıtıma Fonu Temsilciliği tarafından medikal turizm tanıtımına yönelik bütçe ayrılması ve tanıtmada koordinasyon sağlanması, Hedef 4. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı resmi internet sitesi ve internet sitesinde medikal turizme yönelik belirlenecek paket turlar kapsamında turizm olanakları açısından tanıtım yapılması, 92

107 Hedef 5. Sağlık turizmi çalışma grubu koordinatörlüğünde hastaları yönlendirecek Türkçe ve İngilizce başta olmak üzere çeşitli dillerde hizmet verecek, görsel içerikli, güncel ve gerçeğine uygun hastane, konaklama, ulaşım hizmetlerine ilişkin detaylı bilgileri sunan broşürler hazırlanması, Hedef 6. Seyahat acentaları ya da Turizm Bakanlığı aracılığı ile hedef kitleye yönelik tanıtım gezileri düzenlenmesidir. 93

108 Tablo.5.1.Turkiye Medikal Turizm Tantım ve Pazarlama Eylem Planı SAĞLIK TURİZMİ BÖLGELERİ AÇIKLAMA ÜLKELER 1 MEDİKAL TURİZM KENT TURİZMİ İSTANBUL, ANKARA, İZMİR GÖZ, KENTLERİ + KARDİYOLOJİ, (yalnızca hastalar) (tatil yapan MEDİKAL TURİZM ONKOLOJİ, BEYİN hastalar) (Tatil ve tedavi amaçlı CERRAHİSİ, PLASTİK turistler) CERRAHİ, ORTOPEDİ 2 SOFT MEDİKAL TURİZM (Tatil ve tedavi amaçlı turistler) (tatil yapan hastalar) 3 AB TÜRK VATANDAŞLARI MEDİKAL TURİZM MERKEZİ (yalnızca hastalar) (tatil yapan hastalar) (Tatil ve tedavi amaçlı turistler) KIYI TURİZMİ + MEDİKAL TURİZM MEDİKAL TURİZM + KÜLTÜR TURİZMİ ANTALYA DİŞ, GÖZ TEDAVİSİ, PLASTİK CERRAHİ İZMİR-AYDIN- MUĞLA KAPADOKYA BÖLGESİ KARDİYOLOJİ, KAYSERİ, NEVŞEHİR ONKOLOJİ, BEYİN CERRAHİSİ, PLASTİK CERRAHİ, ORTOPEDİ Almanya, Hollanda, Avusturya başta olmak üzere AB Ülkeleri, Asya Türk Cumhuriyetleri ve Orta Doğu Ülkeleri Almanya, Hollanda, Avusturya, İngiltere başta olmak üzere AB Ülkeleri ve Rusya Almanya, Hollanda, Avusturya başta olmak üzere AB Ülkeleri 4 ORTA DOĞU ÜLKELERİ MEDİKAL TURİZM MERKEZİ (yalnızca hastalar) (tatil yapan hastalar) (Tatil ve tedavi amaçlı turistler) MEDİKAL TURİZM + KÜLTÜR TURİZMİ GAZİANTEP, ADANA KARDİYOLOJİ, ONKOLOJİ, BEYİN CERRAHİSİ, PLASTİK CERRAHİ, ORTOPEDİ Suriye, Irak başta olmak üzere Orta Doğu Ülkeleri 5 TEDAVİ AMAÇLI TERMAL TURİZM MERKEZİ (tatil yapan hastalar) (Tatil ve tedavi amaçlı turistler) TERMAL TURİZM + MEDİKAL TURİZM FRİGYA BÖLGESİ KÜTAHYA, AFYON, UŞAK, ESKİŞEHİR APHRODİSİA BÖLGESİ AYDIN (İÇ KESİM), DENİZLİ SÖGÜT BÖLGESİ BALIKESİR, BURSA, YALOVA TROYA BÖLGESİ ÇANAKKALE TERMAL TURİZM+ FİZİK TEDAVİ VE REHABİLİTASYON Almanya, Hollanda, Avusturya başta olmak üzere AB Ülkeleri, İskandinav Ülkeleri 94

109 DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Bu tez kapsamında yapılan araştırma sonucunda Türkiye medikal turizmi hakkında turizm sektörü açısından şu genellemeleri yapmak mümkündür: Sağlık amaçlı gerçekleşen seyahatlerde ortalama harcama miktarı ortalama turist harcamasının (637 dolar) çok üstündedir. Türk turizm sektöründe ortalama geceleme süresinin 4,3 gece ile sınırlı kaldığı düşünülürse medikal turizmde bu süre daha uzundur. Ayrıca medikal turizm mevsimsel bir özellik taşımaması nedeniyle kitle turizminde olduğu gibi Akdeniz ve Ege Bölgesi ile de sınırlı kalmamakta ve konaklama tesislerinde yaşanan mevsimsellik konusunda da kısmi rahatlamalara neden olmaktadır. Medikal turizm ayrıca çeşitli turist kitlelerine hitap ederek farklı ihtiyaçları karşıladığı için ülke turist profilini genişletmektedir. Türkiye ye yönelik gerçekleşen medikal turizm talebinde genel turizm talebine uyumlu bir yapı vardır. Ayrıca Türkiye medikal turizmi hakkında sağlık sektörü açısından ise şu genellemeleri yapmak mümkündür: Türkiye de kişi başına düşen sağlık harcamaları, hekim sayısı ve diğer sağlık personeli sayısı ABD ve AB Ülkeleri nden düşüktür. Ulusal bir sağlık akreditasyon sistemi bulunmamaktadır Yılı Türkiye ye gelen yabancı hastaların ülkelere ve branşlara göre dağılımına baktığımızda, Türkiye de yapılan tedavilerde en çok tercih edilen uzmanlık alanlarının başında göz tedavilerinin geldiği, bunu sırası ile ortopedi, kardiyoloji, onkoloji, plastik cerrahi, beyin cerrahisi, diş tedavisinin izlediği görülmektedir. Türkiye de yabancı hastalar ağırlıklı olarak özel sağlık kuruluşlarında tedavi görmektedir. Almanya bütün branşlarda en çok hasta gönderen ülke olmakla birlikte gurbetçi vatandaşlarımızın yaşadığı Hollanda, Avusturya gibi AB ülkeleri, Rusya, Kıbrıs gibi ülkeler ile Irak, Suriye gibi Orta Doğu ülkelerinden önemli sayıda hasta gelmektedir. Rusya diş ve ortopedi, Irak ise kardiyoloji ve beyin cerrahisi branşlarında hasta göndermektedir yılı gelen yabancı hasta sayısının illere göre dağılımına baktığımızda tercih edilen ilk yedi il sırasıyla İstanbul, Kayseri, Adana, Gaziantep, Ankara, Antalya ve

110 İzmir dir. Türkiye de tedavi gören hastaların bir kısmı (özellikle Kayseri de gurbetçi vatandaşlar ve Antalya da turistler) turistin sağlığı kapsamında tedavi görmektedir. Türkiye nin sağlık turizmi alanında rakipleri Dubai, Ürdün gibi Orta Doğu ülkeleri, Macaristan gibi bazı Doğu Avrupa ülkeleri ile Hindistan başta olmak üzere Güneydoğu Asya ülkeleri olduğunu söylemek mümkündür. Türkiye de medikal turizmin zayıf yönlerini ve bu zayıf yönlere ilişkin Kültür ve Turizm Bakanlığı çözüm önerilerini şu şekilde özetlemek mümkündür: Sektörün geliştirilmesi açısından Sağlık Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında yeterli işbirliği sağlanamamıştır ve her iki Bakanlık kendi görev, yetki ve sorumlulukları kapsamında bağımsız çalışmalar yapmaktadırlar. Sağlık Bakanlığı ile Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında kurulmuş olan Sağlık Turizmi Platformu nun ilgili diğer kurum ve kuruluşların katılımı sağlanacak şekilde katılımcı bir yaklaşımla yeniden ele alınmasına yönelik mevzuat çalışmasının yapılması ve düzenli toplantıların yapılması sağlanmalıdır. Medikal turizm konusunda sağlıklı bir veri tabanı oluşturulmamış olmasından dolayı güvenilir istatistiki bilgiye ulaşılamamaktadır. Sağlık Turizmine ilişkin güvenilir verilere ulaşılabilmesi için TUİK, Sağlık Bakanlığı ve Kültür ve Turizm Bakanlığınca oluşturulacak Sağlık Turizmi Veri Tabanı Protokolü kapsamında güvenilir bilgilere ulaşılmasına yönelik sağlık turizmi veri tabanı oluşturulmalıdır. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı nın medikal turizm sektörüne yön verebilecek kapsamlı bir politikası ve yeterli çalışması bulunmamaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Yatırım Geliştirme ve Planlama Daire Başkanlığı, Harita ve Kent Bilgisi Şube Müdürlüğü nün Sağlık Turizmi Şubesi olarak değiştirilmesi ve bu kapsamda medikal turizme yönelik çalışmaların daha planlı ve programlı yürütülmesi gerekmektedir. 96

111 2634 Sayılı Turizm Teşvik Kanunu kapsamında ilan TM ve KTKGB lerinde medikal turizme ilişkin planlı bir çalışma yürütülmemektedir sayılı Turizm Teşvik Kanunu kapsamında medikal turizm ile birlikte termal turizm, spa&welless turizmi gibi sağlık turizmi çeşitlerini birlikte içerecek Sağlık Turizm Merkezleri ilan edilmesi hedeflenmektedir. Medikal turizm potansiyeli açısından ön plana çıkan İstanbul, Antalya, Ankara, Kayseri, İzmir, Gaziantep, Adana illerinde yer alan ve 2634 sayılı Turizm Teşvik Kanunu kapsamında ilan edilmiş olan Turizm Merkezleri ve Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri ve bu iller kapsamında yeni belirlenecek Sağlık Turizm Merkezlerinin öncelikle geliştirilmesi hedeflenmektedir. Sağlık kuruluşu konaklama tesisleri arasında entegrasyonu arttırmak için 2634 sayılı Kanun kapsamında ilan edilen TM & KTKGB alanlarında hastane ile konaklama tesisini birlikte içeren Sağlık Kampüsleri oluşturulabilmesi için Turizm Tesislerinin Belgelendirilmesi ve Niteliklerine İlişkin Yönetmelikte 30. madde den sonra gelmek üzere Sağlık Kampüslerinin niteliklerinin belirlenmesi, ayrıca sağlık kampüslerine ilişkin arazi tahsisi yapılabilmesi için 2634 sayılı Yasanın 5761 sayılı Kanunla değişik 8. maddesinde medikal turizme yönelik sağlık kampüsleri ne ilişkin ek hüküm koyulması ve bu kapsamda Hazine ve orman taşınmazlarının hastane gibi sağlık tesisi de dahil olmak üzere sağlık kampüslerine yönelik tahsis edilmesinin sağlanarak teşvik edilmesi hedeflenmektedir. Türkiye de medikal turizm konusunda uzmanlaşan seyahat acentaları bulunmamaktadır ve tıbbi tedavi sonrasını turizm hizmetleri ile birleştiren paket tur sisteminin yaygınlaşmamıştır. Medikal seyahat organizasyonu açısından Kültür ve Turizm Bakanlığı, Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğü, Seyahat Acentaları Daire Başkanlığı nca medikal turizmi konusunda uzmanlaşmış acentalara ilişkin 1618 sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu ve Uygulama Yönetmeliği nde niteliklerin belirlenmesine yönelik değişiklik yapılması; ayrıca tıbbi tedavi sonrası termal turizm, spa&wellness turizmi, ekoturizm, kent turizmi başta olmak üzere farklı turizm türleri ile entegre 97

112 olarak planlanan kapsamlı ve çeşitli paket tur programlarının oluşturulması hedeflenmektedir. Medikal turizm konusunda tanıtım ve pazarlama faaliyetlerinin arttırılması kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığı, Tanıtma Genel Müdürlüğü nce medikal turizm tanıtım ve pazarlamasına yönelik Ar-Ge çalışmalarının yapılması; internet sitesinde medikal turizme yönelik belirlenecek paket turlar kapsamında turizm olanakları açısından tanıtılması; hastaları yönlendirecek Türkçe ve İngilizce başta olmak üzere çeşitli dillerde hizmet verecek broşürler hazırlanması gerekmektedir. Tanıtma Genel Müdürlüğü ile Tanıtıma Fonu Temsilciliği tarafından medikal turizm tanıtımına yönelik bütçe ayrılarak tanıtmada koordinasyon sağlanmalıdır. 98

113 KAYNAKÇA: ABRATT, Daniela, CROCHET, Anne-Line, 2011, European Union, Healthcare Without Borders, Medical Tourism Magazine, 1 March 2011 AKIN, Cemil, Serhat, 2007, Sağlık ve Sağlık Harcamalarının Ekonomik Büyüme Üzerine Etkisi: Türkiye Sağlık Sektörü ve Harcamaları, Çukurova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sigortacılık Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Adana AKAD, Ömer, 1997, Pazarlama Ağılıklı Turizm İşletmeciliği, Bursa:Ekin Kitabevi AKDOĞAN, Abdurrahman & KOZAK, Metin, Genel Turizm İlkeler Kavramlar, Ankara: Anatolia Yayıncılık AKDU, Serap Akasya, 2009, Sağlık Turizmi Kapsamında Medikal Turizm ve Türkiye deki Uygulamalar Üzerine bir Araştırma: İstanbul ve Ankara Örneği, Gazi Üniversitesi, Turizm İşletmeciliği Eğitimi Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara ASADI, Ramin, DARYAEİ, Mahmoud, 2011, Strategies for Development of Iran Health Tourism, European Journal of Social Sciences, Volume 23, Number 3, syf AVCIKURT, Cevdet, Turizm Sosyolojisi (Turist Yerel Halk Etkileşimi), Balıkesir: Teksir AYDIN, Dursun, 2010, 2010 Yılı Faaliyet Raporu ve 2011 Çalışma Planı, Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı AYDIN, Dursun, ŞEKER, Süreyya, 2011, Kamu Hastanelerinde Sağlık Turizmi ve Turistin Sağlığı Uygulama Yönetmeliği, Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı AYDIN, Dursun, AYPEK, Nevzat, AKTEPE, Cemalettin, ŞAHBAZ, Pars, ARSLAN, Sıdık, 2011, Türkiye de Medikal Turizmin Geleceği, Ankara:T.C. Sağlık Bakanlığı 99

114 AYDIN, Dursun & AKTEPE, Cemalettin & ARSLAN, Sıddık, 2011, Yabancı Hastalara Sağlık Hizmeti Sunumunda Kamu Hastanelerinin Rolü, Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı BADUR, Selen, 2004, Türk Turizm Sektörü İçinde Kongre Turizminin Yeri, Önemi ve Ekonomik Katkısı, Marmara Üniversitesi SBE, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul BAŞOL, Koray, KARLUK, Rıvan, ŞIKLAR, İlyas, 1999, Türkiye Ekonomisi, Mustafa Özer (Ed.), Eskişehir:Anadolu Ü.Yayınları BAYRAKTAR, Arif, 2011, 500bin Kişi Şifa İçin Türkiye yi Tercih Etti, Zaman Gazetesi, , syf.7 BOZ, Mustafa. 2004, Turizmin Gelişmesinde Alternatif Turizm Pazarlamasının Önemi, Marmara Üniversitesi, SBE, Doktora Tezi, İstanbul BAKUEZ, Marta, Regional Factors in Tourist Flows and Competitiveness in Health Tourism in Hungary, University of Pecs, Hungary BRISTOW, Robert, S., YANG, Wen-Tsann, LU, Mei-Tsen, 2011, Sustainable Medical Tourism in Costa Rica, Vol. 66 No. 1/2 2011, pp , Emerald Group Publishing Limited, ISSN , syf CHANDA, R., 2001, Trade in Health Services, Indian Council for Research on International Economic Relations, Indian Council for Research on International Economic Relations, Working Paper No. 70, New Delhi COHEN, Eric, 2006, Medical Tourism in Thailand, Turk-Kazakh International Tourism Conference: New Perspectives and Values in World Tourism and Tourism Management in the Future, November 2006 (87-117)., Antalya CONNELL, John, 2006, Medical Tourism: Sea, Sun, Sand And Surgery, Tourism Management, 27, 1093,

115 ÇORUH, Selahattin, Turizm, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, Cilt:9, İletişim yayınları, s ÇEKEN, Hüseyin, ATEŞOĞLU, Levent, 2008, Küreselleşme Sürecinde Turizm Endüstrisinin AB ve Türkiye Ekonomisindeki Yeri ve Önemi, Ticaret ve Turizm Eğitim Fakultesi Dergisi, Sayı1 ÇELİK, Hüseyin, 2011, Sağlık Turizminde Nedensellik, Adana: Adana Sağlık Turizmi Derneği ÇETİN, Rana, 2007, İngiltere, Almanya ve Türkiye de Sosyal Güvenlik Sistemleri ve Sağlık Reformları, DPT, Kamu İdareleri İçin Stratejik Planlama Kılavuzu, DPT, 5. Beş Yıllık Kalkınma Planı, DPT, 6. Beş Yıllık Kalkınma Planı, DPT, 7. Beş Yıllık Kalkınma Planı, DPT, 8.Beş Yıllık Kalkınma Planı, , DPT, 9. Beş Yıllık Kalkınma Planı, DÜNYA TURİZM ÖRGÜTÜ, 2011, Tourism Highlights,

116 DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ, 2011 Dünya Sağlık İstatistikleri, ENDERWICK, Peter & NAGAR, Swati, 2010, The Competitive Challenge Of Emerging Markets: The Case Of Medical Tourism Auckland, University of Technology, New Zealand, at ) ERBAY, İdil, 2004, Türkiye deki Sosyal Güvenlik Sistemlerinin Sorunları ve Bir Çözüm Önerisi: Sosyal Güvenlik Kurumlarının Tek çatı Altında Birleştirilmesi, Marmara Üniversitesi, Bankacılık ve Sigortacılık Enstitüsü, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul ERSÖZ, Filiz, 2008, Türkiye İle OECD Ülkelerinin Sağlık Düzeyleri ve Sağlık Harcamalarının Analizi, İstatistikçiler Dergisi No:2 GEDİKLİ, Bahar, 2007, Stratejik Mekansal Planlama: Planlamada Yeni Anlayışlar, Yöntemler ve Teknikler, Ersoy Melih (Ed), Kentsel Planlama Kuramları, Ankara: İmge Kitapevi Yayınları GLOBAL SPA SUMMIT, 2011, Wellness Tourism And Medical Tourism: Where Do Spas Fit?, edical_tourism_report_final.pdf, ) HALL, C. Michael, 2011, Health and Medical Tourism: A Kill or Cure for Global Public Health?, Department of Management, University of Canterbury, Christchurch, Tourısm Revıew, Vol. 66 No. 1/2 2011, HARRYONO, Monica, HUANG, Yu-Feng, MİYAZAWA, Koichi, SETHAPUT, Vijak, 2006, Thailand Medical Tourism Cluster, Harvard Business School, Cambridge 102

117 KİREMİT, Aysun Şebnem, 2008, Turizmin Gelişiminde Bir Alternatif Olarak Medikal Turizm: Bir Sağlık Kuruluşunda Araştırma, Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Turizm İşletmeciliği Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Ankara KOYUNOĞLU, Sevim, 2003, Turist Sağlığı, Turizm Sigortası ve Tüketicinin Korunması, Ankara:Detay Yayıncılık KONGRESIST, KURT, Ünzile, 1999, Sağlık Sektöründe Sigorta ve Hizmet Sistemlerinin Verimlilik ve Etkinliği: Ekonomik Bir Analiz, Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul ÖZALP, Günnur, 2005 Sağlık Turizmi, Hastane Dergisi, No:7 (34) POCOCK, Nicola, S., PHUA, Kai Hong, 2011, Medical Tourism And Policy Implications For Health Systems: A Conceptual Framework From A Comparative Study Of Thailand, Singapore And Malaysia, Globalization and Health 2011, Vol 7:12, REİSMAN, David, 2010, Health Tourism: Social Welfare Through International Trade, UK: Edward Elgar Publishing Limited ROSS, Kim, 2001, Health Tourism: An Overview, HSMAI Marketing Review SAĞLIK TURİZMİ DERNEĞİ, 2012, Sağlık Turizmi Rehberi, İstanbul:Healthcare Tour SOYAK, Aklan, 2005, Türkiye ye Yönelik Yabancı Turizmin İktisadi Etkileri, Akdeniz ve Ege Bölgeleri Üzerine Bir Araştırma, İstanbul:Derin Yayınları 103

118 SUR, Haydar, 2006, Dünyada Sağlık Hizmetlerinin Geçmişi ve Gelişimi, Marmara Üniversitesi Sağlık Eğitim Fakültesi, İstanbul TENGİLİMOĞLU, Dilaver, 2005, Sağlık Turizmi Tedavi Amaçlı Turizm ve Termal Turizmde Sorunlar ve Çözüm Önerileri, Hastane Dergisi, Sayı 34, Mayıs-Haziran 2005 (92) TURNER, Leigh, 2007, First World Health Care at Third World Prices, Globalization, Bioethics and Medical Tourism, BioSocieties (2007), 2, WOODMAN, Josaf, 2009, Patient Beyond Borders, Turkey Edition, China: Healthy Travel Media YALÇIN, Pınar, 2006, Türkiye de Sağlık Turizminde Alt Yapı Oluşturulma Gereği ve Sağlık Kurumlarına Yönelik Bir Araştırma, Gazi Üniversitesi, İşletme Anabilim Dalı, Hastane İşletmeciliği Bilim Dalı, Yükseklisans Tezi, Ankara YILDIRIM, Hasan, Hüseyin & ALTINKAYA, Ümran, 2006, Türkiye nin Sağlık Turizmi Potansiyeli ve Güçlükler, YILDIZ, Zafer, 2011, Turizm Sektörünün Gelişimi ve İstihdam üzerindeki Etkisi, Süleyman Demirel Universitesi Vizyoner Dergisi, Y.2011, C.3, S.5. s T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI, Türkiye Turizm Stratejisi 2023 ve Eylem 2023.html, T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI, Termal Turizm Master Planı, Planı ( ), html, T.C. BAŞBAKANLIK, YATIRIM DESTEK VE TANITIM AJANSI, 2010, Türkiye Sağlık Sektörü Raporu, Ankara 104

119 T.C. BAŞBAKANLIK, YATIRIM DESTEK VE TANITIM AJANSI, 2010, Türkiye Turizm Sektörü Raporu, Ankara T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI, Stratejik Planı , Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI, 2010, Medikal Turizm Araştırması, Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı T.C. SAĞLIK BAKANLIĞI, 2008, AB Komisyonu Tarafından Hazırlanan Sınır Ötesi Sağlık Hizmetlerinde Hastaların Haklarının Uygulanmasına İlişkin Direktif Önerisi, Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı TUIK, TUROFED, 2011, Turizm Raporu, Sayı 4, Mart

120 ÖZET Bu tez kapsamında sağlık turizminin türlerinden birisi olan medikal turizmin Türkiye de gelişmesine yönelik Türkiye Turizm Stratejisi 2023 de belirlenen temel hedeflere paralel ve Devlet Planlama Teşkilatı tarafından 2006 yılında hazırlanan Kamu İdareleri için Stratejik Planlama Kılavuzu nda belirtilen hususlar dikkate alınarak stratejik planlama çalışması yapılmıştır. Çalışma kapsamında sağlık turizmi ve medikal turizme ilişkin temel unsurlar ele alınmış; dünyada medikal turizm potansiyeli arz ve talep eden bazı ülkeler incelenmiştir. Türkiye medikal turizm potansiyelinin belirlenmesi açısından gelen medikal turist sayısının geldikleri illere, branşlara ve ülkelere göre dağılımı incelenmiş; Türkiye de medikal turizm sunumunda yer alan aktörler ilgili yasalar çerçevesinde değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar kapsamında Türkiye de medikal turizme yön verecek temel ilke ve politikalar, orta ve uzun vadeli hedef ve öncelikler, bunlara ulaşmak için Kültür ve Turizm Bakanlığı görev, yetki ve sorumlulukları kapsamında yapılması gerekenler tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Turizm Sağlığı, Turistin Sağlığı, Sağlık Turizmi, Medikal Turizm, Sağlık Sigorta Sistemleri, Medikal Seyahat Acentaları ve Aracı Kurumlar, Sağlık Serbest Bölgesi, Sağlık Turizmi Merkezi, Sağlık Kampusü 106

121 ABSTRACT In this thesis, medical tourism strategic plan is prepared by taking into account the basic objectives defined in Turkey Tourism Strategy 2023 and the basic principles defined by the Strategic Planning Guidance for the Public Administrations. In the scope of the study the main elements of health tourism and medical tourism is defined and the supply and demand side of the world medical tourism potential in examined. To define the existing potential of Turkish medical tourism, the number of medical tourist arrivals in accordance to the origin, the branches of the treatment and to the destination is determined. Then the duties, powers and the responsibilities of the actors taking part in medical tourism provision are defined in the framework of laws and regulations. Regarding the results of the analysis, the medium and long term goals and priorities, the basic principles and policies for the development of the medical tourism are identified within the scope of the tasks, powers, responsibilities of the Ministry of Culture and Tourism. Keywords: Tourism Health, Tourist Health, Health Tourism, Medical Tourism, Social Insurance Systems, Medical Travel Agents and Agencies, Health Care Free Trade Zone, Health Tourism Center, Health Campus 107

122 ÖZGEÇMİŞ Nuray TOPUZ, tarihinde Ankara da doğdu yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi Şehir ve Bölge Planlama bölümünü kazandı ve 2005 yılında aynı fakülteden mezun oldu yılında Orta Doğu Teknik Üniversitesi Uluslararası İlişkiler yüksek lisans programına başladı ve 2010 yılında bu programı bitirdi den bu yana Kültür ve Turizm Bakanlığı Yatırım ve İşletmeler Genel Müdürlüğünde uzman yardımcısı olarak görev yapmaktadır. Nuray TOPUZ iyi derecede İngilizce bilmektedir. Temel ilgi alanları uluslararası örgütler, Türkiye AB entegrasyonu, mekansal tasarım ve coğrafi bilgi sistemleridir. 108