DIŞ TİCARETİN FİNANSMANI VE TEŞVİKİ

Transkript

1 T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2514 AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1485 DIŞ TİCARETİN FİNANSMANI VE TEŞVİKİ Yazarlar Yrd.Doç.Dr. Fatih TEMİZEL (Ünite 1, 2) Yrd.Doç.Dr. İlkay ÖNER BADURLAR (Ünite 3, 7) Yrd.Doç.Dr. Hasan BAKIR (Ünite 4, 6) Prof.Dr. Nüvit OKTAY (Ünite 5) Öğr.Gör.Dr. Levent YAZICIOĞLU (Ünite 8) Editör Yrd.Doç.Dr. Çetin POLAT ANADOLU ÜNİVERSİTESİ i

2 Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir. Uzaktan Öğretim tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır. İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz. Copyright 2012 by Anadolu University All rights reserved No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University. UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör Doç.Dr. Müjgan Bozkaya Genel Koordinatör Yardımcısı Doç.Dr. Hasan Çalışkan Öğretim Tasarımcıları Yrd.Doç.Dr. Seçil Banar Öğr.Gör.Dr. Mediha Tezcan Grafik Tasarım Yönetmenleri Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur Kitap Koordinasyon Birimi Uzm. Nermin Özgür Kapak Düzeni Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Grafiker Gülşah Yılmaz Dizgi Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Dış Ticaretin Finansmanı ve Teşviki ISBN Baskı Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde adet basılmıştır. ESKİŞEHİR, Temmuz 2013 ii

3 İçindekiler Önsöz... iv 1. İhracatın Finansmanında Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredileri-I 2 2. İhracatın Finansmanında Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredileri-II Eximbank Kredileri İthalatın Finansmanı Dış Ticaretin Finansmanında Bazı Uluslararası Kuruluşlar Dış Ticarette Finansal Kiralama, Faktöring, Forfaiting ve Riskten Korunma Dış Ticaretin Teşvikinde Mali Araçlar Türkiye de İhracatta Devlet Yardımları 170 iii

4 Önsöz Günümüz dünya ekonomisinin en önemli sorunlarından birisi az gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerin kalkınması sorunudur. Başta Birleşmiş Milletler, Dünya Bankası, Uluslararası Para Fonu, Dünya Ticaret Örgütü olmak üzere çoğu mali ve ekonomik uluslararası kuruluşun amaçlarının başında kalkınmanın sağlanması gelmektedir. Kalkınmanın sağlanması ve sürekli hale getirilmesi ise doğrudan ekonomik güce bağlıdır. Ülkelerin kalkınmalarında, yeterli alt-yapı olanakları (eğitim, sağlık, iletişim, ulaşım gibi ), üretimin arttırılması için gerekli hammadde, yarı mamul madde, yatırım malı (makine teçhizat) ithalatı, zaman zaman üretilen mal ve hizmetlerin satılması ile ilgili bir takım faaliyetler için finansman ihtiyacı (ulusal para ve uluslararası para cinsinden) oldukça önemlidir. Bu kitap kapsamında kalkınmanın önemli dinamiklerinden biri olan dış ticaretin finansmanı ve teşviki ile ilgili konular ele alınmıştır. Konuların ele alınmasında teori ve uygulamalara ayrıntılı olarak yer verilmiştir. Bazı konularda ise kitabın amacına uygun ve öğrencilerimizin kafalarını karıştırmayacak şekilde net bilgiler verilmeye çabalanmıştır. Türkiye de dış ticaretin teşviki ile ilgili ünitelerde ise mevzuattaki ve uygulamadaki gelişmeler açıklanmaya çalışılmıştır. Kitap oluşturulurken mümkün olduğunca sade bir dil kullanılmaya ve böylece kitabın anlaşılırlığı kolaylaştırılmaya çabalanmıştır. Mevzuatla ilgili bölümler ise öğrencilerimizin daha kolay anlayabilmesi açısından sadeleştirilmiştir. Editörlüğünü yapmış olduğum bu kitabın ortaya çıkarılmasında yazar olarak büyük emek harcayan çok kıymetli hocalarıma, hem kendi hem de öğrencilerimiz adına minnettarlığımı bildirmeyi bir borç bilirim. Bu kitabın başta Açıköğretim öğrencileri olmak üzere, bu kitaptan faydalanacak tüm okuyuculara gerek iş hayatlarında gerekse bilgilenmelerinde faydalı olmasını diliyor ve tüm öğrencilerimize derslerinde, sınavlarında ve mezun olduktan sonra da iş hayatlarında başarılar diliyorum. Editör Yrd.Doç.Dr. Çetin POLAT iv

5

6 1 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; İhracatın finansmanını tanımlayıp sınıflandırabilecek, İhracatın finansmanında Merkez Bankasının rolünü açıklayabilecek, Akreditifi tanımlayabilecek, Akreditif türlerini sıralayabilecek, Halk Bankası nın ihracatın finansmanındaki özgün katkılarını açıklayabilecek, bilgi ve becerilere sahip olabileceksiniz. Anahtar Kavramlar İhracatın Finansmanı Merkez Bankası Ticari Banka Kredileri Akreditif Kabul/Aval Kredisi Halkbank Kredileri Kırmızı Şartlı Akreditif Karşılıklı Akreditif Prefinansman Dış Ticaret İçindekiler Giriş İhracat Reeskont Kredisi Akreditif Prefinansman Kredileri Kabul/Aval Kredileri İştira ve İskonto Kredisi Özel İhracat Reeskont Kredisi Halk Bankası Kredileri 2

7 İhracatın Finansmanında Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredileri-I GİRİŞ Modern zamanların ekonomik sisteminde uluslararası ticarette üretim konusu rekabetin gerçekleştiği alan olmaktan çıkmıştır. Rekabet artık fiyat, hizmet kalitesi ve finansman alanında yaşanmaktadır. Standartları belirlenmiş olan bir malı en uygun maliyet ve müşteriyi tatmin edecek bir sunum ile doğru finansman modellerini kullanarak sunabilenler öne çıkmaktadır. Bu gerçek nedeniyle ihracatı teşvik etmek isteyen ülkelerde finansal organizasyonlar bu ihtiyacı karşılamak üzere yeniden gözden geçirilmektedir. Her ülke kendi girişimcisinin elini güçlendirmeye çalışmaktadır. Bu amaçla finansal olanakları artırmak üzere atılan her adım büyük önem taşımaktadır. Eşit koşullarda daha elverişli finansman imkanı sunan girişimcinin ihracat şansı daha yüksek olmaktadır. Bir ülkede ihracatın teşvik edilebilmesi için ihracatçılara ucuz ve uzun vadeli fon sağlanması gerekmektedir. İhracatta rekabeti belirleyen üç temel faktör bulunmaktadır. Rekabeti şekillendiren bu faktörler fiyat, hizmet kalitesi ve finansmandan oluşmaktadır. Bu nedenle ihracatın finansmanı diğer ülke ihracatçılarıyla rekabet açısından önemli bir rol oynamaktadır. Türkiye'de ikinci Boğaz Köprüsü ihalesini, birinci köprüyü yapma avantajı olan İngiliz firmasına karşı, Japon firmasının kazanmasında Japon firmasının devlet destekli daha iyi kredi sunması etkili olmuştur. Diğer koşullar eşit olduğunda finansman kaynaklarının kalitesi dış ticarette belirleyici olmaktadır. Dünya da ihracatı finanse eden başlıca kuruluşlar ticari bankalar, merkez bankaları ve ihracat bankaları gibi özel finans kurumlarıdır. Türkiye de de ticari bankalarla birlikte Eximbank ve kalkınma bankası ihracatı finanse eden kurumlar olarak faaliyet göstermektedir. Bu ünitede Türkiye de ihracatın finansmanında kullanılan Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredilerinin birinci bölümü ele alınacaktır. Bu kapsamda ihracatın finansmanında, ihracatçının veya ihracatçının sevkiyat yapacağı alıcının sevk öncesi veya sonrası dönemde kredi ve-veya sigorta ürünleri ile desteklenmesi işi gerçekleştirilmektedir. OECD ye göre ihracatın finansmanı kredi, sigorta ve garanti uygulamaları ile ödeme kolaylığı sağlanmasıdır. Başka bir tanıma göre de, ihraç edilecek malın temin edilmesi ya da üretimi ile satış bedelinin tahsili arasındaki dönemin finanse edilmesi ihracatın finansmanı olarak tanımlanmaktadır. İhracatın finansmanı; Finansmanın vadesine göre; İhracatın hangi evrede olduğuna göre; Finansmanın temin edildiği kaynağa göre olmak üzere üç grupta incelenebilmektedir. Finansmanın Vadesine Göre İhracatın Finansmanı: İhracat kredileri, vade açısından, kısa, orta ve uzun vadeli olarak sınıflandırılabilir. Özellikle kısa vadeli ihracat kredileri, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkeler açısından büyük bir önem taşımaktadır. Bu sonuçta gelişmekte olan ülkelerin ihraç ettikleri malların, kısa vadeli kredilere uygun yapısı etkili olmaktadır. Ülkeler geliştikçe ihraç ettikleri mallar farklılaştığından, orta ve uzun vadeli finansman da önem kazanmaktadır. Makine ve teçhizat gibi mallar 1-5 yıl vadeli kredilerle ihraç edilirken, anahtar teslimi projeler ve bitmiş sanayi fabrikalarının ihracatı ise, genellikle 5 yıldan daha uzun vadeli kredilerle gerçekleştirilmektedir. 3

8 İhracatın Hangi Evrede Olduğuna Göre İhracatın Finansmanı: İhracatçının mal ve hizmetleri sevk etmeden önce veya sonra, ihracat işlemi ile ilgili gereksinim duyduğu fonların sağlanması da ihracat finansmanı kapsamında değerlendirilmektedir. Yükleme öncesi finansman, ihracatçının işletme sermayesi gereksinimi nedeniyle, yükleme sonrası finansman ise uluslararası rekabet ve alıcının kredi talebiyle ortaya çıkmaktadır. Finansmanın Temin Edildiği Kaynağa Göre İhracatın Finansmanı: Bazı kaynaklarda, ihracat kredi kurumlarının yapılanmasına göre bir ayırım yapıldığı görülmektedir. Bu ayırıma göre, ihracat kredi kurumları ihracata sigorta ve garanti desteği sağlayan kuruluşlar ile ihracat kredisi sağlayan kuruluşlar olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. İhracatın finansmanına ilişkin olarak yapılan ve üç temel başlıktan oluşan, finansmanın vadesine göre; ihracatın hangi evrede olduğuna göre ve finansmanın temin edildiği kaynağa göre şeklindeki sınıflandırma içinde, uygulamada en yaygın olarak kullanılan grup kaynak temelli ihracat finansmanıdır. Ticari bankaların düşük faizli, sabit oranlı ve uzun vadeli ihracat kredileri sağlamaları, genellikle kârlı bir işlem değildir. Bu nedenle, ticari bankalar tarafından kullandırılan kredilere Merkez Bankaları veya İhracat Bankaları tarafından destek sağlanmaktadır. Bu ünitede İhracatın Finansmanı kapsamında ele alınacak Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredileri şöyle sıralanabilir: İhracat Reeskont Kredisi Akreditif Prefinansman Kredileri Kabul / Aval Kredileri İştira ve İskonto Kredisi Özel İhracat Reeskont Kredisi Halk Bankası Kredileri İhracat Reeskont Kredisi İhracatın finansmanı girişimci açısından ne tür katkı sağlayacaktır? Ticari bankaların düşük faizli, sabit oranlı ve uzun vadeli ihracat kredisi sağlamaları genellikle kazançlı bir işlem değildir. Bu nedenle ticari bankalar tarafından kullandırılan kredilere merkez bankaları destek sağlamaktadır. Merkez bankaları, özel bankaların açtıkları krediler için önemli bir reeskont kredisi kaynağı durumuna gelmiştir. Reeskont uygulaması ile özel bankaların sağladıkları ihracat kredilerine merkez bankası tarafından iskonto olanağı kazandırılmaktadır. İhracat reeskont kredisi, ihracatı teşvik kararı ve bu karara ilişkin tebliğ hükümlerine göre, ihracatçının vergi, resim ve harç istisnasından yararlandırılmasıdır. Bu kredinin kullandırılması için, herhangi bir merciden belge alınmasına gerek yoktur. Kredi süresi, akreditif süresi ile sınırlı olmak üzere en çok 120 gün olmaktadır. İhracat reeskont kredisi, vadeleri bu süre ile uyumlu senetler karşılığında kullandırılmaktadır. Krediye uygulanacak reeskont faiz oranı, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından resmi gazetede yayınlanmaktadır. Bu kredi türü, daha önce ihracat yapmış, ihracat belgesi veya ruhsatnamesi sahibi işletmelere, ihracı yasaklanan malların dışında kalan Türk menşeli bütün malların hiçbir belge aranmaksızın, serbest dövizle kesin olarak ihracı taahhüdü karşılığı kullandırılmak üzere bankalara tahsis edilen bir kredidir. Bu krediler, vergi, resim ve harç istisnasından yararlanmaktadır. İhracatın finansmanında merkez bankasının katılımına ihtiyaç duyulmasının temel gerekçesi nedir? 4

9 Akreditif Ekonomik ve ticari ilişkilerin uluslararası boyuta taşınması, kişiler ve devletler açısından dış ticarette ödeme yöntemleri kavramını geliştirmiştir. Uluslararası ticarette, alıcı ile satıcı arasındaki ilişki çoğunlukla satış sözleşmesidir. Satış sözleşmesinde, satıcı teslim borcunu, alıcı ise malın bedelini ödeme borcunu karşılıklı olarak üstlenmektedir. Satıcı, malını sattığı anda bedelini almak, alıcı ise bedeli ödediği anda satın aldığı mala kavuşmak istemektedir. Satış sözleşmesinin uluslararası nitelikte olması, coğrafi yapılanma ve diğer faktörler, tarafların yükümlülüklerini aynı anda yerine getirmelerini güçleştirebilmektedir. Bu durum ise taraflar açısından risk oluşturmaktadır. Akreditif işlemi alıcı ve satıcının tedirginliklerini ortadan kaldırarak bu konudaki risklerin yönetilebilmesini olanaklı kılmaktadır. Alıcı, sipariş ettiği malın belirtilen sürede ve istediği kalitede eline geçmesini istemektedir. Mal bedelini de malı teslim aldıktan sonra ödemeyi tercih etmektedir. Satıcı ise, mal bedelinin ödeneceğinden emin olmak, hatta bazı durumlarda malın üretiminden önce bedelinin garanti edilmesini istemektedir. Bu çıkar çatışması akreditif sistemini ortaya çıkarmakta ve yaygınlaştırmaktadır. Akreditif sistemi, alıcı ve satıcıya ek olarak bankaların itibarları da devreye sokmak suretiyle çözüm getirmektedir. Uluslararası bankacılıkta belgeli krediler olarak anılan akreditif, uluslararası ticarette mal bedellerinin ödenmesi konusunda geliştirilmiş özel bir finansman tekniği olarak karşımıza çıkmaktadır. Akreditif işleminde birbirinden farklı üç sözleşme vardır; İthalatçı ile ihracatçı arasında yapılan bir satış sözleşmesi, Akreditifin açılması için ithalatçı ile amir banka arasında akreditif açtırma teklif mektubu kullanılarak düzenlenen bir sözleşme, İthalatçı ile ihracatçı arasında alım-satımı kararlaştırılan malla ilgili ödemeye ilişkin sözleşmedir. Akreditif, özellikle ikinci dünya savaşı sonrasında bir bankacılık faaliyeti olarak gelişmiştir. Akreditif kelime anlamı olarak, itibar göstermek, tasdik etmek anlamlarına gelen accredites kelimesinden gelmektedir. Birbirini iyi tanımayan alıcı ve satıcı için güven unsuru oluşturan bir banka taahhüdü olarak da tanımlanmaktadır. Akreditif hem ihracatçıyı, hem de ithalatçıyı koruyan bir işlemdir. İhracatçı, malları akreditif şartlarına uygun olarak sevk ettiğinde, mal bedelini tahsil edeceğinden emin olurken ithalatçı, sevkiyatın yapılmış olduğunu ve akreditif şartlarına uygun mal gönderildiğini gösteren belgeleri ihracatçı tarafından bankaya sunulmadan önce ödeme yapılmayacağından emin olabilmektedir. Akreditif bu özelliği nedeniyle uluslararası ticarette geniş bir alanda ödeme ve garanti aracı olarak kullanılmaktadır. Akreditif İşlemlerinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar Akreditif işlemine taraf olarak ihracatçı ve ithalatçıların dikkate alması gereken hususlar bulunmaktadır. Bunların bir bölümüne aşağıdaki listede yer verilmektedir. Bu maddelerde belirtilen konulara özen gösterildiğinde akreditif işleminden beklenen faydanın en üst düzeyde elde edilebileceğini belirtmek yanlış olmayacaktır. Buna göre akreditif işlemleri; İthalatçı ile ihracatçı arasında sözleşme yapıldığı zaman, ihracatçının tam olarak ithalatçı tarafından ne tür belgeler istendiğini bilmesi gerekmektedir. Daha sonra ihracatçı akreditif koşullarını yerine getirebilmek için akreditif vadesinin yeterli olduğundan emin olmalıdır. İhracatçı, ithalatçı ile olan tüm işlemlerinde adının ve adresinin doğru bir şekilde yazıldığından emin olmalıdır. Akreditif ihracatçıya ihbar edilmediğinde ihracatçı akreditifte ve sunacağı belgelerde isminin doğru olup olmadığını kontrol etmelidir. Alıcının kısmi sevkiyatı kabul edip etmediği konusu ihracatçı tarafından anlaşılır olmalıdır. Kısmi sevkiyat kabul ediliyorsa teslim tarihinde bir problem çıksa bile bu durum akreditifin geçerliliğini etkilemeyecektir. İhracatçının sözleşme tamamlanmadan önce, malları nasıl yükleyeceğini bilmesi gerekmektedir. Genellikle yüklemelerde aktarma işlemi yapılabilmektedir. Bazen önceden geminin aktarma yapıp yapmayacağını bilmek mümkün olmayabilmektedir. Bu gibi durumlar için akreditifin aktarma işlemine izin vermesi faydalı görülmektedir. 5

10 Akreditifte malların gönderildiği nokta ve gönderme tarihi ihracatçı ile ithalatçının akreditif koşulları üzerinde anlaştıkları gibi olmalıdır. İhracatçı, ithalatçının hangi belgeleri istediği konusunda emin olmalıdır. İstenilen belgelere göre malları yüklemeye hazırlarken ekstra maliyetler ve gecikmeler olabilmektedir. İhracatçı akreditif kendisine ihbar edildiği zaman tüm detayları kontrol etmelidir. Aynı zamanda istenilen belgelerin hazırlanabilmesi için yeterli zamanın olup olmadığının ihracatçı tarafından kontrol edilmesi gerekmektedir. Yukarıda belirtilen koşullar yerine getirilerek uygulandığında ithalatçı ve ihracatçıya büyük faydalar sağlamaktadır. Akreditifin dünya ticaretinde çok yaygın bir kullanıma sahip olmasının nedenleri ihracatçı ve ithalatçı açısından ayrı ayrı ve daha açık biçimde aşağıda ifade edilmiştir. İhracatçı Açısından: Bir bankanın ödeme güvencesine sahip olunmaktadır. Teyitli akreditiflerde ek olarak ikinci bir bankanın güvencesine kavuşulabilir. Alıcının ülkesindeki politik risk, güvenceden dolayı en alt düzeye inmektedir. Akreditif bağlantısı gösterilerek ihracat kredisi alınabilmektedir. Yeni pazarlara girerek satışlar artırılabilmektedir. İthalatçı Açısından: Alıcı akreditif koşullarını yerine getirmeyen satıcıya ödeme yapılmayacağına ilişkin güvenceye sahip olmaktadır. Bankalar alıcı adına akreditif koşullarının yerine getirilip getirilmediğini incelemektedir. En son yükleme tarihinin saptanabilmesi, alıcıya malları zamanında elde edebilme olanağı sağlamaktadır. Mallarını güvence olarak göstererek pazarlama sürecinde çeşitli kaynaklardan borç bulunabilmektedir. Bir finansman tekniği özü itibariyle son derece yeterli olmakla birlikte küçük değişiklikler ile farklı beklentileri de karşılayabilir. Akreditif bu konuda iyi bir örnek oluşturmaktadır. Bir teknik pek çok farklı gereksinimi karşılayabilmektedir. Akreditif, uluslararası işlemlerde kısaca L/C - Letter of Credit olarak adlandırılmaktadır. İhraç edilen malların bedellerinin ödenmesi konusunda belirli şartların yerine getirilmesinden sonra ödemenin yapılacağına ilişkin bir çeşit teminattır. Asıl olarak akreditif, bir kredi aracı değil, ödeme aracıdır. İthalatçının ülkesindeki bir banka, ihracatçının ülkesindeki bir banka aracılığıyla belirli bir parayı ihracatçıya, istenilen belgeyi önceden saptanan süre içinde ibraz etmesi koşuluyla ödemeyi taahhüt etmektedir. Şartlı bir ödeme taahhüdü şeklinde de tanımlanabilir. İthalatçı (amir), kendi bankasından (amir banka) ihracatçı (lehdar) lehine bir akreditif açmasını ve ihracatçının ülkesindeki bir muhabir banka aracılığıyla haberdar edilmesini istemektedir. İhracatçı gerekli belgeleri doğru, eksiksiz, kurallara uygun ve kredinin geçerlilik süresi içinde bankasına sunduğunda ödeme yapılmaktadır. Bu açıklamalar ışığında akreditif; istenen koşulların gerçekleşmesi şartına bağlı olarak verilen bir banka taahhüdü olarak tanımlanabilir. Diğer bir ifade ile Akreditif; alıcının talep ve talimatlarına dayanarak bir bankanın, belli bir paraya kadar, belirli bir vadede ve belirli belgeler karşılığında ve öngörülen şartların yerine getirilmesi kaydıyla satıcıya ödeme yapılacağını, satıcı tarafından keşide edilen poliçeleri kabul ve iştira edeceğini, satıcıya karşı yazılı olarak taahhüt etmesidir. Alıcının bankası bu taahhüdü doğrudan satıcıya verebileceği gibi satıcı lehine, satıcının bankasına da verebilmektedir. Akreditif bankacılık açısından değerlendirildiğinde bir kredi değildir. Banka sadece ödeme konusunda bir hizmet gerçekleştirmektedir. Bunun karşılığında da komisyon geliri elde etmektedir. Amir ile Lehdar arasındaki ilişki satış, hizmet veya sair bir çeşit sözleşmenin düzenlenmesini gerektirebilir. Taraflar 6

11 ödemenin akreditif yoluyla yapılmasını da kararlaştırabilir. Akreditif ilişkisi ise dayandığı asıl sözleşmeden tamamen bağımsız bir ödeme yöntemidir. Akreditifin kendisi kural olarak ne alıcıya ve ne de satıcıya bir banka kredisi sağlamaktadır. Akreditif yükümlülüğü sadece belgelerin incelenmesine dayanmaktadır. Mallarla ilgisi bulunmamaktadır. Dış görünüşleri itibarıyla akreditif koşullarına uygun belgeler karşılığında banka akreditif bedelini ödemek zorundadır. Akreditifin Açılması: Akreditifli ödeme sisteminin temel dayanağı ithalatçı ve ihracatçı arasındaki para alışverişinde köprü görevi gören bankalardır. Bir bankanın yazılı olarak yükümlülük üstlenerek ödeme işleminde aracılık etmesi gerekmektedir. Bu da akreditifin açılması anlamına gelmektedir. Ödemenin Yapılması İçin Gerekli Koşullar: İthalatçı ve ihracatçı arasında yapılan satış sözleşmesinde yer alan koşulların hepsi ödemenin yapılabilmesi için gerekli koşulları oluşturmaktadır. Bunlar çoğunlukla ticarete konu malların kalitesiyle ilgili teknik özellikleri, belli bir birim cinsinden miktarı, birim fiyatı, teslim şekli, paket ağırlığı, nakliyesi, ödeme şekli gibi maddeleri içermektedir. Bu işlemlerin yerine getirildiğini doğrulayan fatura, kalite kontrol belgesi, konşimento, menşe şahadetnamesi gibi belgelerin ihracatçı tarafından bankaya sunulması gerekmektedir. Akreditifin Tarafları: Bir akreditif işleminde genel olarak Amir, Akreditif Bankası ve Lehdar olmak üzere en az üçlü bir ilişki söz konusudur. Bununla birlikte farklı işlevleri yerine getirmek üzere görevlendirilen ve bu işlevlerine göre adlandırılan çeşitli bankalar akreditife aracılık yapabilir. Akreditifli İşlemlerde Bankalar: Akreditif işlemlerinde genellikle ilgili iki banka bulunmaktadır. Bunlar amir banka ve muhabir bankadır. Ancak bazı durumlarda ihracatçı açılan kredinin kendisine yakın bulduğu üçüncü bir banka tarafından veya muhabir banka tarafından garanti edilmesini ister ve bu banka teyit eden banka olarak adlandırılır. Diğer taraftan, ihracatçıya akreditifin geldiğini ihbar eden ve "ihbar bankası" olarak adlandırılan bir banka olabilmektedir. Ancak bu çoğunlukla muhabir banka olmaktadır. Amir Banka / Açan Banka: İthalatçının bankasıdır. Akreditifi bu banka açmaktadır. İhracatçı, akreditif vadesi içinde istenilen koşulları yerine getirirse ödeme yapmakla yükümlüdür. Amir banka ödemeyi ihracatçıya dönüş (rücu) hakkı olmaksızın yapar. İthalatçının isteği üzerine henüz akreditif açılmadan ihracatçıya veya muhabirine "ön bilgi" verebilir. Bazı ülkelerde akreditif doğrudan ihracatçıya iletilebilmektedir. İhbar Bankası: Akreditifin açıldığını ihracatçıya ileten bankadır. Akreditifi ihbar etmeye karar verdiğinde, ihbar ettiği akreditifin gerçek olup olmadığını kontrol etmeye özen gösterir. Akreditifi ihbar etmemeyi tercih ederse Amir Bankaya bu konuda gecikmeksizin bilgi verir. Akreditifte, ihracatçıya karşı ödeme konusunda herhangi bir yükümlülüğü yoktur. Bir anlamda postane görevini üstlenmektedir. Teyit Bankası: Amir banka dışındaki bir banka akreditife kendi yükümlülüğünü ekleyebilir. Bu banka çoğunlukla ihbar bankası olmaktadır. Teyit, amir bankanın yükümlülüklerini yerine getireceğine ilişkin olarak bir diğer bankanın kesin taahhüdünü ortaya koymasıdır. Teyit eden bankanın birinci derecede sorumluluğu vardır. Akreditif koşulları yerine getirilmişse, teyit bankası; a. İhracatçıya dönüş hakkı olmaksızın ödeme yapar. b. Poliçeleri kabul eder. c. İhracatçıya dönüş olmaksızın poliçenin müzakere işlemini gerçekleştirir. (Devir ve ciro = poliçenin satın alınması) 7

12 Sorumluluğu amir bankanın sorumluluğu kadar önemlidir. Akreditif koşullarına karşı gelinirse ihracatçı hem amir bankaya hem de teyit bankasına karşı tavır koyabilir. Teyit bankası kendisini birinci derecede sorumlu konuma getiren bu hizmet karşılığında komisyon almaktadır. Akreditif Kullanım Süreci Bu bölüme kadar tanımı, gelişimi, avantajları, işlemin tarafları açıklanan akreditif tekniğinin kullanımı sırasında gerçekleştirilen işlemlere ilişkin bir listeye aşağıda yer verilmiştir. Akreditif işlemleri başlığını taşıyan bu listedeki maddeler yardımıyla, ihracatın finansmanında akreditif kullanımı bir süreç olarak anlatılmaktadır. Akreditif İşlemleri: 1. Alıcı ile satıcı arasında ödemenin akreditifle yapılacağını belirten bir satış sözleşmesi yapılır. 2. İthalatçı, bankasına ihracatçı (lehdar) lehine akreditif açması için talimat verir. 3. Amir Banka genellikle satıcının bulunduğu ülkedeki bir bankayla akreditifi ihbar ya da teyit etmesi için anlaşır. 4. Muhabir ya da teyit eden banka akreditifin açıldığını ihracatçıya bildirir. 5. İhracatçı, akreditifin açıldığını öğrenir öğrenmez belirtilen zaman içinde malları sevk etmek durumundadır. 6. İhracatçı, sevkiyatı yaptığını kanıtlayan belgeleri kredinin açıldığı bankaya gönderir. 7. Muhabir Banka, gönderilen belgeleri kredi koşullarıyla karşılaştırdıktan sonra gönderilen belgeler kredi şartlarına uygunsa kredide belirtilen şartlara göre ödemede bulunur veya müzakerede bulunarak devreder ya da ciro eder. 8. Muhabir ya da teyit eden banka belgeleri amir bankaya gönderir. 9. Amir banka gönderilen belgelerin kredi şartlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol eder. Gönderilen belgeleri yeterli bulursa; 10. İhracatçı tarafından belgeler direkt olarak ona gönderilmişse ödemeyi İhracatçı ya da onun için kullanılabilir fon tutan muhabir bankaya yapar. 11. Teyit eden bankaya ya da satıcıya ödemede bulunan veya poliçesini kabul eden muhabir bankaya geri ödemede bulunur. 12. Amir banka tarafından belgelerin akreditife uygunluğu tespit edildikten sonra akreditif miktarının ödenmesi için belgeler ithalatçıya sunulur. 13. İthalatçı, nakliye belgelerini malların teslimatını yapacak olan taşıyıcıya gönderir. Akreditif Türleri Akreditif esas olarak bir ödeme tekniği olmasına karşılık ihtiyaçlara paralel olarak finansman tekniği olarak da kullanılır olmuştur. Biraz da bu dönüşüm sonrası farklı beklentilere cevap verebilmek üzere çok sayıda akreditif türü ortaya çıkmıştır. Bu ünitede akreditif türlerinden Kırmızı Şartlı Akreditif Kredisi, Yeşil Şartlı Akreditif Kredisi, Devredilebilir Akreditif, Karşılıklı Akreditif ve Akreditif Kredisi hakkında bilgi verilecektir. Kırmızı Şartlı Akreditif Kredisi Bazı durumlarda ithalatçı firmalar, ihracatçılarına sevkiyatın yapılmasından önce peşin ödeme yapmak istemektedir. Bir başka deyişle ithalatçı açmış olduğu akreditifin tamamını veya bir bölümünü peşinen ihracatçıya kullandırabilmektedir. Bu durumda ithalatçı bankasından ihracatçı lehine kırmızı şartlı bir akreditif açması talebinde bulunmaktadır. Bütün akreditif türlerinde akreditifin kullanılması, malların sevk ve belgenin bankaya teslim edilmesine bağlı olduğu halde kırmızı şartlı akreditif sevk ve belgelerin ibrazına gerek kalmaksızın ödeme yapmaya imkan vermektedir. Geçmişte mektup formatında düzenlenen bu tip akreditiflerde peşin olarak ödenecek tutar dikkat çekmesi için kırmızı mürekkep ile yazıldığından 8

13 bu tip akreditifler Kırmızı Şartlı olarak anılmaktadır. Günümüzde aynı deyim çok sık olmamakla beraber peşin ödemeye imkan veren akreditifler için kullanılmaktadır. Kırmızı Şartlı Akreditif, lehdarın istenilen belgeleri ibraz etmesi halinde ona ödemede bulunulmasını öngören genel akreditif prensibinin bir istisnasını oluşturmaktadır. Kırmızı şartlı akreditif türü, akreditif bedelinin tamamının veya bir kısmının akreditifte istenilen belgelerin ibrazından önce satıcıya avans niteliğinde ödenmesidir. Böylelikle akreditif lehdarının malları üretmesi veya sevk etmesi için finansmana ihtiyaç duyduğu durumlarda akreditif şartlarına uygun belgelerin ibrazını gerçekleştirmeden akreditiften yararlanması mümkün olabilmektedir. Lehdarın malları üretmesi veya sevk etmesi için paraya ihtiyacı olduğu durumlarda, belgeleri ibraz etmeden akreditif tutarının bir kısmı veya tamamının peşin ödenmesini öngören bu tür akreditifte alıcı satıcıya bir ön finansman imkanı tanımaktadır. Satıcıya bir tür prefinansman sağlanmaktadır. Lehdarın uygun belgeleri ibrazından sonra kendisine ödenen meblağ akreditif tutarından düşülmektedir. Belgelerin ibrazından önce lehdara ödeme yapıldığından, akreditif amiri açısından bir risk oluşmaktadır. Akreditif lehdarının söz konusu sevkiyatı gerçekleştirmemesi veya sevkiyatı gerçekleştirmiş olmasına karşın önceden alıcıdan almış olduğu ön ödemeyi akreditif amirine iade etmemesi sadece alıcının riskidir. Bu yüzden tarafların birbirini iyi tanıması gerekmektedir. Yeşil Şartlı Akreditif Kredisi Yeşil Şartlı Akreditif Kredisinde Lehdar, malı daha göndermeden peşin tahsilat imkanına kavuşmaktadır. Malların hazırlanan bölümünü ya bir umumi mağazaya ya da üçüncü bir şahsın ambarına teslim ederek teslim makbuzunu bankaya ibraz ettiği anda Lehdara ödeme yapılmaktadır. Akreditifi açan banka lehine, akreditifin kullanıcısı tarafından bir teminat mektubu verilmemişse akreditifleri açtıran firmalar büyük risklere girmektedir. Bu riskler Yeşil Şartlı Akreditifler ile en aza indirilebilmektedir. Yeşil Şartlı akreditif de, ihracatçının malları sevk etmesinden önce akreditiften tahsilat yapılmasına olanak tanımaktadır. Ancak bu peşin ödemeler, ambar firması tarafından düzenlenen ve depolanan malların değerini belirten ve malların mülkiyetini bankaya devreden ambar teslim makbuzları ile garanti altına alınmaktadır. Devredilebilir Akreditif Devredilebilir Akreditif, lehdarın ödemeyi yapacak olan bankadan akreditifin tamamını veya bir kısmını üçüncü bir şahsa devretmesini talep edebileceği akreditif türüdür. Amir banka tarafından Akreditif metninde devredilebilir olduğunun açıkça belirtilmiş olması gereklidir. Aksi belirtilmedikçe devredilebilir akreditif sadece bir kez devredilebilir. Devredilebilir akreditiflere genellikle ilk lehdarın malın üreticisi değil komisyoncusu olduğu durumlarda başvurulmaktadır. Gayri kabili rücu akreditifler devredilebilir olarak açılabilmektedir. Akreditifi devir alan ikinci lehdar akreditifi tekrar bir başkasına devredemez. Gelen akreditif üçüncü lehdara devir edilemez ama bölünebilir. Devredilebilir akreditifler bir uluslararası alım-satım işleminde ihracatçının aynı zamanda üretici olmayıp alım-satım işlemine aracılık eden aracı konumunda olduğu durumlarda kullanılmaktadır. İhracat işlemine aracılık eden firmalar düşük kar marjları ile işlem yapan ve genellikle yapılmakta olan dış ticaret işlemlerine yetecek kadar sermayeye sahip olmayan, komisyon üzerinden çalışan kuruluşlardır. Transfer edilebilir veya diğer ismi ile devredilebilir akreditifler, aracı ihracatçıların (birinci lehtar) kendi lehlerine açılmış olan akreditifleri malları temin edecekleri kuruluş veya kuruluşlara (ikinci lehtar) devretmelerine olanak sağlamaktadır. Devredilebilir akreditifler ile ilgili bazı özel durumlar aşağıdaki maddelerde belirtilmektedir: Bankalar açıkça onaylamadıkları sürece bir akreditifi devretmek zorunda değildir. Bir akreditifin Devredilebilir olabilmesi için özellikle bunu belirten bir ibare taşıması gerekmektedir. Akreditifin devir masrafları aksine hüküm yoksa birinci lehdar tarafından karşılanmak zorundadır. 9

14 Kısmi yüklemeye izin veren akreditifler birden fazla ikinci lehtara devredilebilir. Devredilmiş olan bir akreditif aksine bir hüküm akreditif metnine eklenmemiş ise tekrar devredilemez. Devredilen akreditif asıl akreditifin şartlarını belirli maddeler hariç aynen taşımak zorundadır. Birinci lehtar akreditif tutarı, vadesi vb. bazı özelliklerin tutarlarında azaltmaya gidebilir. İlk akreditifin lehdarı ikinci akreditifin amiri olarak belirlendiği durumlarda oluşur. İlk akreditif tutarından ikincisi ödenir. Şekil 1.1: Devredilebilir Akreditif İşleyişi Kaynak: Devredilebilir akreditifler taşıdıkları devir koşullarına göre tamamen veya kısmen devredildikleri gibi, kısımlar halinde birden fazla kişilere devredilebilmesi de mümkündür. Söz konusu akreditifler sadece bir kez devredilebilir, ikinci bir devir söz konusu olamaz. Bir başka ifade ile ilk lehdar bu akreditifi bir veya birden fazla lehdara devredebilir ancak kendisine devir yapılan lehdar bunu ikinci bir devirle bir başka lehdara devredemez. Devredilebilir akreditif lehdarı tarafından üçüncü bir şahsa devredilebilen akreditiftir. Aslında karşılıklı akreditifle aynı amaca hizmet eder. Devir işleminin ilk akreditif talimatındaki esas ve koşulları taşıması gerekir. Yalnız ikinci akreditifte akreditif tutarının ve malların birim fiyatının azaltılması, akreditif vadesi, belgeleri ibraz süresi ve en son sevk tarihinin kısaltılması ve sigorta yüzdesinin ise arttırılması mümkündür. Devredilebilir akreditifle karıştırılabilen fakat ondan tamamen farklı bir uygulama olan akreditif alacağının devri konusuna da değinmek gerekir. Devredilebilir akreditifte akreditifle ilgili bütün haklar, akreditif alacağının devrinde ise sadece alacak devri söz konusudur. Karşılıklı Akreditif Lehine akreditif açılan ihracatçı, malların alımını farklı kanallardan yapıyorsa kullanılması gereken akreditif tipidir. İthalatçının açtığı akreditif kredi garantisi olarak gösterilip malın satın alındığı üretici ya da tedarikçi adına yeni bir akreditif açılmaktadır. Karşılıklı akreditifin işlerlik kazanabilmesi alım ve satım akreditiflerinin aynı banka nezdinde yapılması ile mümkündür. Üreticinin malı yükleyip belgeyi ibrazından sonra satış akreditifinin ihracatçıya düşen kar payı ayrılıp, bakiye üreticiye ödenmektedir. Satış bedeli de ithalatçı bankasından tahsil edilmektedir. Bu konuda dikkat edilmesi gereken en önemli 10

15 nokta satış akreditifinin yükleme ve kullanma vadeleri kesinlikle alış akreditifinden daha uzun tutulmalıdır. Ödeme vadelerine ise yeni bir finansman ihtiyacı doğmaması açısından dikkat edilmeli, satış akreditifinin önceden tahsil edilebilmesine özen gösterilmelidir. Bu akreditif daha çok transit ticarette kullanılmaktadır. Satıcı, kendi lehine açılmış bulunan bir akreditif çerçevesinde temin edeceği malları başka bir ülkede bulunan asıl satıcıdan alarak akreditif amirine gönderebilir. Orijinal akreditifin lehtarı tarafından asıl satıcı lehine açılan bu akreditife karşılıklı akreditif adı verilmektedir. Karşılıklı akreditif ve orijinal akreditif birbirinden tamamen bağımsız iki ayrı akreditif olup aynı iş ilişkisinin birer parçasıdır. Bu akreditif türü özellikle transit ticaret uygulamasında aracı-ihracatçıyı kendi fonlarını en düşük seviyede kullanarak sevkiyat öncesi aşamayı finanse etmesini sağlar. Transit ticarette aracı firma hem ithalatçı hem de ihracatçı durumundadır. Aracı firma satış yapacağı ülkede lehine açılmış bulunan akreditifi teminat göstererek kendisinin ithalat yapacağı ülke (firma) lehine bir akreditif açabilir. İşte bu ikincisine karşılık gösterilmek suretiyle açıldığı için karşılıklı akreditif adı verilmektedir. Burada ihracat akreditifi ile karşılıklı akreditife konu olan belgelerin çok az farklılıklarla aynı olması gerekir. Bunu aracı firmanın bankası hem amir hem de muhabir banka olması sebebiyle sağlama olanağına sahiptir. Söz konusu banka genellikle aynı zamanda teyit bankası da olacağından, büyük sorumluluk üstlenmektedir. O nedenle karşılıklı akreditif, bankalar tarafından riski yüksek olduğu için komisyonu da yüksek olmasına rağmen sınırlı biçimde uygulanmaktadır. Akreditif Kredisi Akreditif Kredisi ile banka, akreditif yoluyla ithalat yapan müşteriye ithalatın gerçekleşmesi için gerekli finansman olanağını sağlamaktadır. İthalatçı, bankasına başvurarak ithal edeceği malların proforma faturasını ve diğer gerekli belgeleri vermektedir. Banka ithalatçı ile anlaşarak akreditif teminatını ve ithalat için açılacak akreditifi nasıl finanse edeceğini belirlemektedir. Banka gerekli teminatı Merkez Bankasına yatırarak döviz transferinin Merkez Bankasınca yapılmasını beklemektedir. Döviz Transferi gerçekleştiğinde banka transferrin. karşılığını Merkez Bankasına yatırmaktadır. Banka bu amaçla Merkez Bankasına yatırılacak akreditif tutarının belirli bir miktarını yatırarak müşterisine bu miktarda bir kredi açar ki bu kredi türü akreditif kredisi olarak tanımlanmaktadır. Akreditif kredisi olarak Merkez Bankasına yatırılan miktar ithal edilen mal yurda gelince malın gümrüklerden çekilebilmesi için alıcı tarafından bankaya ödenir ve ithalatın fiilen gerçekleşmesi için gerekli belgeler bankadan alınır. Buna karşın uygulamada genellikle banka söz konusu krediyi tamamen tahsil edemez. Alıcı belgeleri bankadan çekerken yine bankadan kredi almaya çalışır. Böylece akreditif kredisi genellikle senet karşılığı krediye dönüşmektedir. Akreditifli ödeme şeklinde ihracatçı sevk belgelerini bankaya teslim ederek hemen mal bedelini tahsil edebilmektedir. Malların sevk edilmesi alıcı ülkeye ulaşması ve alıcının mal bedellerini göndermesi aşamalarında geçecek süre zarfında alıcının finansal kaybı olmayacaktır. nedir? Tüm akreditif işlemlerinde özellikle dikkat edilmesi gereken işlem Prefinansman Kredileri Prefinansman Kredileri, ihracat, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı faaliyetlerle ilgili mal ve hizmet alımlarının finansmanında kullanılmak üzere firmaların kendileri tarafından yurt dışındaki alıcıdan veya uluslararası finans kuruluşlarından döviz ya da efektif olarak sağladıkları ve Türkiye'deki bankalar aracılığıyla kullanabildikleri kredilerdir. Yurt dışından kaynak bulabilen tüm firmalar bu krediden yararlanabilmektedir. Vadesi ve faizi kullanım sırasında belirlenmekte ve vade sonuna kadar değişmez nitelikte olmaktadır. Kredinin anapara, faiz ve masrafları ise ihracat bedelleri, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı faaliyetlerden sağlanan bedellerle ödenmektedir. Anapara ve faiz tahsilatı vade sonunda yapılmaktadır. 11

16 Kabul / Aval Kredileri Kabul kredili belge karşılığı ödemede vadesinde ödemeyi garanti altına almak için satıcı, alıcı (muhatap) tarafı iyi tanımadığı veya ilk kez iş yaptığı durumlarda alıcının bankası tarafından garanti verilmesini (aval) isteyebilir. Aval bir çeşit kefalet olup, aval veren kişi mali belgenin (poliçe, senet, vb.) ödemesini garanti etmiş olmaktadır. Poliçelere aval ''avalize edilmiştir'' ibaresi ön yüzüne yazılarak imzalanmak suretiyle yapılmaktadır. Poliçelerin ön yüzüne, keşideci ve muhatap imzalarının dışında atılan her imza aval niteliğindedir. İthalatçının poliçeyi kabulü ''ticari kabul'', bankanın poliçeyi kabul ya da avali ''banka kabulü'' olarak nitelendirilmektedir. Bankanın kabul veya aval verebilmesi için alıcı/borçlu için mutlaka kredi tahsisi gerekmektedir. Kabul kredisi de esas itibariyle bir ithalat kredisi niteliği taşımakta, ancak bu tür işlemlerde ayrıca ihracatçı tarafından ithalatçı üzerine çekilen bir poliçe söz konusu olmaktadır. İhracatçı ve ithalatçının anlaşmasına göre mal bedeli, yüklemeden 3 ay, 6 ay, 9 ay vb. sürelerden sonra ödenebilir. Bu durumda ihracatçı, kararlaştırılan vadede mal bedelinin ödeneceğini belirten bir poliçe düzenleyerek kabul etmesi için ithalatçıya göndermektedir. Satıcı çoğu durumda mal bedelinin ödenmesini garanti altına almak için ithalatçının bankasının poliçeyi kabul etmesini ister. Poliçenin banka tarafından kabul edilmesi halinde, banka poliçe tutarını poliçe vadesinde ihracatçının bankasına ödemeyi taahhüt etmektedir. Poliçenin ithalatçı tarafından kabul edilerek aval verilmesi de mümkündür. Banka tarafından poliçe kabul edilerek veya aval verilerek poliçe üzerine imza atıldığı an ithalatçı lehine bir gayri nakdi kredi açılmış olmaktadır. İştira ve İskonto Kredisi İştira ve İskonto Kredisi, senet portföyü yüksek hacimli olan ve nakit döngüsü yoğun firmalarda kısa vadeli nakit ihtiyaçlarının giderilmesinde kolaylık ve esneklik sağlamaktadır. Bu kredi ticari işlemlerden doğmuş olan ve henüz vadesi gelmemiş ticari senetlerin nakde dönüşmesini sağlayan kredi türüdür. Kredi kullandırılmasına neden olan kıymetli bir evrak söz konusudur. Buradaki kullandırma şekli bir anlamda bir menkul değerin banka tarafından satın alınarak karşılığında nakit ödenmesidir. İşlemin içinde kıymetli evrak bulunmaktadır. Evraka dair ödeme normalde faiz anaparadan düşüldükten sonra yapılır. Dolayısıyla söz konusu evrakların (çek/senet) ortalama vadesi bunların tahsil kabiliyeti, tahsil edilememe durumunda belgeleri bankaya veren tarafa rücu edilme durumu ve doğal olarak faizin peşinen tahsil edilmesi konularına özen gösterilmelidir. Belge karşılığı ödeme şeklinde; ihracat poliçelerinin görüldüğünde ödemeli ise banka tarafından satın alınması iştira veya ihracat poliçelerinin vadeli ödemeli ise banka tarafından iskonto edilerek bakiyenin ihracatçıya ödenmesi şeklinde ihracatçıya sağlanan kredilere iştira veya iskonto kredileri adı verilmektedir. Bankalar bu tür kredileri kullandırırken; ihracatçının finansal durumuna, ithalatçının finansal durumu yanı sıra ithalatçının ülkesinin ticari ve politik durumuna, ayrıca miktarın fazla olması durumunda malların gönderildiği ülkenin riskine göre ihracat kredi sigortası desteğine ihtiyaç duyabilmektedir. Özel İhracat Reeskont Kredisi Özel İhracat Reeskont Kredisi, ihracat faaliyetleriyle ilgili sevk öncesi ve sonrası finansman ihtiyacının karşılanması amacıyla, Türkiye İhracat Kredi Bankası aracılığıyla, ihracat performansı bazında dönüşümlü olarak kullandırılan bir kredidir. Halk Bankası Kredileri Halk Bankası tarafından küçük ve orta ölçekli işletmeler (KOBİ) için ihracat kredileri verilmektedir. Bu krediler Türk Lirası ve Dolar olarak verilmektedir. Kredilerin vadesi maksimum 9 ay olup söz konusu kredileri kullanacak olan işletmelerin personel sayılarının kişi arasında olması gerekmektedir. Bu krediler için uygun bir örnek KOBİ İhracatı Destekleme Kredisi dir. Bu kredinin özellikleri aşağıda detaylı olarak verilmiştir. 12

17 Kobi İhracatı Destekleme Kredisi Krediden Yararlanacaklar: İmalat Sanayinin çeşitli sektörlerinde faaliyet gösteren, arasında çalışanı olan, ürettiği malları ihraç eden veya ihracat kayıtlı satış yapan, Kambiyo Mevzuatına göre döviz kredisi kullanma ehliyetine sahip olan ve KOSGEB ce (Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeleri Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı) desteklenen KOBİ ler yararlanabilmektedir. Kredi ile ilgili uygulama esasları şu şekilde sıralanabilir: Kredinin Kullandırılışı: Kredi firmaların uluslararası düzeyde rekabet edebilmeleri, ihracata yönelmeleri ve istidam yaratmalarını sağlamak amacıyla işletme kredisi olarak kullandırılabilmektedir. Teminat: Şahıs kefaleti, ipotek, ticari işletme rehni, vadeli mevduat ve DTH (Döviz Tevdiat Hesabı) rehni, hazine bonosu rehni, banka teminat mektubu vb. teminatlarla kullandırılabilmektedir. Teminat oluşturulmaması durumunda Kredi Garanti Fonu' nun kefaleti kabul edilebilmektedir. Limit : USD Vade : 6 Ay BSMV (Banka Sigorta Muamele Vergisi) : Yok (Kambiyo Mevzuatı çerçevesinde) KKDF (Kaynak Kullanımı Destekleme Fonu) : Yok (Kambiyo Mevzuatı çerçevesinde) Halkbank ın ihracat sektörü destek paketinde de ihracat yapan veya yapmayı planlayan KOBİ lere özel kredi imkanları bulunmaktadır. Yurt dışı veya Yurt içi fuarlara katılacak işletmelere fuar katılım kredisi, ISO Kalite ve CE belgesi almak isteyen işletmelere sertifika kredisi, uygun ödeme koşulları ve vadeler ile döviz kredileri Halk Bankası nın ihracat yapmak isteyen işletmelere sunduğu bu özel pakette yer almaktadır. Bu krediler için uygun bir örnek ISO 9000 Kalite Standartları ve CE Kredisi dir. Bu kredinin özellikleri aşağıda detaylı olarak verilmiştir. ISO 9000 Kalite Standartları ve CE Kredisi Krediden yararlanacaklar Avrupa'daki işletmelerle rekabet edebilecek kalite güvencesinde mal ve hizmet üretiminde bulunduğunu gösteren, ISO 9000 Kalite Standartları Servisinden birisine (ISO9001,ISO9002, ISO9003..) veya Avrupa Pazarlarında belirli ürün gruplarının serbest dolaşımı için endüstriyel ürün pasaportuna (CE işaretine) sahip olmak isteyen KOBİ ve Büyük Ölçekli Sanayi İşletmeleri yararlanabilmektedir. Kredinin Kullandırılışı: TSE (Türk Standartları Enstitüsü) ya da aynı hizmeti veren yurtdışı kuruluşların Türkiye temsilciliklerinden alınacak ISO 9000 Kalite Standartları Belgesini veya CE işaretini temin amacıyla yapılacak harcamaların finansmanı için kullandırılmaktadır. ISO 9000 Kalite Standartları belgesinin veya CE işaretinin kullanımı için yapılan harcama belgelerinin kredi vadesi sonuna kadar ibraz şartı aranmaktadır. Teminat: İpotek, kefalet, ticari işletme rehni, Banka Teminat Mektubu, DTH Rehni, Vadeli Vadesiz Mevduat Rehni ve diğer teminat türlerinden bir veya birkaçı oluşturabilmektedir. Krediye karşılık sadece gayrimenkul ipoteği alınacaksa ipotek, kredinin %100 fazlasıyla tesis edilmelidir. Teminatı olmayan KOBİ işletmeleri için Kredi Garanti Fonu'ndan da teminat oluşturulabilecektir. Limit: Kredinin azami limiti 10 Bin dir. Birden fazla ISO9000 Kalite Standartları Belgesi temini halinde her belge için veya birden fazla ürün çeşidine sahip firmaların bu ürünlere yönelik CE işaretini temin amacıyla yapacakları harcamalar için aynı miktarda kredi değerlendirmeye alınabilmektedir. Bir ürün için hem ISO9000 Kalite Standartları Belgesi hem de CE işareti kullanılabileceğinden bu ürün için belirlenen limitler dahilinde her iki kredi talebinde de bulunulabilmektedir. Vade: 2 YIL BSMV: KOBİ ler için yok. Büyük Ölçekli İşletmeler için %5 13

18 KKDF: Yok Komisyon: Yok Halkbank tarafından ihracatın finansmanı kapsamında sunulan diğer hizmetler arasında Döviz Kredisi, Finansal Destek Kredisi ile bankanın İhracat Sektörü Destek Paketi ile birlikte yararlanabilecek diğer kredi ve ürünler de yer almaktadır. Döviz Kredisi olarak ihracata konu olan ürünlerin hazırlığı aşamasında gereken finansman için 6 ay vadeli, değişken faizli, rotatif ödemeli döviz kredisi uygun faiz oranları ile Halkbank tan kullanılabilmektedir. İhracata konu olan yatırımların finansmanında ise Türk Lirası ya da döviz olarak, geri ödemelerde esnek şartlara sahip Finansal Destek Kredisi Halk Bank tan kullanabilmektedir. Halk Bank Finansal Destek Kredisi ile İhracatçılara aşağıdaki imkanlar da sunulmaktadır: Yatırım ve işletme kredisi ile 1 yıl geri ödemesiz dönem olmak üzere 5 yıla kadar vade imkanı, Nakit akışına göre aylık eşit taksitli ve 3 ya da 6 ayda bir taksitli geri ödeme imkanı, Hem Türk Lirası hem de yabancı para (EUR veya USD) olarak kredi kullanabilme imkanı, Halkbank KOBİ tanımına giren firmalara sağlanan BSMV muafiyeti ile maliyetleri aşağı çekebilme imkanı, Halkbank tarafından ihracatçılara yönelik olarak sunulan özel finansman olanakları, hem özel sektörün verimlilik anlayışı hem de kamunun teşvik edici ve geliştirici anlayışına uygunluk gösteren bir yapı sergilemektedir. Halk Bankası tarafından ihracatın finansmanı için sunulan hizmetlerin hangi ayırıcı özelliği bulunmaktadır? Halkbank ayrıca Türkiye de hiç bir bankada olmayan Dünya Bankası, Avrupa Yatırım Bankası, Fransız Kalkınma Ajansı gibi yurt dışı kaynaklı krediler de kullandırabilmektedir. Buna göre Halkbank aracılığı kullanılabilen yurtdışı kaynaklı krediler sırasıyla şunlardır: 1. Avrupa Yatırım Bankası (AYB) Global Kredileri: Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin Yatırım Kredisi ihtiyaçlarının finansmanı amacıyla AYB den sağlanan Global IV kredi programı tamamlanmış olup, tarihinde imzalanmış olan Global V kredi programının işlerliği devam etmektedir. Toplam EURO olan kredi kaynağı ile; 500 kişiden az işçi çalıştıran ve bilanço net sabit kıymet tutarı 75 Milyon EURO dan az olan, İmalat sanayi başta olmak üzere, turizm, sağlık, eğitim, çevre koruma, altyapı, bilgi ve iletişim teknolojileri gibi alanlarda faaliyet gösteren KOBİ lerin projeleri finanse edilmektedir. Kullandırılabilecek kredi tutarı toplam proje yatırım tutarının %50 si ile sınırlı olup, minimum maksimum EURO olmaktadır. Kredi firmalara AYB den borçlanma maliyeti olan 6 aylık EURIBOR + AYB Spreadi üzerine ilave edilecek Banka komisyonu ile, 2 yılı ödemesiz olmak üzere 7 yıl vadeli kullandırılmaktadır. 2. Fransız Kalkınma Ajansı (FKA) KOBİ Kredisi: Fransız Kalkınma Ajansı (FKA) ile Halkbank arasında KOBİ lerin Yatırım ve/veya İşletme Sermayesi ihtiyaçlarının finansmanı amacıyla EURO tutarlı orta-uzun vadeli yeni bir ürün geliştirilmektedir. Kredinin üst limiti EURO olup krediden özel sektör yatırımları öncelikli olmak üzere; Yıllık cirosu EURO nun, çalışan sayısı 250 kişinin altında olan, Türkiye deki çevre mevzuatı ile uyumlu faaliyet gösteren, KOBİ ler yararlanabilecektir. 14

19 Kredi, firmalara EURO cinsinden EURIBOR endeksli olarak kullandırılacaktır. Yatırım kredilerinde 2 yılı ödemesiz dönem olmak üzere 6 yıl, işletme kredilerinde 1 yılı ödemesiz 4 yıl vadeli kullandırılması öngörülmektedir. Kredinin %30 luk kısmı Kalkınmada Öncelikli illere kullandırılacaktır. 3. Dünya Bankası (DB) KOBİ Kredisi: Dünya Bankası ile Halkbank arasında KOBİ lerin Yatırım ve/veya İşletme Sermayesi ihtiyaçlarının finansmanı amacıyla EURO tutarlı orta uzun vadeli yeni bir ürün geliştirilmektedir. Kredinin üst limiti EURO olup, Krediden; Sermayesinin %50 sinden fazlası özel sektöre ait olan, Yıllık cirosu USD nin, çalışan sayısı 250 kişinin altında olan, Samsun, Amasya, Çorum, Yozgat, Kayseri, Kahramanmaraş, Osmaniye ve Hatay dahil olmak üzere bu illerin doğusunda kalan illerde faaliyet gösteren, Gerek mevcut tesisleri gerekse projeleri Türkiye deki çevre mevzuatı ile uyumlu olan KOBİ ler yararlanabilecektir. Kredinin EURO bazında EURIBOR a endeksli kullanılma imkanı yanı sıra, türünden kullanma imkanı da olabilecektir. 4. Teşvik Belgeli KOBİ Kredisi: Krediden Yararlanacaklar: 50 ile 250 işçi çalıştıran orta ölçekli, 10 ile 49 işçi çalıştıran küçük ölçekli, 1 ile 9 işçi çalıştıran mikro ölçekli, kanuni defter kayıtlarında arsa ve bina, hariç, makine-teçhizat, tesis, taşıt araç ve gereçleri, döşeme ve demirbaşları toplamı net 950 Bin'yi aşmayan K.Ö.Y'de (Kalkınmada Öncelikli Yöreler) %20, diğer yörelerde %30 olmak üzere yatırımı gerçekleştirebilecek öz kaynağa sahip işletmeler yararlanabilir. Kredi Kullandırılışı: Mikro, Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelerin makine-teçhizat ile hammadde alımlarına yönelik olarak kullandırılabilmekte ve fatura karşılığında, makine-teçhizat ile hammadde temin edilen firmaya ödenmektedir. Satın alınacak makina ve teçhizat ile hammadde tutarı en çok 950 Bin olabilecektir. Teminat: Teminat projedir. Ayrıca makina rehni, gayrimenkul ipoteği, şahıs kefaleti, ticari işletme, mevduat, DTH rehni, banka teminat mektubu, hazine bonosu, KGF (Kredi Garanti Fonu) gibi teminatlar firmanın mali bünyesi dikkate alınarak istenebilir. Limit: Öngörülen yatırım kredisi miktarı 475 Bin 'yi geçemez. Sabit yatırım tutarının %20'sine kadar işletme kredisi tahsis edilebilir. Bu tutar 190 Bin'yi geçemez. 75 Bin'ye kadar yalnız işletme kredisi verilebilir. Vade: Yatırım Kredilerinde:1 yılı ödemesiz 4 yıl İşletme Kredilerinde: 2 yıl 5. Orta ve Uzun Vadeli AYB Döviz Kredisi: Krediden yararlanacaklar: Orta ve Uzun Vadeli AYB Döviz Kredisi, özel sektörde; imalat, tarıma dayalı sanayi, turizm sektöründe faaliyet gösteren (komple yeni yatırımlar hariç) ve ihracat yapan/yapacak olan veya döviz kazancı olan/olabilecek, döviz kredisini ödeyebilecek performansa sahip olduğu tespit edilen işletmelerin yatırım ve/veya işletme sermayesi ihtiyacının finansmanı amacıyla ihracat taahhüdüne bağlı olmaksızın kullandırılacaktır. Kredinin Kullandırılışı: Kredi üretim için gerekli ham ve yardımcı maddeler ile diğer işletme giderleri için işletme kredisi ve/veya projeye bağlı olarak yurtiçinden veya yurtdışından yeni makine, tesis ve teçhizat alımı için yatırım kredisi olarak kullandırılacaktır. Teminat: Halk Bankası na, kredi kullandırımındaki usul ve esasları çerçevesinde belirlemiş olduğu teminat türleri bu kredi için de geçerlidir. Teminat olarak ipotek alınması durumunda, kredi tutarının %20 fazlası ile döviz (EURO) üzerinden ipotek alınacaktır. Limit: EURO 15

20 Vade: Yatırım Kredisi: Azami ilk 1 yılı ödemesiz 6 yıl İşletme Kredisi: Azami ilk 1 yılı ödemesiz 4 yıl BSMV: Var KKDF: Yok Öz Kaynak Katkısı: Tek başına yatırım veya yatırım ve işletme kredisinin birlikte kullandırılması durumunda, proje tutarının %50 si firma öz kaynağından karşılanacaktır. Tek başına işletme kredisi kullandırılması durumunda ise, öz kaynak katkı payı aranmayacaktır. 6. Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası (AKKB) Proje Kredisi: Krediden yararlanacaklar: Özel sektörde yer alan, imalat, tarıma dayalı sanayi, yenilenebilir enerji, turizm sektörü ve bu sektörlerle ilgili hizmet sektöründe faaliyet gösteren, net sabit yatırım tutarı EURO ya eşdeğer Türk Lirası na kadar olan, çalıştırdığı işçi sayısı en fazla 500 olan, KOBİ niteliği taşımayan bir firmanın, kredi talebinde bulunan KOBİ firmasına sermaye payı 1/3 ten küçük olan, projenin toplam sabit yatırım tutarı (işletme sermayesi, faiz, KDV ve diğer finansal masraflar hariç) asgari EURO, azami EURO olan, imalatçı, imalatçı ihracatçı, aracı ihracatçı ile ihracat yapan imalatçı ve döviz kazancı olan veya olabilecek, döviz kredisini ödeyebilecek performansa sahip olduğu tespit edilen, konusunda bilgili, tecrübeli yönetici kadroya sahip bulunan, Türkiye deki çevre mevzuatına uygun şekilde faaliyette bulunan veya bulunacak olan, şartları aranacaktır. Kredinin Kullandırılışı: Yurtiçinden veya yurtdışından makine, tesis ve teçhizat harcamaları, Hibe edilmemiş olması koşuluyla arazi ve arsa temini için satın alma bedeli üzerinden yapılan harcamaları, arazi ve arsa düzenleme çalışmaları için yapılan harcamaları, bina yapım harcamaları, alt-yapı harcamaları (kanalizasyon, su ve elektrik temini, haberleşme, arıtma tesisleri vb.), araştırma ve fizibilite harcamaları (teknik, ekonomik, ticari, mühendislik vb.) ile teknik mali proje kontrol ve denetim masrafları (toplam proje tutarının %5 ini geçmemek ve belgelenmek şartıyla), için sadece yatırım kredisi olarak kullandırılacaktır. Teminat: Halk Bankası nın kredi kullandırımındaki usul ve esasları çerçevesinde belirlemiş olduğu teminat türleri bu kredi için de geçerlidir. Teminat olarak ipotek alınması durumunda kredi tutarının %20 fazlası ile döviz (EURO) üzerinden ipotek alınacaktır. Limit Alt Limit: EURO Üst Limit: EURO Vade: 2 yılı ödemesiz 7 yıl Faiz: Krediye EURIBOR oranı ( tarihi itibarı ile 6 aylık EURIBOR faiz oranı % 1,59) esas alınarak Halk Bankası na bildirilen faiz oranına, AKKB tarafından bildirilen yıllık marj ve %3 puan banka komisyonu eklenerek bulunacak faiz oranı uygulanacaktır.(örneğin: toplam maliyet = dir.) Faiz oranları değişkendir. BSMV: Var KKDF: Yok Öz Kaynak Katkısı: Projenin toplam sabit yatırım tutarının (işletme sermayesi, faiz, KDV ve diğer finansal masraflar hariç) azami %50 si kredi ile finanse edilebilecektir. Kalan %50 lik kısım ise öz kaynaklarla karşılanacaktır. 7. Avrupa Yatırım Bankası (AYB) Sanayi Sektörü Global IV Kredisi: Krediden yararlanacaklar: Özel sektörde yer alan, imalat, tarıma dayalı sanayi, turizm sektörü, eğitim, sağlık sektörü ve bu sektörlerle ilgili hizmet sektöründe faaliyet gösteren, AYB nin belirlediği KOBİ büyüklük kriterleri içinde yer alan projenin toplam sabit yatırım tutarı asgari EURO, azami EURO olan, imalatçı, imalatçı ihracatçı, aracı ihracatçı ile ihracat yapan imalatçı ve döviz kazancı olan veya olabilecek, döviz kredisini ödeyebilecek performansa sahip olduğu tespit edilen, konusunda bilgili, tecrübeli yönetici kadroya sahip bulunan, Türkiye deki çevre mevzuatına uygun şekilde faaliyette bulunan veya bulunacak olan işletmeler krediden yararlanabilir. 16

21 Kredinin Kullandırılışı: Kredi ile projenin ekonomik amaçlarının gerçekleştirilmesi için gerekli olan; her türlü sabit kıymet (arsa, bina, makine, teçhizat, tesis, araçlar vb.) harcaması, yatırım dönemi faizleri ve proje kapsamında ortaya çıkabilecek işletme sermayesi ihtiyacı (sabit yatırım tutarının %20 sini geçmemesi kaydıyla azami 3 aylık ham ve yardımcı madde ihtiyacı dikkate alınacaktır) karşılanabilecektir. Teminat: Halk Bankası nın kredi kullandırımındaki usul ve esasları çerçevesinde belirlemiş olduğu teminat türleri bu kredi için de geçerlidir. Teminat olarak ipotek alınması durumunda, kredi tutarının %50 fazlası ile döviz (EURO) üzerinden ipotek alınacaktır. Limit Alt Limit: EURO Üst Limit: EURO Vade: 2 yılı ödemesiz 7 yıl Faiz: Krediye EURIBOR oranı esas alınarak Halk Bankası na bildirilen faiz oranına, AYB tarafından bildirilen marj (%0,40) ve %3 puan Banka komisyonu eklenmek suretiyle bulunacak faiz oranı uygulanacaktır (Şu an için toplam maliyet %5,5 civarındadır). Faiz oranı değişken olup faiz tahakkuk dönemleri öncesinde Halk Bankası Genel Müdürlüğü nce şubelerine duyurulacaktır. BSMV: Var KKDF: Yok Öz kaynak: Katkısı Projenin toplam yatırım tutarının azami %50 si kredi ile finanse edilebilecektir. Kalan %50 lik kısım ise öz kaynaklarla karşılanacaktır. 17

22 Özet Üretimin miktar ve kalite ile ilgili sorunlarına küresel ölçekte çözüm bulunması ile birlikte uluslararası ticarette üretim konusu rekabetin gerçekleştiği alan olmaktan çıkmıştır. Rekabet artık fiyat, hizmet kalitesi ve finansman alanında yaşanmaktadır. Standartları belirlenmiş olan bir malı en uygun maliyet ve müşteriyi tatmin edecek bir sunum ile doğru finansman modellerini kullanarak sunabilenler öne çıkmaktadır. Bu nedenle ihracatını teşvik etmek isteyen ülkelerde finansal teşvikler bu ihtiyacı karşılamak üzere yeniden gözden geçirilmektedir. Her ülke kendi girişimcisini güçlendirmeye çalışmaktadır. Bu amaçla finansal olanakları artırmak üzere atılan her adım büyük önem taşımaktadır. Eşit koşullarda daha elverişli finansman imkanı sunan girişimcinin ihracat şansı çok daha yüksektir. İhracatın teşvik edilebilmesi için ihracatçılara ucuz ve uzun vadeli fon sağlanması gerekmektedir. Dünya da ihracatı finanse eden başlıca kuruluşlar ticari bankalar, merkez bankaları ve ihracat bankaları gibi özel finans kurumlardır. Ülkemizde de ticari bankalarla birlikte Eximbank ve kalkınma bankası ihracatımızı finanse eden kurumlar olarak faaliyet göstermektedir. Bu kapsamda ihracatın finansmanında, ihracatçının veya ihracatçının sevkiyat yapacağı alıcının sevk öncesi veya sonrası dönemde kredi ve-veya sigorta ürünleri ile desteklenmesi faaliyeti gerçekleştirilmektedir. OECD ye göre ihracatın finansmanı kredi, sigorta ve garanti uygulamaları ile ödeme kolaylığı sağlanmasıdır. Bir başka tanıma göre de, ihraç edilecek malın temin edilmesi ya da üretimi ile satış bedelinin tahsil edilmesi arasındaki dönemin finanse edilmesi ihracatın finansmanı olarak ifade edilmektedir. İhracatın finansmanı; Ticari bankaların düşük faizli, sabit oranlı ve uzun vadeli ihracat kredileri sağlamaları genellikle kârlı bir işlem değildir. Bu nedenle, ticari bankalar tarafından kullandırılan kredilere Merkez Bankaları veya İhracat Bankaları tarafından destek sağlanmaktadır. İhracatın Finansmanı kapsamında yer alan Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredileri şöyle sıralanabilir: İhracat Reeskont Kredisi Akreditif Prefinansman Kredileri Kabul / Aval Kredileri İştira ve İskonto Kredisi Özel İhracat Reeskont Kredisi Halk Bankası Kredileri Halk Bankası tarafından küçük ve orta ölçekli işletmeler için ihracat kredileri verilmektedir. Bu krediler Türk Lirası ve Dolar olarak verilmektedir. Kredilerin vadesi maksimum 9 ay olup söz konusu kredileri kullanacak olan işletmelerin personel sayılarının kişi arasında olması gerekmektedir. Bu krediler için uygun bir örnek KOBİ İhracatı Destekleme Kredisi dir. Halk Bankası ayrıca Türkiye de hiç bir bankada olmayan Dünya Bankası, Avrupa Yatırım Bankası, Fransız Kalkınma Ajansı gibi yurt dışı kaynaklı kredileri de kullandırmaktadır. Halkbank tarafından ihracatın finansmanı kapsamında sunulan diğer hizmetler arasında Döviz Kredisi, Finansal Destek Kredisi ve bankanın İhracat Sektörü Destek Paketi ile birlikte yararlanabilecek diğer kredi ve ürünler de yer almaktadır. Finansmanın vadesine göre; İhracatın hangi evrede olduğuna göre; Finansmanın temin edildiği kaynağa göre olmak üzere üç grupta incelenebilmektedir. 18

23 Kendimizi Sınayalım 1. İhracatın finansmanını kredi, sigorta ve garanti uygulamaları ile ödeme kolaylığı sağlanması şeklinde tanımlayan organizasyon aşağıdakilerden hangisidir? a. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü - OECD b. Uluslararası Para Fonu - IMF c. Avrupa Merkez Bankası ECB d. Federal Rezerv Bankası - FED e. Dünya Bankası - WB 2. Bir akreditif işleminde genellikle bulunan taraf sayısı aşağıdakilerden hangisidir? a. 1 b. 2 c. 3 d. 4 e Aşağıdakilerden hangisi bir akreditif işleminde yer alan taraflardandır? a. Spekülatör b. Manipülatör c. Gelir Ortaklığı Senedi d. Lehdar e. Sendikasyon 4. Aşağıdakilerden hangisi Akreditifi açan bankadır? a. Kalkınma Bankası b. Yatırım Bankası c. Takas Bankası d. Teyit Bankası e. Amir Banka 5. Aşağıdakilerden hangisi akreditifin açıldığını ihracatçıya iletmektedir? a. Kalkınma Bankası b. Yatırım Bankası c. İhbar Bankası d. Teyit Bankası e. Amir Banka Aşağıdakilerden hangisi lehdarın ödemeyi yapacak olan bankadan akreditifin tamamını veya bir kısmını üçüncü bir şahsa devretmesini talep edebileceği akreditif türüdür? a. Devredilebilir Akreditif b. Karşılıklı Akreditif c. Kırmızı Şartlı Akreditif d. Yeşil Şartlı Akreditif e. Prefinansman Kredisi 7. İhracatçı, malların alımını farklı kanallardan yapıyorsa kullanılması gereken akreditif türü aşağıdakilerden hangisidir? a. Devredilebilir Akreditif b. Karşılıklı Akreditif c. Kırmızı Şartlı Akreditif d. Yeşil Şartlı Akreditif e. Prefinansman Kredisi 8. Aşağıdakilerden hangisi ihracat faaliyetleriyle ilgili sevk öncesi ve sonrası finansman ihtiyacının karşılanması amacıyla Türkiye İhracat Kredi Bankası aracılığıyla, ihracat performansı bazında dönüşümlü olarak kullandırılan bir kredidir? a. Devredilebilir Akreditif b. Karşılıklı Akreditif c. Halk Bankası Kredileri d. Özel İhracat Reeskont Kredisi e. Prefinansman Kredisi 9. Dünya Bankası, Avrupa Yatırım Bankası, Fransız Kalkınma Ajansı gibi yurt dışı kaynaklı krediler aşağıdaki bankalardan hangisi tarafından kullandırılmaktadır? a. Halk Bankası b. Türk Exim Bank c. Ziraat Bankası d. Türkiye Kalkınma Bankası e. İhracatı Geliştirme Bankası 10. KOBİ İhracatı Destekleme Kredisi aşağıdaki bankalardan hangisi tarafından kullandırılmaktadır? a. Halk Bankası b. Türk Exim Bank c. Ziraat Bankası d. Türkiye Kalkınma Bankası e. İhracatı Geliştirme Bankası

24 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. a Yanıtınız yanlış ise İhracatın Finansmanında Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredileri-I başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yanıtınız yanlış ise Akreditif başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. d Yanıtınız yanlış ise Akreditif başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. e Yanıtınız yanlış ise Akreditif başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yanıtınız yanlış ise Akreditif başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise Devredilebilir Akreditif başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yanıtınız yanlış ise Karşılıklı Akreditif başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. d Yanıtınız yanlış ise Özel İhracat Reeskont Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. a Yanıtınız yanlış ise Halk Bankası Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. a Yanıtınız yanlış ise Halk Bankası Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 OECD nin tanımlamasında da ifade edildiği üzere ihracatın finansmanı, kredi-sigorta-garanti uygulamaları ile ödeme kolaylığı sağlanmasıdır. Bu kolaylığın sağlanması durumunda girişimci diğer koşullar aynı olduğunda rekabet avantajı elde etmektedir. Ayrıca garanti ve sigorta uygulamalarının kapsamının genişletilmesi halinde yeni pazarlara ihracat yapabilme olanağı doğmaktadır. Sıra Sizde 2 Dış ticarette dengenin gözetilmesi kısmen bir kamu görevidir. Bunun yanında ticari bankaların kaynaklarının vade yapısı ve maliyeti ihracatın finansmanında ihtiyaç duyulan fonlamayı gerçekleştirmede yetersiz kalabilmektedir. Bu nedenle merkez bankalarının sürece katkı vermesi bir tür zorunluluk halini almaktadır. Sıra Sizde 3 Akreditif işlemi belgeler üzerinden bankalar aracılığı ile gerçekleştirilmektedir. Bu nedenle belgelerin dikkatle düzenlenmesi ve titizlikle kontrol edilmesi gerekmektedir. Küçük detaylar nedeniyle sorunlar çıkmaması için her tür akreditif işleminde belge düzeni büyük önem taşımaktadır. Sıra Sizde 4 Halk Bankası tarafından ihracatın finansmanında sunulan hizmetlerin en belirgin özelliği başka kurumlardan farklı olarak uluslararası piyasalardan uygun fon temin ederek kullanıma sunmasıdır. Halk Banksı Türkiye de hiç bir bankada olmayan Dünya Bankası, Avrupa Yatırım Bankası, Fransız Kalkınma Ajansı gibi yurt dışı kaynaklı kredileri de kullandırabilmektedir. 20

25 Yararlanılan Kaynaklar Acar, E.(2009). Dış Ticaret Finansmanı ve Risk Sermayesi, Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dış Ticaret Programı Bakır, H. (1999). İşletmelerde İhracatın Alternatif Finansman Olanakları, Eskişehir: T.C. Anadolu Üniversitesi Ceylan, A. (1998). Finansman Teknikleri, Bursa Gerni, C. (1990). Dış Ticaretin Finansmanı, Ankara: Türkiye Ticaret, Sanayi, Deniz Ticaret Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği Güneş, R. ve Uğur, A. (2007). KOBİ lerin İhracat Finansmanında Eximbank Kredileri: Malatya İlinde Bir Araştırma, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi:12:2 s21-40 Gürsoy, Y. (2006). Dış Ticaret İşlemleri Muhasebesi Bursa: Ekin kitabevi Koban, E. (2002). Dış Ticaret Eğitimi, Bursa: Alfa Yayınları Onursal, E. (2002) Dış Ticaretin Finansmanı, Ekonomik Araştırmalar ve Değerlendirme Genel Müdürlüğü Şahin, A. (2002) İhracatta Ödeme Şekilleri, İGEME İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi Şahin, A. (2008). Türk Eximbank Kredi Programları, İhracat Kredi Sigortası ve Garantisi, İGEME İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi Tomanbay, M. (2003). Dış Ticaret Rejimi ve İhracatın Finansmanı, Ankara: Hatiboğlu Basım Yayın ve Dağıtım Yavuz, M. (2008). İhracatta Alternatif Finansman Teknikleri, Ankara: T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi Yazıcı, M. Kobi (2010). Finansmanına Alternatif Destek: Hazine Garantili Kredi Garanti Fonu Kefaleti, Maliye ve Finans Yazıları, Yıl: 24 Sayı:88, s Yararlanılan İnternet Adresleri

26 2 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; İhracatın finansmanında diğer ticari banka kredilerini sınıflandırabilecek ve tanımlayabilecek, İhracatın finansmanında diğer ticari banka kredilerinin kullanma koşularını açıklayabilecek, İhracatın finansmanında diğer ticari banka kredilerinin diğerlerinden farkını açıklayabilecek, bilgi ve becerilere sahip olacaksınız. Anahtar Kavramlar İhracatın Finansmanı İhracata Hazırlık Kredisi Eximbank İhracatçı Harici Garanti Vesaik Sevkiyat Öncesi ve Sonrası Finansman Dış Ticaret İçindekiler Giriş İhracatın Finansmanında Ticari Banka Kredi Türleri Açık İhracat Kredisi Vesaik Karşılığı İhracat kredisi Sabit Kredi İhracat Teminat Makbuzları Karşılığı İhracat Kredisi Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi Senet Karşılığı İhracat Kredisi Harici Garantiler Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri Reeskont Kredisi Teminat Mektubu Kredisi Alıkonulan Para Karşılığı Avans Kefalet Karşılığı Kredi Sevkiyat Öncesi Finansman Sevkiyat Sonrası Finansman 22

27 İhracatın Finansmanında Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredileri-II GİRİŞ İhracatın finansmanı konusu, özellikle Türkiye nin de yer aldığı Gelişmekte Olan Ülkeler kategorisinde önem kazanmaktadır. İhracatın finansmanının önem kazanmasında Gelişmekte Olan Ülkelerin hızlı ekonomik büyüme istekleri, ithalat giderlerinin ihracat gelirlerine oranla daha büyük boyutlara ulaşması etkili olmaktadır. Bu durumun bir sonucu olarak dışa açık büyüme stratejisi izleyen gelişmekte olan ülkelerde ihracatın finansmanı konusundaki olanakların geliştirilmesine daha fazla odaklanılmaktadır. Türkiye dahil gelişmekte olan ülkeler açısından büyümenin finansmanında en uygun seçenek ihracat geliri olarak belirlenmektedir. Özellikle büyümenin temel aktörleri üretim gücünü artırıcı yatırım faaliyetlerinde, makine teçhizat, ara mal, hammadde gibi yatırım malı ithalatı önemli yer tutmaktadır. Söz konusu yatırım malının ithalatının sağlanması içinde uluslararası bir ödeme aracına (döviz gibi ) yeterli düzeyde sahip olmak gerekir. Yani ithalatın finansmanının en önemli kaynağı ihracat olarak ortaya çıkmaktadır. İhracatla elde edilecek döviz ithalatın finansmanında kullanılacaktır. Ekonomik büyümenin borçlanma ile finansmanı ticaret hadlerinin bozulmasına, dış açık sorununa böylece sürdürülebilirliğin ortadan kalkmasına yol açmaktadır. Bu nedenle sürdürülebilir ekonomik büyüme için ihracatın miktar ve çeşit olarak geliştirilmesine ihtiyaç duyulmaktadır. İhracatın çeşitlendirilmesi ise ihracata konu olan mal ve hizmetlerin gelir ve talep esneklikleri ile yakından ilgilidir. Söz konusu esneklik ihraç ürünlerinin geliştirilmesinde sanayi ürünlerinin şansını artırmaktadır. İhraç ürünlerinin ihraç edileceği pazarlarda önlerine konulan çeşitli engeller bulunmaktadır. Tarife ve tarife dışı bu engellerin aşılabilesi için ihraç konusu mallara kalite, fiyat ve belki de en önemlisi finansman kolaylıkları ile rekabet gücü kazandırılması gerekmektedir. Sınai ürünlerin ihracatında kalite, fiyat ve satış sonrası hizmetler yanında bu tür ihracat işlemlerinde ihraç tutarlarının yüksek olması ihracatçının ithalatçıyı kredilendirmesini zorunlu kılmaktadır. İhracatçıların, ihraç konusu mallarının sevki öncesinde üretimde kullanılan girdilerin ithali, üretimi, ambalajlanması ve depolanması aşamalarındaki finansman ihtiyaçları ile sevk sırasında mal bedelinin tahsili aşamasında likidite açığını kapatmak için ihtiyaç duyulan finansmanın karşılanması ithalatçılara vadeli satış olanakları rekabet gücüne önemli katkı sağlamaktadır. Sınai ürünlerin ihracatının gelişmiş bir bankacılık sistemi ile finanse edilmesi, sağlanan finans kaynaklarına düşük faiz uygulanması, bunun yanı sıra orta ve uzun vadeli ihracat finansmanında kamu kaynaklarına mecbur kalınmaması ile ihracatçılara yeterli banka teminatının sağlanabilmesi ihracatın finansmanında üçlü bir pozisyonu tanımlamaktadır. Bu pozisyonun sağlanması ihracatın finansal açıdan rekabet avantajı kazanmasına katkı sağlamaktadır. İhracatın finansmanında sözü edilen rekabet avantajını temsil eden uygulama finansmana erişimin kolaylaşması, finansman maliyetinin rekabete katkı sunacak düzeye indirilmesi, ihracat risklerine ve banka işbirliğine karşı sigortanın tesis edilmesi ile gerçekleşebilecektir. 23

28 İHRACATIN FİNANSMANINDA TİCARİ BANKA KREDİLERİ TÜRLERİ Türkiye de de ticari bankalar kaynak yapı ve maliyetlerinin de etkisiyle genel olarak iç ticaretin finansmanı ile ilgili oluğundan, ticari bankalar ihracatın finansmanında kullanacakları fonlar için kamu katılımlı Eximbank ve Merkez bankası gibi finansal kuruluşların garanti ve teminatlarını aramaktadır. Ticari bankaların düşük faizli, sabit oranlı ve uzun vadeli ihracat kredileri sağlamaları, genellikle kârlı bir işlem değildir. Bu nedenle, ticari bankalar tarafından kullandırılan kredilere Merkez Bankaları veya İhracat Bankaları tarafından destek sağlanmaktadır. İhracatın pazarlarının, hacminin ve tutarının artmasında finansman kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve artırılması önemli katkı sağlama potansiyeline sahiptir. Bu ünitede İhracatın Finansmanı kapsamında Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredilerinin ikinci grubu ele alınacaktır. Buna göre söz konusu krediler şu şekilde sıralanabilir: Açık İhracat Kredisi Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi Sabit Kredi İhracat Teminat Makbuzları Karşılığı İhracat Kredisi Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi Senet Karşılığı İhracat Kredisi Harici Garantiler Yurt dışı Müteahhitlik Hizmetleri Reeskont Kredisi Teminat Mektubu Kredisi Alıkonulan Para Karşılığı Avans Kefalet Karşılığı Kredi Sevkiyat Öncesi Finansman Sevkiyat Sonrası Finansman Finansman seçeneklerinin artırılması ihracat işlemlerinin büyümesine olumlu katkı yapacaktır. beklenebilir? İhracatın finansmanında alternatifleri arttırmanın ne tür katkısı Açık İhracat Kredisi Açık İhracat Kredisi aynen cari hesap kredisi gibi çalışmaktadır. Müşteri, limit dahilinde kalmak kaydıyla lehine açılan krediyi istediği zaman kullanmakta ve faizden tasarruf etmiş olmaktadır. Kredi, genellikle mal rehni ve şahsi teminatı karşılığı kullandırılmaktadır. Müşterinin hesabı bankaca sürekli kontrol edilmekte, müşteri hesabında öngörülen devir hızı sağlandığı takdirde, açık kredi periyodik olarak yenilenmektedir. 24

29 Açık kredi sistemi esnek bir sistemdir. Borçlunun sahip olduğu tüm nakdi kaynaklar hesaba kaydedildiğinden müşterinin fon kullanımı bu kaynaklardan olmakta ve böylece faiz gideri asgari düzeyde tutulabilmektedir. Firmaların, ihracata yönelik faaliyetlerinin finansmanında banka kredilerine başvurmalarının başlıca nedeni bankaların kredileri ihracatçılara düşük maliyetle vermeleridir. Bankaların ihracatçıların kullanımı için fon tesis etmekte istekli olmalarının nedeni ise Merkez Bankasının sağladığı kolaylıklar ve teşviklerden yararlanabilmektir. Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi İhracatçı, ithalatçı ile yaptığı sözleşme gereği malın sevkiyatını yaptıktan sonra doğal olarak takip eden sevkiyatların finansmanını sağlamaya çalışmaktadır. Bu amaçla yapmış oluğu ihracat ile ilgili olarak elinde bulunan sevk belgelerini veya poliçeyi ihracata aracılık eden bankaya rehin bırakarak alıcının ödemeyi yapacağı tarihe kadar geçecek süre için kredi talebinde bulunmaktadır. Banka satıcının finansal durumu, krediyi geri ödeme gücü, alıcı ve ülkesinin koşulları ile alıcının mal bedelini ödeme ile ilgili olarak sağlamış olduğu banka garantisi kabul veya avali gibi güvenceler ile vesaikin rezerv kaydı taşıyıp taşımadığına bakarak, satıcıya mal bedelinin tamamı veya belirli bir kısmını ödemektedir. Banka, sağlamış olduğu kredi karşılığında faiz ve komisyon tahakkuk ettirmektedir. Satıcının alacak haklarını üstlenen bankaya, alıcının mal bedelini ödememesi durumunda, o satıcı ile bankasının aralarında yapmış olukları anlaşmaya bağlı olarak banka ihracatçıya rücu hakkına sahip olabilmekte ya da olamamaktadır. Devamlı olarak yurtdışına mal satan işletmelerin finansman ihtiyacının karşılanmasında Vesaik Karşılığı İhracat Kredisinin önemi nedir? Sabit Kredi İhracat işlemlerinde tercih dilen finansman kaynaklarından birisi de sabit kredidir. Banka ihracatçı adına ya bir ikraz hesabı ya da ihracatçının cari hesabına kaydedilmek suretiyle ihracatçının kredi talebini bir defada peşin olarak karşılamaktadır. İhracatçılar tarafından alınan kredinin geri ödemesi ise taksitlendirilmektedir. Banka vermiş oluğu kredi karşılığı, ihracatçının menkul gayrimenkulleri üzerinde rehin ipotek vb. teminat şekilleri uygulanmaktadır. Sabit Kredi sisteminin önceden belirlenmiş kısa vadeler için döner olduğu gibi otomatik bir geri ödeme programına olanak vermesi avantajına karşılık, ihracatçı için esnek olmaması ve banka açısından kredinin amacına uygun olarak kullanılıp kullanılmadığının izlenmesindeki güçlük gibi sakıncaları bulunmaktadır. İhracat Teminat Makbuzları Karşılığı İhracat Kredisi İhracat Teminat Makbuzları İhracat Kredisinde, ihracatçı bankasına kredi talebiyle başvurduğunda bankası ondan vereceği krediye karşılık teminat istemektedir. Burada ihracatçı, tüccar konumundadır. Malın üreticisi değildir. Tüccar ihracatçı, ihraç edeceği malları piyasadan temin etmek için gereksinim duyacağı krediyi bankasına bir teminat makbuzu vererek almaktadır. Bankaca sağlanan bu kredi bir ön avans niteliğinde olup, avansın ihracatçı tarafından geri ödenmesi için de yeterli teminatı içermektedir. Burada ihracatçı yeddi emin konumundadır. İhracat teminat makbuzu ile ihracatçının mallarını sattıktan sonra tahsil edilen bedelin tamamını derhal ve kesintisiz olarak bankaya ileteceği belgelenmiş olmaktadır. İhracat teminat makbuzunu yeterli 25

30 teminat olarak görmeyen bazı bankalar ilave olarak ihracatçıdan ipotek mektubu da talep edebilmektedir. Bu tip finansman kolaylığı bankalar tarafından genellikle hatırlı müşterilere tanınmaktadır. Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi Konsinye satışlarda sevkiyat bir ihracat siparişine dayanmamaktadır. Finansman miktarı, konsinye ihracat miktarı esas alınarak belirlenmektedir. Banka ihracatçıyı sevkiyat ile malların satışı arasındaki süreyi kapsayacak şekilde finanse etmektedir. Finansman miktarı, belirli bir marj konularak konsinye ihracat miktarı dikkate alınarak belirlenmektedir. Konsinye satışlarda sevkiyat bir ihracat siparişine dayanmadığından ve sevkiyat sırasında herhangi bir satış söz konusu olmadığından, sevkiyat öncesi finansman sevkiyat sonrası finansmana dönüştürülememektedir. Bu nedenle ihracatçının belge karşılığı bankadan kredi talebi söz konusu olamamaktadır. Bankalar bu güçlüğü aşmak için özel bir sevkiyat sonrası finansman hesabı açarak, malların yüklenmesinden sonra sevkiyat öncesi krediyi sevkiyat sonrası kredi hesabına geçirmektedir. Hesabın dengelenmesi, dışarıdaki alıcı-satıcı tarafından mallar satılıp mal bedeli satıcıya transfer edildikçe, transfer edilen bedeller sevkiyat sonrası finansman hesabına aktarılarak gerçekleştirilmektedir. Bankalar belirli bir marj uygulayarak konsinye ihracat miktarı kadar satıcıya kredi sağlamaktadır. Vadeli konsinye satışlarda banka, ihracatçıyı alıcı-satıcının ihracatçıdan ithal ettiği malları satıp, satış bedellerini ihracatçıya transfer edinceye kadar geçecek süre için finanse etmektedir. özellik nedir? Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisini diğer kredilerden ayıran Senet Karşılığı İhracat Kredisi Ticari senetlerin rehini karşılığında borçlu cari hesap şeklinde açılan bu kredinin geniş bir uygulama alanı bulunmaktadır. Senet karşılığı kredilerin teminatı olarak genelde bonolar alınmaktadır. Poliçelerin muhatap tarafından kabul edilip edilemeyeceği başlangıçta bilinmediğinden ancak kabul edilmiş poliçeler teminata alınabilir. Çekler ise göründüklerinde ödenmeleri gerektiğinden teminat olarak kabul edilmemektedir. Senet karşılığı kredi, faiz gelirinin yanı sıra bir de komisyon geliri sağlamaktadır. Bu nedenle verimli bir kredi türü olup bankalar tarafından tercih edilmektedir. Bankaların bu konudaki tercihinde geri ödeme süresinin kısa olması, ticari mevduat birikimine olanak sağlaması, kredi tutarının verime göre belirlenmesi, dış ticaret işlemi için açılması halinde komisyon sağlaması, senet borçlusu firmaları tanıma ve böylece iş bağlantıları kurma olanağı gibi üstünlükler etkili olmaktadır. Ayrıca bankalara müşterilerle uzun süreli çalışma imkanı da sağlamaktadır. Harici Garantiler Harici garanti kredisi de bir tür teminat mektubu kredisidir. Harici garantide ortada yabancı para cinsinden düzenlenmiş bir teminat mektubu bulunmaktadır. Bu teminat mektubunun muhatabı yurtdışında yerleşik bir kişidir. Teminat mektubu yabancı bir dilde yazılarak muhataba iletilmektedir. Harici Garantiler, bankaların yurt içinde ve yurt dışında bulunan gerçek ve tüzel kişiler lehine, bir malın teslim edilmesi, bir işin ya da projenin tamamlanması veya bir borcun ödenmesi ve benzer konularda muhatap kuruluşa hitaben verdikleri ve söz konusu yüklemin yerine getirilmemesi durumunda mektup tutarının şartlı veya şartsız ödenmesi taahhüdünü içeren garanti sözleşmeleridir. İhracatın Desteklenmesi konusunda sürdürülebilirliği en yüksek olan teşvik yöntemi finansman kaynaklarının çeşitlendirilmesidir. 26

31 Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Reeskont Kredisi Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Reeskont Kredisi, yurt dışında müteahhitlik faaliyetleri karşılığında döviz sağlayacak işletmelere kullandırılmak üzere, aracı bankalara tahsis edilen kredi türüdür. Kredinin, tutarı, yurda getirileceği taahhüt edilen kredinin belli bir yüzdesi kadardır. Müteahhitlik sektöründe faaliyet gösteren firmaların mevcut pazarlarda kalıcılığının sağlanmasının yanı sıra, yeni pazarlara açılmalarını teminen yurt dışında üstlenilen projelerin teminat mektubu ile desteklenmesi amaçlanmaktadır. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetlerine Yönelik Teminat Mektubu Programı ile Türk bankaları tarafından kredibilitesi ve üstlendiği/üstleneceği projesi uygun bulunan müteahhitlik firmalarının yurtdışında katılacakları ihalelere ve/veya taahhütlerine yönelik garantiler verilmektedir. Türk bankalarının Türk Eximbank'a muhatap kontrgarantileri karşılığında, Türk müteahhitlik firmaları lehine yurtdışı işveren ihale makamına ya da işveren makamın bankasına muhatap; program kapsamında Türk bankalarının kontrgarantisi karşılığında, bir firma lehine düzenlenecek toplam garanti tutarı 25 milyon doları aşamamaktadır. Herhangi bir firmanın belirli bir andaki riskinin tespitinde, müteahhit firmaların oluşturacakları konsorsiyumlar kapsamında üstlenecekleri proje içindeki payları dikkate alınmaktadır. Ülke bazında teminat mektubu tahsisi toplam program limitinin % 20'sini geçememektedir. Firma limitini aşmayacak şekilde işveren ihale makamı ile yapılmış sözleşmede belirtilen tutarın ya da ihale bedelinin azami % 25'ine kadar teminat mektubu verilebilecektir. Düzenlenecek teminat mektubunun tutarı ve vadesi; firma, proje ve ülke limitlerinde belirtilen miktarlarla sınırlı kalacak şekilde, talep edilen mektubun türü, ihale şartnamesi ya da sözleşme metni esas alınarak işlem bazında Türk Eximbank tarafından belirlenmektedir. Herhangi bir proje için yukarıda belirtilen sınırlamalar içerisinde kalacak şekilde Türk Eximbank tarafından düzenlenecek teminat mektubu tutarı Türk bankaları tarafından Türk Eximbank'a muhatap düzenlenecek kontrgarantisi tutarını hiçbir şekilde aşamaz. İhracat işleminin niteliğinin dikkate alınarak finansman yönteminin belirlenmesi rekabette avantaj oluşturacaktır. Teminat Mektubu Kredisi Teminat mektubu; borçlunun alacaklıya karşı üstlendiği yükümlülüğün yerine getirilmesini garanti etmek üzere banka tarafından alacaklıya verilen mektuptur. Bu mektupla banka, borçlunun üzerine aldığı yükümlülüğü alacaklı ile aralarındaki sözleşme koşullarına uygun olarak yerine getirmemesi halinde alacaklının talebi ile hiçbir itiraza gerek kalmadan teminat mektubunda yazılı olan tutarı alacaklıya ödemeyi taahhüt etmektedir. Teminat mektupları şekil, süre, limit ve teminatlarına göre geçici-avans-kesin, süreli-süresiz, limit içidışı, serbest konulu vb. sınıflandırılmaktadır. Bankalar düzenledikleri teminat mektubu karşılığında müşteriden (lehdar) komisyon almaktadır. Komisyon oranları bankalarca serbestçe belirlenmektedir. Bankalar, aldıkları teminat mektubu komisyonu üzerinden, Bakanlar Kurulu nca belirlenen nispi oranda Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi öderler. Teminat mektupları kural olarak Damga Vergisi Kanunu çerçevesinde nispi oranda damga vergisine tabidir. Müşterilerce bankaya verilen teminat mektubu talep mektubu ve diğer talimatlar da maktu damga vergisine tabidir. Bankalarca, müşteriden tahsil edilen damga vergisi karşılığı da Banka ve Sigorta Muameleleri vergisine tabi olup, bu tutar da damga vergisi karşılığı ile birlikte müşteriden tahsil edilmektedir. 27

32 Alıkonulan Para Karşılığı Avans Yurt dışında yapılan taahhüt işlerinde genellikle sözleşme şartları, ödemelerin belli bir miktarının, üstlenilen işin garanti süresi sonunda, yapılacağına dair hüküm ihtiva etmektedir. Böyle bir durumda bankaların, yurt dışında belli bir süre için alıkonulan meblağ karşılığında müteahhit firmalara kısa vadeli avans vermeleri uygulamasına Alıkonulan Para Karşılığı Avans kredisi adı verilmektedir. Kefalet Karşılığı İhracat Kredisi Kefalet karşılığı kredi genellikle küçük ölçekli faaliyette bulunan firmalara yönelik uygulanan kısa vadeli kredi türüdür. Bu kredi uygulamasında kredi talep eden ihracatçı firma sahibinin borcuna üçüncü bir kişinin imzası ile kefil olduğu kredi türüdür. Böylece borçlunun borcunu ödemediği takdirde ödemeyi kefili üstlenmektedir. Özellikle Halk Bankası ve Ziraat Bankası bu tür kredileri kullandırtmaktadır. Kefalet karşılığı ihracat kredileri, kredi talebinde bulunan ihracatçı firma yetkilisinin (borçlu) ve kredi değerliliğine güven duyulan en az bir kefil olmak üzere en az iki imza karşılığında kullandırılır. Kredi talebinde bulunan ile cari hesap şeklinde çalışan kefalet karşılığı kredi, en az iki imzalı olmasına karşın, direkt olarak kredi talep edene kullandırılması çoğu bankada banka üst yönetiminin iznine tabi tutulmaktadır. Ancak bazı banka üst yönetimleri bazı şubelerinin bu imkanı kullandırabilmeleri ile ilgili yetkilendirebilmektedirler. Kefalet karşılığı ihracat kredilerinde açık kredi gibi normal, ihracat hazırlık, akreditif teminatı ve kasa kolaylığı gibi türlerde kullandırılmaktadır. Ancak bu kredinin uygulamada daha çok kısa vadeli finansman ihtiyacını karşılamak üzere günlük gereksinmeler için ve daha sonraki günlerde kapatılmak üzere kasa kolaylığı şeklinde kullandırılmaktadır. Kredinin kullandırılmasındaki temel koşullar: Firmanın kefil ya da kefillerinin güvenilir olması, Firmanın ticari geçmişinin kredi talebinin karşılanması açısından olumsuz deneyimlere sahip olmaması, Kredi talebinin gereği ve firmanın çalışma alanının kredinin geri ödenebilirliğini sağlamasındaki potansiyeli ve işletmenin çalışma alanı ile gelecekte yaratacağı işlem olanakları, Kambiyo işlemleri kapsamında bankanın işlem hacmine katkısının önemli düzeyde olması, Firmanın kredi talep edilen banka ile olan geçmiş ilişkilerinin olumlu izlenim bırakması. Sevkiyat Öncesi Finansman Sevkiyat öncesi finansmanın süresi kredinin isteme amacına bağlıdır. İhracatçı siparişin alınmasından sonra zaten hazır durumda olan bir ürünü ambalajlayıp sevk edecek ise finansmanın süresi 15 ila 30 gün gibi kısa olabilir. Ancak mallar siparişe uygun olarak üretilecekse süre, imalat sürecini de kapsayacağı için finansman süresi de uzun olacaktır. Sevkiyat öncesi, ihracatçının, malları imal etmek veya malları satın almak ve sevk etmek için kendi öz sermayesi dışında ihtiyaç duyduğu işletme sermayesi olarak niteleyebilecek bu finansman, çeşitli akreditif uygulamaları ve/veya bankaların özel finans kuruluşlarının ihracatçıya kredi ve/veya avans vermesi seklinde yürütülmektedir. Sevkiyat öncesi finansman; bazı özellikli akreditif uygulamaları ile doğrudan banka kredileri seklinde sağlanmaktadır. İhracatçının finansman temini amacıyla bankaya avans için başvurmasının üç yolu bulunmaktadır. Bunlar; sabit kredi, cari hesap kredisi ve açık kredidir. Bu üç yöntem, her ülkede farklı ağırlıklar ile uygulanmaktadır. Firmaların, ihracata yönelik faaliyetlerinin finansmanında banka kredilerine başvurmalarının başlıca nedeni bankaların kredileri ihracatçılara düşük maliyetle vermeleridir. Bankalar tarafından ihracatçının kullanımı için fon tesis etmenin temel nedeni ise Merkez Bankasının sağladığı kolaylıklar ve teşviklerden yararlanabilmektir. 28

33 Bu konudaki bir diğer alternatif de peşin ödemedir. Peşin ödeme, ihracat bedelinin fiili ihraçtan önce alıcı tarafından ödenmesi durumudur. Peşin ödeme ile alıcı satıcıyı yükleme öncesinde gereksinim duyacağı fon talebinin karşılanması için finanse etmiş olmaktadır. Peşin ödemede, satıcı tarafından alıcıya teminat vermek için yükümlülüklerinin yerine getirilmesinden önce, sözleşme çerçevesinde ödemelerin satıcıya yapıldığını gösteren peşin ödeme senedi düzenlenmektedir. Senette yazılı miktar alıcının satıcıya yaptığı peşin ödeme kadardır. Peşin ödeme senetleri şartlı veya şartsız düzenlenebilmektedir. Satıcı yükümlülüğünü yerine getirmediği takdirde, alıcı tarafından bir teminat olarak işleme konabilmektedir. Sevkiyat Sonrası Finansman Sevkiyat sonrası finansman, ihracatçıların alıcılarına kredi açtıkları zaman bankaların devreye girerek, ihracatı finanse etmesidir. Bu finansman, ihraç mallarının yurtdışına sevk edilmesi ile mal bedellerinin tahsili arasında bir köprü vazifesi görmektedir. Sevkiyat sonrası finansmanın yaygın olarak kullanılan türleri akreditif kredisi, iştira veya iskonto kredileri, vesaik mukabili avans, gümrük vergisi iadesi mukabili avans, keşide edilmeyen bakiyeler karşılığı avans, ihracat teşvikleri mukabili avans, konsinye ihracat mukabili avans, ithalat teminat mektubu karşılığı avans, alıkonulan para karşılığı avanstan oluşmaktadır. Adı geçen sevkiyat sonrası finansman uygulamalarından bazılarına ilişkin detaylı açıklamalara aşağıda yer verilmiştir. Vesaik Mukabili Avans İhracatçı, ithalatçı ile yaptığı sözleşme gereği malın sevkiyatını yaptıktan sonra, doğal olarak müteakip sevkiyatların finansmanını sağlamaya çalışmaktadır. Bunun içinde yapmış olduğu ihracatla ilgili elinde bulunan sevk belgelerini veya poliçeyi ihracata aracılık eden bankaya rehin bırakarak, alıcının ödemeyi yapacağı tarihe kadar geçecek süre için kredi talebinde bulunmaktadır. Banka satıcının finansal durumu, krediyi geri ödeme gücü, alıcı ve ülkesinin koşulları ve alıcının mal bedelini ödeme ile ilgili olarak sağlamış olduğu güvencelere ve vesaikin rezerv kaydı taşıyıp taşımadığına bakarak satıcıya mal bedelinin tamamı veya belirli bir kısmını ödemektedir. Banka sağlamış olduğu avans karşılığı faiz veya komisyon tahakkuk ettirmektedir. Satıcının alacak haklarının devrini üstlenen bankaya alıcının mal bedelini ödememesi durumunda satıcı ile bankasının aralarında yapmış oldukları anlaşmaya bağlı olarak rücu hakkı verilebilir. Gümrük Vergisi İadesi Mukabili Avans İhracatı teşvik kapsamında, ihracata yönelik sanayilerde kullanılan girdilerin ithalatında gümrük vergisi muafiyeti veya başlangıçta ödenilen gümrük vergisinin tamamı veya bir kısmı fiili ihraçtan sonra alıcıya geri ödenmektedir. Banka bu iadeye karşılık olarak ihracatçıya sevkiyat sonrası finansman sağlayabilmektedir. Keşide Edilmeyen Bakiyeler Karşılığı Avans Vadeli satış işlemlerinde alıcı mal bedelinin belirli bir yüzdesi için poliçe keşide ederek satıcıya göndermektedir. Satıcının bankası alıcı tarafından keşide edilen poliçeleri iştira veya iskonto ederek satıcıya avans sağlamaktadır. Mal bedelinin poliçe keşide edilmeyen kısmı için ise alıcı satıcıya çeşitli garantiler sunmaktadır. Bu kısmın tahsili ileriki bir vadede gerçekleşmektedir. Satıcı keşide edilmeyen alacaklarını garanti göstererek yine bankasından avans niteliğinde finansman temin edebilmektedir. Keşide Edilmeyen Bakiyeler Karşılığı Avans yöntemiyle finansmanın vadesi genellikle 90 gündür. 29

34 İhracat Teşvikleri Mukabili Avans İhracat teşvik programı kapsamında her ülkede değişik teşvikler verilmektedir. Bankalar bu teşviklerden parasal olanları karşılığı sevkiyat sonrası avans verebilmektedir. Teşvikleri sağlayan organ tarafından teşviklerin ödenmesinin geciktirilmesi ve bir kısmının iptal riskine karşılık bankalar avanslara % 10 ila % 20 arasında marj uygulamaktadır. Konsinye İhracat Mukabili Avans Konsinye satışlarda, sevkiyat bir ihracat siparişine dayanmadığından ve sevkiyat sırasında herhangi bir satış söz konusu olmadığından, sevkiyat öncesi finansman sevkiyat sonrası finansmana dönüştürülememektedir. Bu nedenle ihracatçının kredi talebi ile belge karşılığı bankadan kredi talebi söz konusu olmamaktadır. Bankalar bu güçlüğü aşmak için özel bir sevkiyat sonrası finansman hesabı açarak malların yüklenmesinden sonra sevkiyat öncesi kredi, sevkiyat sonrası kredi hesabına geçirilmektedir. Hesabın dengelenmesi dışarıdaki alıcı satıcı tarafından mallar satılıp mal bedeli satıcıya transfer edildikçe transfer edilen bedeller sevkiyat sonrası finansman hesabına kaydedilmektedir. Bankalar belirli bir marj uygulayarak konsinye ihracat miktarı kadar satıcıya kredi sağlamaktadır. Vadeli konsinye satışlarda banka ihracatçıyı alıcı- satıcının ihracatçıdan ithal ettiği malları satıp, satış bedellerini ihracatçıya transfer edinceye kadar geçecek süre için finanse etmektedir. İthalat Teminat Mektubu Karşılığı Avans İhracata yönelik sanayiler için ithal edilen girdilerin iç piyasaya yönelik üretim veya tüketimde kullanılmasını önlemek için caydırıcı miktarda bir nakdin, fiili ihracattan sonra ihracatçıya geri ödenmek koşulu ile ithalat teminat mektubu karşılığı alıkonulmaktadır. Bazı uygulamalarda ise yine ihracata yönelik sanayiler için ithal edilecek girdi karşılığı kadar nakit ithal edilen girdi üretimde kullanılıp üretilen mamul ihraç edilinceye kadar geçecek sürede Merkez Bankasında veya dış ticaret işlemi yürüten özel bir finansal kuruluşta faizsiz olarak alıkonulmaktadır. Teminat mektubu veya bankada alıkonulan nakit karşılık gösterilerek ihracatçı bankasından kredi talebinde bulunabilmektedir. Bankadan sağlanan bu nakit sevkiyat sonrası bir finansman niteliğinde olup, teminat mektubu karşılığı alıkonulan nakdin ödenmesindeki güçlük ve gecikmelere karşı belirli bir garanti sağlamak için bankaca avansa belli bir oranda marj ya da faiz uygulanmaktadır. Anahtar teslimi projelerde ve makine - teçhizat ihracatında alıcılara kredili satış kolaylıkları sağlanması zorunludur. Bu tür ihracatta, alıcıların, satıcılar (ihracatçılar) lehine taksitli ödemelerin vadelerinde gecikmeksizin yapılacağı hususunda uygun teminatlar vermesi gerekmektedir. İhracatçılar, vadeli ihracat kredileri için kendi bankaları ve/veya uzman kuruluşlar ile anlaşırlar. Vadeli ihracatta kredi süresinin belirlenmesinde; ihraç malların tahmini ömrü, niteliği, uluslararası rekabet durumu, dış pazarın yapısı temel unsurlardır. Maksimum süreler sermaye mallarında (gemi, makine-teçhizat vb.) 5 yıl, anahtar teslimi projelerde ise 10 yıla kadar uzayabilmektedir. Krediler; satıcı ve alıcı kredileri olmak üzere iki yolla verilmektedir. Satıcı Kredisi: İhracat kredilerinin önemli bölümünü satıcı kredileri teşkil etmektedir. Satıcı kredilerinin işleyişi Şekil 2.1. de görülmektedir. Burada, satıcı malları sevk edince ilgili belgeleri bankasına ibraz ederek sevkiyat sonrası kredi ile kendini finanse eder. Mal bedellerini banka zamanı gelince alıcıdan (ithalatçı) tahsil eder. 30

35 Şekil 2.1: Satıcı Kredilerinin (Suplier Credits) İşleyişi İhracatçı ile bankası arasındaki tek işlem faiz ödemesi seklindedir. Banka, ancak ihracat bedellerinin tahsil edilememesi durumunda ihracatçıya rücu eder. İhracat kredi sigortasının bulunması halinde, ihracatçı bu riski sigorta kurumu na devreder. Günümüzde; kısa vadeli kredilerin çoğu, orta vadeli olanların ise bir kısmı satıcı kredileri seklinde finanse edilmektedir. Satıcı kredisinin amacı geleneksel olmayan malların ihracatının artırılmasını ve yeni pazarlara girilmesini kolaylaştırmak üzere yatırım ve sanayi malların ihracatında vadeli satış yapılabilmesine imkan tanıyarak ihracatçıların pazarlardaki rekabet gücünü artırmak ve uluslararası ihalelerde kredili teklif vermelerini sağlamaktır. Birçok ihracat kredisi satıcı kredisi şeklindedir. Bu kredi şekli satıcının yabancı ülkedeki al sattığı alıcısına 60 günden 6 yıla kadar vade tanıdığı kredi şeklidir. Kredi, ihracatçıya doğrudan veya bir ticari bankanın aracılığıyla ya da her ikisinin birlikte finansmanı şeklinde açılabilmektedir. Satıcı malları yükledikten hemen sonra ihracat belgeleri ile bankasına başvurarak kendisine sevkiyat sonrası kredi sağlanmasını isteyebilmektedir. Banka ibraz edilen vesaiki uygun bulursa satıcıyı finanse etmektedir. Banka, finansman karşılığı rücu hakkı saklı kalmak kaydıyla alacak hakkını ihracatçıdan devralmaktadır. Kredi aldıktan sonra satıcı ile bankanın ilişkisi sadece kredi için tahakkuk ettirilen faizin ödenmesi biçimindedir. Alıcının taksitlendirilmiş borç ödeme takvimine göre borcunu ödememesi durumunda bankanın rücu hakkı bulunsa da banka vadeli ihracatı normal olarak ihracat kredi sigortası olmadan finanse etmediğinden pratikte söz konusu risk ihracat kredi sigortası kuruluşunca karşılanmaktadır. Satıcı kredisinde vade ve ödemesiz dönem, alıcının ülkesinin riski, ihraç edilecek malın özellikleri ve yararlı ömrü, ihracatçının ülkesinin riski, ödeme aracı olarak kullanılan yabancı paranın özellikleri, dış rekabet derecesi, anlaşma tutarı ve uluslararası ticaret anlaşmaları göz önünde bulundurularak belirlenmektedir. Alıcı Kredisi: Satıcı kredileri, uzun dönemde yerini alıcı kredilerine bırakmaktadır. Çünkü uzun dönemde finansman yükü ihracatçının likiditesini, peşin para akısı ile borç oranı arasındaki dengeyi olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle, uzun vadeli krediler, alıcının ithalat bedelini pesin ödemesini sağlama 31

36 yönünden, ihracatçının ülkesindeki banka veya bir başka finansman kurulusu tarafından alıcının bankasının garantisi altında ithalatçıya ödenmektedir. Alıcı kredisi; yabancı bir alıcıya (ithalatçı) borç verilmesi anlamındadır. Uygulamada, bir ülkeden diğerine herhangi bir fon transferi söz konusu değildir. Genellikle ithalatçı mal bedelinin %20 ila %30 u arasında bir bölümü satıcıya (ihracatçıya) pesin ödemekte, bakiye alıcıya borç olarak verilmektedir. Alıcı kredileri, daha çok büyük çapta ihracata açılmaktadır. Sermaye mallarının büyük tutarlarda olması ve alıcının ülkesinde bu türden finansmanı sağlayabilecek finans kurumlarının yetersizliği satıcının ülkesindeki bir finansman kuruluşu tarafından alıcının finansmanı gündeme gelmektedir. Alıcı kredisi ya alıcının bankası tarafından garanti edilir ya da özel amaçlarla doğrudan alıcının bankasına verilmektedir. Alıcı kredilerinin iki önemli özelliği bulunmaktadır. Buna göre; ihracat işleminin ticari ve finansal yönü arasında açık bir ayırım vardır. İhracatçının sorumluluğu işin ticari yönüyle ilgili olup, ihracata konu edilen malın kalitesi, zamanında alıcıya teslimi ve teçhizatın işlerliğini sağlamakla sınırlıdır. Satış sözleşmesindeki finansal düzenlemeler ile ilgili sorumluluk ise alıcıya kredi açan finansman kurumuna aittir. Alıcı kredisi aslında yabancı bir alıcıya veya bankaya borç verilmesi durumu olmakla birlikte gerçekte bir ülkeden diğerine fon transferi söz konusu değildir. Bunula birlikte alıcı satış bedelinin %20 30 luk kısmını peşin olarak ödemektedir. Alıcı kredisi sözleşme bedelinin ancak %70 80 lik kısmını kapsamaktadır. Alıcı kredisinin işleyişi satıcı kredisine benzemekle birlikte aradaki fark, satıcının ülkesindeki finansal kurumlar arasındaki borç sağlama anlaşması ile satıcının ülkesindeki ihracat kredi sigortası kurumunun sigorta yerine finansal garanti sağlamasıdır. İhracatçı açısından alıcı kredisi, satıcı kredisinden daha az sorumluluk taşımaktadır. Finansman kuruluşları açısından da yeterli finansal garantiyi sağlaması bakımından alıcı kredileri tercih edilmektedir. Alıcı kredisinde oluşabilecek riskler satıcıya rücu etmemektedir. Alıcı kredilerinin iki türü bulunmaktadır. Bunlar çerçeve kredisi ve yeniden borç vermedir. Çevre Kredisi: Çevre kredisi açılmadan önce satıcının ülkesindeki finansman kurumu kredinin açılacağı ülkenin kredibilitesi ve ilgili finansman kuruluşunun güvenilirliği ve mali yeterliliği hakkında ayrıntılı bir değerlendirme yapmaktadır. Çevre kredisinde, ihracatçıların ayrı ayrı yaptıkları satış sözleşmelerinin finansmanını sağlamak için hazırlanmış tek kredi özleşmesi bulunmaktadır. İhracatçının ülkesindeki finansman kurumu, alıcının ülkesindeki finansman kurumuna (bu kurum genellikle resmi bir kurum olmaktadır) birçok malı kapsamak üzere kredi vermektedir. Bu sayede ihracatçılar satışları karşılığındaki bedeller hemen tahsil edilebilmektedir. Çevre kredisi programından genellikle uluslararası rekabetin yoğun olduğu mal gruplarının satışında yararlanılmaktadır. Yeniden Borç Verme Kredisi: Yeniden Borç Verme Kredisi, ihracatçının ülkesindeki finansman kurumunun uluslararası niteliğe sahip ve değişik ülkelerde şubeleri veya muhabirleri olan ticari bankalara ve yatırım bankalarına alıcıların ihracatçının ülkesinde yapacakları yatırım malı, sanayi ürünleri ve hizmet alımlarını artırmak amacıyla verdiği orta ve uzun vadeli kredileri kapsamaktadır. Yeniden Borç Verme anlaşmasının tutarına bağlı olarak alıcıya ödemesiz dönem tanınabilmektedir. Anapara geri ödemeleri ile borç bakiyesi üzerinden tahakkuk ettirilen faizler taksitlendirilebilmektedir. Yeniden Borç Vermede ortaya çıkabilecek tüm ticari ve politik riskler yeniden borç verme kredisi alan bankaya aittir. Rekabette öne çıkabilmek için ihracat pazarlarındaki gereksinimlerin doğru tespit edilmesi önemli katkılar sağlayacaktır. 32

37 Özet Dış ticaret başlangıçta sadece mal alım-satımı olarak ortaya çıkmıştır. Standartları belirlenmiş olan bir malı en uygun maliyet ve müşteriyi tatmin edecek bir sunum ile doğru finansman modellerini kullanarak sunabilenler daha büyük hacimlerde ticaret yapabilmiştir. Bu gerçek nedeniyle ihracatı teşvik etmek isteyen ülkelerde finansal organizasyonlar tarafından finansman ihtiyacını daha üst düzeyde karşılayabilecek teknikler üzerinde çalışılmaya başlanmıştır. Ülkeler dış ticaret politikalarını dış satımlarını artırmak için uygulamaktadır. Bu uygulamalar da çeşitli finansman teknikleri ile yerine getirilmeye çalışılmaktadır. İhracatçıların çoğu kez kaynaklarının sınırlı oluşu, dış ticaretin finansmanının önemini artırmıştır. Bu nedenle ülke yönetimleri tarafından sadece bir malın üretilip ihraç edilmesiyle yetinmeyip bu malların üretim öncesinde, üretim sırasında, sevkiyat öncesinde ve sevkiyat sonrasında gerekli finansman desteğinin de sağlanması gerekmektedir. İhracatın finansmanında uygulanacak finansman teknikleri uluslararası alanda rekabet edebilecek düzeye getirilmesini zorunlu kılmaktadır. Her ülke kendi girişimcisinin elini bu yolla güçlendirmeye çalışmaktadır. Bir ülkede ihracatın teşvik edilebilmesi için ihracatçılara ucuz ve uzun vadeli fon sağlanması gerekmektedir. İhracatın finansmanı, ihracatçının ihracat taleplerine cevap verebilmesi için malları sevk etmeden önce veya sevk ettikten sonra söz konusu olabilecek ihracat işlemleri ile ilgili olarak gereksindiği fonları sağlayabilmesidir. Diğer bir ifadeyle ihracat katma değeri taşıyan tüm üretim ve pazarlama faaliyetlerinin finansmanı ihracat finansmanı olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle ihracatın finansmanı diğer ülke ihracatçılarıyla rekabet açısından önemli bir rol oynamaktadır. İhracat pazarlarının giderek çeşitlendirildiği günümüzde farklı pazarların özelliklerini dikkate alan finansman yöntemlerinin geliştirilmesi ihtiyacı da doğmuştur. Finansal kurumların, ihracatçıyı her coğrafyada takip edebilmesi için iş yapılan coğrafyanın taleplerinin belirlenmesi ve doğru araçlar ile karşılanması gereği açıktır. Bu nedenle mevcut finansal teknikler ile gelişen ihtiyaçları sürekli olarak eşleştirmek önem kazanmaktadır. Türkiye de ihracatın finansmanında kullanılan diğer Merkez Bankası ve Ticari Banka Kredileri şu şekilde sıralanabilir: Açık İhracat Kredisi Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi Sabit Kredi İhracat Teminat Makbuzları Karşılığı İhracat Kredisi Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi Senet Karşılığı İhracat Kredisi Harici Garantiler Yurt dışı Müteahhitlik Hizmetleri Reeskont Kredisi Teminat Mektubu Kredisi Alıkonulan Para Karşılığı Avans Kefalet Karşılığı Kredi Sevkiyat Öncesi Finansman Sevkiyat Sonrası Finansman 33

38 Kendimizi Sınayalım 1. Açık ihracat kredileri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Açık kredi sistemi esnek bir sistemdir. b. Cari hesap kredisi gibi çalışmaktadır. c. Müşteri, limit dahilinde lehine açılan krediyi istediği gibi kullanmak için kefilin onayı gerekmektedir. d. Kredi, genellikle mal rehni ve şahsi teminat karşılığı kullandırılmaktadır. e. Müşteri hesabında öngörülen devir hızı sağlandığı takdirde, açık kredi periyodik olarak yenilenmektedir. 2. Harici garanti kredisi aşağıdaki hangi kredi uygulaması niteliğindedir? a. Teminat Mektubu Kredisi b. Açık Kredi c. Kefalet Kredisi d. Reeskont Kredisi e. Para Karşılığı Avans Kredisi 3. Vesaik karşılığı ihracat kredisinde vesaik kavramı kapsamında yer alan varlıklar aşağıdakilerden hangisidir? a. Nakit Para b. Sevk Belgeleri c. İhracat Firmasının Gelir Tablosu d. İhracat Firmasının Bilançosu e. İhracat Firmasının Hisse Senedi 4. Aşağıdakilerden hangisi Teminat Mektubu Kredisi uygulaması dahilinde teminat mektuplarının sınıflandırılma ölçütlerinden birisi değildir? a. Şekillerine göre b. Sürelerine göre c. Limitlerine göre d. Teminatlarına göre e. Düzenleyene göre 5. Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? a. Konsinye satışlarda sevkiyat ihracat siparişine dayanmaktadır. b. Finansman miktarı, konsinye ihracat miktarı esas alınarak belirlenmektedir. c. Banka ihracatçıyı sevkiyat ile malların satışı arasındaki süreyi kapsayacak şekilde finanse etmektedir. d. Finansman miktarı, belirli bir marj konularak konsinye ihracat miktarı dikkate alınarak belirlenmektedir. e. Vadeli konsinye satışlarda banka, ihracatçıyı alıcı-satıcının ihracatçıdan ithal ettiği malları satıp, satış bedellerini ihracatçıya transfer edinceye kadar geçecek süre için finanse etmektedir. 6. Aşağıdakilerden hangisi Kefalet Karşılığı İhracat Kredilerinin kullandırılmasında temel koşullardan birisi değildir? a. Firmanın kefillerinin güvenilir olması b. Firmanın ticari geçmişinin kredi talebinin karşılanması açısından olumsuz deneyimlere sahip olmaması c. Kredi talebinin gereği ve firmanın çalışma alanının kredinin geri ödenebilirliğini sağlamasındaki potansiyeli ve işletmenin çalışma alanı ile gelecekte yaratacağı işlem olanaklarının tatminkar olması d. Kambiyo işlemleri kapsamında bankanın işlem hacmine artırmayacak düzeyde olması e. Firmanın kredi talep edilen banka ile olan geçmiş ilişkilerinin olumlu izlenim bırakması 7. Kefalet Karşılığı İhracat Kredileri nde düzenlenecek kredi sözleşmesinde bulunması gereken en az imza sayısı aşağıdakilerden hangisidir? a. 1 b. 2 c. 3 d. 4 e. 5 34

39 8. Aşağıdaki kredi türlerinden hangisinde sevk belgelerini veya poliçeyi ihracata aracılık eden bankaya rehin bırakarak alıcının ödemeyi yapacağı tarihe kadar geçecek süre için kredi talebinde bulunulmaktadır.? a. İhracata Hazırlık Kredileri b. Açık İhracat Kredisi c. Harici Garantiler d. Teminat Mektubu Kredisi e. Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi 9. Aşağıdaki kredi türlerinden hangisi bir ihracat siparişine dayanmamaktadır? a. İhracata Hazırlık Kredileri b. Açık İhracat Kredisi c. Harici Garantiler d. Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi e. Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi 10. Aşağıdaki kredi türlerinden hangisi yurt dışında müteahhitlik faaliyetleri karşılığında döviz sağlayacak işletmelere kullandırılmak üzere, aracı bankalara tahsis edilen kredi türüdür? a. İhracata Hazırlık Kredileri b. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Reeskont Kredisi c. Harici Garantiler d. Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi e. Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c Yanıtınız yanlış ise Açık İhracat Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise Harici Garantiler başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz 3. b Yanıtınız yanlış ise Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. e Yanıtınız yanlış ise Teminat Mektubu Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. a Yanıtınız yanlış ise Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yanıtınız yanlış ise Kefalet Karşılığı İhracat Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yanıtınız yanlış ise Kefalet Karşılığı İhracat Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. e Yanıtınız yanlış ise Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yanıtınız yanlış ise Konsinye İhracat Karşılığı İhracat Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. b Yanıtınız yanlış ise Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Reeskont Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 35

40 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 İhracatın finansmanında alternatiflerin artırılması durumunda girişimci diğer koşullar aynı olmak kaydıyla rekabet avantajı elde etmektedir. Böylece yeni pazarlara ihracat yapabilme olanağı da doğmaktadır. Sıra Sizde 2 İhracatçı, ithalatçı ile yaptığı sözleşme gereği malın sevkiyatını yaptıktan sonra takip eden sevkiyatların finansmanını sağlamaya çalışmaktadır. Vesaik Karşılığı İhracat Kredisi bu konuda sürekliliği sağlamada katkı sunmaktadır. Sıra Sizde 3 Konsinye satışlarda sevkiyat bir ihracat siparişine dayanmamaktadır. Bu nedenle henüz gerçekleşmemiş bir satışın finansmanı yapılmaktadır. Finansman miktarı, konsiye ihracat miktarı esas alınarak belirlenmektedir. Banka ihracatçıyı sevkiyat ile malların satışı arasındaki süreyi kapsayacak şekilde finanse etmektedir. Yararlanılan Kaynaklar Acar, E.(2009). Dış Ticaret Finansmanı ve Risk Sermayesi, Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dış Ticaret Programı Bağrıaçık, A.(2003). Uygulamalı Dış Ticaret İşlemleri, İstanbul: Bilim Teknik Yayınevi Bakan, İ. Vd.(2006). Dış Ticaret İşlemler ve Uygulamalar, Ankara: Gazi Kitabevi Bakır, H. (1999). İşletmelerde İhracatın Alternatif Finansman Olanakları, Eskişehir: T.C. Anadolu Üniversitesi Ceylan, A. (1998). Finansman Teknikleri, Bursa Durukanoğlu, N. (2006). Dış Ticaret Dünyası, İstanbul: Beta Basım Dağıtım A.Ş. Gerni, C. (1990). Dış Ticaretin Finansmanı, Ankara: Türkiye Ticaret, Sanayi, Deniz Ticaret Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği Güneş, R. ve Uğur, A. (2007). KOBİ lerin İhracat Finansmanında Eximbank Kredileri: Malatya İlinde Bir Araştırma, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi:12:2 Gürsoy, Y. (2006). Dış Ticaret İşlemleri Muhasebesi Bursa: Ekin kitabevi Kaymakçı, O. N. Avcı, R. Şen(2007), Uluslararası Ticarete Giriş, Ankara: Nobel Yayın Dağıtım Koban, E. (2002). Dış Ticaret Eğitimi, Bursa: Alfa Yayınları Onursal, E. (2002) Dış Ticaretin Finansmanı, Ekonomik Araştırmalar ve Değerlendirme Genel Müdürlüğü Şahin, A. (2002) İhracatta Ödeme Şekilleri, İgeme İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi Şahin, A. (2008). Türk Eximbank Kredi Programları, İhracat Kredi Sigortası ve Garantisi, İgeme İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi Tomanbay, M. (2003). Dış Ticaret Rejimi ve İhracatın Finansmanı, Ankara: Hatiboğlu Basım Yayın ve Dağıtım Yavuz, M. (2008). İhracatta Alternatif Finansman Teknikleri, Ankara: T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi Yazıcı, M. Kobi (2010). Finansmanına Alternatif Destek: Hazine Garantili Kredi Garanti Fonu Kefaleti, Maliye ve Finans Yazıları, Yıl: 24 Sayı:88 36

41 Yararlanılan İnternet Adresleri tr tr

42 3 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Dış ticarette finansmanın önemini ifade edebilecek, İhracatın finansmanında Eximbankların önemini açıklayabilecek, Eximbankların ihracatın finansmanında uyguladıkları kredi, sigorta ve garanti yöntemlerini tanımlayabilecek, Türk Eximbank ın Türk ihracatçılarına sağladığı kredi, sigorta ve garanti desteklerini açıklayabilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar İhracatın finansmanı Eximbank Türk Eximbank Kredi Programları Türk Eximbank Ülke Kredi ve Garanti Programları İhracat Kredi Sigortası Döviz Kuru Put Opsiyonu Satış İşlemleri İçindekiler Giriş Dünya da Eximbankların Ortaya Çıkışı Türk Eximbank Amaçları ve Faaliyetleri Türk Eximbank Kredi Programları Türk Eximbank Ülke Kredi ve Garanti Programları Türk Eximbank İhracat Kredi Sigortası Programı Döviz Kuru Put Opsiyonu Satış İşlemleri 38

43 Eximbank Kredileri GİRİŞ Dış ticaretin temelini oluşturan ve sürekliliğini sağlayan finansmandır. Dünyadaki resmi ihracat kredi kuruluşları ihracatın finansmanında kredi sağlanması, garanti verilmesi ve sigortalanması gibi fonksiyonların gerçekleştirilmesinde önemli rol oynarlar. Bugün dünyada ihracatın finansmanı alanında faaliyet gösteren ve ihracat sektörünü nakdi (kredi) ve gayrinakdi (sigorta ve garanti) yöntemler ile teşvik eden kuruluşlar EXIMBANK olarak isimlendirilmektedir. Genel olarak ihracatın finansmanı; ihracatçının ve/veya ihracatçının sevkiyat yapacağı alıcının, sevk öncesi ve/veya sevk sonrası dönemde kredi ve/veya sigorta yöntemleri ile desteklenmesidir. Bu çerçevede ihracat finansmanı, bankacılık ve sigorta mekanizmalarının bir karışımıdır. OECD tanımına göre de geniş anlamıyla ihracatın finansmanı; kredi, sigorta ve garanti yöntemleri ile ihracatçıya ödeme kolaylığı sağlanabilmesi ve böylelikle ihracatçının vadeli satışlarının desteklenmesidir. Eximbanklar fonksiyonları ve misyonları itibariyle ticari bankalardan önemli ölçüde farklılık gösterir. Asıl fonksiyonları iç ticareti finanse etmek olan ticari bankalar, ihracatı da finanse etmektedir. Ancak, ihracatın finansmanı çok karmaşık ve uzmanlaşmış bir mekanizmayı gerektirdiği için bu alanda uzmanlaşmış ihracat bankaları ve eximbanklar kurulmuştur. DÜNYA DA EXIMBANKLARIN ORTAYA ÇIKIŞI Bugün, dünyada uygulanan modern ihracat finansman tekniklerinin geçmişi Merkantalizmin doğduğu XVI. Yüzyıl a kadar dayanır. Batı dünyasında, ekonomik hayata ticari kapitalizmin egemen olmaya başladığı dönemlerden beri, bugünkü faktöring şirketlerinin yaptıkları işlemlere benzer işlemler yapan kurumlar bulunmaktadır. Uluslararası ticarette devlet müdahalesi, genellikle himayecilik şeklinde somutlaşmış ve XX. yüzyılın başına kadar söz konusu himayecilik, imtiyaz almak ve imtiyaz vermek olarak şekillenmiştir. Bu yöntemle ülkeler kendilerine belirli konularda ve belirli bölgelerde büyük avantajlar temin etmiştir. Dış ticarette rekabet üstünlüğü ve ticari güvence başlangıçta elde edilen imtiyazlar yoluyla sağlanmaya çalışılmıştır. Fakat uluslararası ticaret, ticaretin liberalleşmesi ile birlikte ön plana çıkmaya başlayınca, sadece belirli malların arzında sağlanan üstünlük yetmemeye başlamış, konunun talep yönü de gündeme gelmiş, talep edenlerin beklentilerine de cevap verebilecek yöntemlerin geliştirilmesi için uğraşılmıştır. Alıcıya tanınan cazip ödeme koşulları, uluslararası ticarette üstünlük sağlamanın en geçerli yolu haline gelmeye başlamıştır. Bu olgu, beraberinde vadeli satışların finansmanının ve sağlanan finansmanın teminat altına alınması gerekliliğini de beraberinde getirmiştir. Bu yüzden ihracata sağlanan devlet himayesi, ihracat bedellerinin ticari veya politik nedenlerden ötürü tahsil edilememesi riskine karşı ihracat kredi sigortası ve/veya garantisi sağlayan kurumların oluşturulmasında somutlaşmaya başlamıştır. Bu süreç uluslararası ticarette ciddi tıkanmalara yol açan I. Dünya Savaşı ve 1929 Ekonomik Buhranı ile birlikte daha da hızlanmıştır. Yaşanan gelişmeler sonucu, I. Dünya Savaşı yılları ve sonrasında Almanya da 1917 de Hermes Kreditversicherungs (Hermes), İngiltere de 1919 da Export Credits Guarante Department (ECGD), Belçika da 1921 de Office National du Ducroire (OND), Hollanda da 1925 de Nederlandsche Creditverzekering Maatschappij N.V. (NCM) kurulmuştur. Talep yetersizliğinden doğan 1929 Büyük 39

44 Ekonomik krizinin etkilerinin giderilmesi için de 1933 de İsveç de EKN Exportkreditnamnden (EKN), 1934 de ABD nde Export-Import Bank of the United States (US Eximbank) ve İsviçre de Export Risk Guarantee Agency (ERG) faaliyete geçmiştir. I. Dünya Savaşı ndan sonra savaşın yarattığı yıkıntının giderilmesi ile ilgili faaliyetler yanında, az gelişmiş ülkelerin kalkınma sorunlarına olan ilgi de önemli ölçüde artmıştır. Yeniden yapılanma ve kalkınma süreci açısından ihracat olgusunun taşıdığı önem nedeniyle devlet destekli ihracat finansman kurumları giderek yaygınlaşmıştır. Bu nedenle, 1950 li ve 1960 lı yıllarda ihracat finansmanı için gelişmekte olan ülkelerde de sigorta ve garanti kuruluşlarının kurulmasına ilişkin girişimler hız kazanmıştır. Bugün dünyadaki Eximbank ları çatısı altında toplayan Uluslararası İhracat Kredi ve Yatırım Sigortası Kuruluşları Birliği (Berne Union) nin 41 ülkeden 49 üyesi bulunmaktadır. Berne Union, ihracatın desteklenmesine yönelik ilkeleri belirleyip, böylece uluslararası ticaret ve yatırımlar için uygun zemini hazırlamayı amaçlayan bir birliktir. Türk Eximbank ta 1994 yılında Berne Union a tam üye olarak kabul edilmiştir. Türk Eximbank günümüzde ihracat kredi sigortası faaliyetlerinde Berne Union ile yakın bir işbirliği içerisindedir. TÜRK EXIMBANK Türkiye de 1980 li yılların başından itibaren geleneksel ithal ikameci politikalar bırakılarak dışa açık politikalar izlenmeye başlanmış ve dolayısıyla ihracat büyük önem kazanmıştır. Bu yeniden yapılanma süreci içinde ihracatın desteklenmesi görevi 1987 yılında kurulan Türk Eximbank tarafından üstlenilmiştir. Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş./Türk Eximbank, 31 Mart 1987 tarihli Resmi Gazete de yayınlanan 3332 sayılı Kanun un verdiği yetkiye istinaden 21 Ağustos 1987 tarihli Resmi Gazete de yayınlanan 87/11914 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kurulmuştur. Türkiye gündemine 1950 li yılların sonunda giren ihracat kredi sigortası sistemi, 1989 yılında Türk Eximbank bünyesinde uygulamaya konulmuştur. Başlangıç itibariyle yalnızca kısa vadeli ihracat bedeli alacaklarının ticari ve politik risklere karşı teminat altına alınması doğrultusunda uygulamaya konulan ihracat kredi sigortası sisteminin zaman içerisinde kapsamı genişletilmiş, çeşitli programlar ile orta ve uzun vadeli mal ve hizmet ihracatı da sigorta kapsamına alınmıştır. Türkiye'de ihracatın kurumsallaşmış tek asli teşvik unsuru olan Türk Eximbank, bu amaca yönelik olarak ihracatçıları, ihracata yönelik üretim yapan imalatçıları ve yurt dışında faaliyet gösteren müteahhit ve girişimcileri kısa, orta ve uzun vadeli nakdi ve gayrinakdi kredi, sigorta ve garanti programları ile desteklemektedir. Türk Eximbank ın, gelişmiş birçok ülkenin resmi destekli ihracat kredi kuruluşlarından farklı olarak kredi, garanti ve sigorta işlemlerini aynı çatı altında toplamış olması, ihracatçı firmalara verilen hizmetlerde bir bütünlük oluşturulmasına imkân tanımaktadır. Gelişmiş ülkelerde ihracat için gerekli finansman genellikle ticari bankacılık sistemi tarafından sağlanmakta olup, ihracat finansman kuruluşları ihracat sektörüne ve bankalara, sigorta ve garanti programları ile destek vererek sadece risksiz bir ortam sağlama işlevini yerine getirmektedir. Türk Eximbank ihracatçı ve dış girişimcilere sigorta ve garanti desteği sağlamanın yanısıra kredi verme işlevini de üstlenmiştir. Dünya da bu iki fonksiyonu aynı çatı altında yürüten çok az sayıda İhracat Destek Kuruluşu bulunmaktadır. US EXIM/ABD, EDC/Kanada ve EFIC/Avustralya gibi. Türk Eximbank, Türkiye de ilk kez ihracat kredi sigortası mekanizmasını uygulamaya koymuş ve ihracatta sigorta bilincini yerleştirmiştir. Sigorta programları ile bugün 204 ülkeye yapılan ihracatı, ithalatçı firma ve ithalatçının ülkesinden kaynaklanan ticari ve politik risklerden doğan zararlara karşı sigorta teminatı altına almaktadır. Genel Müdürlüğü Ankara da bulunan Banka nın biri İstanbul, diğeri İzmir de olmak üzere iki şubesi, Denizli, Kayseri, Gaziantep, Bursa, Adana ve Trabzon da ise irtibat büroları bulunmaktadır. İhracat faaliyetlerinin yoğunlaştığı bölgelerde sektöre daha iyi hizmet verebilmek amacıyla 1994 te açılan İstanbul ve 1995 te açılan İzmir şubeleri tam yetkili olarak Dış Ticaret Şirketleri Kısa Vadeli İhracat Kredisi, İhracata Hazırlık Kredisi, KOBİ İhracata Hazırlık Kredisi ve Uluslararası Nakliyat Pazarlama Kredisi programlarını yürütmektedir. Bu şubeler ayrıca, Türk Eximbank ın diğer programları hakkında da ihracatçılara bilgi sunmakta, sorunları yerinde tespit ederek çözüm önerilerini 40

45 Genel Müdürlüğe iletmektedir. Daha geniş ihracatçı kitlesine ulaşılması amacıyla gelişmiş sanayi altyapısına sahip olan ve ihracat potansiyeli yüksek görülen Denizli ve Kayseri illerinde 2004 yılı içerisinde, Gaziantep te 2005 yılında, Bursa, Adana ve Trabzon da ise 2006 yılında açılan Türk Eximbank irtibat büroları aracılığı ile Anadolu nun gelişmiş ve ihracat potansiyeli yüksek illerindeki ihracatçılara, Banka programları ve uygulamaları hakkında bilgi verilmekte ve kredi başvuru evrakının hazırlanması konusunda yönlendirici olunmaktadır. Türk Eximbank ın ihracatın finansmanındaki rolü giderek artmıştır. Bunun en önemli nedenleri; Türkiye nin Dünya ticaretini düzenleyen uluslararası kuruluşlara karşı yükümlülükleri çerçevesinde ihracatta önceki yıllarda uygulanan doğrudan teşviklerin kaldırılması ve 1996 yılında yürürlüğe giren Gümrük Birliği ile beraber Türkiye nin, Avrupa Birliği nin ticaret ve rekabet politikalarına uyum sağlamayı taahhüt etmesidir. Bu gelişmelerin sonucu olarak ihracatın kredi, garanti ve sigorta programları aracılığı ile finansmanı, ihracatçılarımızın uluslararası piyasalarda rekabet güçlerinin artırılabilmesi açısından en önemli teşvik unsuru olmaya başlamıştır. Türk Eximbank ın gelişmiş birçok ülkenin resmi destekli ihracat kredi kuruluşlarından farkı nedir? Türk Eximbank ın Amaçları Türk Eximbank, Türkiye de ihracatın kurumsallaşmış tek asli destek unsuru olarak ihracatın desteklenmesine yönelik politikalarda özel bir öneme sahiptir. Türk Eximbank ın amacı; İhracatın geliştirilmesi İhraç edilen mal ve hizmetlerin çeşitlendirilmesi İhraç mallarına yeni pazarlar kazandırılması İhracatçıların uluslararası ticarette paylarının artırılması ve girişimlerinde gerekli desteğin sağlanması İhracatçılar ile yurt dışında faaliyet gösteren müteahhitler ve yatırımcılara uluslararası piyasalarda rekabet gücü ve güvence kazandırılması Yurt dışında yapılacak yatırımlar ile ihracat maksadına yönelik yatırım malları üretim ve satışının desteklenerek teşvik edilmesidir. Türk Eximbank ın Faaliyetleri Türk Eximbank, kurulduğundan beri Dünya ve Türkiye ekonomisindeki gelişmeler doğrultusunda, ihracat sektörünün talep ve ihtiyaçlarını da dikkate alarak sürekli yeni programlar uygulamaya koymakta, mevcut programlarında değişiklikler yaparak sektörün finansman gereksinimlerini karşılamaya çalışmaktadır. Türk Eximbank reel sektör ile yakın bir işbirliği içerisinde faaliyetlerini sürdürmektedir. Banka, reel sektörün finansal sorunlarının yanı sıra, mevcut durumlarının incelenerek yapısal sorunlarının da ortaya konması ve bu yönde politikalar üretilmesi gerektiğine inanmaktadır. Bu düşünceden hareketle, Dış Ticaret Müsteşarlığı tarafından 1998 yılında başlatılan ve sektörlerin hem konjonktürel, hem de yapısal sorunlarını ortaya çıkararak, sektörel politikaların teknik altyapısının oluşturulmasının hedeflendiği sektör toplantılarına aktif bir şekilde katılmakta, diğer kamu kuruluşları yetkilileri ile beraber sektör temsilcileri ile görüş alışverişinde bulunarak sorunların tespitinde ve çözümlerin geliştirilmesinde etkin rol oynamaktadır. Ayrıca, Ekonomi Bakanlığı koordinasyonunda gerçekleştirilen İhracat Stratejik Planı çerçevesinde Türk Eximbank, ihracatla ilgili tüm kuruluşlar ile birlikte uzun vadeli çözümler üretmek üzere aktif bir şekilde faaliyet göstermektedir. Türkiye de yerleşik mal ve hizmet ihracatı yapan tüm firmalar Türk Eximbank imkânlarından yararlanma hakkına sahiptir. Türk Eximbank ihracatın finansmanında tüm sektörlere eşit yakınlıktadır. Bu çerçevede Türk Eximbank kredilerinin sektörel dağılımı ile Türkiye ihracatının sektörel dağılımı 41

46 paralellik arz etmektedir. Bunun yanı sıra, Türk Eximbank kredi ve sigorta programlarının tanıtımı ve ihracatçılarımızın görüşlerinin alınabilmesi için bir yandan firma ziyaretleri yapılmakta; diğer taraftan ise KOSGEB, TOBB, İTO ve Dış Ticaret Enstitüsü gibi çeşitli kuruluşların değişik şehirlerde gerçekleştirdiği toplantı ve seminerlere Türk Eximbank yönetici ve uzmanları katılmakta ve ihracatçılarımızı bilgilendirmektedir. Ayrıca, Türk Eximbank tarafından özellikle KOBİ lerin yoğun olduğu illerde Türk Eximbank programlarının tanıtımına yönelik organizasyonlar gerçekleştirilmekte ve toplantılar düzenlenmektedir. Türk Eximbank, ülkemiz milli geliri ve istihdamı içinde önemli payı bulunan KOBİ lere özel bir önem vermekte ve bütün kredi uygulamalarında KOBİ lere öncelik tanımaktadır. Bu çerçevede, aracı bankalar kendilerine Türk Eximbank tarafından tahsis edilen ve döviz bazındaki Sevk Öncesi İhracat Kredileri Genel Limitlerinin en az %30 unu KOBİ lere kullandırmak zorundadır. KOBİ lere verilen özel önem sonucunda, yıllara göre değişmekle birlikte, KOBİ lerin bankacılık sisteminin açmış olduğu kredilerden aldığı pay %24 civarında iken, Türk Eximbank ın kullandırdığı kredilerdeki payı %30-35 düzeyindedir. Türk Eximbank ülke ekonomisinin dengeli bir yapıya kavuşması ve özellikle bölgeler arası dengesizliklerin ortadan kalkması doğrultusunda kalkınmada öncelikli illere de özel bir önem verilmesi gerektiği inancındadır. Bu çerçevede, bütün kredi uygulamalarında Kalkınmada Öncelikli Yöreler (KÖY) de bulunan firmalara öncelik tanınmaktadır. Ayrıca, aracı bankaların Sevk Öncesi Türk Lirası İhracat Kredisi Genel Limitlerinin en az %5 lik kısmını KÖY de mukim firmalara kullandırması zorunlu tutulmuştur. Bu kapsamda KÖY firmalarına indirimli faiz oranları ile kredi kullandırılmaktadır. Türk Eximbank, bugün 22 si kredi, 6 sı sigorta/garanti olmak üzere toplam 28 ana program ve uygulama imkânı sunmaktadır. Bankanın verdiği ihracat desteğinden 2011 yılında en çok Tekstil-Hazır Giyim-Deri sektörü yararlanmıştır. Bu sektör kredi desteklerinin %25'ni alırken, ikinci sırada Demir- Çelik (%19), üçüncü sırada Gıda-Tarım ve Hayvancılık (%13) sektörleri gelmektedir. Verilen ihracat desteklerinden %12 Makine-Elektrikli Cihazlar sektörü, %10 Madencilik sektörü, %5 Plastik-Kauçuk sektörü, %4 Motorlu Taşıtlar sektörü, %3 de Kimya sektörü pay almıştır. Türk Eximbank, 2010 yılında 3,9 milyar ABD Doları tutarında nakdi kredi desteği ve 5 milyar ABD Doları tutarında sigorta/garanti imkânı sağlayarak ihracata toplam 8,9 milyar ABD Doları seviyesinde bir destek vermiştir yılında Türk Eximbank nakdi ve gayrinakdi destekleri ile Türkiye ihracatının % 7,8 ne finansman desteği sağlamıştır yılının ilk 9 ayında verilen nakdi ve gayrinakdi destekler ise 8,6 milyar ABD doları olmuş ve Türkiye ihracatının %8,6 sına finansman desteği sağlanmıştır. İhracatçılara verilen destek son 5 yılda 44,6 milyar ABD Doları olmuştur. Bunun 21,1 milyar Doları nakdi kredilerden, 23,5 milyar Doları da sigorta ve garanti desteklerinden oluşmuştur. Türk Eximbank ın faaliyetlerini üç temel başlık altında özetlersek: Mal ve hizmet ihracatını kısa, orta ve uzun vadeli krediler ile finanse etmek İhracatın finansmanı amacıyla, ihracatçıya yurtiçi ve yurtdışı finansman kurumlarından sağlanacak kredi için garanti vermek Mal ve hizmet ihracında, ihracatçının ticari ve politik risklerden kaynaklanabilecek zararlarının belli bir bölümünü teminat altına almaktır. Türk Eximbank ın imkânlarından kimler yararlanma hakkına sahiptir? TÜRK EXIMBANK KREDİ, SİGORTA VE GARANTİ PROGRAMLARI Krediler Türk Eximbank, ihracatçıları, ihracata yönelik üretim yapan imalatçıları ve yurt dışında faaliyet gösteren girişimcileri kısa, orta-uzun vadeli nakdi ve gayrinakdi kredi programları ile desteklemektedir. Ayrıca, 42

47 vadeli satış işlemlerini teşvik etmek ve bu yolla ihracat hacmini artırmak, yeni ve hedef pazarlara girilmesini kolaylaştırmak amacıyla vadeli ihracat alacaklarını iskonto etmektedir. Kısa Vadeli İhracat Kredileri Türk Eximbank ihracatçı ve ihracat bağlantılı mal üreten imalatçı firmalara, özellikle ihracata hazırlık döneminde finansman gereksinimlerinin karşılanması amacıyla, kısa vadeli ihracat kredileri tahsis etmektedir. Bu krediler ve döviz cinsinden, bankalar aracılığıyla veya doğrudan Türk Eximbank tarafından firmalara kullandırılmaktadır. Kısa vadeli krediler, yaygın ve etkin bir kredilendirme mekanizması olarak Türk ticari bankacılık sistemi aracılığıyla da kullandırılmaktadır. Aracı bankalar kanalıyla kullandırılan kredilerin toplam kısa vadeli krediler içindeki payı %55 dir. Bütün kredi uygulamalarında Kalkınmada Öncelikli Yörelerde bulunan firmalar ile KOBİ lere öncelik tanınmaktadır. Ayrıca, ihracat kredisi uygulamalarında, sektörden gelen talepler ve Türkiye ile Dünya daki ekonomik ve siyasi gelişmeler dikkate alınarak sürekli çeşitli değişiklikler yapılmaktadır. Kullandırılan kısa vadeli ihracat kredilerinin faiz oranları, vade yapısı ve kredi miktarları sektörden gelen talepler ve ekonomik ve siyasi gelişmeler doğrultusunda sürekli olarak güncellenmektedir. Kısa vadeli ihracat kredilerinde ortak hükümler ise şöyledir: İmalatçı-ihracatçı, ihracatçı veya ihracata yönelik mal üreten imalatçı firmalar, Türk menşeli malların serbest dövizle kesin olarak ihracı taahhüdü karşılığı kısa vadeli ihracat kredilerinden faydalanabilirler. Kredi kullanan firmalar, teşvik mevzuatı gereğince vergi, resim ve harç istinasından yararlanırlar. FOB ihracat taahhüdünün %100 ü kredilendirilir. Kredinin vadesi azami 540 gündür. Kısa vadeli ihracat kredilerinde ihracat taahhüdüne ilişkin ortak hükümler: İhracat taahhüdü, döviz kredilerinde anapara, faiz ve varsa komisyon toplamı kadardır. İhracat taahhüdü, Türk Lirası kredilerde kredinin başvuru tarihindeki TCMB Döviz Alış Kuru üzerinden hesaplanan döviz karşılığı kadardır. FOB ihracat taahhüdünün %100 nün kredinin orijinal vadesi içerisinde yapılan ihracatlar ile kapatılması esastır. İhracat taahhüdünün kredi talep formunda taahhüt edilen malların ihracatı ile kapatılması esastır. Türk Eximbank Ülke Kredileri / Garanti Programları kapsamındaki ihracatlar ile diğer Kısa Vadeli Kredi Programları kapsamında taahhüde saydırılan ihracatlar, ihracat taahhüdüne saydırılamazlar. Kısa vadeli ihracat kredilerinde müeyyideye ilişkin ortak hükümler: Kredinin kısmen veya tamamen geri ödenmemesi durumunda, ödenmesi gereken tarihten fiilen ödenen tarihe kadar cari en yüksek faiz oranının 1,2 katı kadar temerrüt faizi, vergi ve fonlar tahsil edilir. İhracat taahhüdünün yerine getirilmemesi halinde, cari en yüksek faiz oranının 1,2 katı üzerinden hesaplanacak ceza faizi ile vergi ve fonlar tahsil edilir. Kısa vadeli ihracat kredilerinde teminat ve teminat mektubuna ilişkin ortak hükümler: Banka veya Özel Finans Kurumu ndan alınacak Teminat Mektubu ve/veya Kredi Garanti Fonu (KGF) Kefaleti Devlet İç/Dış Borçlanma Senetleri (DİBS) asıl teminat olarak kabul edilir. 43

48 Asıl teminata ek olarak; her bir kredi kullandırımında kredi tutarında düzenlenmiş Genel Kredi Sözleşmesi (noter tasdikli) ve Firma Taahhütnamesi (noter tasdikli) firmadan istenir. Türk Eximbank tarafından uygun bulunan kredi başvurusu için kredinin anapara ve faiz tutarının %100 ü oranında asli teminat firma tarafından tesis edilir. Türk Eximbank nezdinde teminat mektubu limiti olan bankalardan alınmış; 120 gün vadeli krediler için en az 6 ay vadeli 180 gün vadeli krediler için en az 9 ay vadeli 360 gün vadeli krediler için en az 15 ay vadeli 540 gün vadeli krediler için en az 21 ay vadeli kesin banka teminat mektubu gerekmektedir. Sevk Öncesi İhracata Hazırlık Kredisi (SÖİK) Türk Eximbank ın en etkin uygulamaları arasında, 1989 yılından bu yana tüm ihracatçılara ulaşabilmek amacıyla ticari bankalar aracılığıyla kullandırılan ve toplam Kısa Vadeli İhracat Kredileri içerisinde % lik paya sahip olan Sevk Öncesi İhracat Kredileri ağırlıklı yer tutmaktadır. Sevk Öncesi Türk Lirası İhracat Kredisi (SÖİK-), Sevk Öncesi Türk Lirası Kalkınmada Öncelikli Yöreler (KÖY) İhracat Kredisi (SÖİK-KÖY) ve Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi (SÖİK-DVZ) nden oluşan Sevk Öncesi İhracat Kredileri, bütün sektörleri kapsayan ve ihracatçıların imalat aşamasından başlayarak desteklenmesi amacıyla kullandırılan kısa vadeli kredilerdir. Söz konusu kredilerde, firma ve ihracat riski aracı banka tarafından üstlenilmektedir. Bu nedenle, kredinin geri ödenmesinde sorun yaşanmamaktadır. Bu sistemin en önemli fonksiyonu ise, çok sayıda firmaya yönelik kredi işleminin yürütülebilmesine imkân sağlamasıdır. Sevk Öncesi İhracat Kredilerinin amacı, ihracatçı, imalatçı ve imalatçı-ihracatçıların ihracata hazırlık aşamasındaki finansman ihtiyaçlarını karşılamaktır. Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDTŞ), imalatçılar, imalatçı-ihracatçılar ve ihracatçı firmalar bu krediden yararlanabilir. Ayrıca, kanuni olarak veya iş merkezlerinin yanısıra, ekonomik ve ticari faaliyetlerini de Kalkınmada Öncelikli Yörelerde icra eden imalatçı, imalatçı-ihracatçı ve ihracatçı (ihracatçının KÖY'de mukim olması ve ihraç konusu malın KÖY'de üretilmesi kaydıyla) firmalar da SÖİK den yararlanabilir. Kredi, Türk menşeili malların serbest dövizle, kesin olarak ihracı taahhüdü karşılığında kullandırılmak üzere aracı bankalara tahsis edilir. Kanun, Kararname ve Tebliğler ile ihracı yasaklananların dışında kalan Türk menşeili her tür mal Türk Eximbank tarafından SÖİK ler ile kredilendirilebilir. SÖİK ile kredilendirilmeyen İhracat Şekilleri ise şunlardır: İhracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetler Transit ticaret Takas (Özel takas hariç) Bedelsiz ihracat Reeksport Bağlı muamele Sınır ticareti Geçici ithalat 44

49 Sevk Öncesi İhracat Kredisine başvururken istenilen belgelerin neler olduğunu öğrenmek ve daha ayrıntılı bilgi edinmek için ve adresini ziyaret edebilirsiniz. Sevk Öncesi İhracat Kredisi Kullandırılma Prosedürü; Kredi, limit tahsis edilen aracı bankalar vasıtası ile kullandırılır. Aracı bankalar, uygun buldukları firmaların kredi başvuru formlarını Türk Eximbank a gönderirler. Türk Eximbank kredi taleplerini değerlendirir. Kabul edilmesi halinde kredi, firma hesabına aktarılmak üzere aracı bankaya ödenir. Aracı bankalar hesaplarına intikal eden kredi tutarlarını aynı gün ilgili firma hesabına aktarırlar. Firmalar aracı bankanın krediyi kullandırım tarihinde, kendilerine ödediğini/ödemediğini 5 işgünü içinde yazılı olarak Türk Eximbank a teyit ederler. Sevk Öncesi İhracat Kredisi nde Firma Limiti; Sevk Öncesi Türk Lirası İhracat Kredisi (SÖİK-), Sevk Öncesi Türk Lirası Kalkınmada Öncelikli Yöreler (KÖY) İhracat Kredisi (SÖİK-KÖY) ve Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi (SÖİK-DVZ) için toplam ABD Doları dır. Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi için USD / EUR / JPY / GBP cinsinden döviz kredisi başvurusu yapılabilir. Sevk Öncesi İhracat Kredisi nde Kredinin Vadesi; Sevk Öncesi İhracat Kredileri nin tümünde kredinin vadesi azami 540 gündür. Sevk Öncesi İhracat Kredisi nde Kredinin Faiz Oranı ve Firma Maliyeti; Krediye uygulanacak faiz oranları, para piyasaları yakından takip edilerek Türk Eximbank tarafından belirlenir. Faiz oranları, firmanın Eximbank nezdindeki riskine ve sigortalılık durumuna göre değişkendir. Aracı bankalar, bu oranların üzerine Türk Lirası ve Kalkınmada Öncelikli Yöreler İhracat Kredisi için azami yıllık 1 (bir) puan, döviz kredilerinde azami yıllık 0,50 puan ilave ederek firmalardan aracılık komisyonu alırlar. Sevk Öncesi İhracat Kredisi nin Geri Ödenmesi; 120 ve 180 gün vadeli kullandırılan kredilerde, kredinin anapara ve faizi en geç kredi vadesinde ödenir. 360 gün vadeli kullandırılan kredilerde, Tek taksit ödeme seçeneğinde, 180'inci günde sadece faiz tahsilatı yapılır, anaparanın tamamı 360 ıncı günde tahsil edilir. İki taksitli ödeme seçeneğinde, 180'inci ve 360'ıncı günlerde iki eşit taksitte ödeme yapılır. 540 gün vadeli (3 taksitli) kullandırılan kredilerde ise 180'inci, 360'ıncı ve 540'ıncı günlerde 3 eşit taksitte, her dönem için tahakkuk eden faizleri ile birlikte geri ödenir. Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi nin geri ödemesi, döviz veya cinsinden yapılabilir. olarak ödemelerde Türk Eximbank'ın bildirdiği kur kullanılır. Kredinin vadesinden önce kısmen veya tamamen geri ödenmesi imkânı da mevcuttur. İhracata Hazırlık Kredileri İhracata Hazırlık Kredileri, Dış Ticaret Sermaye Şirketleri (DTSŞ) ve Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDTŞ) dışındaki; imalatçı-ihracatçı, ihracatçı ve/veya ihracata yönelik mal üreten imalatçı firmalara aracı banka olmaksızın, doğrudan Türk Eximbank tarafından kullandırılan kredilerdir. Firma limiti, kredi başvuru tarihinden geriye dönük 12 aylık veya son üç yıllık gerçekleştirilen ihracat tutarına bağlı olarak belirlenir. Toplam limit, döviz ve Türk Lirası kredilerinin toplamı olmak üzere azami 45

50 ABD Doları dır. Kredi vadesi azami 540 gündür. Ayrıca, 360 gün iki taksit, 120 ve 180 gün vade seçenekleri de mevcuttur. 120 ve 180 gün vadeli kullandırılan kredilerde anapara ve tahakkuk eden faiz vade sonunda, 360 gün vadeli kullandırılan kredilerde ise 2 eşit taksitte veya tek taksitte ödenir. 540 gün vadeli kullandırılan kredilerde ise 3 eşit taksitte ödeme yapılır. Türk Eximbank tarafından uygun bulunan kredi başvurusu için; kredinin anapara, faiz ve taahhüt riski toplamının %100 ü oranında, Banka Teminat Mektubu, Kredi Garanti Fonu Kefaleti (KGF) ve Devlet İç ve Dış Borç Senetleri talep edilir. Firmalar kredi başvuru belgeleri ile Türk Eximbank a doğrudan başvururlar. Firma kredibilitesinin uygun görülmesi halinde kredi kullandırımı gerçekleştirilir. Kredinin FOB ihracat taahhüdünün, kredinin orijinal vadesi içerisinde yapılan ihracatlarla kapatılması esastır. KOBİ İhracata Hazırlık Kredileri KOBİ İhracata Hazırlık Kredileri, Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletme tanımına giren; imalatçı-ihracatçı veya ihracata yönelik mal üreten imalatçı firmalara aracı banka olmaksızın, doğrudan Türk Eximbank tarafından kullandırılan kredilerdir. Yasal statüsü ne olursa olsun, bir veya birden çok gerçek veya tüzel kişiye ait olup, 250 kişiden az yıllık çalışan istihdam eden, yıllık net satış hasılatı ve/veya mali bilançosu 25 milyon yi aşmayan, bağımsız işletme tanımına giren, imalatçı, imalatçı-ihracatçı özelliğine sahip mikro, küçük ve orta büyüklükteki işletmeler kısaca KOBİ olarak adlandırılır. Firma limiti, döviz ve Türk Lirası kredilerinin toplamı olmak üzere azami ABD Doları dır. Kredi vadesi, döviz kredilerinde azami 360 gün, Türk Lirası kredilerde azami 540 gündür. Türk Eximbank tarafından uygun bulunan kredi başvurusu için; kredinin anapara, faiz ve taahhüt riski toplamının %100 ü oranında, Banka Teminat Mektubu, Kredi Garanti Fonu Kefaleti (KGF) ve Devlet İç ve Dış Borç Senetleri talep edilir. Firmalar kredi başvuru belgeleri ile Türk Eximbank a doğrudan başvururlar. Firma kredibilitesinin uygun görülmesi halinde kredi kullandırımı gerçekleştirilir. Kredinin FOB ihracat taahhüdünün, kredinin orijinal vadesi içerisinde yapılan ihracatlarla kapatılması esastır. Dış Ticaret Şirketleri (DTŞ) Kısa Vadeli İhracat Kredileri Dış Ticaret Şirketleri İhracat Kredileri, Dış Ticaret Sermaye Şirketleri (DTSŞ) ve Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDTŞ) ne aracı banka olmaksızın, doğrudan Türk Eximbank tarafından kullandırılan kredilerdir. Türk Eximbank kredi taleplerini değerlendirir. Kabul edilmesi halinde teminatların tesis edilmesi ve Genel Kredi Sözleşmesi nin imzalanmasından sonra kredi, en kısa sürede EFT sistemi aracılığıyla firmanın banka hesabına aktarılır. Dış Ticaret Sermaye Şirketleri (DTSŞ); Ödenmiş sermayeleri en az 2 milyon olan ve bir önceki takvim yılında gümrük beyannamesi bazında; en az (FOB) 100 milyon ABD Doları veya eş değerdeki fiili ihracatı gerçekleştiren anonim şirketlere, her yılın Ocak ayının son gününe kadar başvurulması kaydı ile Ekonomi Bakanlığı tarafından Dış Ticaret Sermaye Şirketi statüsü verilir. Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDTŞ); Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin (KOBİ) ihracat sektörü içinde bir organizasyon altında toplanarak dünya pazarlarına yönlendirilmesi amacıyla; ihracat ve ilgili konularda (finansman, tedarik, nakliye, sigorta, gümrükleme v.b.) hizmet sağlayarak, dış ticarette uzmanlaşmalarını ve bu suretle daha etkin faaliyet göstermelerini teminen kurulan şirketlere, Ekonomi Bakanlığı tarafından Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDTŞ) statüsü verilir. Firmanın kredi limiti, firmanın bir önceki takvim yılı performansı, kredibilitesi, limit kullanım oranı ve diğer faktörler dikkate alınarak, Türk Eximbank tarafından ABD Doları bazında tek bir limit olarak belirlenir. Kredi tutarı, FOB ihracat taahhüdünün % 100 ünün TCMB Döviz Alış Kuru üzerinden hesaplanan karşılığıdır. Kredi vadesi azami 360 gündür. 120, 180 ve 360 gün olmak üzere üç vade seçeneği sunulmaktadır. 120 ve 180 gün vadeli kullandırılan kredilerde anapara ve tahakkuk eden faiz vade sonunda, 360 gün vadeli kullandırılan kredilerde ise 2 eşit taksitte veya tek taksitte ödenir. 46

51 Sevk Öncesi Reeskont Kredisi (SÖRK) Sevk Öncesi Reeskont Kredisi nin amacı, Dış Ticaret Sermaye Şirketleri (DTSŞ), Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDTŞ) ile ihracata yönelik mal üreten imalatçı firmaların (sadece nihai üreticiler), imalatçıihracatçıların ve ihracatçıların ihracata hazırlık aşamasındaki finansman ihtiyaçlarını karşılamaktır. Sevk Öncesi Reeskont Kredisi, Dış Ticaret Sermaye Şirketleri (DTSŞ), Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDTŞ), imalatçı-ihracatçı, ihracatçı ve ihracata yönelik mal üreten imalatçı firmaların borçlu olarak düzenleyecekleri Eximbank nezdinde kısa vadeli aval limiti olan bankalardan birinin avalini taşıyan bonoların iskonto edilmesi sonucunda kullandırılır. Söz konusu bonoların, Türk Eximbank tarafından T.C. Merkez Bankası (TCMB) reeskontuna götürülmesi suretiyle iskonto edilmesi esastır. Kredi, başvurunun uygun bulunması durumunda, teminatların tesis edilmesi ve belgelerin teslimini takiben, TCMB reeskontuna götürülen işlemlerde iskontolu bono bedelinin TCMB den tahsilinden sonra doğrudan kullandırılır. İhracatçılar için uygun maliyetli kaynakların artırılması amacıyla, halihazırda T.C Merkez Bankası ile işbirliği içerisinde, Türk Eximbank a tanınan 2 milyar Dolar limit çerçevesinde kullandırılan Sevk Öncesi Reeskont Kredisinin (SÖRK) kapsamı genişletilerek, yapılan son düzenleme ile 120 gün vadeli ve döviz olarak kullandırılan Sevk Öncesi Reeskont Kredisi, tarihinden itibaren cinsinden de kullandırılmaya başlanmış ve 120 gün vade seçeneğinin yanında Türk Eximbank kaynakları ile desteklenerek 180 gün vade seçeneği de sunulmuştur. Program kapsamında firma limiti döviz ve Türk Lirası kredilerin toplamı olmak üzere azami 40 milyon ABD Doları, Dış Ticaret Sermaye Şirketleri için firma limiti 60 milyon ABD Doları olmakla birlikte, SÖRK kredilerde kullandırım limiti DTSŞ statüsündeki firmalar için 20 milyon ABD Doları, diğer firmalar için ise 10 milyon ABD Doları karşılığı dir. İskonto edilecek bonolar için firma bazında işlem limiti en az ABD Doları dır Reeskont Kredisinin faiz oranı; Döviz kredisinde Libor+0,75, kredisinde ise 180 gün için % 9,00, 120 gün için % 8,90 seviyesinde olup, Türk Eximbank ın Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası programından yararlanan firmalara 0,25 puanlık bir faiz indirimi uygulanmaktadır. Döviz cinsinden Sevk Öncesi Reeskont Kredilerinde, USD ve EURO cinsinden işlem yapılır. Kısa Vadeli İhracat Alacakları İskonto Programı Kısa Vadeli İhracat Alacakları İskonto Programı ile imalatçı, ihracatçı ve imalatçı-ihracatçılara ülke riskinden arındırılmış olarak yeni ve hedef pazarlara yönelmeleri ve bu pazarlarda vadeli satış imkânları ile rekabet şanslarının artırılması amacına yönelik olarak kısa vadeli ve sevk sonrası finansman desteği sağlanmaktadır. Söz konusu program, T.C. Merkez Bankası'nın (TCMB) "Banka Kabullerine İlişkin Reeskont İşlemleri" esas ve şartları doğrultusunda Türk Eximbank a tahsis etmiş olduğu limit çerçevesinde yürütülmekte olup, program kapsamında; Poliçe veya bonoya bağlı kabul kredili ihracat işlemlerinden doğacak alacaklar ve Vadeli ihracat akreditiflerine dayalı ihracat alacakları iskonto edilmektedir. TCMB ve Türk Eximbank tarafından yapılacak değerlendirme sonucunda, kredibilitesi uygun bulunan ve Türk Eximbank dan kullandığı kredilere ilişkin ihracat taahhüt açığı olmayan firmalar bu programdan yararlandırılır. Vadesine en fazla 120 gün kalan ihracat alacakları iskonto edilmektedir. Bu program kapsamında yapılacak işlemler için düzenlenecek kontrat, akreditif, sevk vesaiki, poliçe/bono vb. her türlü belgeler T.C. Merkez Bankası'nca alım satım konusu yapılan konvertibl dövizlerden USD, EURO, GBP ve JPY cinsinden düzenlenecektir. Program kapsamında iskonto edilecek senetler için firma bazında uygulanacak limit 20 Milyon ABD Doları dır. Firma limiti TCMB Kabul Finansmanı Programı kapsamında uygulanan Sevk Öncesi Reeskont Kredisi işlemlerini de kapsayacak şekilde geçerlidir. TCMB tarafından belirlenen bu limitte yapılacak değişiklikler ayrıca duyurulmaktır. 47

52 Krediye uygulanan faiz oranı ve Bankacılık Hizmet Komisyonu; vadesine en fazla 120 gün kadar kalan krediler için LİBOR+0,50 dir. Özellikli Krediler Türk Eximbank, ihracatçıları ve yurt dışında yatırım yapan müteşebbisleri özellikli kredi programları ile de desteklemektedir. Söz konusu kredi programları, standart kredi ve garanti programlarının dışında kalan, ancak bunları tamamlayıcı nitelikteki programlardır. Yurtdışı Mağazalar Yatırım Kredisi Bu kredi programı ile ihracatta kalıcı pazarlar edinilmesi ve net döviz girdisinin arttırılmasını sağlamak için; Türk firmalarının yurtdışında marka tanıtım faaliyetlerinin desteklenmesi amacıyla kendi markası ile yurtdışında açacakları mağazaların yatırım harcamaları Değişik pazarlarda Türk menşeili her türlü tüketim malı niteliğindeki ürünleri doğrudan pazarlama amacıyla, değişik ürün gruplarının sergilendiği çeşitli bölümleri içeren satış mağazaları veya bir ya da birden fazla firmanın biraraya gelerek kuracakları alışveriş merkezleri oluşturulmasına yönelik yatırım harcamaları finanse edilmektedir. Yurtdışı Mağazalar Yatırım Kredisi, krediye konu olan yatırım projesi Türk Eximbank tarafından uygun bulunan ve Türkiye de yerleşik, yurt içi ve yurt dışında daha önce benzer işlerde deneyim sahibi olan firmalara kullandırılır. Yurtdışı Mağazalar Yatırım Kredisi; vadesi içerisinde Türk Eximbank tarafından tespit edilen tutarda Türk ürünleri ihraç ve/veya satışının gerçekleştirilmesi ve Krediye ilişkin Vergi Resim Harç İstisna Belgesi (VRHİB) taahhüdünün kapatılması taahhüdü karşılığında kullandırılır. Türk Eximbank tarafından incelenerek tespit edilen yurt dışı sabit tesis yatırım tutarı ABD Doları nın altında kalan işlemler bu program kapsamında kredilendirilmez. Kendi markası ile yurtdışında mağaza açacak firmaların kredilendirmeye esas yatırım tutarının tespitinde, reklam giderleri ve yatırım konusu mağazada satılacak ilk mal stokuna ilişkin tutarlar da dikkate alınır. Kredi konusu proje için Türk Eximbank tarafından uygun görülen yurt dışı yatırım tutarının azami %85 i kredilendirilir. Yurtdışı Mağazalar Yatırım Kredisi nin vadesi azami 7 yıldır. Ancak kredi vadesi ve geri ödeme şartları (geri ödemesiz dönem ve taksitlendirme) her bir proje bazında münferiden (yalnız) Türk Eximbank tarafından tespit edilir. Yurtdışı Mağazalar Yatırım Kredisi nin firma limiti ve faiz oranı, Türk Eximbank tarafından proje bazında belirlenir. Özellikli İhracat Kredisi Program kapsamında, Türkiye'de yerleşik ihracata yönelik mal üreten firmaların Türk Eximbank'ın mevcut kredi programları çerçevesinde kredilendirilemeyen, ancak Türk Eximbank tarafından uygun bulunan mal ve hizmet projelerine orta vadeli finansman imkânı sağlanmaktadır. Özellikli İhracat Kredisi; ihraç edilecek malın üretim süreci ya da satış koşulları nedeniyle 12 aydan uzun vadeli finansman ihtiyacı bulunan firmalar ile yeni pazarlara yeni ürün ihracı gibi özellik arz eden ihracat projelerine destek sağlamak amacıyla, proje bazında belirlenen koşullarla kullandırılır. Özellikli İhracat Kredisi nin vadesi ve faiz oranı proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. Kredilendirme oranı, proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir, ancak bu oran FOB ihracat taahhüdünün %80 ini aşamaz. Krediye konu olan ve ihracı taahhüt edilen malın asgari %50 yerli katkı oranını ihtiva etmesi gerekmektedir. 48

53 Özellikli İhracat Kredisi için Türk Eximbank tarafından doğrudan kullandırılan kredilerde uygulanan teminat unsurları geçerli olup, bu teminatların dışında ve ilave olarak başka teminatlar da alınabilir. Alınacak teminatların tutar ve kompozisyonu Türk Eximbank tarafından işlem bazında belirlenir. Gemi İnşa ve İhracatı Finansman Programı Bu program ile gemi inşa/ihraç edecek Türk firmalarının gemi inşa aşamasındaki finansman ihtiyaçlarının karşılanması, rekabet güçlerinin desteklenmesi, yurtdışındaki müşterileri ve kredi veren (kreditör) kuruluşlar nezdindeki kredibilitelerinin arttırılması hedeflenmektedir. Program kapsamında kullandırılacak krediler ile alıcı firma ile imzalanmış belli bir kontrat kapsamında, gemi inşa/ihraç edecek Türk firmalarının gemi inşa aşamasındaki harcamaları proje bazında finanse edilir. Program kapsamında düzenlenecek teminat mektupları ile Geminin finansmanı amacıyla, inşa süresince alıcı firma ve alıcının bankası/finansman kurumu tarafından yapılacak avans niteliğindeki ödemeler ve bunlara ilişkin doğabilecek faizler, Proje konusu gemide kullanılacak makine ve ekipmanların vadeli ithalatı ile vadeli yurtiçi tedarik işlemlerine ilişkin ödeme yükümlülükleri Türk Eximbank tarafından belirlenen limit çerçevesinde garanti kapsamına alınır. Teminat mektubuna konu olan gemi projesi Türk Eximbank tarafından uygun bulunan ve Türkiye de yerleşik, gemi inşa ve/veya ihracında deneyim sahibi olan firmalar Gemi İnşa ve İhracat Finansman Programı ndan yararlanabilir. Kullandırılacak kredinin/düzenlenecek teminat mektubunun tutarı ve vadesi, alıcı ve satıcı firmalar arasında imzalanan sözleşme hükümleri dikkate alınarak proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. Ancak, kullandırılacak kredinin/düzenlenecek teminat mektubunun tutarı gemi kontrat bedelinin azami %85 dir. Kullandırılacak kredinin/düzenlenecek teminat mektubunun vadesi; İhracat, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası Hakkındaki Karar ve bu karara ilişkin tebliğlerde yer alan hükümler dâhilinde azami 24 ay dır. İlgili mevzuat çerçevesindeki mücbir sebep halleri ayrıca değerlendirilir. Proje konusu gemiye firma özkaynak katkısının sağlanmasını teminen, proje genelinde gemi kontrat bedelinin en az %15 ine tekabül edecek tutarda harcamanın firma özkaynaklarından yapılması ve proje konusu geminin yerli katkı oranı ya da katma değer oranının asgari %25 olması hususları aranacaktır. Kredi tutarı ve faiz oranının tesbitinde yerli katkı/katma değer oranının seviyesi dikkate alınır. Krediye uygulanacak faiz oranı/ Teminat mektubuna uygulanacak komisyon oranı proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. İhracat taahhüdünün, krediye/teminat mektubuna konu olan gemi ihracı ile kapatılması zorunludur. İhracat taahhüdünün kredinin orijinal vadesi/teminat mektubunun orijinal vadesi içerisinde gerçekleştirilmesi esastır. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetlerine Yönelik Teminat Mektubu Programı Bu program ile müteahhitlik sektöründe faaliyet gösteren firmaların mevcut pazarlarda kalıcılığının sağlanmasının yanısıra, yeni pazarlara açılmalarını teminen yurt dışında üstlenilen projelerin teminat mektubu ile desteklenmesi amaçlanmaktadır. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetlerine Yönelik Teminat Mektubu Programı ile Türk bankaları tarafından kredibilitesi ve üstlendiği/üstleneceği projesi uygun bulunan müteahhitlik firmalarının yurtdışında katılacakları ihalelere ve/veya taahhütlerine yönelik olmak üzere Türk bankalarının Türk Eximbank'a muhatap kontrgarantileri karşılığında, Türk müteahhitlik firmaları lehine yurtdışı işveren ihale makamına ya da işveren makamının bankasına muhatap; 49

54 Geçici teminat mektubu, İhalenin müteahhit firma tarafından kazanılması halinde kesin teminat mektubu, İşverenin müteahhit firmaya avans şeklinde yapacağı ödemelerin geri ödeme garantisi olarak avans teminat mektubu talepleri karşılanabilecektir. Program kapsamında Türk bankalarının kontrgarantisi karşılığında, bir firma lehine düzenlenecek toplam garanti tutarı 25 milyon ABD Doları'nı aşamaz. Herhangi bir firmanın belirli bir andaki riskinin tespitinde, müteahhit firmaların oluşturacakları konsorsiyumlar kapsamında üstlenecekleri proje içindeki payları dikkate alınır. Firma limitini aşmayacak şekilde işveren ihale makamı ile yapılmış sözleşmede belirtilen tutarın ya da ihale bedelinin azami %25'ine kadar teminat mektubu verilebilir. Ülke bazında teminat mektubu tahsisi toplam program limitinin %20'sini geçemez. Düzenlenecek teminat mektubunun tutarı ve vadesi; firma, proje ve ülke limitlerinde belirtilen miktarlarla sınırlı kalacak şekilde, talep edilen mektubun türü, ihale şartnamesi ya da sözleşme metni esas alınarak işlem bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. İşveren ihale makamına ya da ihale makamının bankasına muhatap düzenlenecek teminat mektupları için Türk Eximbank tarafından yıllık %1 oranında komisyon alınır. Sözkonusu komisyon tutarları 3'er aylık dönemler itibariyle müteahhit adına ilgili Türk bankalarından peşin olarak tahsil edilir. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Köprü Kredisi Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Köprü Kredisi ile inşaat faaliyetleri devam eden ülkelerdeki ulusal ve/veya uluslararası işverenlerden iş almış olup, bu projeler kapsamında 2008 ve takip eden yıllarda tahakkuk etmiş ve işveren makamlar tarafından onaylandığı halde tahsil edilemeyen alacağı olan müteahhitlik firmalarına kredi kullandırılması amaçlanmaktadır. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Köprü Kredisi ne konu olan projelere ilişkin işlerin devam ettiğini ilgili ülkelerdeki Ticaret Müşaviri/T.C. Büyükelçiliği nce düzenlenecek olan belgeler ile tevsik eden ve proje bilgileri/alacak tutarları Türk Eximbank ve Türkiye Müteahhitler Birliği yetkililerinden oluşacak komite tarafından yürütülen incelemeler neticesinde belirlenen firmalar bu programdan yararlandırılır. Firma limiti, döviz ve Türk Lirası kredilerinin toplamı olmak üzere, azami 25 milyon ABD Doları'nı aşmayacak şekilde, Eximbank ve Türkiye Müteahhitler Birliği yetkililerinden oluşacak komite tarafından yürütülen incelemeler neticesinde mutabık kalınan proje bilgileri/alacak tutarları dikkate alınarak Türk Eximbank tarafından belirlenir. Tahsis edilen kredi, veya döviz kredisi olarak kullanılabilir. Ancak, döviz cinsinden kullandırılacak olan kredinin tutarı azami 10 milyon ABD Doları dır. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Köprü Kredisi nin vadesi, döviz kredisinde azami 360 gün, kredisinde 12 ay ı geri ödemesiz dönem olmak üzere azami 24 ay dır. Türk Eximbank Çevre Uygulama Esasları Çevre Uygulama Esasları, OECD İhracat Kredileri ve Kredi Garantileri Grubu (İKG) nun üzerinde mutabakata vardığı; resmi destekli ihracat kredisi sağlayan üye ülkelerin İhracat Kredi Kurumları nın sağladıkları desteğe ilişkin politikalar ile çevre nin korunmasına yönelik politikalar arasında tutarlılık sağlamak, resmi destekli ihracat kredilerinden faydalanan yeni ve/veya kurulu Proje lerin çevre değerlendirmesi konusunda ortak yöntemler geliştirmek ve bu Projeler in potansiyel çevre etkilerinin en aza indirilmesi amacına yönelik olarak benimsenen Çevre ve Resmi Destekli İhracat Kredileri Üzerine Ortak Yaklaşımlar Tavsiye Kararı uyarınca hazırlanmış ve Türk Eximbank tarafından uygulamaya konulmuştur. Çevre Uygulama Esasları, geri ödeme dönemi iki yıl ve daha uzun vadeli olan resmi destekli ihracat kredileri için uygulanır. 50

55 Döviz Kazandırıcı Hizmetler Kapsamındaki Krediler Uluslararası Nakliyat Pazarlama Kredisi (UNPK) Uluslararası Nakliyat Pazarlama Kredisi nin amacı; Uluslararası nakliyat firmaları ile uluslararası lojistik işletmeciliği yapan firmaların finansman ihtiyaçlarının karşılanarak rekabet güçlerinin artırılması ve bu yolla ülkenin döviz kaynaklarının zenginleştirilmesidir. Türkiye de yerleşik uluslararası nakliyat firmaları, uluslararası lojistik işletmeciliği yapan firmalar ve uluslararası taşıma işleri organizatörlüğü yapan firmalar, kredi vadesi içerisinde yapacakları uluslararası kara, deniz, hava taşımacılık hizmetine mukabil gerçekleştirmeyi taahhüt ettikleri döviz gelirleri/ taşımacılık hizmeti bedelleri karşılığında bu krediden faydalanabilirler. Bu firmalar tarafından yurtdışına ihraç malı (yükü) götürülmesi, ithal malı (yükü) getirilmesi, transit mal taşımacılığı yapılması Taşımacılık Hizmeti olarak adlandırılır. Kredi imkânından yararlanabilecek uluslararası taşımacılık türleri şunlardır: I. Uluslararası Karayolu Taşımacılığı: Uluslararası karayolu nakliyat işi gerçekleştiren; Vergi Resim Harç İstisnası Belgesi (VRHİB) (varsa), C2 Yetki Belgesi, L2 Yetki Belgesi veya R2 Yetki Belgesi bulunan, II. Uluslararası Denizyolu Taşımacılığı: Uluslararası denizyolu nakliyat işi gerçekleştiren; Vergi Resim Harç İstisnası Belgesi (varsa) veya Gemi Tasdiknamesi/Kira Sözleşmesi bulunan, III. Uluslararası Havayolu Taşımacılığı: Uluslararası havayolu nakliyat işi gerçekleştiren; Vergi Resim Harç İstisnası Belgesi (varsa), veya İşletme Ruhsatı bulunan firmalar bu krediden faydalanabilirler. Uluslararası Nakliyat Pazarlama Kredisi nin vadesi azami 540 gündür. Ayrıca, 360 gün iki taksit, 360 gün tek taksit, 120 ve 180 gün vade seçenekleri de mevcuttur. Firmanın kredi limiti; /Döviz kredilerinin anapara bakiyeleri toplamı 6 Milyon ABD Doları nı aşamaz. Yukarıda belirtilen firma limitini (6 milyon ABD Doları) aşmamak kaydıyla kredi süresi içinde gerçekleştirilecek navlun bedelinin %100 ü kredilendirilir. Uluslararası karayolu, deniz yolu ve hava yolu taşımacılığı yapan firmalar, kredi başvuru belgeleri ile Türk Eximbank a başvururlar. Firma kredibilitesinin uygun görülmesi halinde kredi kullandırımı gerçekleştirilir. Turizm Pazarlama Kredisi Turizm Kredisi; TÜRSAB üyesi A grubu işletme belgesi sahibi seyahat acentelerine, Bakanlık tarafından tur operatörü niteliğine haiz olduğu tespit edilen A grubu belgeli seyahat acentelerine, Ticari hava taşıma işletmeciliği yapmaya ilişkin T.C. Ulaştırma Bakanlığı işletme ruhsatı sahibi Türkiye ye yurt dışından yolcu taşıyan Türkiye de yerleşik özel havayolu firmalarına, Bakanlar Kurulu Kararı ile ihracatçı sayılan Bakanlıktan belgeli, asli fonksiyonu konaklama hizmeti vermek olan turizm işletmelerine, kredi vadesi içerisinde gerçekleştirecekleri turizm hizmetlerinin finansmanına yönelik olarak, yurtdışından getirmeyi taahhüt ettikleri turizm hizmeti bedelleri/döviz gelirleri karşılığında kullandırılır. 51

56 Firmanın kredi limiti; Turizm /Döviz kredilerinin anapara bakiyeleri toplamı 15 Milyon ABD Doları nı aşamaz. Turizm Kredisi nin vadesi azami 540 gündür. Ayrıca, 360 gün iki taksit, 360 gün tek taksit, 120 ve 180 gün vade seçenekleri de mevcuttur. Seyahat acenteleri, tur operatörleri, özel havayolu şirketleri ve turizm işletmeleri, kredi başvuru belgeleri ile Türk Eximbank Genel Müdürlüğü ne başvururlar. Firma kredibilitesinin uygun görülmesi halinde kredi kullandırımı gerçekleştirilir. Döviz Kazandırıcı Hizmetler Kredisi Döviz Kazandırıcı Hizmetler Kredisi ile Türkiye de yerleşik firmaların, Yurtdışında gerçekleştirecekleri döviz kazandırıcı hizmetlere yönelik harcamalarının, Yazılım, projelendirme, danışmanlık gibi hizmetler kapsamında, yurtdışında gerçekleştirilecek proje niteliğindeki hizmet ihracına yönelik harcamalarının finanse edilmesi amaçlanmaktadır. Türk Eximbank tarafından yapılan istihbarat ve değerlendirme çalışması sonunda mali analiz ve ticari etik açısından yeterli görülen ve bu alanlarda faaliyet gösteren firmalar bu programdan yararlandırılır. Türkiye de yerleşik firmalara kredi konusu proje için imzalanmış sözleşme kapsamında yapacakları harcamaların finansmanına yönelik kredi, Vergi Resim Harç İstisna Belgesinin (VRHİB) kapatılması taahhüdü karşılığında proje bazında kullandırılır. Döviz Kazandırıcı Hizmetler Kredisi Programı kapsamında bir firmaya tanınan azami limit tutarı 4 milyon ABD Doları dır. Firma limitini aşmamak kaydıyla belirlenecek olan proje limiti, hizmet veren ve hizmet alan firmalar arasında imzalanan sözleşme hükümleri dikkate alınarak ve sözkonusu sözleşme bedeli içerisindeki Türk mal ve hizmet tutarları toplamının %85 ini aşmamak kaydıyla proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. Proje konusu sözleşme hükümlerinde hizmet veren firmaya avans ödenmesi öngörülmüş ise proje limiti, sözleşme bedelinden avans tutarı düşüldükten sonra kalan tutar içerisindeki Türk mal ve hizmet tutarları toplamının azami %85 i olacak şekilde belirlenir. Döviz Kazandırıcı Hizmetler Kredisi nin vadesi, krediye ilişkin Vergi Resim Harç İstisna Belgesi süresi ile sınırlı kalmak kaydıyla proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. Krediye uygulanacak faiz oranı ve faiz tahsilat dönemleri kredi bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir ve ilgili firmaya duyurulur. Türk Eximbank, mevzuatın izin verdiği limitler dâhilinde, faiz oranını tek taraflı olarak değiştirmeye yetkilidir. Dünya Bankası Kaynaklı Krediler İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi (EFIL IV) İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi (EFIL IV) nin amacı; Türk Eximbank ile Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası (Dünya Bankası) arasında imzalanan İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi Anlaşması 7539-TU (EFIL-IV) çerçevesinde; gemi/yat yapımı, makine imalat, demir dışı metal, otomotiv yan sanayi ve elektrik-elektronik sektörlerinde faaliyet gösteren imalatçı-ihracatçı veya ihracata yönelik mal üreten imalatçı firmaların orta ve uzun vadeli işletme sermayesi ve sabit sermaye yatırımlarını finanse etmektir. İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi nin (EFIL IV) toplam tutarı 300 milyon ABD Doları olup, ABD Doları ve EURO olmak üzere iki ayrı para biriminden kullanılması/kullandırılması hedeflenmektedir. İmalatçı-ihracatçı veya ihracata yönelik mal üreten imalatçı vasfına haiz gemi/yat yapımı, tersane yatırımı yapan, makine imalat, demir dışı metal, otomotiv yan sanayi ve elektrik-elektronik sektörlerinde faaliyet gösteren Türkiye'de yerleşik firmalar İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi nden (EFIL IV) yararlanabilir. Ayrıca, firmaların kredi alındıktan sonraki dönem dâhil borç/özkaynak oranının azami 85/15, borç ödeme gücü oranının ise asgari 1,1 olması gerekmektedir. 52

57 İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi Programı nın Genel Koşulları İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi (EFIL IV) harcama belgeleri karşılığında; ihracatın finansmanı ve ihracat amaçlı yatırımlar için yerel piyasalardan sağlanacak ya da ithal edilecek mal ve yapı harcamaları için kullanılabilir. Desteklenecek ihracat ve yatırım projelerinin ülkemiz çevre mevzuatına, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına uygun ve Dünya Bankası çevre kurallarına uyumlu olması şartı aranır. Desteklenecek ihracat ve yatırım projelerinin Dünya Bankası satınalma/ihale usul ve esaslarına uygun olması şartı aranır. Krediler kapsamında yer alan mal alımı ve yapı harcamaları, "IBRD (Dünya Bankası) Kredileri ve IDA (Uluslararası Kalkınma Birliği) Kredileri kapsamında Satınalma Kılavuzu"nun hükümlerine uygun olarak satın alınır. Krediler için kullanılabilecek satınalma yöntemleri; Yerel Ticari Uygulama: Tahmini sözleşme maliyeti ABD Doları'nın altında olan mallar/yapı işleri, yerleşik ticari uygulamalar çerçevesinde ve yapılacak sözleşmeler kapsamında satın alınır. Uluslararası Rekabete Açık İhale: Sözleşme bazında tahmini maliyeti ABD Doları'nın üzerinde olan mal alım ve yapı işleri alımları için kullanılır. Dünya Bankası'nın ön incelemesine tabidir. İlk iki kredi ile 5 milyon ABD Doları'nın üzerindeki tüm kredi talepleri Dünya Bankası'nın ön onayına tabidir. Bu program kapsamında kredilendirilecek işlemler için esas alınacak firma/grup limiti azami ABD Doları'dır. Kullandırılacak kredinin tutarı ve vadesi, alıcı ve satıcı firmalar arasında imzalanan sözleşme hükümlerinin veya fiziki yatırım projesinin değerlendirilmesi sonucunda muhtemel özkaynak katkısı dikkate alınarak proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. Krediye uygulanacak vade ve faiz oranı proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. Avrupa Yatırım Bankası Kredisi Avrupa Yatırım Bankası Kredisi Programı nın amacı; Türk Eximbank ile Avrupa Yatırım Bankası (AYB) arasında imzalanan Kredi Anlaşması çerçevesinde; sanayi, turizm ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren küçük ve orta büyüklükteki işletmelerin (KOBİ) ihracata ve döviz kazandırıcı hizmetlere yönelik olarak yurt içinde gerçekleştirecekleri sabit sermaye yatırımları ile işletme sermayesi ihtiyaçlarını finanse etmektir. Avrupa Yatırım Bankası Kredisi nden ihracat amaçlı veya döviz kazandırıcı faaliyetlerde bulunan Türkiye de yerleşik KOBİ vasfına haiz özel sektör firmaları yararlanabilir. Kredinin toplam tutarı 200 milyon Euro olup, ABD Doları ve Euro olmak üzere iki ayrı para biriminden kullandırılması mümkündür. Avrupa Yatırım Bankası Kredisi Programının Genel Koşulları Kredi, harcama belgeleri karşılığında; İhracatın / döviz kazandırıcı hizmetlerin finansmanı, İhracat amaçlı yatırımlar için yerel piyasalardan sağlanacak ya da ithal edilecek mal ve yapı harcamaları için kullandırılır. Kredi programı kapsamında finanse edilecek mal ve hizmet alımlarının Avrupa Yatırım Bankası (European Investment Bank-EIB) Satın Alma Kılavuzuna uygun olması gerekmektedir. Projelerin, Türkiye ve Avrupa Birliği çevre mevzuatına uygun olması şartı aranmaktadır. Arsa alımı vb. amaçlı kısa vadeli finansman ihtiyaçları ve hisse senedi alımı benzeri tamamen finansal amaçlı işlemler bu kredi kapsamında finanse edilmez. 53

58 Avrupa Yatırım Bankası Kredisi nin tutarı; program kapsamında tutarı 25 milyon Euro yu geçmeyen projeler kredilendirilecektir. Firma limiti 12,5 milyon Euro dur ve firmanın bir gruba ait olması halinde grup şirketlerinin kullanabileceği kredi tutarları toplamı da bu limit dâhilindedir. Kullandırılacak kredinin tutarı ve vadesi; projenin toplam yatırım tutarına, yaratacağı nakit akımına, firmanın ihracat işlemlerine sağlayacağı katkıya bakılarak ve muhtemel özkaynak katkısı dikkate alınarak Türk Eximbank tarafından belirlenir. Krediye uygulanacak vade ve faiz oranı proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. İhracata Dönük Üretim Finansman Kredisi İhracata Dönük Üretim Finansman Kredisi nin amacı; Türk Eximbank ile Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu (International Islamic Trade Finance Corporation-ITFC) arasında imzalanan 1430/TF3/TU/0017 no'lu anlaşma (Two Step Murabaha Agreement) çerçevesinde; imalatçı-ihracatçı veya ihracata yönelik mal üreten imalatçı Türk firmalarının Türkiye'de üretilecek mallarının serbest dövizle, kesin olarak ihracı taahhüdü karşılığında hammadde, ara malı ve yatırım malları alımlarının finanse edilmesidir. İmalatçı-ihracatçı veya ihracata yönelik mal üreten imalatçı vasfını haiz, Türkiye'de yerleşik firmalar, Türkiye'de üretilecek mallarının serbest dövizle, kesin olarak ihracı taahhüdü karşılığında İhracata Dönük Üretim Finansman Kredisi nden yararlanabilir. Kredinin toplam tutarı 50 milyon ABD Doları olup, ABD Doları cinsinden kullandırılması planlanmaktadır. Firmanın kredilendirilecek işlemleri için esas alınacak firma limiti azami ABD Doları'dır. Uygulama Esasları kapsamında kredilendirilecek her bir işlem için alt limit ABD Doları, üst limit ise ABD Doları'dır. Kullandırılan kredi karşılığında firmadan "mark-up" adı altında bir fiyat farkı tahsil edilir. Firmanın ödeyeceği yıllık mark-up oranı LIBOR+%2,50'dir. Program kapsamında, krediden yararlanacak firmalardan, Türk Eximbank tarafından belirlenerek Onay Formu ile kendilerine bildirilen kredi tutarı üzerinden %0,50 oranında risk primi tahsil edilir. Risk primi peşin olarak Türk Eximbank'ın bildireceği hesaba ödenir. Kredilendirme İşlemleri/Satınalma Şekilleri Program kapsamında kredilendirilecek mallar aşağıda yer alan 3 farklı yöntem ile satın alınabilir. Akreditifli İşlem: Onay Formu'nun ve Türk Eximbank ile imzalanacak Kredi Sözleşmesi'nin Türk Eximbank a iletilmesini ve Onay Formu'nda yer alan teminatların tesisini müteakip firma, imzalamış olduğu Onay Formu'nda belirtilen bankaya müracaat ederek, satıcı lehine, mark-up içermeyen fiyat üzerinden gayrikabilirücu akreditif açtırabilir. Vesaik Mukabili İşlem: Onay Formu'nun ve Türk Eximbank ile imzalanacak Kredi Sözleşmesi'nin Türk Eximbank a iletilmesini ve Onay Formu'nda yer alan teminatların tesisini müteakip firma, kredi konusu mal alımına yönelik vesaikin ibraz bankası aracılığıyla Türk Eximbank a ibraz edilmesini sağlayarak vesaik mukabili işlem kapsamında kredi kullanabilir Doğrudan Ödeme: Onay Formu'nun ve Türk Eximbank ile imzalanacak Kredi Sözleşmesi'nin Türk Eximbank a iletilmesini ve Onay Formu'nda yer alan teminatların tesisini müteakip firma, kredi konusu mal alımına yönelik vesaikin Türk Eximbank a ibraz edilmesini sağlayarak doğrudan ödeme yöntemi kapsamında kredi kullanabilir. Bu yöntem sadece yurtiçi alımlar için kullanılabilecektir. Yurtdışı Fuar Katılım Kredisi Organizatör: Yurt dışı fuar organizasyonu gerçekleştiren kuruluşlar Milli Katılımcı: Organizatörler tarafından gerçekleştirilen yurtdışı fuar organizasyonlarına iştirak eden firmalar 54

59 Bireysel Katılımcı: T.C. Ekonomi Bakanlığı tarafından ilan edilen yurt dışında düzenlenen uluslararası nitelikteki sektörel fuarlara bireysel katılım sağlayan firmalar Yurtdışı Fuar Katılım Kredisi imkânından yararlanırlar. Sadece olarak kullandırılan kredi programında kredi vadesi azami 540 gündür. Ayrıca, 360 gün iki taksit ve 360 gün tek taksit seçenekleri de mevcuttur. Firma Limiti; A sınıfı belgeye sahip organizatörler için B sınıfı belgeye sahip organizatörler için C sınıfı ve Geçici Belgeye sahip organizatörler için ,- Milli Katılımcı ve Bireysel Katılımcı firmalar için dir. Yurtdışı Fuar Katılım Kredisi nin tutarı firma limitini aşmamak kaydıyla; Katılımcı firmalara, kredi vadesi içerisinde gerçekleştirilmesi taahhüt edilen yurt dışı fuar katılım faaliyetlerine ilişkin kredi başvuru tarihi ile kredi vadesi arasında yapılacak harcamalar toplamının %80 ine kadar, Organizatörlere ise, kredi vadesi içerisinde gerçekleştirilmesi taahhüt edilen yurt dışı fuar organizasyon faaliyetlerine ilişkin kredi başvuru tarihi ile kredi vadesi arasında yapılacak harcamalar toplamının %30 una kadar kredi kullandırılabilir. Yurtdışı Fuara Katılacak Organizatörler ve Katılımcı Firmaların, Ekonomi Bakanlığı tarafından destek kapsamına alınan ve her yıl Kasım ayında açıklanan listede yer alan fuarlara katılımı finanse edilir. Katılımın kredi kullandırım tarihi ile kredi vadesi içerisinde gerçekleştirilmesi esastır. Firmalar kredi başvuru belgeleri ile Türk Eximbank Genel Müdürlüğü ne başvururlar. Firma kredibilitesinin uygun görülmesi halinde kredi kullandırımı gerçekleştirilir. Kredi taahhüdü, kredi başvuru tarihi ile kredi vadesi içerisinde gerçekleştirilen fuar harcamaları ile Türk Eximbank tarafından kapatılır. Serbest Bölgelere Yönelik Kullandırılan Krediler Serbest Bölgeler Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi Programı Bu krediden, Türkiye de kurulan serbest bölgelerde faaliyet ruhsatı alan ve bölgede belli bir işyeri bulunan gerçek ve tüzel kişi kullanıcılar faydalanabilir. Kullanıcılar; Serbest bölgede satış bağlantılı üretim yapan üretici firmalar (nihai üretici) ve ürettiği malı satma vasfına haiz üretici-satıcı firmalardır. Kredi, kanun, kararname ve tebliğlerle ihracı yasaklanan malların dışındaki Türk menşeili malların, serbest bölgeden Türkiye dışında başka ülkelere kesin olarak satışı taahhüdü karşılığında kullandırılır. Kredi taleplerinden, orijinal müracaat evrakı Türk Eximbank a ulaştırılmış olanlar içerisinden, Türk Eximbank tarafından uygun bulunanlara ait kredi tutarları, ilgili bankanın muhabir hesabına ödenir. Aracı bankalar, hesaplarına intikal eden kredi tutarlarını, yabancı para birimli vadesiz bankalar mevduat hesaplarına aynı gün alacak kaydederler ve aynı gün ilgili firmanın hesabına aktarıp, firmaya döviz olarak öderler. Firmalar aracı bankanın krediyi kullandırım tarihinde, kendilerine ödediğini/ödemediğini 5 işgünü içinde yazılı olarak Türk Eximbank a teyit ederler. Kredinin vadesi azami 540 gündür. Ayrıca, 360 gün iki taksit, 120 ve 180 gün vade seçenekleri de mevcuttur. Firma limiti, azami 15 milyon ABD Doları dır. Kredinin faiz oranı, kredinin vadesi ve miktarına göre değişkenlik gösterir. Aracı banka komisyonu azami % 0,5 puandır. Satışlarını Türk Eximbank Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası kapsamına aldıran firmalara 0,25 puan faiz indirimi yapılır. Kredi, ABD Doları, EURO, İngiliz Sterlini (GBP) ve Japon Yeni (JPY) cinsinden kullandırılmaktadır. 55

60 Serbest Bölgeler İhracata Hazırlık Döviz Kredisi Programı Bu krediden, Türkiye de kurulan serbest bölgelerde faaliyet ruhsatı alan ve bölgede belli bir işyeri bulunan gerçek ve tüzel kişi kullanıcılar yararlanır. Kullanıcılar; Serbest bölgede satış bağlantılı üretim yapan üretici firmalar (nihai üretici) ve ürettiği malı satma vasfına haiz üretici-satıcı firmalardır. Kredinin vadesi azami 540 gündür. Ayrıca, 360 gün iki taksit, 120 ve 180 gün vade seçenekleri de mevcuttur. Firma limiti, azami ABD Doları dır. Üretici ve üretici-satıcı firmalar kredi başvuru belgeleri ile Türk Eximbank a doğrudan başvururlar. Firma kredibilitesinin uygun görülmesi halinde kredi kullandırımı gerçekleştirilir. Satış taahhüdü kapsamındaki Serbest Bölge İşlem Formu nun (SBİF) kullanıcı nüshası asılları, kredinin tasfiyesini takip eden en geç 30 gün içerisinde kredinin taahhüt hesaplarına saydırılmak üzere Türk Eximbank a tevsik edilir. Serbest Bölgeler İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi (EFIL IV) Bu kredinin amacı, Dünya Bankası tarafından Türk Eximbank a tahsis edilen kredi ve düzenlemeler çerçevesinde; gemi/yat yapımı ve makine imalat sektörlerinde faaliyet gösteren, Türkiye de kurulan Serbest Bölgeler de faaliyet ruhsatı alan ve bölgede belli bir işyeri bulunan gerçek ve tüzel kişi kullanıcılara, Serbest Bölge den Türkiye dışında başka ülkelere gerçekleştirecekleri satış işlemlerine yönelik yerel piyasalardan sağlanacak ya da ithal edilecek mallar için harcama belgelerine dayalı finansman desteği sağlamaktır. Bu krediden, ürettiği malı satma vasfına haiz üretici-satıcı veya bölgede ürettikleri malı Türkiye hariç başka ülkelere satmak üzere mal üreten üretici firmalar (nihai üretici) yararlanabileceklerdir. Ayrıca, firmaların kredi alındıktan sonraki dönem dâhil borç/özkaynak oranının azami 85/15, borç ödeme gücü oranının ise asgari 1,1 olması gerekmektedir. Kredi, ABD doları ve EURO cinsinden kullandırılır. Firma limiti, azami 20 milyon ABD Doları dır. Firmanın bir gruba ait olması halinde grup firmalarının kullanabileceği kredi tutarları toplamı da bu limit dâhilindedir. Kullandırılacak kredinin tutarı ve vadesi, alıcı ve satıcı firmalar arasında imzalanan sözleşme hükümlerinin değerlendirilmesi sonucunda muhtemel özkaynak katkısı dikkate alınarak proje bazında Türk Eximbank tarafından belirlenir. İlk iki kredi ile 5 milyon ABD Doları'nın üzerindeki tüm kredi talepleri Dünya Bankası'nın ön onayına tabidir. Türk Eximbank tarafından kullandırılan krediye ilişkin istenen asli teminatlar, İhracat Finansmanı Aracılık Kredisi (EFIL IV) ile aynıdır. Serbest Bölgeler Gemi İnşa ve İhracatı Finansman Programı Türkiye de kurulan Serbest Bölgeler de mukim, tersanesinde gemi inşa ve satışı konusunda faaliyet ruhsatı alan ve inşa ettiği gemiyi aynı zamanda satma vasfına haiz gerçek ve tüzel kişi üretici-satıcı firmalar (kullanıcı) bu finansman programından yararlandırılır. Program kapsamında verilecek kredilerle alıcı firma ile imzalanmış belli bir kontrat kapsamında, gemi inşa/ihraç edecek Türk firmalarının gemi inşa aşamasındaki harcamaları proje bazında finanse edilir. Serbest Bölgeler Gemi İnşa ve İhracatı Finansman Kredisi nin kredi vadesi, firma limiti, istenilen teminatlar ile ilgili koşulları Gemi İnşa ve İhracatı Finansman Kredisi ile aynıdır. Satış taahhüdünün kullandırılan krediye konu geminin satışı ile kapatılması esastır. ÜLKE KREDİ VE GARANTİLERİ Türk Eximbank, Türkiye nin dış politikası ve ekonomik hedefleri çerçevesinde önem arzeden ülkelerle kalıcı ve uzun süreli ilişkilerin kurulmasını sağlamak amacıyla, bu ülkelerde Türk yüklenicileri tarafından yürütülecek projelere Ülke Kredi/Garanti Programı kapsamında finansman desteği sağlamaktadır. 56

61 Ülke Kredi ve Garanti Programları ile Türk firmaları tarafından yurtdışında üstlenilen projelerin veya gerçekleştirilecek sermaye malı ihracatının orta ve uzun vadeli nakdi ve gayrinakdi krediler ile desteklenmesi amaçlanmaktadır. Ülke Kredi ve Garanti Programları Kapsamındaki Uygulamalar Nakdi kredi verilmesi Gayrinakdi kredi verilmesi Niyet Mektubu düzenlenmesi Tavizli kredi verilmesi Çevresel Değerlendirme Ülke Kredi ve Garanti Programı çerçevesinde, kredilendirilen projelerin potansiyel çevre etkilerinin en aza indirilmesi amacıyla yürürlüğe konulan Türk Eximbank Çevre Uygulama Esasları hükümlerine uyulması zorunludur. Rüşvetle Mücadele Türkiye nin taraf olduğu Uluslararası Ticari İşlemlerde Yabancı Kamu Görevlilerine Verilen Rüşvetin Önlenmesi Sözleşmesi ve Türk Ceza Kanunu nun ilgili hükümleri dikkate alınarak hazırlanan Taahhütname ve Muvafakatname nin krediden yararlanan Türk firmaları tarafından, başvuru aşamasında Türk Eximbank a ibrazı zorunludur. Nakdi Krediler Ülke kredileri, alıcı kredisi niteliğinde olup; devlet garantisi teminatı altında ilgili ülkenin kamu kurum/kuruluş/bankalarına açılabileceği gibi, hükümetler arasında imzalanan protokoller ile belirlenen bankalara, Türk Eximbank tarafından muteber kabul edilen bankalara ve bu bankaların garantisi altında alıcılara açılabilmektedir. Resmi kredi başvurusu, kredinin açılacağı kurum, kuruluş, banka veya alıcı tarafından yapılır. Başvuru mektubu, talep edilen kredi tutarı, teminatlar, proje veya sermaye malı ihracatına konu olan bilgileri içermelidir. Yurtdışında proje üstlenen veya sermaye malı ihracatı gerçekleştirecek firmaların Türk Ticaret Kanunu na göre kurulmuş, mali yapısı güçlü, ticari itibarı yüksek ve alanında deneyimli firmalar olmaları beklenmektedir. Firmalar, ana müteahhit, taşeron veya konsorsiyum ortağı olarak krediden yararlanabilir. Finanse edilecek projelerde, yüklenici firmaların, Bayındırlık ve İskân Bakanlığı tarafından verilmiş Yurtdışı Müteahhitlik Belgesi veya Yurtdışı Geçici Müteahhitlik Belgesi sahibi olması şartı aranır. Başvurular, OECD Düzenlemesi ve Türk Eximbank kredilendirme kriterleri çerçevesinde değerlendirilerek karara bağlanır. Kredi anlaşması Türk Eximbank ile kredi borçlusu arasında imzalanır. Kredi sürecinde, ticari bankacılık işlemlerinin yapılabilmesini teminen, firmanın çalışmayı tercih ettiği bir Türk aracı ticari banka belirlenir. Türk Eximbank, aracı ticari banka ve Türk firması arasındaki karşılıklı hak ve yükümlülükler, Türk Eximbank tarafından işlemlere özel olarak düzenlenen Uygulama Esasları ile belirlenir. Kredi Anlaşması kapsamında, kredi borçlusunun (varsa akreditifin) aracı ticari bankası tarafından eşanlı olarak Türk Eximbank a yapılan ödeme talepleri değerlendirilerek; Sermaye malı ihracatı finansmanında; ihracatın gerçekleştiğinin belgelenmesi halinde kredi tutarı ihracatçının aracı ticari banka hesabına ödenir. Proje finansmanında; işveren tarafından onaylanan hakediş tutarları yüklenicinin aracı ticari banka hesabına ödenir. 57

62 Kredinin Firmaya Maliyeti; Firmaya yapılan ödemelerden, alıcı ülkenin ve kredi borçlusunun risk durumuna bağlı olarak belirlenecek oranda risk primi kesilir. Ayrıca, Türk Eximbank ın projenin herhangi bir aşamasında yerinde inceleme ve izleme yapılmasına gerek görmesi halinde, satın alacağı müşavirlik hizmet bedelleri ve yapacağı diğer harcamalar firma tarafından karşılanır. Faiz ve Anapara Ödemeleri; Kredi kapsamındaki anapara ve faiz ödemeleri, kredi borçlusu tarafından kredi anlaşmasında belirlendiği şekilde gerçekleştirilir. Ülke Limiti; Ülke Kredi/Garanti Programı kapsamında faaliyette bulunulacak ülkeler ve bu ülkelere açılabilecek yıllık kredi limitleri, Bakanlar Kurulu tarafından belirlenir. Finansman Koşulları Kredilendirme oranı: Türk mal ve hizmetlerinin azami %85 i ile sınırlıdır. Türk Eximbank finansmanı dışında kalan % 15 lik bölüme ilişkin ödemeler işveren tarafından peşin veya kredi ödemelerine paralel olarak yapılır. Türkiye den ihraç edilecek malların Sanayi veya Ticaret Odaları eksperleri tarafından tespit edilen yerli katkı oranının en az %50 olması ve hizmetlerin Türk gerçek veya tüzel kişilerce yapılması gerekir. Vade: Projenin veya işlemin niteliklerine bağlı olarak geri ödemesiz dönemi de içerecek şekilde belirlenir. Anapara geri ödemeleri, geri ödemesiz dönemin sonunda başlar. Geri ödemesiz dönem, projenin tamamlanma süresine altı ay ilave edilerek tespit edilir. Geri ödemesiz dönemde yalnızca 6 aylık dönemler itibariyle kredi faizleri ödenir. Geri ödemeler, 6 şar aylık eşit taksitler halinde ödenir. Faiz Oranı: Borçlu ülkenin OECD risk kategorisi ne, kredi vadesine ve Türk Eximbank kaynak maliyetine bağlı olarak (LIBOR/EURIBOR + marj) belirlenir. Türkiye nin OECD Risk Kategorisi ne göre kaçıncı grupta yer aldığını biliyor musunuz? Bu konuda bilgi edinmek için adresini ziyaret edebilirsiniz. Gayrinakdi Kredi Türk firmaları tarafından gerçekleştirilecek ihracat işlemleri veya yurtdışında gerçekleştirilecek projelerin finansmanı için yurtiçi veya yurtdışı bankalardan fon sağlanması halinde, kredi borçlusunun geri ödemelerini teminat altına almak üzere Türk Eximbank tarafından kredi borçlusu lehine ve fon sağlayan bankaya muhatap komisyon karşılığı Garanti Mektubu düzenlenir. Firmanın, taahhüdünü kapatması ve gerekli belgeleri bankaya sunması konularındaki yükümlülükleri nakdi krediler ile benzerdir. Niyet Mektubu Türk Eximbank, yurtdışında iş üstlenecek veya uluslararası ihalelere katılacak Türk firmalarına finansal destek sağlayabileceğini ifade eden Niyet Mektubu verebilir. Niyet Mektupları kesin bir taahhüt içermez, açılabilecek olası bir kredinin koşulları da resmi başvurunun yapılacağı tarihteki şartlar dikkate alınarak belirlenir. Niyet Mektupları nın geçerlilik süresi 6 ay olup, projedeki gelişmelere bağlı olarak ilave süre verilebilmektedir. Başvuruda bulunacak firma, yazılı talebini, proje ile ilgili genel bilgileri içeren "Niyet Mektubu Başvuru Formu", Firma Bilgi Formu ve ekleri (Biten-Devam Eden İşler) ile birlikte Türk Eximbank a sunar. Tavizli Kredi Tavizli krediler, Türk Eximbank tarafından sağlanan ticari nitelikli kredilerden gerek işleyiş olarak gerekse kredi koşulları bakımından farklıdır. Tavizli krediler, uzun vadeli ve düşük faizli krediler olup tavizli kredi almaya elverişli ülkeler uluslararası düzenlemelerle belirlenir. Tavizli kredi talep eden ülkeler tarafından Hazine Müsteşarlığı na başvuru yapılır. Bu konuda Bakanlar Kurulu Kararı ihdas edilmesi (oluşturulması, çıkarılması) üzerine tavizli kredi açılması için Türk Eximbank görevlendirilir. 58

63 Kredi talebi, ilgili ülkenin maliye veya ekonomiden sorumlu Bakanlığı tarafından doğrudan Hazine Müsteşarlığı na iletilir. Makine İmalat Sanayi Alıcı Kredisi Programı Makine sektöründeki ihracatçıların uluslararası pazarlardaki rekabet gücünü artırmak ve Türk Makine ihracatçılarına yeni finansman imkânları sağlamak üzere, Türk Eximbank ile Makine ve Aksamları İhracatçıları Birliği arasında düzenlenen işbirliği protokolü kapsamında ülke alıcı kredileri uygulamaya girerek makine ihracatçılarının hizmetine sunulmuştur. Makine İmalat Sanayi Alıcı Kredisi Programı ile Türk makine ihracatçılarınca yapılacak ihracatın orta ve uzun vadeli nakdi ve gayri nakdi krediler ile desteklenmesi amaçlanmaktadır. Ülke Alıcı Kredisi Programı esas olarak makine imalat sektörünün satışlarının büyük bölümünü oluşturan ve bankacılık sisteminin güvenilir olduğu AB ülkeleri ve ABD gibi ülkelerin yanısıra Kuzey Afrika ülkeleri ile bazı Orta Asya ülkelerini (OECD ülke risk sınıflandırmasında 0,1,2,3,4 ve 5. grupta yer alan ülkeler) hedef almaktadır. Doğrudan alıcılara (ithalatçı) önerecekleri bankalardan Türk Eximbank tarafından muteber kabul edilebilecek olanların garantisi altında alıcı kredisi kullandırılacak veya Muteber bankalara kredi hatları açılmak suretiyle ilgili ülkelerdeki alıcılara vadeli alım imkânı yaratılabilecektir. OECD ülke risk sınıflandırmasında 6. ve 7. grupta yer alan ülkelerde ise, devlet garantisi altında veya hükümetler arası protokoller ile belirlenmiş kamu bankaları veya kamu kuruluşlarına kredi kullandırılabildiği gibi, ilgili ülkelerdeki alıcılara, koşulları ve kullandırım yöntemi söz konusu ülke ile mutabık kalınarak finansman desteği sağlanmaktadır. Kredinin vadesi; ABD Doları na kadar olan işlemler için 6 ay ile 1 yıl arası ödemesiz toplam 3 yıl ABD Doları arası işlemler için 6 ay ile 1 yıl arası ödemesiz toplam 4 yıl ABD Doları ndan büyük işlemler için 6 ay ile 1 yıl arası ödemesiz toplam 5 yıldır. Makine İmalat Sanayi Alıcı Kredisi Programı nın uygulama esasları ve kredinin tüm koşulları Nakdi Krediler başlığı altında verilmiştir. İHRACAT KREDİ SİGORTASI PROGRAMI 1989 yılında Türk Eximbank bünyesinde uygulanmaya başlanan ihracat kredi sigortası programları ile ihracatçı firmaların ihraç ettiği mal bedellerinin, ticari ve politik risklere karşı belirli oranlarda teminat altına alınması ve sigortalı firmaların gerek Türk Eximbank nezdinde doğmuş veya doğacak alacak haklarını ticari bankalara temlik etmek suretiyle, gerekse kambiyo senedine bağlı vadeli alacaklarını ister Türk Eximbank'da, isterse Türk Eximbank onayı ile ticari bankalarda iskonto ettirmek suretiyle hem sevk öncesi, hem de sevk sonrası dönem için düzenli finansman imkânına erişmeleri amaçlanmaktadır. İhracat Kredi Sigortası Programları ile ihracatçıların; Yeni pazarlara girişi Rekabet üstünlüğü kazanmaları Daha uzun vadeli ve daha esnek ödeme şekilleri ile pazar paylarının artırılması Poliçenin teminat gösterilmesi yolu ile ticari bankalardan finansman imkânı yaratılması Alacaklarının teminat altına alınması yoluyla mali yapılarının güçlü tutulması amaçlanmaktadır. Türk Eximbank İhracat Kredi Sigortası Programları ile 204 ülkeye yapılan ihracatı ticari ve politik risklere karşı teminat altına almaktadır. 59

64 İhracat Kredi Sigortası nın Fonksiyonları; Teminat Fonksiyonu: Sigortanın temel fonksiyonu olup, ihracat alacağı belirli risklere karşı güvence altına alınmaktadır. Hizmet Fonksiyonu: Alıcı firmalar ve ülkeleri hakkında risk analizi ve mevcut riski izleme servisi ile ihracatçıların alıcı firmaların mali yapılarında gözlenen olumsuz gelişmeleri takip edebilmesi ve risklerini daha sağlıklı şekilde yönetmeleri sağlanmaktadır. Finansman Fonksiyonu: İhracatçı, tahsilat riskinden arındırılmış olan vadeli alacaklarını ticari bankalardan kredilendirmek yolu ile sevk sonrası finansman imkânına kavuşmaktadır. Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Programları Sevk Öncesi Dönem İhracat Kredi Sigortası Sevk Öncesi İhracat Kredi Sigortası Program ın amacı; Sigortalı ile alıcı arasında imzalanmış olan İmalat ve Satış Sözleşmesi çerçevesinde üretilen malların henüz teslim edilmemiş olduğu hallerde, Sigortalı nın İmalat ve Satış Sözleşmesi nin gereklerini yerine getirmek amacıyla, malların alıcıya teslim edilmemiş bölümleriyle ilgili olarak yaptığı harcamaların ticari ve/veya politik risklere karşı belirli limitler dâhilinde sigortalanmasıdır. Bu program çerçevesinde ihracatçıların, Türk Eximbank ın Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Ülke Şartları ve Prim Oranları Listesi dâhilinde sigorta kapsamında bulunan ülkelerdeki çeşitli alıcıları ile imzalayacağı İmalat ve Satış Sözleşmelerine konu işlerin ifası amacıyla yapılan harcamalar sigortalanmaktadır. Hâlihazırda geçerli bir Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Genel Poliçesi kapsamında sevk sonrası dönem riskler için sigortalı olan Türkiye de kayıtlı ihracatçı firmalar ile Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Genel Poliçesi kapsamında sevk sonrası dönem riskler için sigorta talebinde bulunacak Türkiye de kayıtlı ihracatçı firmalar söz konusu Program dan faydalanabilir. Bir İmalat ve Satış Sözleşmesi ne konu muhtemel sevkiyatların sevk öncesi dönem risklere karşı sigorta teminatı altına alınabilmesi için, söz konusu İmalat ve Satış Sözleşmesi ne ilişkin sevk sonrası dönem risklerinin de sigortalanması zorunludur. Ancak Sigortalı, Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Genel Poliçesi geçerlilik süresi boyunca alıcıları ile yapacağı İmalat ve Satış Sözleşmeleri nden, yalnızca uygun gördükleri için sevk öncesi dönem sigorta talebinde bulunma hakkına sahiptir. Sevk öncesi dönem için verilecek sigorta teminatının geçerlilik süresi 180 gün olup, Sigortalı nın talebi üzerine, Türk Eximbank tarafından uygun görülmesi halinde, bu süre azami 180 gün daha uzatılabilir. Sevk Öncesi İhracat Kredi Sigortası Programı nın Kapsadığı Riskler: Sevk Öncesi Dönem Ticari Riskler Alıcının ödeyememe hali; Alıcının iflas etmesi Alıcı bir tüzel kişi ise, borçlarını ödeyememesi nedeniyle tasfiye kararı alınması Alıcının borçlarının ödenmesi ile ilgili olarak mahkeme veya yetkili bir organ tarafından tüm alacaklıları bağlayan kısıtlayıcı bir karar alınması Alıcının borç ödemekten acze düştüğünün bizzat ihracatçı veya bir başka alacaklısı tarafından belgelenmesi Alıcının borçları ile ilgili konkordato veya benzeri bir anlaşma yapması Alıcının mali durumunun kısmi ödeme dahi yapamayacak hale geldiğinin ve bu nedenle yapılacak herhangi bir takibin hiçbir sonuç vermeyeceğinin veya takip masraflarını dahi 60

65 karşılayamayacağının Sigortalı tarafından belgelenmesi veya böyle bir belge getirilmesi mümkün değilse, bu durumun Sigortalı tarafından Türk Eximbank a, Türk Eximbank tarafından kabul edilecek başka bir şekilde kanıtlanması Sevk Öncesi Dönem Politik Riskler Alıcının ve/veya Sigortalı nın kontrolü dışında, alıcının hükümetinin Türkiye ye yapılacak olan döviz transferini önleyen, kısıtlayan, geciktiren veya kontrol altına alan kanun, kanun hükmünde kararname veya bunlarla aynı güce sahip karar ve/veya idari düzenlemeleri yürürlüğe koyması Alıcının ülkesi ile Türkiye arasında savaş çıkması Alıcının ülkesinde savaş, ihtilal, iç savaş, isyan, ayaklanma ve benzeri olayların meydana gelmesi Alıcının ve Sigortalı nın kontrolü dışında, malların alıcının ülkesine ithalinin, yürürlüğe konan kanun, kanun hükmünde kararname veya bunlarla aynı güce sahip karar ve/veya idari düzenlemeler ile önlenmesi Alıcının ve Sigortalı nın kontrolü dışında, alıcının ülkesinde malların ithali ile ilgili olarak daha önce verilen ve malın sevk tarihinden önceki imalat sürecinde geçerli olan müsaadenin malın sevk tarihinden önceki bir tarihte iptal edilmesi Alıcı bir devlet veya devlet garantisine haiz ise, Sigortalı ya yükletilemeyecek nedenlerden dolayı alıcının, Sözleşme den kaynaklanan ödeme ve/veya diğer yükümlülüklerini yerine getiremeyeceğinin sevk öncesi dönemde belgelenmesi veya böyle bir belge getirilmesi mümkün değil ise, bu durumun sigortalı tarafından Türk Eximbank a, Türk Eximbank tarafından kabul edilecek başka bir şekilde kanıtlanması Ülke Şartları ve Prim Oranları; Bu Program kapsamında sigorta teminatı altına alınan riskler Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Ülke Şartları ve Prim Oranları Listesi ile sevk öncesi dönem risklere ilişkin sigorta teminatı kapsamında belirlenecek özel şartlarla sınırlı olacak, ancak prim hesabında Sevk Öncesi Dönem Prim Oranları Listesi nde yer alan oranlar esas alınacaktır. Bununla birlikte, Türk Eximbank sigorta kapsamı altına alınan her bir işleme uygulanacak prim oranını münhasıran (tek başına) belirleme hakkına sahiptir. Tazmin Edilecek Zarar Oranı; Söz konusu Program kapsamında üstlenilen ticari ve/veya politik risklerden kaynaklanacak zararlara ilişkin tazmin oranı, önceden Türk Eximbank tarafından belirlenmek kaydı ile azami % 90 ı aşmayacaktır. Sevk Sonrası Dönem İhracat Kredi Sigortası Sevk Sonrası Dönem İhracat Kredi Sigortası Programı nın amacı; bir taraftan ihracatçıların kısa vadeli satışlarına ilişkin ihracat bedellerini ticari ve politik risklere karşı belirli limitler dâhilinde teminat altına alarak ihracatı teşvik etmek ve yönlendirmek, diğer taraftan da poliçenin teminat gösterilmesi ile ticari bankalardan ihracat kredisi teminini kolaylaştırmaktır. Bu program çerçevesinde ihracatçının 1 yıl içinde, Türk Eximbank tarafından kapsama alınan ülkelerdeki çeşitli alıcılarına yaptığı 360 güne kadar vadeli tüm sevkiyatları sigortalanmaktadır. Dolayısıyla ihracatçı ile her bir sevkiyatı için ayrı ayrı sigorta sözleşmesi yapılmasına gerek duyulmamakta ve yapılan tek bir sigorta sözleşmesi ile Türk Eximbank tarafından kabul edilen ülkelerdeki limitleri onaylanmış alıcılara yapılacak tüm sevkiyatlar sigorta kapsamına dâhil edilmektedir. İhracatçının hem yüksek riskli hem de düşük riskli ihracatı bir arada sigorta kapsamına dâhil edilerek riskin dağıtılması ve buna bağlı olarak nihai riskin asgari düzeye indirilmesi amaçlanmaktadır. Bu programın kapsadığı ticari ve politik riskler, Sevk Öncesi İhracat Kredi Sigortası Programı nın kapsadığı riskler ile aynıdır. İhracatçının kusurundan kaynaklanan zararlar sigorta kapsamı dışındadır. 61

66 Prim Oranları; İhracatın vadesi, ödeme şekli, alıcının ülkesinin risk kategorisi, alıcının özel ya da kamu alıcısı olup olmadığı dikkate alınarak tesbit edilmektedir. Tazmin Edilecek Zarar Oranı; İhracatçının basiretli bir tüccar gibi davranmasını sağlamak amacıyla riskin belirli bir yüzdesi ihracatçının üzerinde bırakılmakta, ticari ve politik risklerden kaynaklanan zararların %90 ı karşılanmaktadır. Sevk Öncesi ve Sevk Sonrası Dönemler İhracat Kredi Sigortası Programları nın nasıl işlediğini öğrenmek ve daha ayrıntılı bilgi edinmek için adresini ziyaret edebilirsiniz. Sigortalı İhracatın Finansmanı Türk Eximbank ile ticari bankalar arasında ihracatın desteklenmesi doğrultusunda işbirliği yapılması amacıyla imzalanan Protokoller ile; ihracatçıların Türk Eximbank Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Programı kapsamı dâhilindeki ülkelerdeki yerleşik alıcı firmalara azami 360 gün vade ile gerçekleştireceği sigortalı sevkiyat bedeli alacaklar ticari bankalar tarafından iskonto edilerek kredilendirilmektedir. Böylece, sigorta güvencesine haiz ihracat için sigorta şemsiyesi altında ilave finansman imkânı yaratılmış olmaktadır. Orta ve Uzun Vadeli İhracat Kredi Sigortası Programları Orta ve Uzun Vadeli İhracat Kredi Sigorta Programları ile ihracatçıların tek bir satış sözleşmesine bağlı olarak 5 yıla kadar vadeli ödeme koşuluyla yapacakları, yerli katkı oranı asgari %60 seviyesindeki sermaye ve yarı sermaye malı ihracatından doğacak alacakları sigorta teminatı altına alınmakta ve teminat altına alınan ihracat işlemi ile ilgili olarak ticari bankalardan finansman sağlanması olanaklı kılınmaktadır yılından bu yana uygulanmakta olan Orta ve Uzun Vadeli İhracat Kredi Sigortası Programları nın amacı; Ülke ekonomisine sağladığı yüksek katma değer ve ileri teknoloji imkânları gözönüne alınarak yatırım veya sermaye malları üretim ve ihracatının teşvik edilmesi ve Yatırım veya sermaye malı ihracatçılarına; rekabet üstünlüğü sağlanması, gelişmekte olan riskli pazarlarda uzun vadeli satış imkânlarının artırılması, poliçenin teminat gösterilmesi ile ticari bankalardan finansman sağlamalarının kolaylaştırılmasıdır. Orta ve Uzun Vadeli İhracat Kredi Sigorta Programları, yerli katkı oranının (fiziki katkı veya katma değer) en az %60 olduğu Türk Eximbank tarafından verilecek form çerçevesinde ve ilgili Sanayi ve/veya Ticaret Odası tarafından hazırlanıp onaylanan ekspertiz raporu ile belgelenmiş olan sermaye, yarı sermaye ya da dayanıklı tüketim malı niteliğindeki ürünlerin ihracatını kapsamaktadır. Prim Oranı: Alıcının türüne, alıcının bulunduğu ülkenin risk derecesine, malın teslim süresi ve ödeme vadesine göre belirlenir. Zarar Tazmin Oranı; %80- %95 arasıdır. Orta ve Uzun Vadeli İhracat Kredi Sigorta Programları kapsamında sigortalanacak 2 yıl ve daha uzun vadeli ihracat işlemlerinde sözleşme bedelinin en az %15 inin malın teslimine kadar ihracatçıya ödenmiş olması gerekmektedir. Spesifik İhracat Kredi Sigortası Programı Bu programın amacı; ihracatçıların tek bir satış sözleşmesine bağlı olarak 5 yıla kadar vadeli ödeme koşuluyla yapacakları sermaye malı ihracından doğan alacaklarını sevk öncesi ve sevk sonrası dönemlerde ticari ve politik risklere karşı teminat altına almak ve teminat altına alınan ihracat işlemi ile ilgili olarak ticari bankalardan finansman teminine imkân sağlamaktır. 62

67 Spesifik İhracat Kredi Sigortası Sevk Sonrası Politik Risk Programı Bu programın amacı, ihracatçıların tek bir satış sözleşmesine bağlı olarak 5 yıla kadar vadeli ödeme koşuluyla yapacakları ihracatlarından doğacak alacaklarını sevk sonrası dönemde ortaya çıkacak politik risklere karşı teminat altına almak ve teminat altına alınan ihracat işlemi ile ilgili olarak ticari bankalardan finansman teminine imkân sağlamaktır. Spesifik İhracat Kredi Sigortası Sevk Sonrası Kapsamlı Risk Programı Spesifik İhracat Kredi Sigortası Sevk Sonrası Kapsamlı Risk Programı, Spesifik İhracat Kredi Sigortası Sevk Sonrası Politik Risk Programı ile sağlanan desteğin daha da genişletilerek ticari risklerin de sigorta teminatı altına alındığı ve teminat altına alınan ihracat işlemi ile ilgili olarak ticari bankalardan finansman teminine imkân sağlandığı bir programdır. Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri Teminat Mektuplarının Haksız Nakde Çevrilme Sigorta Programı Programın amacı, yurt dışında iş üstlenmek üzere teklif verme aşamasında olan ya da iş üstlendikten sonra kamu işveren makamlarına verilen geçici, avans veya kesin teminat mektuplarının veya İşveren Makamı nın bankasına muhatap düzenlenen kontrgaranti şeklindeki teminat mektuplarının haksız nakde çevrilmesi riskine karşı, Türk Müteahhitlerinin Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri Teminat Mektuplarının Haksız Nakde Çevrilme Sigorta Poliçesi (Poliçe) ile teminat altına alınmasıdır. Türk Eximbank, Müteahhit firmanın kusuru, hatası veya ihmalinden kaynaklanmaması şartıyla, tamamen Müteahhit firmanın kontrolü dışında ve Poliçe tarihinden sonra ortaya çıkan olay ve şartlar neticesinde Teminat Mektubu nun haksız nakde çevrilmesi sonucu, Müteahhit firmanın kendisi lehine teminat mektubunu düzenleyen Türk Ticari Bankası ile imzaladığı Genel Kredi Sözleşmesi (GKS) kapsamında bu bankaya ödemekle yükümlü olduğu tutara istinaden tazminata konu tutarın belirli bir oranını, Sigorta Sözleşmesi nde belirtilen şartlar ve sınırlar içinde tazmin eder. Prim tutarı; sigorta kapsamına alınan Teminat Mektubu nun vadesine ve İşveren Makamı nın ve İşveren Makamı nın ülkesinin risk durumuna bakılarak işlem bazında belirlenir. DÖVİZ KURU PUT OPSİYONU SATIŞ İŞLEMLERİ Türk Eximbank, Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) ile imzaladığı işbirliği protokolü kapsamında dalgalı kur rejiminde ihracatçıların, ihracat alacaklarını kur riskine karşı koruma altına alabilmeleri için 6 Nisan 2011 tarihinden itibaren döviz kuru opsiyon işlemlerine başlamıştır. T.C. Ekonomi Bakanlığı kayıtlarından son 1 yıl içinde ihracat yaptığı teyit edilen ve Türk Eximbank da kayıtlı firma bilgileri olan tüm ihracatçılar döviz kuru put opsiyonu satış işleminden yararlanabilir. Döviz kuru put opsiyonu satış işlemi; ihracatçının önceden belirlenmiş dövizi, belirli bir vadede, önceden belirlenen kullanım fiyatı üzerinden satma hakkını, ödediği prim karşılığında satın aldığı sözleşmelerdir. Türk Eximbank a ise önceden belirlenmiş dövizi, belirli bir vadede, önceden belirlenen kullanım fiyatı üzerinden alma yükümlülüğü veren sözleşmelerdir. Opsiyon işlemlerinin ihracatçılara sağladığı yararlar; Döviz riskine karşı birebir koruma Döviz kurunda ihracatçının aleyhine meydana gelen değişikliklerden etkilenmeme Spot işlemlerde ihracatçının lehine gelişen hareketlerden faydalanma Opsiyon hakkı kullanılsın veya kullanılmasın işlemin bağlandığı gün opsiyon primi ödeme 63

68 Bir firmanın taşıyabileceği maksimum risk bakiyesi, ihracatçı firmanın Ekonomi Bakanlığı kayıtları baz alınarak son 1 yıl içinde gerçekleştirdiği ihracat tutarının aşılmaması kaydıyla 5 milyon ABD Dolarıdır. Bir ihracatçının put opsiyon işlemi için talep edebileceği minimum işlem tutarı ise ABD Doları veya Euro dur. Türk Eximbank ın, ihracatçı firmalar ile yapacağı opsiyon işleminin vadesi en çok 6 ay dır. 1 ve 3 ay vade seçenekleri de mevcuttur. Opsiyon işlemleri Avrupa tipi opsiyonlar olup, sadece vade sonunda kullanılabilen opsiyonlardır. Türk Eximbank ın dışında, başka hangi banka veya kuruluşun ihracatçılara döviz kuru opsiyon işlemi hizmeti verdiğini biliyormusunuz? 64

69 Özet Dış ticaretin temelini oluşturan ve sürekliliğini sağlayan finansmandır ve dünyadaki resmi ihracat kredi kuruluşları ihracatın finansmanında kredi sağlanması, garanti verilmesi ve sigortalanması gibi fonksiyonların gerçekleştirilmesinde önemli rol oynarlar. Bugün dünyada ihracatın finansmanı alanında faaliyet gösteren ve ihracat sektörünü nakdi (kredi) ve gayrinakdi (sigorta ve garanti) yöntemler ile teşvik eden kuruluşlar EXIMBANK olarak isimlendirilmektedir. Türkiye de 1980 li yılların başından itibaren geleneksel ithal ikameci politikalar bırakılarak dışa açık politikalar izlenmeye başlanmış ve dolayısıyla ihracat büyük önem kazanmıştır. Bu yeniden yapılanma süreci içinde ihracatın desteklenmesi görevi 1987 yılında kurulan Türk Eximbank tarafından üstlenilmiştir. Türkiye'de ihracatın kurumsallaşmış tek asli teşvik unsuru olan Türk Eximbank, bu amaca yönelik olarak ihracatçıları, ihracata yönelik üretim yapan imalatçıları ve yurt dışında faaliyet gösteren müteahhit ve girişimcileri kısa, orta ve uzun vadeli nakdi ve gayrinakdi kredi, sigorta ve garanti programları ile desteklemektedir. Türk Eximbank ın, gelişmiş birçok ülkenin resmi destekli ihracat kredi kuruluşlarından farklı olarak kredi, garanti ve sigorta işlemlerini aynı çatı altında toplamış olması, ihracatçı firmalara verilen hizmetlerde bir bütünlük oluşturulmasına imkân tanımaktadır. Türkiye de yerleşik mal ve hizmet ihracatı yapan tüm firmalar Türk Eximbank imkânlarından yararlanma hakkına sahiptir. Türk Eximbank ihracatın finansmanında tüm sektörlere eşit yakınlıktadır. Türk Eximbank ın ihracatçılara sunduğu kredi programları içerisinde Kısa Vadeli İhracat Kredileri önemli bir yer tutmaktadır. Bunun dışında Türk Eximbank, Sevk Öncesi Reeskont Kredisi, Özellikli Krediler, Döviz Kazandırıcı Hizmetler Kapsamındaki Krediler, Dünya Bankası Kaynaklı Krediler, Avrupa Yatırım Bankası Kredisi, İhracata Dönük Üretim Finansmanı Kredisi, Yurtdışı Fuar Katılım Kredisi ve Serbest Bölgelere Uygulanan Krediler gibi birçok kredi programı ile ihracatın finansmanına destek sağlamaktadır. Türk Eximbank, Türkiye nin dış politikası ve ekonomik hedefleri çerçevesinde önem arzeden ülkelerle kalıcı ve uzun süreli ilişkilerin tesis edilebilmesine hizmet etmek amacıyla, bu ülkelerde Türk yüklenicileri tarafından gerçekleştirilecek projelere Ülke Kredi/Garanti Programı çerçevesinde finansman desteği de sağlamaktadır. Ülke Kredi ve Garanti Programları Kapsamındaki Faaliyetler; nakdi kredi verilmesi, gayrinakdi kredi verilmesi, niyet mektubu düzenlenmesi ve tavizli kredi verilmesidir yılında Türk Eximbank bünyesinde uygulanmaya başlanan ihracat kredi sigortası programları ile ihracatçılara daha uzun vadeli ve daha esnek ödeme şekilleri ile pazar paylarının artırılması, poliçenin teminat gösterilmesi yolu ile ticari bankalardan finansman imkânı yaratılması ve alacaklarının teminat altına alınması yoluyla mali yapılarının güçlü tutulması amaçlanmaktadır. Böylece ihracatçılar hem sevk öncesi, hem de sevk sonrası dönem için düzenli finansman imkânına sahip olmaktadırlar. Türk Eximbank ın Kısa, Orta ve Uzun vadeli olarak uyguladığı çeşitli İhracat Kredi Sigortası Programları bulunmaktadır. Türk Eximbank, Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) ile imzaladığı işbirliği protokolü kapsamında dalgalı kur rejiminde ihracatçıların, ihracat alacaklarını kur riskine karşı koruma altına alabilmeleri için 6 Nisan 2011 tarihinden itibaren döviz kuru opsiyon işlemlerine başlamıştır. 65

70 Kendimizi Sınayalım 1. Türk Eximbank ın gelişmiş pek çok ülkenin resmi destekli ihracat kredi kuruluşlarından farkı nedir? a. İhracatı sadece kısa vadeli krediler ile desteklemesi b. İhracata sadece garanti ve sigorta desteği sağlaması c. Kredi, garanti ve sigorta işlemlerini aynı çatı altında toplamış olması d. Özel ticari banka vasfına sahip olması e. İhracatın finansmanında sadece tekstil sektörüne destek sağlaması 2. Türk Eximbank ın uyguladığı kısa vadeli ihracat kredilerinde, kredinin vadesi azami kaç gündür? a. 90 b. 120 c. 180 d. 360 e Aşağıdakilerden hangisi ihracatçılara ve dış ticaret şirketlerine Türk Eximbank tarafından doğrudan kullandırılan kredilerden biri değildir? a. Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi b. İhracata Hazırlık Kredisi c. KOBİ İhracata Hazırlık Kredisi d. Dış Ticaret Şirketleri İhracat Kredileri e. Özellikli İhracat Kredisi 4 Aşağıdakilerden hangisi Türk Eximbank ın ihracatçıları ve yurt dışında yatırım yapan müteşebbisleri desteklediği özellikli kredi programlarından biri değildir? a. Yurtdışı Mağazalar Yatırım Kredisi b. Özellikli İhracat Kredisi c. Gemi İnşa ve İhracatı Finansman Kredisi d. Avrupa Yatırım Bankası Kredisi e. Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetleri Köprü Kredisi 5. Özellikli İhracat Kredisi nde, krediye konu olan ve ihracı taahhüt edilen malın asgari yüzde kaç yerli katkı oranı ihtiva etmesi gerekmektedir? a. %10 b. %25 c. %50 d. %75 e. % Türk Eximbank Çevre Uygulama Esasları aşağıdakilerden hangisi için uygulanır? a. Geri ödeme dönemi beş yıl ve daha uzun vadeli olan resmi destekli ihracat kredileri b. Geri ödeme dönemi iki yıl ve daha uzun vadeli olan resmi destekli ihracat kredileri c. Geri ödemesi olmayan resmi destekli ihracat kredileri d. Geri ödemesi olmayan ve resmi olarak desteklenmeyen ihracat kredileri e. Geri ödeme dönemi on yıl ve daha uzun vadeli olan resmi destekli ihracat kredileri 7. İhracata Dönük Üretim Finansman Kredisi aşağıdakilerden hangisi ile imzalanan anlaşma çerçevesinde ihracatçılara kullandırılır? a. Avrupa Yatırım Bankası b. Dünya Bankası c. Türkiye İhracatçılar Meclisi d. Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu e. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 8. Aşağıdakilerden hangisi Serbest Bölgeler Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi kapsamında kullandırılan kredilerde kullanılan döviz türlerinden biri değildir? a. ABD Doları b. EURO c. İngiliz Sterlini (GBP) d. Japon Yeni (JPY) e. Çin Yuanı (CNY) 66

71 9. Aşağıdakilerden hangisi Türk Eximbank ın uyguladığı Ülke Kredi ve Garanti Programları Kapsamındaki uygulamalardan biri değildir? a. Nakdi kredi verilmesi b. Döviz kuru opsiyon işlemi yapılması c. Gayrinakdi kredi verilmesi d. Tavizli kredi verilmesi e. Niyet Mektubu düzenlenmesi 10. Aşağıdakilerden hangisi Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Programı nın kapsadığı ticari risklerden biri değildir? a. Alıcının iflas etmesi b. Alıcı bir tüzel kişi ise, borçlarını ödeyememesi nedeniyle tasfiye kararı alınması c. Alıcının ülkesinde savaş, ihtilal, iç savaş, isyan, ayaklanma vb. gibi olayların meydana gelmesi d. Alıcının borç ödemekten acze düştüğünün bizzat ihracatçı veya bir başka alacaklısı tarafından belgelenmesi e. Alıcının borçları ile ilgili konkordato veya benzeri bir anlaşma yapması Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. c Yanıtınız yanlış ise Türk Eximbank başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. e Yanıtınız yanlış ise Kısa Vadeli İhracat Kredisi Programları başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. a Yanıtınız yanlış ise Sevk Öncesi İhracat Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise Özellikli Krediler başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yanıtınız yanlış ise Özellikli İhracat Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. b Yanıtınız yanlış ise Türk Eximbank Çevre Uygulama Esasları başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. d Yanıtınız yanlış ise İhracata Dönük Üretim Finansman Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. e Yanıtınız yanlış ise Serbest Bölgeler Sevk Öncesi Döviz İhracat Kredisi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. b Yanıtınız yanlış ise Ülke Kredi ve Garanti Programları başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. c Yanıtınız yanlış ise Kısa Vadeli İhracat Kredi Sigortası Programı nın Kapsadığı Ticari Riskler başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 67

72 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Türk Eximbank ın, gelişmiş birçok ülkenin resmi destekli ihracat kredi kuruluşlarından farkı, kredi, garanti ve sigorta işlemlerini aynı çatı altında toplamış olmasıdır. Sıra Sizde 2 Türkiye de yerleşik mal ve hizmet ihracatı yapan tüm firmalar Türk Eximbank imkânlarından yararlanma hakkına sahiptir. Sıra Sizde 3 Türkiye, OECD Risk Kategorisi ne göre 4. grupta yer almaktadır. Sıra Sizde 4 Halkbankası ve Vadeli İşlemler ve Opsiyon Borsası (VOB), Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) ile imzaladığı protokoller çerçevesinde ihracatçılara döviz kuru opsiyon işlemi hizmeti sunmaktadır. Yararlanılan Kaynaklar Türk Eximbank (Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş.). (1997). Faaliyet Raporu. Ankara. s Türk Eximbank (Türkiye İhracat Kredi Bankası A.Ş.) Web Sitesi. Ürkmez, M. (2006). İhracatın Geliştirilmesinde Türk Eximbank ın Rolü ve Avrupa Birliği Katılım Sürecinde Türk Eximbank ın Yeniden Yapılandırılması ile Banka Personelinin Eğitilmesi, Yüksek Lisans Tezi, Ankara. Varlık, B. (1997). Dış Ticaretin Finansmanında Türk Eximbank, Ekonomide Durum Dergisi, No:3-4, Türk-İş Araştırma Merkezi Yayınları. Ankara. 68

73

74 4 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; İthalat kavramını ve sürecini açıklayabilecek, Finansman kaynaklarını açıklayabilecek, İthalatın alternatif finansman kaynaklarını analiz edebilecek, İthalatın finansmanında kullanılan alternatif tekniklerin maliyetini hesaplayabilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar İthalat Finansman Kredi Akreditif Kambiyo Incoterms Gümrük Sermaye maliyeti İçindekiler Giriş İthalat kavramı ve süreci Finansman Kaynakları Finansman Kaynaklarının Seçimi 70

75 İthalatın Finansmanı GİRİŞ Günümüzde dış ticaret ülke ekonomilerinin vazgeçilmez bir parçası haline gelmiştir. İşletmeler büyüklükleri ne olursa olsun yurtdışından mal ve hizmet almakta yine dünyanın dört bir yanına ürettikleri mal ve hizmetleri satmaktadır. İletişim imkanlarının ve lojistik faaliyetlerinin gelişmesi işletmeleri global vizyonda düşünmeye ve rekabet etmeye zorlamaktadır. Yerel kalma ve tek bir pazara hizmet etmeyi hedefleyen işletmelerin global ölçülerde büyümesinden söz edilemeyeceği gibi bu işletmelerin varlıklarını da uzun süre devam ettirebilmeleri mucizelere kalmıştır. Dış ticaret bu kadar işletme hayatına girmiş ise işletmelerin de kendi yönetim stratejilerini ve finansman politikalarını gözden geçirmeleri ve yeniden yapılandırmaları gerekir. Çünkü dış ticaret işletmeler için vazgeçilemeyecek kadar büyük önem taşırken bir o kadar da risk taşımaktadır. Global pazarda faaliyet gösteren işletmeler için ihracat kadar ithalat da önem taşır. Dış ticareti sadece ihracat olarak görmek uluslararası pazarda faaliyet gösterecek işletme için daha başlangıçta yapılmış çok büyük bir hata olacaktır. Dış ticaret yapmaya karar vermiş bir işletme için ithalat boyutunda yurtdışından istediği nitelikte ve fiyatta ürünleri, bunların tedarikçilerini bulmak önem taşır. Ancak istenilen ürün ve tedarikçiyi bulmak tek başına yeterli değildir. Tedarikçinin bulunduğu ülkenin yasal mevzuatları, ülkedeki ticari alışkanlıklar vb. araştırmaların da yapılması gerekir. Gerekli araştırmalar yapıldıktan sonra sözkonusu ürünlerin gümrük ve nakliye süreçlerinin nasıl gerçekleştirileceği netleştirildikten sonra ödemenin hangi tarihte, nasıl ve hangi para birimi ile gerçekleştirileceğinin belirlenmesi gerekir. İthalat için özetle bahsedilen bu süreçlere ilişkin alınan her karara göre işletmenin yurtdışından ithal edeceği ürünün maliyeti değişecektir. İthalatın süreçlerinde verilecek kararlar ürün maliyetlerinin yanı sıra ithalatçı işletmenin yükleneceği riskin de değişmesine neden olmaktadır. Bu nedenle işletmeler ithalat işlemlerinde son derece dikkatli kararlar almak zorundadır. İthalat işlemlerinde dikkate alınması gereken belki de en önemli konu sözkonusu ithalatın finansmanının sağlanmasıdır. İşletmeler yurtdışı alımlarını ekonomik olabilmesi için büyük miktarlarda yapmaktadır. Yurtdışındaki satıcınını tanınmaması, işletmenin hatalı bir finansman kararı işletme için telafisi mümkün olamayacak sonuçlar doğurabilmektedir. İşletmeler yurtdışından ticari amaçlı (kısa vadeli) ürünler ithal edebileceği gibi yatırım amaçlı (uzun vadeli) ürünler (makine teçhizat vb.) de ithal edebilir. Yurtdışından ithal edilecek ürünün özelliğine göre bu ürünlerin finansmanında finansal yönetim ilkelerine uygun olarak alternatif finansman teknikleri değişiklik gösterecektir. Bunun yanı sıra ithalat işleminin taşıdığı riskler ve özelliklere uygun olarak geliştirilmiş ithalat öncesi ve ithalat sonrasına yönelik özel finansman teknikleri de mevcuttur. Bu ünitede işletmelerin genel olarak kullanabilecekleri finansman teknikleri ve ithalat işlemlerine özgü geliştirilmiş finansman teknikleri bir arada sunulmuştur. İTHALAT KAVRAMI VE SÜRECİ İthalat, yurt dışında üretilmiş bir malın, ülkedeki alıcılar tarafından satın alınmasına denir. Başka bir ifade ile ithalat; bir malın veya ekonomik değerin yürürlükteki gümrük mevzuatı ve ilgili düzenlemeler çerçevesinde fiili ithalatının yapılması ve bedelsiz ithalat hariç, ithalat tutarının Kambiyo mevzuatı çerçevisinde ihracatçı ülkeye transfer edilmesidir. 71

76 İthalatın ülke ekonomisine yararlı ve uluslararası ticaretin gereklerine uygun olarak düzenlenmesini sağlamak amacıyla tarih ve sayılı Resmi Gazete de ithalat rejimi kararı yayınlanmıştır. Yayınlanan karara göre, kamu ahlakı, kamu düzeni veya kamu güvenliği; insan, hayvan ve bitki sağlığının korunması veya sınai ve ticari mülkiyetin korunması amacıyla ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde alınan önlemlerin kapsamı dışındaki malların ithali serbest bırakılmıştır. Ülkemizde ithalat çıkarılan yönetmelik, tebliğ, ilgili kuruluşlara verilecek talimatlar, çok taraflı veya iki taraflı anlaşmalar çerçevesinde yürütülmektedir. İthalat yönetmeliğinde belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde (istisnalar hariç olmak üzere) Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre, vergi numarası verilen her gerçek ve tüzel kişi ile tüzel kişilik statüsüne sahip olmamakla birlikte yürürlülükteki mevzuat hükümlerine göre hukuki tasarruf yapma yetkisi tanınan kişilerin ortaklıkları ithalat yapabilmektedir. İthalatın diğer bir adı da dışalımdır ve ihracatın karşıtı olarak da tanımlanabilir. Dış ticaret verilerinin en önemli başlıklarından biri olan ithalat, ihracatla beraber bir ülkenin dış ticaret dengesini oluşturur. İthalat Süreci İşletmeler farklı ülkelerden farklı varlıkların ithalatını yapsalar da bir ithalat işleminde izleyecekleri süreç her zaman aynıdır. İthalat işlem sürecinin bilinmesi bu işlemin finansmanı açısından da önemlidir. Bu süreç; ithal edilecek ürün seçimi, ithalatın yapılacağı ülkenin belirlenmesi, ithal edilecek ürün ile ilgili mevzuatların araştırılması, ithal edilecek ürünün satıcıları ile iletişim kurulması, ürünün ithalatına ilişkin ön maliyetlerin hesaplanması, ithalat ile ilgili sözleşmenin yapılması, ithal edilecek ürünün yüklenmesi ve sevkiyatı, ithal edilen ürünün varış yerine gelmesi, ithalat işleminin gerçekleştirilmesi için gerekli evrakların hazırlanması, gümrük işlemlerinin yapılması ve ithalatın tamamlanması, şeklinde özetlenebilir. İthal Edilecek Ürün Seçimi İthalat işleminin süreci ithal edilecek ürünün seçimi ile başlar. İthal edilecek ürünün özelliklerinin belirlenmesi, ürünün avantaj ve dezavantajlarının neler olduğunun belirlenmesi, ürüne alternatif olan ya da olabilecek ürünlerin neler olduğunun belirlenmesi, bu ürünün ülkede satılıp satılmadığı, satılıyor ise hangi ülke ve/veya ülkelerden getirilmiş ürünlerin satıldığı, bu ürünlerin pazar payının ve fiyatının ne olduğunun araştırılarak ithal edilecek ürünün seçimi ithalat işleminin ilk aşamasını oluşturur. İthalatın Yapılacağı Ülkenin Belirlenmesi İthalatı yapılacak ürün seçimini ithalatın yapılacağı ülkenin belirlenmesi aşaması takip eder. İthal edilecek ürün belirlenirken ürüne ilişkin bilgiler toplanıp üründe aranacak nitelikler belirlenmiştir. Toplanan bilgiler doğrultusunda üründe aranan nitelikleri karşılayan kalite, fiyat, marka ve özelliklerde üretimin yapıldığı ülkenin hangi ülke veya ülkeler olduğu belirlenir. Bu ülkelerde üretilmiş malların ülke içindeki genel imajlarının da araştırılması ithalat yapacak işletme açısından önemlidir. Örneğin, ülkemizde belirli ülkelerde üretilmiş mallar kaliteli ve dayanıklı kabul edilirken, belirli ülkelerde imal edilmiş mallar için tersi düşünülmektedir. İthal Edilecek Ürün ile İlgili Mevzuatın Araştırılması İthalatın yapılacağı ülkenin belirlenmesinden sonra ithal edilecek ürün ile ilgili mevzuat araştırmasının yapılması gerekmektedir. Ürün ile ilgili yapılacak mevzuat araştırmasında, ürün ile ilgili herhangi bir kısıtlama, yasaklama, izlenmesi gereken özel bir prosedürün olup olmadığı, ürünün gümrük tarife istatistik pozisyonu (G.T.İ.P) ve tarife bazında incelemesi yapılır. Her ürün her ülkede aynı yasal düzenlemelere tabi olmayabilir. Bazı ürünler bazı ülkelerde yasaklı, bazıları özel izine tabi olabilir. Bu neden ile ithalat sürecinde ithal edilecek ürün ile ilgili mevzuat araştırmasının ihmal edilmeden mutlaka yapılması gereklidir. 72

77 İthal Edilecek Ürünün Satıcıları ile İletişim Kurulması İthalatın yapılacağı ülkenin belirlenmesi, o ülkedeki ilgili mevzuatın incelenmesinden sonra talep edilen ürünün satıcıları ile iletişim kurulması gerekir. Fuar ve benzeri organizasyonlar iletişim kurulacak işletme yetkilileri ile birebir iletişim kurmaya imkan sağlarken, ticaret ve sanayi odaları, iş konseyleri, ticari ateşelikler vb. kuruluşlar sayesinde ilgili işletmelere dolaylı olarak da ulaşmak mümkündür. İlgili işletmeye ulaşıldıktan sonra bu işletmeden ürün detayları, üretim süreci ve işletmeye ait bilgileri içeren katolog, broşür vb. döküman ve bilgiler istenilerek, işletmenin ve ürünün daha önce yapılmış araştırma sonuçlarına uygun olup olmadığı belirlenir. Ürünün İthalatına İlişkin Ön Maliyetlerin Hesaplanması İthalatın yapılması düşünülen işletmeler bulunduktan, işletmeler ve ürünleri ile ilgili bilgilere ulaşıldıktan sonra işletmelerden gelen teklif ve bilgilerin değerlendirilmesi, ön maliyetlerin hesaplanması gerekir. Bu aşamada; ürünün fiyatı, teslim yeri ve şekli, ödeme şekli, taşıma şekli (kara,hava, denizyolu vb) ve menşei bilgileri karşılaştırılır. Yapılan karşılaştırmalara göre en avantajlı ithalatın hangi işletmeden hangi ürün için olacağı belirlenir. İthalat ile İlgili Sözleşmenin Yapılması Yapılan değerlendirmeler sonunda ithalatın yapılmasına karar verilen işletme ile yapılacak ithalat ile ilgili olarak bir ithalat sözleşmesinin imzalanması gerekir. Yapılacak sözleşme uluslararası bir ticari sözleşme olacağı için bu konuda uzmanlaşmış hukukculardan da sözleşme hakkında görüş alınmasında yarar vardır. Sözleşmede; satın alınan (ithal edilecek) ürüne ilişkin özellikler yanında, ürünün teslim tarihi, teslim edileceği yer, taşıma ve ödeme şekilleri ile ilgili konular, bu konulardaki sorumluluklar net bir şekilde açıklanmalıdır. İthal Edilecek Ürünün Yüklenmesi ve Sevkiyatı Sözleşmede özellikleri belirlenmiş olan ürünler, imalatçı ve/veya satıcı işletme tarafından sevk edilebilir hale getirildiğinde, sözleşme koşullarına uygun biçimde sevkiyat sırasında zarar görmeyecek şekilde taşıma araçlarına ( konteynır vb.) özenle yerleştirilip, sevk için gerekli evrakların hazırlanması gerekir. Sevkiyatın nereden başlayarak nerede biteceği, hangi araçların ve hangi taşıma şirketlerinin kullanılacağı sözleşmede belirlendiği şekilde gerçekleştirilir. İthalat konu ürünlerin yüklenmesi ve sevkiyatı konusunda kimin sorumlu olduğu da maliyetinin ne olacağı konusu da sözleşmede belirlemiş olmalıdır. Bu sorumluluk ithalatçı işletmede ise, işlemler sırasında oluşacak maliyetler ithat edilecek ürünün maliyetine ilave edilmelidir. İthal Edilen Ürünün Varış Yerine Gelmesi Taşıma aracına yüklenen ürünün sözleşmede söz edilen varış noktasına gelmesi aşmasında, ürünün fiziki miktarı ile ürün için hazırlanmış olan resmi evrakların tutarlılığı önemlidir. Dış ticaret işlemlerinde genellikle ithalatçı işletmenin bulunduğu ülkenin gümrük idaresinin olduğu yerler, varış yeri olarak tercih edilmektedir. İthalat İşleminin Gerçekleştirilmesi İçin Gerekli Evrakların Hazırlanması Fiziki olarak yurt dışından getirilen ürünlerin ithalat işleminin yapılabilmesi için ürünlerin yanı sıra ilgili evraklarının da bulunması gerekir. İlgili evraklar çeşitli şekillerde ithalatı yapacak işletmeye ulaştırılır. Ancak evrakların en yaygın ulaştırılma şekli ürünlerin nakliyesini gerçekleştiren firma tarafından ürünler ile birlikte evrakların da ithalatçı işletmeye getirilmesi şeklindedir. Bunun yanı sıra ödeme şekline göre banka kanalı ile de evrakların ithalatçı işletmeye ulaştırılması sözkonusu olabilir. Gümrük İşlemlerinin Yapılması ve İthalatın Tamamlanması İthalat işleminin son aşamasını gümrük işlemlerinin yapılarak ithalatın tamamlanması oluşturur. İthalatçı işletme yurt dışından satın aldığı ürünlerin fiziki kontrolünü yaptıktan ve ilgili evraklar yardımı ile gümrük işlemlerini tamamladıktan sonra gümrük idaresinden gerekli onayı alarak ithal ettiği ürünleri gümrük sahasından çıkartarak ithalat işlemini tamamlamış olur. 73

78 Bir ithalat işleminin süreci ana hatları ile nasıl gerçekleşir? İthalat işlemindeki sürecin belirlenmesi ithalat işlemi için gerekli olan finansman miktarının ve kaynağının seçilmesi açısından önem taşır. İthal edilecek ürünün dayanıklı bir ürün olması ya da kolay bozulabilen bir ürün olması, ürünün nakliyesinde özel uygulamalar (soğuk hava ortamı vs.) gerektirip gerektirmemesi, ithal edilecek ürün için özel izinlere ihtiyaç duyulup duyulmaması, ithalatın gerçektirileceği ülkenin bürokrasisi ve ticari alışkanlıklarının net bir biçimde belirlenmesi gerekir. İthalatı gerçekleştirecek ürünün çabuk bozulabilecek bir ürün olması durumunda ithalatçı işletme bu ürünün ithalatı için gerekli finansman alternatifini seçerken ortaya çıkabilecek bozulma riski durumunda kendisini koruyabilecek bir finansman alternatifine öncelik vermelidir. Diğer taraftan elde edilmesi zor başka bir ifade ile arzı az olan ürünlerin ithalatı sözkonusu ise ihracatçı işletmenin daha sipariş aşamasında belli bir ödeme isteyebileceği, ödemeden sonra ürünün imalatına başlayacağı durumlar da sözkonusu olabilir. Ürünlerin imalatının bitmesinden sonra nakliyesi ve gümrük işlemlerinin alacağı zaman da hesap edildiğinde ithal edilen ürünün işletme için nakit haline dönüş süresi uzayacaktır. İthal edilen bu tür ürünlerin finansmanı için ayrılacak fonun vadesi ve özelliklerinin de ihtiyaca uygunluk taşıması gerekir. Bu nedenle aşağıda ithalat işlemlerinin finansmanı amaçlı olarak da kullanılabilecek alternatif finansman kaynakları ve özelliklerine yer verilmiştir. FİNANSMAN KAYNAKLARI İşletmeler ticari faaliyetlerini gerçekleştirebilmek için fona ihtiyaç duyarlar. İşletmelerin ihtiyaç duydukları bu fonlar özkaynak ve yabancı kaynaklar olmak üzere iki kaynaktan sağlanır. Öz kaynağı işletme ortaklarının sağladığı fonlar ve işletme faaliyetlerinden yarattığı otofinansman oluştururken, yabancı kaynaklardan sağlanan fonları belirli bir vade de geri ödenecek borçlar oluşturur. Finans yöneticisi, işletmenin sermaye yapısı içinde optimum borç/özsermaye oranının belirlenmesinin yanı sıra finansman kaynaklarının vade dağılımında da optimum sonucu verecek bileşimi sağlamak zorundadır. Bu konularda yapılacak yanlışlıklar, alınacak yanlış kararlar işletmeleri telafisi güç durumlar ile karşı karşıya bırakabilir, yüksek sermaye maliyeti ile işletmenin rekabet gücünü yok edebilir. İşletmelerin finansman kaynakları vadelerine göre sınıflandırıldığında kısa ve orta-uzun vadeli finansman kaynakları olarak bir sınıflandırma yapmak mümkündür. Kısa vadeli finansman kaynaklarının vadesi en fazla bir yıldır. Bir yıldan uzun vadeye sahip finansman kaynakları ise orta ve uzun vadeli finansman kaynakları olarak isimlendirilir. İşletmelerde fon kaynakları ile bu fonların kullanım yerlerinin vadeleri açısından uyumlu olmaları neden gereklidir? Kısa Vadeli Finansman Kaynakları Kısa vadeli finansman kaynakları işletmelerin bir yıl içinde geri ödemesi gereken kaynaklardır. İşletmenin özsermayesi ortakları tarafından sağlanan ve/veya işletmenin kendi yarattığı kaynaklardan (dağıtılmayan karlar vb.) sağladığı fonların (otofinansmanın) geri ödenmesinde bir vade sözkonusu olmadığından, işletmelerin kısa vadeli finansman kaynakları denildiğinde, işletmenin kısa vadeli borçları ya da başka bir ifade ile kısa vadeli kredileri akla gelir. İşletmeler kısa vadeli kredileri teminatlı ya da teminatsız olarak sağlayabilir. Teminatsız sağlanan kısa vadeli kredilerde işletme herhangi bir varlığını teminat olarak rehin ettirmeden ihtiyaç duyduğu krediyi alabilir. Bu durumda işletmeye kredi açan taraf borcun geri ödenmesinde esas olarak işletmenin nakit yaratma yeteneğine güvenir. İşletmenin herhangi bir şekilde ödeme güçlüğü içerisine girip iflas etmesi durumunda, teminatsız kredi sağlayan kişi ve kurumların işletmelere sağladıkları fonları (kredileri) geri alabilme ihtimalleri bu işletmelere teminat karşılığı kredi veren kurumlara göre oldukça düşüktür. 74

79 Ticari Krediler Satıcı kredisi olarak da isimlendirilen ticari krediler, satıcı işletmenin kendisinden mal ya da hizmet satın alan müşterilerine açtığı krediyi ifade eder. Ticari krediler, ticaret hayatında sık kullanılan önemli bir kısa vadeli finansman kaynağıdır. Ticari kredi de satıcı işletme kendisinden talep edilen mal ve hizmeti müşterisine teslim etmekte ve sözü edilen mal ve hizmet bedelini ise belirlenen gelecekteki bir tarihte almayı kabul etmektedir. Ticari kredi, mal ve hizmeti satın alma talebinde bulunan işletme için kullanımı en kolay finansman tekniği olduğundan tercih edilir. Mal ve hizmetin satıcısı olan işletme için ise satışları artırma yolu olarak ticari kredi cazip bir seçenektir. Özellikle finansal piyasaları gelişmemiş ya da finansal piyasalardan uygun koşullarda kaynak bulamayan işletmeler için ticari kredilerin önemi çok daha fazladır. Uygulamada ticari kredilerin "açık hesap" ya da "senetli" olmak üzere iki şekilde oluşturulduğu görülmektedir. Borç senedi karşılığı açılan ticari kredilere göre daha yaygın kullanılan açık hesap karşılığı ticari kredilerde müşteri (mal veya hizmet talep eden işletme), kredili mal veya hizmet talebini satıcı işletmeye ilettiğinde satıcı işletme, müşterisi ile ilgili kredi değerliliğini ölçmeye yönelik çeşitli kaynaklara başvurarak bir araştırma yapar. Araştırma sonucu olumlu olursa satıcı işletme kredili satış koşullarını bildirir ve herhangi bir karşılık almadan fatura keserek satışı gerçekleştirir. Zaman içerisinde kredili mal satışlarında tutar ve ödeme koşulları gözden geçirilerek günün koşullarına ve ticari ilişkinin boyutuna göre yeniden düzenlenir. Satıcı işletme kimi zaman kredili satışlarında kendini güvenceye almak için kredili mal ya da hizmet satın almak isteyen işletmeden senet talep edebilir. Bu durumda kredili mal almak isteyen işletme borç tutarını ve vadesini içeren bir senet imzalayarak satıcı işletmeye verir. Satıcı işletme de bu senet karşılığında ilgili mal ya da hizmeti talep eden işletmeye gönderir. Geri ödenmeme riskini azaltması, gerektiğinde iskonto ettirilerek paraya çevrilebilmesi ve dolaşım kabiliyeti gibi özelliklerinden dolayı açık hesap ticari kredilere göre üstünlük taşıyan senetli ticari kredilerin kullanımı da oldukça yaygındır. Ticari kredilerdeki vade alıcı ve satıcı işletmelerin bulundukları sektörlerin özelliklerine bağlı olarak farklılık taşıyabilir. Ticari kredilerin işletmeye maliyeti ise şu şekilde hesaplanabilir. TKM Mal Mukabili Ödemede İthalat Kredisi Mal mukabili ödeme, dış ticaret işlemlerinde ithalatçı işletmenin satın aldığı mal bedelini, malın satış sözleşmesinde belirtilen varma yerine gelmesinden sonra ödemesini ifade eder. Mal mukabili ödemede, malın sevk edilip ithalatçı işletme tarafından alınmasından sonra sevk vesaiki, tahsil için ihracatçı işletme tarafından yetkili bankaya verilmektedir. Malın teslim alınmasından sonra, malın zilyetliği hukuki açıdan ithalatçı işletmeye geçmekle birlikte malın mülkiyeti, sevk vesaikinin yetkili bankaca yurt dışındaki muhabire göndermesi ve ithalatçı işletmenin mal bedelini ödemesi üzerine, ithalatçı işletmeye devrolmaktadır. İthalatçı işletmenin, malı varış yeri gümrüğünden çekip satması ve ödemeden kaçınması veya ödeme yapmaması sözkonusu olabileceği için bu tür ödeme ihracatçı işletme açısından fazla risk taşımaktadır. Mal mukabili ödemede, malın sevk ve teslim alınması sırasında geçen süre esasında ihracatçı işletme, ithalatçı işletmeye faizsiz kredi vermiş durumdadır. Böylece, ithalatçı işletme ithalatın finansmanı amacıyla kredi temin etme zorunluluğundan kurtulmakta, mal satıldıktan sonra ödeme yapacağı için finansman kolaylığı sağlamış bulunmaktadır. Mal mukabili ödeme uluslararası rekabet piyasasında, ithalatçı işletmelerin hakim olduğu dönemlerde ortaya çıkmıştır. İhracatçı işletmenin bu ödeme şeklini seçebilmesi için, alıcıya güvenmesi ve mali yönden güçlü olduğuna inanması gerekir. Böyle bir güven, ancak uzun yıllar birbirleriyle düzenli olarak ticaret yapmış işletmeler arasında oluşmaktadır. Mal mukabili ödemede, ödeme vadesi geldiğinde doğrudan veya banka aracılığı ile yapılabilir. Mal bedelinin güvence altına alınması, ihracatçı işletmenin ithalatçı işletme üzerine çekeceği poliçenin muhabir banka tarafından kabul edilmesi veya ithalatçı işletmenin kabul ettiği poliçeye muhabir bankanın aval vermesi ile de mümkün olmaktadır. 75

80 Ticari krediler, herhangi bir ödeme olmaksızın, satıcının malı teslim etmesi ve alıcıya ödeme için belirli bir vade tanıması sonucunda oluşur. Finansman Bonosu Finansman bonosu esas olarak piyasada iyi bir yer edinmiş büyük ölçekli işletmelerin belirli bir vade ile ihraç ettikleri kısa vadeli teminatsız borçlanma aracıdır. Ülkemizde finansman bonosu ihracı ile ilgili ilk yasal düzenleme 1986 yılında yapılmıştır. Kısa vadeli borçlanma aracı olan finansman bonosunun vadesi 60 günden az 720 günden fazla olamaz. Ülkemizdeki yasal düzenlemeye göre finansman bonolarını; anonim ortaklıklar, özelleştirme kapsamına alınanlar dahil kamu iktisadi teşebbüsler, mahalli idareler ile bu idarelerle ilgili özel mevzuat uyarınca faaliyet gösteren kuruluşlar ihraç edebilir. Finansman bonosu ya doğrudan halka arz ya da blok satış şeklinde satışa sunulabilir. Temel ilke olarak finansman bonoları teminatsız olarak satılır. Bu durumda finansman bonosunu satın alan taraf bunu ihraç eden işletmeden vade sonunda üzerinde yazılı değeri ödemesini bekler. Finansman bonoları taşıdıkları teminatlara göre çeşitli tiplere ayrılır. Eğer finansman bonosu herhangi bir teminat (garanti kaydı) taşımıyor ise A tipi, banka kredisi ile destekleniyor ise B tipi, banka garantisi taşıyor ise C tipi, hazine garantisi taşıyor ise E tipi, başka bir ortaklığın garantisini taşıyor ise F tipi finansman bonosu olarak isimlendirilir. İşletmelerin finansman bonolarını halka arzı, aracı kurumlar aracılığı ile yapılmak zorundadır. Finansman bonolarının ikinci el piyasada alım satımı serbest olmakla birlikte, eğer işletme finansman bonolarını halka arz etmeksizin blok olarak satmak ister ise finansman bonolarını emre yazılı olarak çıkarmak zorundadır. Finansman bonoları iskonto esasına göre çıkarılarak satılır. Diğer bir ifade ile finansman bonosunun nominal değeri anapara ve faizin her ikisini de kapsar. Finansman bonosu vadenin başında nominal değerinin altında bir fiyattan satılır ve vade sonunda nominal değeri üzerinden geri satın alınır. Nominal değer ile satış fiyatı arasındaki fark finansman bonosunun iskonto tutarını oluşturur. Finansman bonolarının satış fiyatı bileşik iskonto yöntemi ile hesaplanır. Finansman bonosunun bileşik iskonto ile satış fiyatı bulunmak istenir ise aşağıdaki eşitlikten yararlanılır. Satış Fiyatı = Eşitlikte t, vadeye kadar gün sayısını göstermekterir. Finansman bonosu ihraç eden kurumların borçlu sıfatı ile düzenleyip, sattıkları emre veya hamiline yazılı menkul kıymetlerdir. Kısa Vadeli Banka Kredileri İşletmelerin kısa vadeli finansman ihtiyaçlarının karşılanmasındaki önemli kaynaklardan biri olan kısa vadeli banka kredileri işletmeler tarafından özellikle çalışma sermayesi yarıtırımlarının finansmanında sıkça kullanılır. Kısa vadeli banka kredilerinin ülkedeki finans piyasasının gelişmişliği ve bankacılık sektörünün etkinliğine bağlı olarak kullanımı değişmekle birlikte etkin bir bankacılık sisteminin varlığı halinde banka kredileri ile kısa süreli varlıkları finanse etmek önem taşımaktadır. Kısa vadeli banka kredileri ülkedeki işletmelerin ihtiyaçları ve yasal mevzuata göre çeşitlilik göstermektedir. Ülkemizde yaygın bir biçimde kullanılan kısa vadeli banka kredileri aşağıda açıklanmıştır. Açık Kredi Açık krediler, bankaların maddi teminat aramaksızın kredi alanın imzasına dayanarak açtığı kredilerdir. Açık krediler; kredi değerliliği çok yüksek, finansal yapısı ile ilgili herhangi bir risk 76

81 taşımayan işletmelere borçlu cari hesap şeklinde kullandırılan kredilerdir. Herhangi bir teminat gösterme zorunluluğu olmadan istenildiği an kullanılabilen bu krediler, kullanım kolaylığı açısından tercih edilebilir kredilerdir. Borçlu Cari Hesap Şeklindeki Krediler Açık kredilere benzemekle birlikte, teminat ve limit açısından farklılık gösteren bir kredi türü borçlu cari hesap şeklindeki kredilerdir. Borçlu cari hesap şeklinde açılan kredilerde genel kredi sözleşmesi imzalanır. Genel kredi sözleşmesi imzalanmış hesap sahibine daha sonra imza ya da teminat karşılığında belirli bir limit içinde para çekme yetkisi verilir. Borçlu cari hesap sahibi belirlenen limitler içinde para çekecek olur ise faiz, kullanılan miktar ve süre dikkate alınarak hesaplanır. Senet Karşılığı Avans Kredileri İşletmelerin vadeli mal ve hizmet satışlarından dolayı elde ettikleri çek ve senetler; ticaret kanununa göre belirlenen şekil şartlarına uygun, kıymetli evrak kanununa göre yükümlülükleri yerine getirilmiş, borçlunun borçlanmaya ehil olması ve bir ticari ilişkiden doğmuş olmak şartı ile bankaya teminat olarak verilerek karşılığında bankadan kredi kullanılabilir. İşletmeler kredili satışlarından dolayı ellerine geçen çek ve senetleri daha likit hale getirebilmek için senet karşılığı avans kredilerini tercih ederler. Banka belirli bir marj ile işletmenin elindeki çek ve senetleri teminat olarak kabul eder. Teminata kabul edilen çek ve senetlerin de belli bir oranında işletmeye kredi kullandırır. Bankada duran çek ve senetlerin vadesi gelip borçlusu tarafından ödenmesi durumunda yapılan bu ödeme tutarı işletmenin bankaya olan borcundan düşülür. Vesaik Mukabili Ödeme Kredisi İthalatçı işletme, ithalatını vesaik mukabili gerçekleştirdiği takdirde, ithalatçı adına keşide edilen poliçenin "görüldüğünde ödemeli" veya "vadeli" olmasına göre kredi ilişkisi farklılık taşımaktadır. Görüldüğünde Ödemeli Poliçe: İhracatçı işletme, "görüldüğüğnde ödemeli bir poliçe" keşide ederse, ithalatçı vesaiki teslim aldığı anda mal bedelini ödemek zorundadır. İthalatçı, ödemeyi derhal yaparsa, herhangi bir ithalat kredisi söz konusu olmayacaktır. Ancak ithalatçı ödemeyi hemen yapmaz, mallar gelinceye kadar veya malları teslim aldıktan sonra poliçe bedellerini, bankasından kredi kullanarak ödemek ister ise bu durumda ithalat kredisinden söz edilir. Eğer ithalatçı işletme kredi kullanımını ithal ettiği mallar eline geçene kadar yapar ise "ithalat aşaması finansmanı", ithal edilen mallar teslim alındıktan sonra kredi kullanımı gerçekleşir ise "ithalat sonrası finansmanı" sözkonusudur. İthalatçı işletme, bir borç senedi imzalayarak veya yeni bir poliçeyi kabul ederek "rehin senedi" (yeddi-emin makbuzu) karşılığında malları teslim alır, daha sonra ithal ettiği malları sattığı zaman banka kredisini faizi ile birlikte kapatır. Vadeli Poliçe: İthalatçı işletme "vadeli bir poliçe" kabul eder ise ithalatı gerçekleştirilen mallar geldikten sonra vade sonuna kadar ithalatçı işletme tarafından herhangi bir ödeme yapılmayacaktır. Eğer ithalatçı işletme yaptığı ithalat sonrasında finansmana ihtiyaç duyar ise banka poliçeyi vadesinde ödemeyi üstlenir. Böylece banka tarafından ithalatçı işletmeye kredi açılmış olacaktır. Banka bu işlem için ithalatçı işletmeden teminat olarak "borç senedi" ve "rehin makbuzu" (yeddi - emin makbuzu) alarak işlemde sözkonusu vesaiki ithalatçı işletmeye devreder. Böylece ithal edilen mallar serbest kalır. İthalatçı işletme ithal ettiği malları satarak gelir elde ettiğinde sözkonusu banka borcunu kapatır. Senet İskontosu / İştirası Karşılığında Kredileri Kredi talebinde bulunan işletmenin elinde bulundurduğu (uygulamada vadesinin dolmasına üç ay kalmış) senetlerini, bankaya vererek nakde çevirmesidir. Bu işlemde senet ile ilgili tüm haklar bankaya temlik edilmektedir. Kredi işlemine konu senedin borçlusunun ikametgahı, senedi kabul eden banka şubesinin bulunduğu şehrin belediye sınırları içinde ise iskonto dışında ise iştira işlemi olarak isimlendirilir. İşletme yeteri kadar senede sahip ve kısa süreli finansman ihtiyacı yaşıyor ise elindeki senetlerin bir kısmını vererek nakit ihtiyacını karşılayabilir. İşletme bankaya temlik ettiği senetler 77

82 karşılığında senetlerin üzerinde yazılı olan (nominal) değerden, faiz ve masraflar düşüldükten sonra kalan bakiyeyi alır. Bu nedenle vadenin dolmasna kadar kalan süre ve işlemde kullanılan faiz (iskonto) oranının kaç olduğu çok önemlidir. Dış Ticaret Müsteşarlığı İhracatı Geliştirme Merkezi (İGEME), 100 Soruda Dış Ticaret, Ankara, Mal (Emtia) Karşılığı Krediler Mal karşılığı krediler bankalar tarafından çok tercih edilmemekle birlikte yine de zaman zaman kullanım alanı bulan kısa vadeli bir kredi yöntemidir. Mal karşılığı krediler menkul rehni hükümleri çerçevesinde işletmeye ait ticari malların bankaya rehin edilmesi bunun karşılığında bankanın da işletmeye borçlu cari hesap açması şeklinde işler. Ticari malların banka tarafından rehin alınabilmesi için bir takım özelliklere sahip olması gerekir. Bu özellikler; ticari malların her zaman satılabilecek nitelikte olması, spekülatif amaçlı stoklanmamış olması, işletmenin mülkiyetinde olması, depolamaya elverişli olması, kolay bozulur ve modası geçmeyecek olması şeklinde sayılabilir. Ticari malların bu özelliklerinin yanında fiyatında da dalgalanmaların yaşanmıyor olması gerekir. Döviz Kredileri İşletmeler yaptıkları ihracat karşılığında elde ettikleri ihracat bedellerini bir banka tarafından yurda getirmeleri durumunda ilgili bankadan yaptıkları ihracatlarına istinaden döviz kredisi kullanabilirler. İşletmenin yurt dışından getireceği ihracat bedelleri kullanılan kredinin teminatını oluşturmaktadır. İhracat bedeli yurda geldiğinde işletmenin kullanmış olduğu kredi tutarı ihracat bedelinden mahsup edilerek (düşülerek) kredinin geri ödemesi gerçekleştirilir. İşletmelerin döviz cinsinden kullanabilecekleri diğer bir kredi çeşidi de dövize endeksli kredilerdir. Bu krediler işletme lehine tespit edilen kredinin belli bir döviz cinsine endekslenerek, işletmenin bu limitler içinde ödeme tarihindeki banka döviz alış kurları üzerinden Türk Lirası olarak ödenen kredilerdir. Kefalet Karşılığı Krediler İşletmelerin talep ettikleri kredi tutarı kimi zaman bankalar nezlindeki kredi değerliliklerinin üzerinde olduğunda ya da banka, kredinin geri ödenmesi konusunda kendisini daha fazla korumak istediğinde, işletmelerden kefil isteyebilir. Bu durumda kredi değerliliği olan kefil ya da kefillerin de kredi sözleşmesini imzalaması ile banka işletmeye talep ettiği krediyi kullandırır. Teminat ve Kefalet Mektupları İş hayatında kimi ticari işlerin istenilen şekilde yapılmaması, eksik ya da kusurlu yapılmasından doğan yükümlülükler olabilir. Genellikle ihale ile verilen bu işlerde işi alan işletmenin sözleşmedeki sorumlulukları yerine getirmesi beklenir. Sözkonusu yükümlülükler yerine getirilmez, eksik ya da kusurlu yapılır ise işi veren işletme uğrayacağı zararın işi yapmayı taahhüt eden işletme tarafından karşılanmasını ister. Teminat mektubu, borçlunun alacaklıya karşı yüklendiği yükümlülüğün yerine getirilmesini garanti etmek üzere banka tarafından alacaklıya verilen mektuptur. Teminat ve kefalet mektubu ile banka, işi alan işletmenin (borçlunun) üzerine aldığı yükümlülüğü işi veren işletme (alacaklı) ile aralarındaki sözleşme koşullarına uygun olarak yerine getirmemesi halinde alacaklının talebi ile hiçbir itiraz olmaksızın teminat mektubunda yazılı olan tutarı alacaklıya ödemeyi taahhüt etmektedir. Teminat ve kefalet mektupları gayri nakti kredilerdir. Alacaklı işletme tarafından bankaya ibraz edilip bankaca herhangi bir ödeme yapılmaz ise banka verdiği teminat mektubu için sadece komisyon bedeli alır. Teminat mektubu alacaklı tarafından bankaya ibraz edilir ve karşılığında banka ödeme yapar ise teminat mektubunun gayri nakti özelliği sona erer ve nakit kredi haline gelir. Bu durumda borçlu işletme bankaya bankanın ödediği rakamın yanı sıra faiz ve komisyon da ödemek zorunda kalır. Teminat mektuplarını; geçici, kat i ve avans teminat mektubu olarak üç grupta tanımlamak mümkündür. Geçici teminat mektupları, İhaleye katılan işletmelerin, şartname koşullarına uyacaklarını teminat altına almak amacıyla verilen mektuplardır. 78

83 Kat i teminat mektupları, İhaleye konu işin anlaşma şartlarna uygun olarak yapılacağını garantileyen ve yapılmadığında talep edilecek zararın karşılanacağını ifade eden mektuptur. Avans teminat mektupları, İhaleye katılan işletmelerin, aldıkları avans ödemelerini teminat altına almak amacıyla verilen mektuplardır. Banka kredilerinin faizi, başka bir ifade ile maliyeti faizin hesaplanma yöntemine göre farklılık taşır. Faiz hesapları normal (basit) faiz ya da bileşik faiz şeklinde hesaplanabilir. Kredi verenler açısından anapara, vade ve faiz oranlarının büyümesi, faizin bileşik faiz yöntemi ile hesaplanmasını tercih edilir kılar. Basit faiz ile kredi maliyeti (faizi) hesaplanılmak istenir ise; I = P * r * t I = Faiz tutarını, Eşitliği kullanılır. Eşitlikte, P = Anaparayı (Faiz hesaplanacak tutarı) r = Faiz oranını t = Vadeyi gösterir. Bileşik faiz yöntemi kullanılarak faiz hesaplanılmak istenir ise; Eşitliğinden yararlanılır. Eşitlikte, S = Baliğ (anapara ve faiz tutarının toplamı) P = Anapara i = Devre faiz oranı n = Devre sayısını ifade eder. I = Faiz tutarı ve S = P + I ise; I = S P başka bir ifade ile I = P(1+i) n P şeklinde ya da I = P şeklinde hesaplanabilir. Akreditif Kredisi Dış ticarette en sık kullanılan ödeme yöntemlerinin başında akreditifli ödeme gelmektedir. Kelime anlamı bakımından akreditif, kredi mektubu anlamına gelir. Söz konusu mektup, ithalat yapacak işletmenin ithal edeceği ürünler karşılığında ihracatçı işletmeye banka kanalı ile ulaştırılır. Kendisine akreditif mektubu ulaşan ihracatçı, ihracatını gerçekleştirdiği ürünlerinin parasını akriditifde yazılı koşulları yerine getirmesi halinde alabilir. Akreditifin çeşidi ve koşullarına göre değişmekle birlikte akreditif, ihracatçıyı ve ithalatçı işletmeyi aynı anda koruyan bir yöntemdir. Öncelikle ihracatçı akreditif koşullarını yerine getirdiğinde, ihracat bedelinin ödeneceğinden emindir. Özellikle vadeli akreditiflerde akreditif koşullarının yerine getirilmesi ve ilgili evrakların bankaya teslim edilmesinden sonra, akreditiften doğan alacak hakkının belirli bir iskonto oranından kırdırılarak ya da teminat gösterilerek ihracatçının bankalardan finansman sağlaması mümkündür. İhracatçı işletme açısından olduğu kadar ithalatçı işletme açısından da akreditif bir çeşit garanti özelliği taşır. İthalatçı işletme dış ticaret işlemine ait ihracatçı işletmenin sorumlu olduğu konulardaki sorumluluklarını tam olarak yerine getirmesi durumunda ihracatçı işletmeye ödeme yapılacağından emin olur. İthalatçı işletme, ihtiyaç duyması halinde bankası ile sözkonusu ithalatın finansmanı için kredi anlaşması da yapabilir. 79

84 En genel şekli ile bir akreditif işlemi aşağıdaki gibi gerçekleşir. Şekil 4.1: Akreditifli Ödeme Şeklinde İşlem Akışı 1. İthalatçı işletme ile ihracatçı işletme aralarında sözleşme imzalar (Bu sözleşme taraflar arasında yapılacak bir anlaşma olabileceği gibi sözkonusu işleme konu olan ürünler ile ilgili proforma fatura da sözleşme için kullanılabilir. Ancak proforma fatura yoksa yapılacak sözleşme de proforma faturada yer alan bilgilerin tamamının bulunması gerekir.) 2. Anlaşma yapıldıktan sonra ithalatçı kendi bankasından (Amir banka) ihracatçı (lehdar) lehine akreditif açılması için (akreditif açtırma teklif formu ile) başvurur. İthalatçı ile bankası arasındaki ilişkiye göre banka akreditifi ya kredi açar ya da akreditif bedelinin ithalatçı tarafından bankaya yatırılmasını ister. 3. Amir banka açtığı akreditif ile ilgili bilgiyi ihracatçının ülkesindeki muhabir (ihbar) bankasına bildirir. (açılan akreditif ile ilgili ihracatçıdan uygunluk ile ilgili onay alınması gerekiyor ise bu durum kuşat mektubunda belirtilerek ihracatçı işletmeden onay istenir) 4. Muhabir (ihbar) bankası amir bankanın açtığı akreditifi inceler ve ihracatçı işletmeye kendisi lehine akreditif açtığını bildirir. (Eğer akreditif teyidli ise muhabir banka kendisinin de akreditifi teyid ettiğine dair bir yazı hazırlar ve ihracatçı işletmeye kuşat mektubunun bir kopyası ile birlikte gönderir.) 5. İhracatçı işletme akreditifin açıldığını öğrendikten sonra sözkonusu malları ithalatçı işletmeye gönderir. 6. Malları gönderen ihracatçı işletme ihracat ile ilgili belgeleri kendi ülkesindeki muhabir (ihbar) bankasına teslim ederek ihracat bedelinin kendisine ödenmesi talebinde bulunur. 7. Muhabir banka ihracatçıdan aldığı belgeleri inceler ve amir bankaya (ithalatçının bankasına) belgeleri gönderir. 8. Muhabir banka akreditifin özelliğine göre gönderdiği belgelerin yanı sıra ödeme yapılmasını da talep edebilir. 9. Muhabir bankadan gelen vesaikler (belgeler) amir banka tarafından incelenir. İstenen vesaikler tam ve uygun ise durum ithalatçı işletmeye bildirilir. 10. Akreditifin açılma şekline göre ithalatçı işletmenin ilgili hesabı borçlandırılarak gerekli tahsilat yapılır. İşleme konu malları temsil eden vesaikler ithalatçı işletmeye teslim edilir. 11. İthalatçı işletme sözkonusu malları gümrükten çeker. 12. Akretidif teyidli ise muhabir banka ihracatçı işletmeye ödeme yapmıştır. Teyidsiz bir akreditif sözkonusu ise amir banka ihracat bedelini muhabir bankaya transfer eder. 13. Muhabir bankaya gelen ihracat bedeli, muhabir banka tarafından ihracatçı işletmeye ödenir. Akreditifin açılmasından sonra genellikle akreditif bedelini amir banka (ithalatçının bankası) hemen ithalatçı işletmeden tahsil eder. Bu durumda, ithalatçı işletme bu ödemeyi bankasına yapar ise bankası ile arasında bir kredi ilişkisi oluşmaz. Eğer, ithalatçının bankası akreditif bedelinin bir kısmını tahsil ederse veya ithal edilen malların teslim alınması veya malların satılıp bedellerinin ödenmesine kadar ithalatçıdan hiçbir tahsilatta bulunmuyorsa bu durumda kısmen veya tamamen ithalatçı lehine bir akreditif kredisi açılmış olur. 80

85 Akretidifli ödeme şeklinde, ithalata konu malları temsil eden vesaikler ibraz edilinceye kadar ihracatçıya ödeme yapılmamakta, dolayısıyla ithalatçı işletmeden de tahsilat yapılmamaktadır. Bu süre içinde, ithalatçı işletmenin bankasının ihracatçı banka kanalı ile ihracatçı işletmeye bir ödeme taahhüdü söz konusu olmaktadır. Bu şekli ile akreditif kredisi "gayri nakdi kredi" özelliği de taşır. İlgili vesaik ithalatçı işletmeye ulaşıncaya kadar geçen sürede açılan akreditif kredisi "ithalat aşamasında finansman"dır. Bu aşamada finansmanın teminatını (eğer konşimento veya sigorta poliçesi banka adına düzenlenmiş veya ciro edilmişse) ithalatçı işletmenin bankasının (amir bankanın) ithal edilen mallar üzerindeki mülkiyet hakkı oluşturmaktadır. Aksi halde, ithalatçı işletmeden ithalatçının bankası (amir banka) ayrı bir teminat talep edebilir. İthalatçı işletmenin bankasının, lehtara (ihracatçı işletmeye) ödeme yapması ve yaptığı ödemenin ithalatçı işletme tarafından bankaya ödenmemesi durumunda, ithalatçı işletmeye bankası tarafından açılmış "nakdi kredi" süreci işlemeye başlar. Sevk belgelerinin ithalatçı işletmeye ulaşması, ithalatçı işletmenin mal bedelini bankasına ödemesinin ardından normal olarak akreditif işlemi sona erer. Ancak, akreditif bedeli ithal edilen mallar satıldıktan sonra bankaya ödenecek ise bu durumda ithalatçının bankası, ithalatçı işletmeyi borçlandırarak ve "rehin senedi (yeddi-emin senedi)" karşılığında sevk belgelerini ithalatçı işletmeye teslim eder. Rehin senedi, ABD ve İngiltere dışında, borçluluğu temsil eden bir belge olmamakla birlikte, bankanın finanse ettiği mallar üzerindeki hak sahipliğini göstermektedir. İthalatçı işletmenin bu şekilde borçlandırılarak ithalat işleminin finansmanına "ithalat sonrası finansman" denilmektedir. Akreditifler güvenlik açısından, ödeme sorumluluğu yönünden, ödeme şartlarına ve kullanılışlarına göre toplam dört farklı grupta incelenebilir. Ancak akreditif konusu kitabınızın. Ünitesinde detaylı olarak işlendiği için bu ünitede sadece akreditif ile ithalatın finansmanı üzerinde durulacaktır. Akreditif işlemi; ithalatçının, ihracat yaptığı ülkedeki alıcının talebine dayanarak bir banka aracılığı ile ayrıntıları verilmiş bir malın veya hizmetin ihracatçıya ödeme yapılması yönünde şartlı taahhüdüdür. Aval / Kabul Kredisi İthalat işlemlerinde, ithalatçının mal bedelini vadeli ödemek istemesi; ihracatçının da, ithalatçının bankasından, öngörülen vade sonunda mal bedeline ilişkin ödemenin yapılacağının garanti edilmesini istediği durumlar olabilmektedir. Kabul / aval kredisi, ithalatçı işletmenin malı teslim aldıktan sonra, satıcı ile anlaştıkları ve poliçe üzerinde belirtilen tarihte ödeme yapmasını içeren gayri nakti kredidir. Akreditifli, vesaik veya mal mukabili olmak üzere yapılabilecek kabul kredili ödeme şeklinde düzenlenecek poliçelerin vadeleri kabul tarihinden başlamak üzere herhangi bir süre ile sınırlı olmaksızın serbestçe belirlenir. Yurt dışından ithalat yapan bütün firmalar yararlanabilirler. İhracatçı işletmenin hazırladığı poliçenin, ithalatçının bankası tarafından kabul edilmesinin anlamı, poliçe vadesinde ithalatçının bankasının ihracatçı işletmenin bankasına poliçe tutarını ödemeyi taahhüt etmesidir. Söz konusu vade geldiğinde ithalatçı işletme tarafından kendi bankasına ithalat bedeli yatırılır ise banka ithalatçı işletmeden işlem ve komisyon ücretleri dışında ayrıca faiz almaz. Bankanın, vadeli poliçeye aval vermesi veya bizzat poliçeyi kabul etmesi "aval ve kabul kredisi" olarak adlandırılır. Aval ve kabul kredileri, "gayri nakdi" nitelik taşımaktadır. Çünkü, banka (ithalatçının bankası) aval kredisinde kefil, kabul kredisinde asıl borçlu sıfatıyla ihracatçıya karşı poliçenin zamanında ödeneceğine dair ithalatçı işletme adına "garanti" vermektedir. Aval ve kabul kredilerinde de ithal edilen mallar, ithalatçı işletmeye rehin makbuzu veya başka bir teminat karşılığında teslim edilmektedir. Daha sonra kredi ilişkisi, yukarıda açıklandığı biçimiyle, "ithalat sonrası finansman"a dönüşmektedir. Kabul kredisi ithalatçının, ihracatçı tarafından keşide edilen poliçeyi ödeme yapmadan once kabul ederek malları almasını sağlayan gayri nakdi kredidir. 81

86 Faktöring Faktöring en genel anlamı ile mal ve hizmet satışlarından doğan vadeli alacakların temlik yolu ile bir faktöring şirketine devredilmesi ve bu alacakların faktöring şirketi tarafından yönetilmesidir. Faktöring, mal ve hizmet satışlarından doğmuş alacakların faktöring şirketine temlik edilmesi ile başlayan süreçtir. Alacakları temlik alan faktöring şirketi bu alacakların yönetimine ilişkin; tahsilatı üstlenir, alacak kayıtlarını tutar, alacakların tahsili için ihbar, ihtar gibi işlemleri yerine getirir. Ayrıca pazar araştırması yapılması ve pazar ile ilgili bilgilerin müşteriye aktarılması da bir hizmet konusu olarak, faktöring şirketi tarafından üstlenilebilir. Alacakların faktöring şirketine temlik edilmesi ile mal ve hizmet satışı yapan işletme, müşterisi olan işletmenin borcunu ödemeyecek duruma düşmesi karşısında borcun ödenmeme riskinden korunmuş olur. Faktöring şirketine temlik edilen vadeli alacakların vadesi beklenmeden faktöring şirketi tarafından mal veya hizmeti satan işletmeye sözkonusu alacağın bir bölümü (genel ilke %80) ödenir. Alacakların ödeme vadesi geldiğinde alacağın tamamı borçlu tarafından faktöring şirketine ödenir, faktöring şirketi de bu tutardan faiz, masraf ve komisyonları düşüp bakiyeyi müşterisine öder. Faktöring şirketinden alınan hizmetin özelliğine, işlemin taraflarının bulunduğu yere göre faktöring işlemleri çeşitlilik göstermektedir. Kitabınızın birinci ünitesinde faktöring ayrıntılı bir şekilde açıklandığı için yukarıdaki hatırlatmadan sonra bu ünite de sadece ithalat faktöring ile ilgili açıklamalar yapılacaktır. İşletmelerin yurtdışından gerçekleştireceği vadeli mal mukabili ithalat işlemlerinde, faktöring şirketi müşterisinin yurtdışındaki satıcısının bu alacakla ilgili olarak garanti ve tahsilat takibi hizmetlerinden yararlanmasını sağlar. Bu yöntemle yurtdışındaki satıcılara alternatif bir garanti modeli sunulabilir. İthalatçı işletme yurtdışından gerçekleştireceği ithalat işlemlerinde faktöring şirketinin garantörlüğü sayesinde aşağıdaki avantajları elde edecektir. İthalatçı bankalardaki gayrinakdi kredi limitleri dolmadan yurtdışından vadeli ithalat yapma şansı elde eder. Akreditifli veya vesaik mukabili işlemlere göre çok daha düşük bir maliyet ile ve daha az prosedür ile ithalatını gerçekleştirebilir. Peşin yerine vadeli ve açık hesap ithalat yapma imkanı bulduğu için yurtiçinde rekabet gücü artar. Yurtdışından kendisine mal mukabili veya açık hesap satış yapmak istemeyen tedarikçilerden ithalat yapma imkanına kavuşur. Faktöring kredili satış yapan işletmelerin, bu satışlarından doğan ve/veya doğacak alacak haklarını faktör (factor) ya da faktöring şirketi adı verilen finansal kuruma devrederek; alacakların tahsil edilmesi, takip edilmesi, muhasebe kayıtlarının tutulması ve belirli bir oranda komisyon karşılığında işletmeye ön ödemede bulunulması ve borçlu firma borcunu ödeyemediği takdirde faktör'ün tüm ticari riski üstlenmesi gibi anlaşma ile belirlenen hizmetleri aldığı kısa vadeli bir finansman tekniğidir. Orta ve Uzun Vadeli Finansman Kaynakları İşletmelerin yurtdışından ithal edecekleri ürünler ticari ürün olarak nitelendirilecek kısa vadeli varlık niteliğinde değil de yatırım malı ya da başka bir ifade ile sabit varlık niteliğindeki varlıklar ise işletme bu varlıkların finansmanında orta ve uzun vadeli finansman alternatiflerini tercih etmelidir. İşletmelerin bu amaçla kullanabilecekleri bellibaşlı finansman alternatifleri; orta ve uzun süreli banka kredileri, rotatif krediler, leasing, forfaiting, öz kaynaklar, otofinansman vb. şeklinde sayılabilir. 82

87 Orta Vadeli Banka Kredileri Orta vadeli banka kredileri, borçlu cari hesap şeklinde çalışan nakdi bir kredi türüdür. Kendilerine has taşıdıkları özelliklerden dolayı kısa vadeli banka kredilerinden ayrılan orta vadeli banka kredilerinin özellikleri şunlardır. 1. Vade: Orta vadeli banka kredilerinde vade bir yıldan uzun genellikle 2 ila 5 yıl arasında değişimektedir. 2. Teminat: Bankalar genellikle kısa vadeli kredilerde teminat için işletmelere karşı israrcı davranmazlar. Bankalar mali tablo incelemesinde işletmelerin kısa vadeli borçlarını ödeme yeteneği konusunda vade kısa olduğu için daha tutarlı sonuçlara ulaşır. Oysa orta vadeli kredilerde vadenin uzunluğu belirsizliği dolayısıyla banka için verilen kredinin geri ödenmeme riskini artırmaktadır. Bu riskten kurtulmak isteyen bankalar orta vadeli kredi verirken başta gayrimenkul olmak üzere çeşitli teminatlar isterler. 3. Kısıtlamalar: Orta vadeli banka kredilerinde bankalar işletmelerin taşıdıkları riskleri değerlendirerek zaman zaman kredi sözleşmelerine bir takım kısıtlayıcı hükümler koyabilmektedir. Yeni yatırım yapılmaması, kar dağıtımının yapılmaması ya da belli bir oranda yapılması, yeni borçlanmalara gidilmemesi bu kısıtlayıcı hükümlere örnek verilebilir. 4. Geri Ödeme: Orta vadeli finansman kaynaklarından elde edilen fonların orta vadeli varlıkların finansmanında kullanılması beklenir. Bu varlıklar genellikle makine teçhizat, taşıt araçları, binalar vb. varlıklardır. Orta vadeli kredilerin hacim olarak büyük tutarlarda olduğu da söylenebilir. Vade olarak uzun, tutar olarak büyük olan orta vadeli kredilerde borcun ödenmesi için vade sonuna kadar beklemek oldukça risklidir. Bu nedenle bankalar borcun ödenmesi için vadenin sonuna kadar beklemezler. İşletmeye bir ödeme planı çıkarılarak ki burada işletmenin nakit akışlarına da dikkat edilir, üç, altı ya da yıllık taksitler ile işletmenin borcunu ödemesi sağlanır. Taksitler genellikle eşit tutarlı taksitler şeklindedir. Ancak yine işletmenin nakit planına uygun olarak işletme ile banka arasındaki anlaşma sağlanarak bu taksitler tutar olarak farklılaştırılabilir. Orta vadeli banka kredilerinin özellikleri nelerdir. Bankaların, orta vadeli kredi kullandıracakları işletmelerde aradıkları bazı özellikler vardır. Bu özellikler şunlardır. Kredi ile finansmanı gerçekleştirilecek projenin gelir elde edecek özellikler taşıması, rasyonel olması, İşletmenin bankanın isteyebileceği teminata sahip olması ve/veya bu teminatları sağlayabilmesi, Alınan kredinin işletmenin sermaye yapısı ile uyumlu olması, İşletmenin orta ve uzun vadeli pazarlama planları doğrultusunda satış ve karlılık tahminlerinin gerçekci varsayımlara dayanması ve ulaşılabilir nitelik taşıması. krediler, leasing, forfaiting, öz kaynaklar, otofinansman vb. şeklinde sayılabilir. Orta Vadeli Satıcı Kredileri Orta vadeli satıcı kredilerine işletmeler sabit varlıklarını finanse etmek için başvurur. İşletme bir makine almak istediğinde ya da tesis kurmak istediğinde kendisine bu makine ya da tesisi sağlayacak işletmeye anlaşmaya göre belirli bir miktar ödeme yaptıktan sonra kalan kısım için üç - beş yıla kadar yayılabilen taksitler ile ödeme yapabilir. Özellikle yabancı ülkelerden alınan makine ve teçhizat için bu sistem satıcı işletme tarafından teklif edilir ve çoğu zaman da araya satıcı işletmenin bankası girer. Banka gerekli finansmanı yapar ve alıcı işletmeye kredi açmış olur. Orta vadeli satıcı kredilerinin geri ödenmesi, makine ve teçhizattan beklenen gelire uygun olarak önceden belirlenen bir plan dahilinde ve düzenli taksitler halinde yapılmaktadır. Orta vadeli satıcı kredilerinin diğer bir uygulama şeklinde de makine ve teçhizatın taksitleri bitene kadar mülkiyetin satıcı işletmede kalmasıdır. Bu tür uygulamalarda alıcı ile satıcı işletme arasında "şarta bağlı satış sözleşmesi" yapılır. Taksit ödemeleri bittiğinde satıcı işletme makine ve teçhizatın mülkiyetini alıcı işletmeye sembolik bir rakamla devreder. 83

88 Rotatif Krediler Bankaların kredi alternatiflerinden bir diğeri de rotatif kredilerdir. Rotatif krediler, diğer orta vadeli kredilerden farklı olarak, kredi limitinin aşılmaması koşulu ile periyodik borçlanmalara ve geri ödemelere olanak sağlayan bir kredi türüdür. Kredi kullanan işletme kredi ile ilgili ödemede bulundukça tekrar ilk belirlenen kredi limitini kullanmaya hak kazanır. Bu tür krediler işletmelere kaynak sağlama konusunda esneklik sağlamaktadır. Rotatif krediler genellikle kredibilitesi yüksek işletmeler tarafından kullanılır. Bu nedenle işletmelerden çoğunlukla maddi teminat alınmaz, açık kredi şeklinde çalışılır. Orta vadeli kredilerdeki ödeme sürelerine göre daha kısa sürelerde ödemelerin yapıldığı rotatif kredilerde süre bitimine kadar ana para ödemesi zorunlu değildir. Kiralama (Leasing) Leasing, şirketlerin yatırımlarında menkul ve gayrimenkul teminine yönelik ihtiyaçlarını karşılamada kullanılan orta ve uzun vadeli bir finansman yöntemidir yılında çıkarılan finansal kiralama ile ilgili 3226 sayılı kanunun 4. maddesinde leasing şu şekilde tanımlanmıştır. Finansal kiralama, kiralayanın kiracının talebi üzerine, üçüncü kişiden satın aldığı veya başka bir şekilde temin ettiği bir malın zilyetliğini, her türlü faydayı sağlamak üzere ve belirli bir süre fesh edilmemek şartıyla, bedeli karşılığında kiracıya bırakılmasını öngören bir sözleşmedir. Leasing işlemlerinde, yatırım malı leasing şirketi tarafından satın alınır ve önceden yatırımcı ile karşılıklı olarak belirlenen şartlar ve sözleşmede yer alan kira planı karşılığında, yatırımcıya kullandırılır. Yatırımcının bütün yükümlülükleri yerine getirmesine bağlı olarak sözleşme dönemi (genel olarak 4 yıl) sonunda, sembolik bedel üzerinden mülkiyet kiracıya devredilir. Leasing, yatırım mallarının satın alınması yerine, kiralanarak kullanılmasını sağlayarak firmalara işletme sermayelerini daha verimli ve karlı kullanma imkanı sağlamaktadır. Hukuki olarak leasing işlemi yapmaya yetkili her türlü anonim şirket, limited şirket, şahıs işletmeleri, her türlü ortaklık, serbest meslek sahipleri ve ticari işletmeler leasing yapabilir. Aşağıdaki tabloda leasing kapsamına giren varlıklar ile KDV oranları ve mülkiyet devirleri için gerekli minumum süreler gösterilmektedir. Leasing Kapsamına Girenler KDV Oranı Mülkiyet Devir Süresi Makine ve Ekipman %18 4 yıl Diğer İş ve İnşaat Makineleri %18 4 yıl Loader ve Ekskavatör %8 2 yıl Matbaa Makineleri %18 4 yıl Sanayi Tipi Örgü ve Dikiş Makinaları %8 4 yıl Diğer Tekstil Makineleri %18 4 yıl Fotoğraf Baskı Makineleri %18 2 yıl Tarım Makineleri %8 2 yıl Plastik Enjeksiyon Makineleri %18 4 yıl Ambalaj Makineleri %18 4 yıl Binek Araçlar (1.600 cc altı) %18 2 yıl Ticari araçlar %18 2 yıl Dorse %18 2 yıl Klima, Ses ve Görüntü Cihazları %18 4 yıl Gayrimenkul %18 2 yıl Metal İşleme Torna Tezgahı %8 4 yıl Diğer Metal İşleme Makineleri %18 4 yıl 84

89 Leasing işlemlerinde kira ödemelerinin planı yatırımcının faaliyet gösterdiği sektörün nakit akışına ve projenin fizibilitesine göre düzenlenebilmektedir. Lesaing e konu ekipmanların olası tüm risklere karşı sözleşme süresince sigortalanması zorunlu olup, sigorta bedeli kiracı tarafından ödenmektedir. Leasing işlemi kiralama ya da taksitli bir satış anlaşması gibi gözükse de temelde kredilendirme işlemi özelliği taşır. Bu neden ile leasing işletmeleri yapacakları sözleşmelerde işletmelerden çeşitli teminatlar isteyebilmektedir. Lesaing sözleşmelerine konu olabilecek teminatlar; şirket ortaklarının kefaleti, başka bir şirket veya şahsın kefaleti, alacak senetleri, teminat mektubu veya banka garantörlüğü, menkul kıymet rehni ya da mevduat blokajı, gayrimenkul ipoteği, gerçek müşteri çeki şeklinde sayılabilir. Leasing işlemleri işlemin özelliğine, tarafların bulunduğu ülkelere vb. kriterlere göre çeşitlere ayrılabilir. Bu konu ile ilgili detaylı açıklama kitabınızın 6 ncı ünitesinde açıklanmıştır. Bu ünitede leasing işleminin ithalat sürecinin finansmanında nasıl kullanılacağı üzerinde durulacaktır. Forfaiting Leasing işleminin çeşitleri nelerdir? Orta ve uzun vadeli finansman tekniği olarak forfaiting, ihracat işlemlerinden doğan ve bir banka tarafından güvence altına alınmış vadeli alacak haklarının, ihracatçıya rücu edilmeksizin iskonto edilerek satılması işlemidir. Forfaiting, faktöring'e göre daha uzun vadeli bir finansman tekniği olup, yatırım mallarının finansmanında kullanılmak üzere geliştirilmiştir. Ancak, pazar koşullarındaki değişmeler, forfaiting yapan şirketlerin risk yapıları vb. nedenler ile forfaiting işlemlerinde vadeler altı ay ile on yıla yaygın bir hale gelmiştir. Forfaiting işleminde dört taraf bulunmaktadır. Bunlar; İhracatçı (satıcı), İthalatçı (alıcı), Forfaiting şirketi (forfaiter) ve Garantör (aval/garantör banka) dür. Forfaiting işleminin tarafları forfaiting işlemini dört aşamada gerçekleştirir. Kendisine vadeli satın alma talebi gelen ihracatçı konudan forfaiting şirketini haberdar eder ve forfaiting şirketinin ithalatçı işletme hakkında istihbarat çalışması yapabilmesi için; ihracatçının adı ve adresi, ithalatçının adı ve adresi, garanti veren bankanın adı ve adresi, dökümanın cinsi, ihracatın konusu ve ihracat tutarı, ödeme şartları, satış sözleşmesi ve şartları, ihracat işleminde kullanılacak döviz cinsi ve vadesi, senetlerin ödeme yeri vb. belgeleri inceler. Forfaiter yaptığı incelemeler sonucunda ihracatçıya kesin bir teklif sunar. Forfaiter'ın ihracatçıya sunduğu teklif; işin tam olarak tarifini, ihracatçının forfaiter'a devir edeceği belgeleri, alacak tutar ve günlerinin ayrıntılı olarak açıklamasını, forfaiter'ın alacağı rücusuz satın alacağına dair beyanını, ihracatçının ithalatçıya karşı yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde bu durumdan forfaiter'ın sorumlu olmayacağına ilişkin beyanı, ihracatçının, alacağı satın alma tarihi ve borç araçlarını ibraz etme tarihini, forfaiter'ın teklifinin süresini, forfaiter'ın teklifinin içerdiği hakları, ihracatın gerçekleşmesi için ithalatçının ülkesinde resmi makamların istediği bütün izinlerin dikkate alınmasını, işlemde kullanılacak iskonto oranını ve faiz yöntemini içerir. Forfaiting işleminde forfaiter'ın ihracatçıya sunduğu teklif sözleşme niteliği taşıdığı için ihracatçının farklı bir sözleşme metni hazırlamasına gerek yoktur. Ayrıca ihracatçı ister ise sözleşmeye ek maddeler koyabilir ya da yeni bir sözleşme hazırlayabilir. İhracatçı ile forfaiter arasındaki forfaiting sözleşmesinin belirli bir formu bulunmamaktadır. Sözleşmede her iki tarafın talep etmesi durumunda yukarıda bahsi geçen maddelere ek maddeler de bulunabilir. Tarafların sözleşme maddeleri üzerinde anlaşmasından sonra forfaiting sözleşmesi imzalanır ve ihracatçı işletme yapmış olduğu ihracat karşılığı eline geçen borç araçlarını (bono, poliçe, alacak senetleri vb) rücu edilmemek üzere forfaiter'a ciro ederek verir. Sözleşme imzanıp, sözleşmede belirtilen tüm belgeler forfaiter'a teslim edildiğinde alacak forfaiter tarafından satın alınmış olur. Forfaiter sözleşme gereği ihracatçıya yapılan sözleşmenin içeriği ile ilgili anlaşmaya varılan maddelere ve vade sonunda ihracat işleminden doğan alacağın ödenmemesi 85

90 durumunda bahsi geçen alacağın ödenmesi için ihracatçıya başvurmayacağına (rücu edilmeyeceğine) ilişkin taahhüt mektubu gönderir. Forfaiting işleminin maliyeti ithalatçı ve ihracatçı işletme açısından ayrı ayrı değerlendirilebilir. İthalatçı işletme için forfaiting işleminin maliyeti ithalatçının kendisine garantör olan banka ya da finans kuruluşuna ödediği ücrettir. İtahalatçı ile garantör banka arasında karşılıklı anlaşma sonucu belirlenen bu ücret, garanti edilen senedin itibari değerinin belirli bir yüzdesidir. Forfaiting işlemi ithalatçı işletmeye de birtakım avantajlar sağlamaktadır. Bu avantajların başında forfaiting işleminin ithalatçı işletme açısından oldukca basit ve hızlı gerçekleştirilebilir olması gelir. Bunun yanısıra forfaiting finansmanının sabit faizli bir finansman tekniği olması ve ödemelerin hemen yapılmasından dolayı, ithalatçının kredi kullanma kapasitesinin saklı kalması ithalatçı işletme açısından önemli avantajlardır. Forfaiting işlemi ithalatçı işletme için alternatif bir finansman kaynağı olmakla birlikte ithalatçının her türlü yatırım indiriminden de yararlanmasına imkan vermektedir. Forfaiting işleminin ayrıntılı açıklamasını kitabınızın 6 ncı ünitesinde bulabilirsiniz. Sermaye Piyasası Kanalıyla Sağlanan Fonlar Uzun süreli fon arz ve talebinin karşılaştığı piyasalara sermaye piyasası denir. İşletmeler sermaye piyasasından hisse senetleri ve tahvillerini çıkararak fon sağlayabilirler. Hisse Senetleri: Hisse senedi, sermayesi paylara bölünmüş anonim şirketlerince çıkarılan, her biri şirket ortaklığını temsil eden yasal şekil şartalarına uygun menkul kıymete verilen isimdir. Anonim şirketlerde hisse senetlerinin sahiplerine sağlamış olduğu haklar, ülkemizde Türk Ticaret Kanunu ve şirket esas sözleşmeleri ile düzenlenmekte olup, bu haklardan belli başlıları aşağıda sıralanmıştır. İşletmenin genel kuruluna katılma ve genel kurulda oy kullanarak işletme yönetimine katılma hakkı, Genel kurulda alınan karara uygun biçimde kar payı almak, İşletmenin faaliyetleri hakkında bilgi almak, Sermaye artırımlarında, yeni çıkarılacak hisse senetlerinden öncelikle satın alma (rüçhan) hakkı, Tasfiye halinde, borçlar ödendikten sonra tasfiye sonucuna, payı ile orantılı olarak katılmak, Mülkiyet hakkını üçüncü şahıslara devrebilmek, Genel kurul kararlarının iptali için yargı organlarına başvurmak, Hisse senedi yoluyla sağlanan fonların işletmeler için bir takım fayda ve sakıncaları bulunmaktadır. Hisse senedi yoluyla sağlanan fonların işletmelere sağladığı yararlar; Hisse senedi ile sağlanan fonların, borçlarda olduğu gibi belirli bir vadesi yoktur. Hisse senedi ile sağlanan fonlar, işletmeye kredi verenler için güvence özelliği taşır. Hisse senedi ile sağlanan fonlar, işletmenin kredi değerliliğini artırır, borçlanma maliyetini düşürür. Hisse senedi ile sağlanan fonların, hisse senedi sahiplerine sabit bir geri ödeme yapılması zorunluluğu yoktur. Hisse senedi sahibine sağladığı haklar nedeni ile yatırımcılar için cazip bir menkul kıymettir. Hisse senetleri, varlıklardaki reel değer artışlarını içinde barındırdığı için sahibini enflasyonun olumsuz etkisinden korur. Hisse senedi yoluyla sağlanan fonların belli başlı sakıncaları; 86

91 Hisse senedi çıkarımı araştırma maliyetlerine katlanmayı gerektirir. Ayrıca hisse senedi çıkarım süreci borçlanmaya göre daha uzun, maliyeti de borçlanmanın maliyetine göre daha yüksektir. Hisse senedi ile işletmeye yeni ortakların katılması eski ortakların yönetimdeki etkinliğini azaltabilir. Hisse senedi sahiplerine ödenen kar payları gider yazılıp vergi matrahından düşülemez. Bununla birlikte borçlanmalarda ödenen faizler gider olarak yazılarak vergi matrahından düşülür. İşletmenin karlılığı ve kar dağıtım politikası işletmenin piyasa değerini olumsuz etkileyebilir. Tahvil: Türk Ticaret Kanunu'nda tahvil; "anonim şirketlerin ödünç para bulmak için itibari kıymetleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları borç senetlerine tahvil adı verilir." şeklinde tanımlanmıştır. Ülkemizde tahvil çıkararak kaynak sağlama imkanı sadece anonim şirketlere verilmiştir. Bununla birlikte 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 13. maddesinin Bakanlar Kurulu'na verdiği yetkiye istinaden, özelleştirme kapsamına alınanlar dahil kamu iktisadi teşebbüsleri, mahalli idareler ile bunlarla ilgili özel mevzuat uyarınca faaliyet gösteren kuruluş, idare ve işletmelerin tahvil çıkarabilmeleri mümkündür. Çıkarılan tahvillerin vadesi iki yıldan az olmamak üzere serbestçe belirlenebilir. Tahvillerin anaparası vade bitiminde bir defada veya birinci yıl sonundan itibaren vade sonuna kadar yıllık eşit taksitlerle itfa edilecek tahvillerde itfa planının, tahvillerin arka yüzünde ve ayrıca izahname ve sirkülerde yer alması zorunludur. Tahvillerdeki faiz ödemeleri ise 3 ayda, 6 ayda ya da yılda bir defada kuponlara bağlı yapılabilir. Güvenceli - güvencesiz, sabit faizli - değişken faizli, nama - hamiline yazılı, primli, ikramiyeli, kar paylı, hisse senedi alma hakkı veren, hisse senedine dönüştürülebilir tahvil çeşitleri bulunmaktadır. Genel anlamda uzun vadeli finansman alternatifi olan hissesenedi ve/veya tahvil çıkartarak fon sağlamak ithalat yapan işletmeler için de belirli şartlar altında başvurulabilecek bir yöntemdir. İthalat işlemi yapan işletme yatırım malı ithalatı gerçekleştiriyor ise ve/veya ticari malların ithalatında süreklilik sözkonusu ve her ithalat işleminde finansman sıkıntısı yaşayarak yabancı kaynaklardan finansman sağlamak zorunda kalıyor ise bu işletmeler için hisse senedi ve/veya tahvil çıkartarak sermaye yapısının güçlendirilmesi önerilebilir. Çünkü ithalat işlemi ile kullanılan krediler gayri nakdi de olsa işletmenin toplam kredibilitesinden pay almakta ve işletmenin yurtiçi ticari faaliyetleri için ihtiyaç duyabileceği kredi limitlerini azaltmaktadır. Otofinansman Otofinansman, kendi kendine finansman veya fon oluşturma anlamına gelen, işletmelerin dönem sonlarında elde ettikleri karın bir kısımını dağıtmayarak işletmede alıkoymaları sonucu ortaya çıkan uzun süreli bir özkaynak finansmanıdır. Otofinansmanda işletme kaynakları etkin ve verimli kullanılarak kar elde edilmekte, elde edilen karın bir kısmı yine işletmenin ihtiyaçlarını karçılamak üzere işletmede bırakılmaktadır. Başka bir ifade ile otofinansman, işletmenin kaynaklarından kaynak yaratması böylece ihtiyaç duyduğu finansmanı kendisinin karşılamasıdır. Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde işletmelerin bulabileceği yabancı kaynakların da maliyeti yükselmektedir. Yüksek maliyetli yabancı kaynak, işletmeler için yüksek risk anlamına gelmektedir. Finansman maliyetinin yüksek olduğu dönemlerde işletmeler doğal olarak yatırım yapmaktan kaçınır. Ancak işletmeler yaratmış olduğu borçlanma maliyetine göre daha düşük maliyetli bu kaynağı kullanarak yatırımlarını çok daha az risk ile gerçekleştirebilir. Başarılı olarak kabul edilen birçok işletmenin, güçlü bir finansal yapı içinde, yüksek maliyet ile borçlanmak yerine öz kaynaklara ve bunlar içinde de otofinansmana daha çok başvurmakta olduğu görülmektedir. 87

92 İthalata Özel Geliştirilmiş Finansman Teknikleri İşletmeler yurt dışından satın aldıkları mal ve hizmetlerin finansmanı için yukarıda açıklanan finansman tekniklerini kullanabilirler. İşletmelerin hangi finansman tekniğini kullanacağı konusunda bir zorunluluk bulunmamakla birlikte, işletme yönetiminin almayı göze aldığı risk, finansman alternatifinin maliyeti ve finanse edilen varlık ile finansman kaynağı arasındaki vade uyumu alternatif finansman teknikleri arasındaki seçimde etkilidir. Bununla birlikte ithalat işlemleri için kredi kurumları tarafından özel geliştirilmiş finansman uygulamaları mevcuttur. Bu teknikler aşağıdaki şekilde şematize edilmiştir. Aşağıdaki sınıflama ithal edilen ürünün özelliğinden çok finansmanın ithalatın hangi aşamasında yapıldığına göre oluşturulmuştur. Bankalar, ithalatçı işletmeleri ithal ettikleri malları satıp borçlarını ödeyinceye kadar geçen sürecin içerisinde herhangi bir noktada finanse edebilir. Bankalar tarafından ithalata özel finansman iki aşamada gerçekleştirilmektedir. 1. İthalat aşamasındaki finansman: Malın, ithalatçının mülkiyetine geçinceye kadar olan sürede yapılan finansmandır. 2. İthalat sonrası finansman: Malın ithalatçının mülkiyetine geçtikten sonra malın satılıp bedellerinin ödenmesine kadar devam eden finansmandır. İthalat öncesi ya da ithalat aşamasındaki finansman yöntemleri; akreditif kredisi, vesaik mukabili kredi ve leasing olarak sayılabilir. Bu yöntemlerden akreditif kredisi ve vesaik mukabili kredi, kısa vadeli finansman alternatifleri içinde banka kredileri bölümünde ayrıntılı bir biçimde açıklanmıştır. Leasing yöntemine ise orta ve uzun vadeli finansman teknikleri bölümünde değinilmiştir. İthalat yapan işletmelerin ithalat işlemi sonrasında kullanabilecekleri finansman teknikleri; rehin senedi, vesaik mukabili ödemelerde ithalat kredisi, mal mukabili ödemelerde ithalat kredisi ve aval ve vesaik kredisidir. Bu yöntemler de kısa vadeli finansman alternatifleri bölümünde ayrıntılı bir şekilde açıklanmıştır. Bu neden ile burada tekrarlanmayacaktır. FİNANSMAN KAYNAKLARININ SEÇİMİ İşletmeler ticari faaliyetlerini sürdürebilmek ve yatırımlarını gerçekleştirebilmek için finansal kaynaklara ihtiyaç duyarlar. İşletmelerin ihtiyaçlarını karşılamak için bulabilecekleri fon kaynakları çeşitlilik göstermektedir. İşletmelerin çeşitlilik gösteren fon kaynakları arasında seçim yaparken dikkat etmeleri gereken bir takım kriterler vardır. Bu kriterler aşağıda açıklanmaktadır. Fon Kaynak ve Kullanımları Arasında Uyum İşletmeler yapacakları yatırımların finansmanında kaynak ve kullanımlar arasındaki uyum ilkesini her zaman göz önünde bulundurmalıdırlar. Kaynak ve kullanımlar arasındaki uyum ile sağlanan fonların, finansmanında kullanıldıkları aktif değerlerin niteliği ile tutarlı ve uyum içinde olması anlaşılır. Bu bağlamda işletmeler duran varlıklara yapacakları yatırımları, uzun vadeli kaynaklarla, dönen varlıklara yapacakları yatırımları da kısa süreli kaynaklarla finanse etmelidirler. 88

93 Risk İşletmeler, yapacakları yatırımların finansman kararlarında risk ile karlılık arasındaki dengeyi kontrol altında tutmak zorundadır. Özellikle satışları ve karları istikrarsız olan işletmelerin, alternatif finansman kaynakları içinde daha çok öz sermayeyi tercih etmesi gerekir. Tersi durumda satışlar istikrarlı ve yüksek karlılık sözkonusu ise işletmeler toplam kaynaklar içindeki yabancı kaynakların payını artırabilir. Maliyet İşletmeler finansal kaynaklar arasında seçim yaparken maliyet konusuna ayrı bir önem vermek zorundadırlar. Çünkü finansman alternatiflerinin çeşitliliği yanı sıra aynı finansman yönteminin farklı teklifleri ile de karşılaşmak mümkündür. Her teklif farklı bir maliyet içerebilir bu neden ile işletme her alternatif teklif için bir maliyet hesaplamalıdır. İşletmeler maliyet hesaplarken de bu maliyetin vergi sonrası işletmeye maliyetinin ne olduğunu da dikkate almalıdır. Zamanlama İşletmeler finansal kaynaklar arasında seçim yaparken finansal kaynağı kullanabileceği ve geri ödeyeceği tarihler arasındaki para ve sermaye piyasasında olası gelişmelerin neler olacağını tahmin etmelidir. İşletmenin fona ihtiyaç duyduğu tarih kadar para ve sermaye piyasasında o tarihteki gelişmeler de önemlidir. Faiz oranlarında artış beklentisi içinde olan işletmenin daha uzun vadeli borçlanmayı tercih etmesi, döviz fiyatlarında yükselme bekleyen işletmenin döviz cinsinden değil de cinsinden borçlanmaya gitme çabası, para ve sermaye piyasalarındaki gelişmelerin işletmenin finansman kararlarının zamanlaması üzerindeki etkilerini ifade etmektedir. Kaldıraç Etkisi İşletme yabancı kaynak kullandığında özsermayenin karlılığı bu durumdan olumlu etkileniyor ise finansal kaldıraçtan söz edilir. İşletme yabancı kaynak kullandığında, kullandığı yabancı kaynak için elde ettiği karın altında bir maliyet ile karşı karşıya kalıyor ise işletme bu durumdan olumlu etkileniyor demektir. Bu etki aynı zamanda öz sermayenin karlılığını etkiler başka bir ifade ile işletmenin hisse başına karını artırır. Bu artış hem işletme yönetimi hem de işletme ortakları için arzulanan bir durumdur. Esneklik İşletmeler finansman kaynaklarını kendi ihtiyaçlarına göre ayarlabiliyor ise finanman kaynağının esnekliğinden söz edilebilir. Birçok kısa vadeli finansman kaynağı bu esnekliğe sahiptir. Örneğin işletme ihtiyaç duyduğu an kredi kullanabiliyor ve ihtiyacı sona erdiği an kullandığı krediyi kapatma (geri ödeme) şansı elde ediyor ise kredinin esnekliğinden söz edilebilir. Esneklik, işletmelerin finansman kaynaklarını seçerken dikkate aldıkları bir kriterdir. Denetim İşletmelerin seçebileceği alternatif finansman tekniklerinden bazıları özelliklerinden dolayı seçilmeleri halinde finansmanı sağlayan kişilere işletme yönetiminde hak sahibi yapar. Bu özellik her zaman işletme ortak ya da ortakları tarafından tercih edilmeyebilir. Bu durumda bu tarz finansman tekniklerinin alternatifler arasından çıkartılması gerekir. dikkat etmelidir? İşletmeler finansman kaynakları arasında seçim yaparken nelere 89

94 Özet Dış ticaret günümüz ticaret hayatının temel bileşenlerinden biridir. İşletmeler ticaret hayatında var olmak, varlıklarını uzun süre sürdürmek ve büyümek istiyorlar ise dış ticaret işlemleri yapmak zorundadır. Dış ticaret işletmeler için vazgeçilemeyecek kadar büyük önem taşırken bir o kadar da risk taşımaktadır. Global pazarda faaliyet gösteren işletmeler için ihracat kadar ithalat da önem taşır. Dış ticareti sadece ihracat olarak görmek uluslararası pazarda faaliyet gösterecek işletme için daha başlangıçta yapılmış çok büyük bir hata olacaktır. Dış ticaret yapmaya karar vermiş bir işletme için ithalat boyutunda yurtdışından istediği nitelikte ve fiyatta ürünleri, bunların tedarikçilerini bulmak önem taşır. Ancak istenilen ürün ve tedarikçiyi bulmak tek başına yeterli değildir. Tedarikçinin bulunduğu ülkenin yasal mevzuatları, ülkedeki ticari alışkanlıklar vb. araştırmaların da yapılması gerekir. Gerekli araştırmalar yapıldıktan sonra sözkonusu ürünlerin gümrük ve nakliye süreçlerinin nasıl gerçekleştirileceği netleştirildikten sonra ödemenin hangi tarihte, nasıl ve hangi para birimi ile gerçekleştirileceğinin belirlenmesi gerekir. İthalat için özetle bahsedilen bu süreçlere ilişkin alınan her karara göre işletmenin yurtdışından ithal edeceği ürünün maliyeti değişecektir. İthalatın süreçlerinde verilecek kararlar ürün maliyetlerinin yanı sıra ithalatçı işletmenin yükleneceği riskin de değişmesine neden olmaktadır. Bu nedenle işletmeler ithalat işlemlerinde son derece dikkatli kararlar almak zorundadır. İthalat işlemlerinde dikkate alınması gereken belki de en önemli konu sözkonusu ithalatın finansmanının sağlanmasıdır. İşletmeler yurtdışı alımlarını ekonomik olabilmesi için büyük miktarlarda yapmaktadır. Yurtdışındaki satıcınını tanınmaması, işletmenin hatalı bir finansman kararı işletme için telafisi mümkün olamayacak sonuçlar doğurabilmektedir. İşletmeler yurtdışından ticari amaçlı (kısa vadeli) ürünler ithal edebileceği gibi yatırım amaçlı (uzun vadeli) ürünler (makine teçhizat vb.) de ithal edebilir. Yurtdışından ithal edilecek ürünün özelliğine göre bu ürünlerin finansmanında finansal yönetim ilkelerine uygun olarak alternatif finansman teknikleri değişiklik gösterecektir. Bunun yanı sıra ithalat işleminin taşıdığı riskler ve özelliklere uygun olarak geliştirilmiş ithalat öncesi ve ithalat sonrasına yönelik özel finansman teknikleri de mevcuttur. İthalat işleminin kısa süreli olacağı ve ithal edilen ürünün ticari özellik taşıması durumunda işletme kısa vadeli finansman alternatiflerini ithalatın finansamınanda kullanıbilir. İşletemelerin kısa vadeli finansman kaynaklarının başlıcaları; ticari krediler, finansman bonosu, faktöring, kısa vadeli banka kredileri ki bunlar; açık kredi, borçlu cari hesap şeklindeki krediler, senet karşılığı avans kredileri, senet iskontosu karşılığı kredier, mal karşılığı krediler, döviz kredileri, kefalet karşılığı krediler, teminat ve kefalet mektupları, akreditif kredileri, aval/kabul kredisi şeklinde sayılabilir. İşletmenin ithal edeceği ürünler orta ve uzun vadeli yatırım malı niteliğinde ki ürünler ise bu durumda işletme orta ve uzun vadeli finansman alternatiflerine başvurabilir ki bunların başlıcaları; orta ve uzun vadeli banka krediler, rotatif krediler, kiralama (leasing), forfaiting ve sermaye piyasası kanalı ile sağlanan fonlar olan tahvil ve hisse senetleridir. Ayrıca işletmeler kendi kaynaklarından yarattıkları fonları da (otofinansman) ithal edilecek ürünlerin finansmanında alternatif finansman kaynağı olarak değerlendirebilirler. İthalat süreci esas alınarak ithalatın alternatif finansman olanakları değerlendirildiğinde ithalat işleminden önce kullanılabilecek finansman alternatifleri; akreditif kredisi, vesaik mukabili kredi ve leasing. İthalat işleminden sonra kullanılabilecek finansman alternatifleri; rehin senedi, vesaik mukabili ödemelerde ithalat kredisi, mal mukabili ödemelerde ithalat kredisi, aval ve vesaik kredisidir. 90

95 Kendimizi Sınayalım 1. Yurtdışında üretilmiş bir malın, ülkedeki alıcılar tarafından satın alınmasına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? a. İthalat b. İhracat c. Dış ticaret d. Kambiyo e. Serbest dolaşım 2. Gümrük idaresinin fatura üzerine fiili ithal tarihi ve fiili ithal tutarını yazması işlemine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? a. Fiili ithal tutarı b. Fiili ithal tarihi c. Fiili ithal işlemi d. Fiili ihraç işlemi e. Fiili dış ticaret 3. Ülkemizde finansman bonosu ile ilgili ilk yasal düzenleme aşağıdaki hangi yılda yapılmıştır? a b c d e Hazine garantisi taşıyan finansman bonosu tipi aşağıdakilerden hangisidir? a. A tipi finansman bonosu b. B tipi finansman bonosu c. C tipi finansman bonosu d. D tipi finansman bonosu e. E tipi finansman bonosu 5. Aşağıdakilerden hangisi gayri nakti kredi olarak değerlendirilir? a. Faktöring b. Leasing c. Döviz kredileri d. Kefalet karşılığı krediler e. Teminat ve kefalet mektupları 6. Kredi değerliliği çok yüksek, finansal yapısı ile ilgili herhangi bir risk taşımayan işletmelerin teminat gösterme zorunluluğu olmadan istedikleri zamanda kullanabilecekleri kredilere verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? a. Açık kredi b. Emtia karşılığı kredi c. Senet karşılığı kredi d. İştira kredisi e. Borçlu cari hesap şeklindeki kredi 7. İhracat işlemlerinden doğan ve bir banka tarafından güvence altına alınmış orta ve uzun vadeli alacak haklarının, ihracatçıya rücu edilmeksizin iskonto edilerek satılması işlemine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? a. Faktöring b. Forfaiting c. Leasing d. Akreditif e. Kambiyo 8. Anonim şirketlerin ödünç para bulmak için itibari kıymetleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkardıkları borç senetlerine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? a. Hazine bonosu b. Devlet tahvili c. Tahvil d. Hisse senedi e. Dividant 9. İşletmelerin dönem sonlarında elde ettikleri karın bir kısımını dağıtmayarak işletmede alıkoymaları sonucu ortaya çıkan uzun süreli özkaynak finansmanına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? a. Hisse senedi b. Tahvil c. Kar payı d. Finansman bonosu e. Otofinansman 91

96 10. Aşağıdakilerden hangisi ithalat sonrası kullanılan finansman alternatiflerinden biri değildir? a. Rehin Senedi b. Vesaik mukabili ödemelerde ithalat kredisi c. Mal mukabili ödemelerde ithalat kredisi d. Aval ve Vesaik kredisi e. Leasing Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. a Yanıtınız yanlış ise İthalat Kavramı ve Süreci başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yanıtınız yanlış ise İthalat Kavramı ve Süreci başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. c Yanıtınız yanlış ise Finansman Bonosu başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. e Yanıtınız yanlış ise Finansman Bonosu başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. e Yanıtınız yanlış ise Teminat ve Kefalet Mektupları başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise Açık Kredi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. b Yanıtınız yanlış ise Forfaiting başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. c Yanıtınız yanlış ise Tahvil başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. e Yanıtınız yanlış ise Otofinansman başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise İthalat İşlemlerinin Finansmanı başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 İşletmeler farklı ülkelerden farklı varlıkların ithalatını yapsalar da bir ithalat işleminde izleyecekleri süreç her zaman aynıdır. İthalat işlem sürecinin bilinmesi bu işlemin finansmanı açısından da önemlidir. Bu süreç; ithal edilecek ürün seçimi, ithalatın yapıyacağı ülkenin belirlenmesi, ithal edilecek ürün ile ilgili mevzuatların araştırılması, ithal edilecek ürünün satıcıları ile iletişim kurulması, ürünün ithalatına ilişkin ön maliyetlerin hesaplanması, ithal edilecek ürünün yükseklenmesi ve sevkiyatı aşaması, İthal edilen ürünün varış yerine gelmesi, ithalat işleminin gerçekleştirilmesi için gerekli evrakların hazırlanması, gümrük işlemlerinin yapılması ve ithalatın tamamlanması, şeklinde özetlenebilir. Sıra Sizde 2 İşletmelerde fon kaynakları ve bu fonların kullanım yerlerinin vade bakımından birbiri ile uyumlu olması şarttır. Başka bir ifade ile işletmenin varlıkları ile bu varlıkların finansmanı için bulunan kaynakların birbiri ile uyumlu olması gereklidir. İşletmenin kısa vadeli bir varlığın finansmanı için uzun vadeli bir kaynak kullanması durumunda varlık için ihtiyaç duyulan fon sağlandıktan, bu ihtiyaç giderildikten sonra da işletmenin elinde vadesi henüz dolmamış yüksek maliyetli fon bulunacak ihtiyaç fazlası bu fon için de yüksek maliyetlere katlanmak zorunda kalınacaktır. İşletmenin uzun vadeli varlıkların finansmanında kısa vadeli fon kullanması durumunda ise; işletme uzun vadeli varlık yatırımın henüz tamamlamadan finansman amacı ile bulduğu kısa vadeli fonun vadesi dolacak ve bu fonun geri ödenmesi gerekecektir. İşletmenin yatırımları için fona ihtiyaç duyduğu bir dönemde bir de borç ödemesi işletme için her zaman mümkün olmayabilir. Bu tür durumlarda işletme ciddi anlamda finansal sıkıntıya düşebilir hatta faaliyetlerini sonlandırmak durumunda kalabilir. 92

97 Sıra Sizde 3 Orta vadeli banka kredileri, borçlu cari hesap şeklinde çalışan nakdi bir kredi türüdür. Kendilerine has taşıdıkları özelliklerden dolayı kısa vadeli banka kredilerinden ayrılan orta vadeli banka kredilerinin özellikleri şunlardır. Vade: Orta vadeli banka kredilerinde vade bir yıldan uzun genellikle 2 ila 5 yıl arasında değişimektedir. Teminat: Bankalar genellikle kısa vadeli kredilerde teminat için işletmelere karşı israrcı davranmazlar. Bankalar mali tablo incelemesinde işletmelerin kısa vadeli borçlarını ödeme yeteneği konusunda vade kısa olduğu için daha tutarlı sonuçlara ulaşır. Oysa orta vadeli kredilerde vadenin uzunluğu belirsizliği dolayısıyla banka için verilen kredinin geri ödenmeme riskini artırmaktadır. Bu riskten kurtulmak isteyen bankalar orta vadeli kredi verirken başta gayrimenkul olmak üzere çeşitli teminatlar isterler. Kısıtlamalar: Orta vadeli banka kredilerinde bankalar işletmelerin taşıdıkları riskleri değerlendirerek zaman zaman kredi sözleşmelerine bir takım kısıtlayıcı hükümler koyabilmektedir. Yeni yatırım yapılmaması, kar dağıtımının yapılmaması ya da belli bir oranda yapılması, yeni borçlanmalara gidilmemesi bu kısıtlayıcı hükümlere örnek verilebilir. Geri Ödeme: Orta vadeli finansman kaynaklarından elde edilen fonların orta vadeli varlıkların finansmanında kullanılması beklenir. Bu varlıklar genellikle makine teçhizat, taşıt araçları, binalar vb. varlıklardır. Orta vadeli kredilerin hacim olarak büyük tutarlarda olduğu da söylenebilir. Vade olarak uzun, tutar olarak büyük olan orta vadeli kredilerde borcun ödenmesi için vade sonuna kadar beklemek oldukça risklidir. Bu nedenle bankalar borcun ödenmesi için vadenin sonuna kadar beklemezler. İşletmeye bir ödeme planı çıkarılarak ki burada işletmenin nakit akışlarına da dikkat edilir, üç, altı ya da yıllık taksitler ile işletmenin borcunu ödemesi sağlanır. Taksitler genellikle eşit tutarlı taksitler şeklindedir. Ancak yine işletmenin nakit planına uygun olarak işletme ile banka arasındaki anlaşma sağlanarak bu taksitler tutar olarak farklılaştırılabilir. Sıra Sizde 4 Leasing işlemi çeşitli kriterlere gore çeşitlendirilebilmektedir. Ancak uygulamada en yaygın kullanılan leasing çeşitleri; finansal kiralama, faaliyet kiralaması, satma ve geri kiralama, yurtiçi ve uluslararası kiralama, satışa yardımcı kiralama şeklinde sayılabilir. Sıra Sizde 5 İşletmeler ticari faaliyetlerini sürdürebilmek ve yatırımlarını gerçekleştirebilmek için finansal kaynaklara ihtiyaç duyarlar. İşletmelerin ihtiyaçlarını karşılamak için bulabilecekleri fon kaynakları çeşitlilik göstermektedir. İşletmelerin çeşitlilik gösteren fon kaynakları arasında seçim yaparken dikkat etmeleri gereken bir takım kriterler vardır. Bu kriterler; risk, maliyet, zamanlama, kaldıraç etkisi, esneklik, finansman kaynakları ile kullanımları arasında uyum ve denetimdir. Yararlanılan Kaynaklar Bakan, İ. ve Diğerleri (2010). Dış Ticaret İşlemler ve Uygulamalar. Ankara: Gazi Kitabevi. Ağaçdelen, S. (2010). İthalat İhracat Budur. Ankara, Detay Yayıncılık. Kaya, F. (2011). Dış Ticaret ve Finansmanı. İstanbul: Beta Yayınları. Karahan, K. ve Canıtez, M. (2008). Uygulamalı İhracat İthalat. Ankara: Gazi Kitabevi. Özdemir, M. (1997). Finansal Yönetim, Ankara, Gazi Kitabevi. Akgüç, Ö. (1989). Finansal Yönetim. 5B İstanbul: Muhasebe Enstitüsü Yayın No:56. Büker, S. ve Diğerleri (1997). 2B, Finansal Yönetim. Eskişehir. Usta, Ö. (2008). İşletme Finansı ve Finansal Yönetim. 3B, Ankara: Detay Yayıncılık. 93

98 5 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Dış ticaretin finansmanında Dünya Bankası na bağlı uluslararası finans kuruluş kredilerini açıklayabilecek, Dış ticaretin finansmanında Birleşmiş Milletlere bağlı uluslararası finans kuruluş kredilerini açıklayabilecek, Dış ticaretin finansmanında bölgesel uluslararası finans kuruluş kredilerini açıklayabilecek, Yabancı ülkelerin Exim Kredilerini (alıcı kredileri) açıklayabilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Dış Ticaret Uluslararası Finansman Dünya Bankası Birleşmiş Milletler Bölgesel Finans Fon Kredi Yatırım KOBİ Sürdürülebilir Kalkınma İçindekiler Giriş Dış Ticaretin Finansmanında Dünya Bankası Grubuna Bağlı Uluslararası Finans Kuruluş Kredileri Dış Ticaretin Finansmanında Birleşmiş Milletlere Bağlı Uluslararası Finans Kuruluş Destekleri Dış Ticaretin Finansmanında Bölgesel Uluslararası Finans Kuruluş Kredileri Yabancı Ülkelerin Exim Kredileri (Alıcı Kredileri) 94

99 Dış Ticaretin Finansmanında Bazı Uluslararası Kuruluşlar GİRİŞ Dış ticaret uygulamalarında mal ve veya hizmet ihraç ve veya ithal edilir. Dış ticaretin finansmanı ise bu işlem sırasında ihtiyaç duyulan fonların sağlanması sürecini ifade eder. Mal; tüketim, ara veya yatırım malı olabilir. Bir başka tasnife göre ise; tarım - madencilik veya sanayi ürünü olabilir. Tüketiciler tarafından doğrudan tüketim amacı ile satın alınan tüketim malına örnek olarak; gıda maddesi, giyecek, şahsi kullanımdaki otomobil, ev eşyası gösterilebilir. Üretimde kullanılan her çeşit girdi ise ara malını örnekler. Petrol, çimento, elektrik, doğal gaz, kömür, un, şeker, kağıt ara malına verilebilecek örneklerdendir. Burada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Un, fırında ekmek yapımında kullanılıyorsa ara malıdır. Ancak ev hanımı tarafından ticari bir amaç gütmeden kendi evinin ihtiyacı için talep ediliyorsa tüketim malıdır. Benzer durum tüm ara mallar için geçerlidir. Üretime dönük yatırım harcamalarının yöneldiği mallar ise yatırım malı olarak adlandırılır. Makine, teçhizat, taşıt bu gruptadır. Bu durumda şahsi kullanım için değil fakat üretim faaliyetinde kullanılmak üzere firma adına satın alınan otomobil, büro malzemesi, alet vb. yatırım malı olmaktadır. Tüketim malı ihraç ve veya ithalinde daha ziyade dış ticaret şirketleri rol oynarken, yatırım malı, ara malı veya hizmet ihraç ve ithalinde dış ticaret şirketlerin yanı sıra yatırımcılar, üreticiler, sanayiciler, yerel yönetimler, kamu şirketleri, büyük ölçekli mal ve veya hizmet üretim şirketleri ön plandadır. Çünkü bu tür mallar hizmetler ya üretimde girdi olarak veya üretim öncesi yatırım aşamasında yatırımın bir parçası olarak satın alınmaktadır. Türkiye nin mal ithalatının büyük kısmı ara ve yatırım mallarından oluşmaktadır. Dolayısıyla bu malların ithalatında önemli ölçüde finansman ihtiyacı doğmakta ve bu finansman için talep, yukarıda da ifade edildiği gibi daha ziyade yatırımcıdan ve üreticiden gelmektedir. Nitekim, yeni otel, hastane, alış-veriş merkezi, fabrika, otoyol, köprü, liman, santral, baraj vb. yatırımcısı, yapımcısı veya işletmecisi binlerce firma, ihtiyaçları olan ara ve yatırım mallarının satın alımının finansmanı için fon arayışına girmektedir. Bunlar arasında kamu kuruluşları da vardır. Benzer durum Türkiye den bu tür malları ithal etmek isteyen yabancı ülke firmaları için de ortaya çıkabilmektedir. Dolayısıyla Türkiye nin ara ve yatırım malı ihracatı da bu arayıştan etkilenmektedir. Hatta bu tür malları Türkiye den değil ama üçüncü ülkelerden ithal etmek isteyen yabancı ülke firmaları veya yurt dışında iş yapan Türk firmaları için de böyle bir finansman talebinden söz edilebilir. (Tunus ta havalimanı inşa eden veya New York ta otel işleten Türk firması gibi ) Buraya kadarki açıklamaları özetleyecek olursak; özellikle dünya ticaretinde ara ve yatırım ithal etmek (dolayısıyla ihraç etmek) için kaynak talebi yoğundur ve bu talebi karşılayacak fonlar önemlidir. Bu fonlar şüphesiz tüketim malı veya hizmet ithalinde (dolayısıyla ihracında) de kullanılmaktadır. Dış ticaretin finansmanında rol oynayan bu fonların uluslararası kaynaklarından başlıcaları aşağıda ele alınacaktır. 95

100 DIŞ TİCARETİN FİNANSMANINDA DÜNYA BANKASI GRUBUNA BAĞLI ULUSLARARASI FİNANS KURULUŞ KREDİLERİ Dünya Bankası Grubu bünyesinde dış ticaretin finansmanına katkı sağlayan uzman kuruluşlar mevcuttur. Bu kuruluşlar şunlardır: Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası Uluslararası Finans Kurumu Uluslararası Kalkınma Birliği Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası Kredileri 1945 sonunda çalışmalarına başlayan kısa adı Dünya Bankası olan Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası, 1947 de Birleşmiş Milletler in bir ihtisas kuruluşu haline gelmiştir de 185 üyesi olan bu banka sadece sağladığı fonlarla değil fakat geliştirdiği politikalarla dünya ekonomisine yön vermeye çalışmaktadır. Dünya Bankası fonları belli ödemesiz dönemleri olan genelde uzun vadeli (15 20 yıl) kredilerdir. Türkiye Dünya Bankası ndan bugüne kadar milyarlarca dolarlık kaynak kullanmıştır ve en çok kredi kullanan 10 ülkeden biridir. Dünya Bankası kredileri doğrudan kamu sektörü projelerine yönelik olabileceği gibi, bazı aracı bankalar kanalıyla özel şirketlere yönelik de olabilmektedir. Ancak bunlarda da devlet garantisi istenmektedir. Günümüzde Dünya Bankası nın Türk şirketlerine yönelik sağlamış olduğu ve aracı bankalar vasıtasıyla kullandırdığı kredi türleri ve özellikleri ile ilgili birkaç örnek aşağıda verilmiştir: Yenilenebilir Kaynaklara Dayalı Enerji Kredisi, Yenilenebilir Enerji ve Enerji Verimliliği Kredisi, KOBİ Kredileri. Yenilenebilir Kaynaklara Dayalı Enerji Kredisi Bu kredi, rüzgar, güneş, jeo-termal, dalga, gel-git, biyo-kütle, hidrojen enerjisine dayalı üretim tesisleri ve kurulu gücü 100 megawatt ve altında olan kanal ve nehir tipi hidroelektrik üretim tesisleri ile rezervuar hacmi 100 milyon metreküpün veya rezervuar alanı 15 kilometrekarenin altındaki hidroelektrik üretim tesislerinin mal, hizmet, inşaat giderleri ve bunlara ilişkin danışmanlık hizmetlerinin finansmanında kullanılır. Toplam kredilendirme oranı proje yatırım tutarının %50 sindan fazla ve her halükarda 40 milyon ABD Doları ndan fazla olamaz. Minimum özkaynak ise proje tutarının %25 i olmalıdır. En çok 4 yılı ödemesiz olmak üzere toplam vade 12 yıl olabilecektir. Talepçi firmalar ilgili mevzuata uygun gerekli izin ve belgelere sahip firmalar olmalıdır. Yenilenebilir Enerji ve Enerji Verimliliği Kredisi Bu kredi, yenilenebilir kaynaklara dayalı enerji üretim ve enerji verimliliği yatırımlarının mal, hizmet, inşaat giderleri ile danışmanlık hizmetlerinin finansmanında kullanılır. Toplam kredilendirme oranı yatırım tutarının %75 inden fazla ve her şart altında 50 milyon ABD Doları ndan fazla olamaz. Minimum özkaynak ise proje tutarının %15 i oranında olmalıdır. Vade değerlendirmeye tabidir. Talepçi firmaların ilgili mevzuata uygun ve gerekli izin ve belgelere sahip firmalar olması şarttır. KOBİ Kredileri Bu krediler, imalat sanayi, tarıma dayalı sanayi, turizm, eğitim, sağlık, çevre koruma, yenilenebilir enerji, bilgi ve iletişim teknolojileri alanında faaliyet gösteren ve yıllık net satış tutarları 20 milyon ABD Doları nı, çalıştırdıkları işçi sayısı 250 yi aşmayan KOBİ niteliğindeki firmaların yatırım ve veya işletme sermayesi ihtiyacının finansmanı için kullanılır. 96

101 Toplam kredilendirme şirket başına en fazla 3,5 milyon ABD Doları dır. İşletme kredisi için vade maksimum 2 yılı ödemesiz olmak üzere 7 yıl, yatırım kredileri için ise maksimum 3 yılı ödemesiz olmak üzere 10 yıldır. Uluslararası Finans Kurumu Kredileri Dünya Bankası grubunun bir oluşumu olan Uluslararası Finans Kurumu (IFC) 1956 yılında kurulmuştur. Uluslararası Finans Kurumu nun günümüzde üye sayısı 182 yi bulmuştur. Türkiye Uluslararası Finans Kurumu na 1989 yılında üye olmuştur. Uluslararası Finans Kurumu nun merkezi Washington dadır. Uluslararası Finans Kurumu, hükümet garantisi aramaksızın gelişmekte olan ülkelerdeki özel sektör yatırımcılarına kredi sağlayarak veya sermaye ortaklığına girerek kaynak yaratmaktadır. Uluslararası Finans Kurumu nun İstanbul da bir bölge ofisi bulunmaktadır. Türkiye Uluslararası Finans Kurumu nun portföyünden ve olanaklarından en çok yararlanan 3. ülke konumundadır. Uluslararası Finans Kurumu, Türkiye de 1964 yılından bu yana çeşitli sektörlerde çok sayıda şirketle kredi anlaşması ve 22 dolayında şirketle sermaye ortaklığı anlaşması yapmıştır. Uluslararası Finans Kurumu, maksimum 30 milyon ile 35 milyon ABD Doları na kadarki yatırımlara kredi vermektedir. Kurum, bu kredilerin geri ödenmesinde 5 ile 10 yıl arasında değişebilen vadeler uygulamaktadır. Uluslararası Finans Kurumu, üyesi olan ülkelerdeki özel firmalara tek başına kredi açabilmesinin yanı sıra diğer kredi sağlayıcılarla konsorsiyum oluşturmak suretiyle ortak finansman grubunun bir parçası gibi davranarak da destek verebilmektedir. Uluslararası Kalkınma Birliği Kredileri Dünya Bankasının bir alt kuruluşu olan Uluslararası Kalkınma Birliği (IDA) bir çoğu Afrika Kıtası nda olmak üzere dünyadaki en yoksul ve en az gelişmiş ülkelere yaşam seviyelerini yükseltebilmeleri ve ekonomik kalkınmalarını gerçekleştirebilmelerini sağlayacak projeler için finansman sağlamaktadır. Uluslararası Kalkınma Birliği tarafından sağlanan bu finansman olanakları kapsamındaki krediler, faizsiz kredi ya da hibe şeklinde olabilmektedir. Uluslararası Kalkınma Birliği ne üye olabilmek için Dünya Bankası üyesi olma şartı aranmaktadır. Uluslararası Kalkınma Birliği nin 166 üyesi vardır. Türkiye de bu üyelerden birisidir. Uluslararası Kalkınma Birliği nin 1960 yılından bu yana kadar sağladığı finansman olanakları kapsamında vermiş olduğu kredi miktarı toplam 170 milyar ABD Doları nı geçmiştir. Uluslararası Kalkınma Birliği nin finansman olanağı sunduğu 50 civarındaki dünyanın en az gelişmiş ve en yoksul ülkeleri Dünya Bankası nın son kriterlerine göre kişi başına gayri safi milli geliri 1000 ABD Doları nın altında kalan ülkelerdir. Türkiye bu grupta yer alan bir ülke olmadığı için Uluslararası Kalkınma Birliği nin finansman olanaklarından yararlanamamaktadır. Uluslararası Kalkınma Birliği finansman olanaklarının yöneldiği projelere Türk işletmeleri mal ya da hizmet üreten ve ihracat yapan proje yüklenicisi olarak katılabilmektedirler. Çünkü Uluslararası Kalkınma Birliği nin bu finansman olanağından ancak Birliğe üye olan ülkelerin şirketleri yararlandırılmaktadır. Dünya Bankası KOBİ Kredilerinden işletme kredileri ne tür harcamaların finansmanı için verilmektedir? 97

102 DIŞ TİCARETİN FİNANSMANINDA BİRLEŞMİŞ MİLLETLERE BAĞLI ULUSLARARASI KURULUŞ DESTEKLERİ Birleşmiş Milletler dünyada az gelişmişliğin ve yoksulluğun ortadan kaldırılarak, daha sağlıklı koşullarda, temiz bir çevrede ve daha üst refah düzeylerinde yaşayan bir dünya toplumu yaratmayı amaçlamaktadır. Bu nedenle de da dünya üzerinde çeşitli sosyal, siyasi, ekonomik ve kültürel faaliyetler gerçekleştirmekte ve bu faaliyetleri kendi gerçekleştirmek isteyenlere de yerine göre finansal, gerektiğinde danışmanlık düzeyinde ve gerektiğinde de sistem oluşturmak açısından destekler vermektedir. Birleşmiş Milletler, ülkelerin kalkınmasında ithalatın ve üretimin önemini göz önünde bulundurarak bünyesinde dış ticaretin finansmanına katkı sağlayan uzman kuruluşlar oluşturmuştur. Bu kuruluşlar şunlardır: Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü Birleşmiş Milletler Sermaye Kalkınma Fonu Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü Destekleri 1966 yılında Birleşmiş Milletler bünyesinde gelişmekte olan ülkelerin sınai kalkınmalarını teşvik etmek amacıyla bir uzman kuruluş olarak Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü kurulmuş ve faaliyetlerine başlamıştır. Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü çeşitli özel teknik yardım projeleri çerçevesinde eğitim teknoloji ve yetişmiş iş gücü desteği sağlamaktadır. Teknik yardım projeleri, hükümetlerin teklifleri doğrultusunda hazırlanmakta ve çoğunlukla de mühendislik, tıp ve eğitim alanlarında söz konusu olmaktadır. Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü nün acil yardım harcamaları için kısıtlı miktarda sağladığı bir takım finansman destekleri olsa da Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü nün asıl fonksiyonu gerçek parasal karşılığı oldukça yüksek olan teknoloji transferi, iş gücü eğitimi gibi konularda projelere destek sağlamaktır. Bu nedenle söz konusu bu desteği bir tür karşılıksız finansal destek gibi de görmek mümkündür. Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü, gelişmiş ülkelerdeki girişimciler ve iş adamları ile az gelişmiş ya da gelişmekte olan ülkelerdeki teknik yardım projelerinin sorumlularının, belirli ülkelerde oluşturmuş olduğu merkezlerde düzenli olarak gerçekleştirdiği organizasyonlarla bir araya gelmelerini sağlamaktadır. Türkiye, Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü projelerinde yıllardır hem destek alan ve hem de destek veren ülke konumunda çalışmalar gerçekleştirmiştir. Birleşmiş Milletler Sermaye Kalkınma Fonu Kredileri Birleşmiş Milletler Sermaye Kalkınma Fonu 1966 yılında kurulmuştur. Fon, mikro finans olarak adlandırılan destekleri dünyanın en az gelişmiş ve yoksul bölgelerindeki yerel kalkınma programlarına sağlamaktadır. Birleşmiş Milletler Sermaye Kalkınma Fonu nun temel amacı dünya üzerindeki yoksulluğun azaltılmasına katkı sağlamaktır. Birleşmiş Milletler Sermaye Kalkınma Fonu na önemli bir kısmı Afrika kıtasından olmak üzere 48 ülke üyedir. Birleşmiş Milletler Sermaye Kalkınma Fonu, 2005 yılında Afrika ve Asya kıtalarındaki 28 ülkeye 125 milyon ABD Doları tutarında destek vermiştir. Birleşmiş Milletlere bağlı kuruluşların sağladığı finansman olanaklarının temel amacı nedir? 98

103 DIŞ TİCARETİN FİNANSMANINDA BÖLGESEL ULUSLARARASI FİNANS KURULUŞ KREDİLERİ Dünyanın çeşitli bölgelerinde kurulmuş, öncelikli amacı yoksulluğu azaltarak sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak olan ve dış ticarete finansman sağlayan kuruluşlar da mevcuttur. Bu kuruluşlar şu şekilde sıralanabilir: Dış Ticarete Finansman Sağlayan Avrupa Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Dış Ticarete Finansman Sağlayan Asya Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Dış Ticarete Finansman Sağlayan Afrika Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Dış Ticarete Finansman Sağlayan Amerika Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Dış Ticarete Finansman Sağlayan Avrupa Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Avrupa kıtasında kurulmuş, dış ticarete finansman sağlayan kuruluşlar şu şekilde sıralanabilir: Avrupa Yatırım Bankası Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ticaret ve Kalkınma Bankası Avrupa Yatırım Bankası Kredileri Bugünkü Avrupa Birliği ni kuran Roma Anlaşması ile doğan Avrupa Yatırım Bankası na Avrupa Birliği ne dahil 27 ülke üyedir. Avrupa Yatırım Bankası, Avrupa Birliği nin 130 u aşkın ülkede gerçekleştirdiği yatırım projelerinin finansmanını sağlayan bir uluslar arası finans kuruluşudur. Hem kamu hem de özel sektör projelerini finanse eden Avrupa Yatırım Bankası nın bir diğer amacı da Avrupa Birliği nin nispeten fakir bölgelerindeki ekonomik kalkınmayı destekleyici yatırımları finanse etmektir. Böylece özellikle bölgelerarası entegrasyon sağlayıcı yatırım projeleri desteklenmektedir. Avrupa Yatırım Bankası nın merkezi Lüksemburg dadır yılında Avrupa Yatırım Bankası, toplam 48 milyar Euro kredi vermiştir. Avrupa Yatırım Bankası nın sermayesi 62 milyar ECU dur. (Avrupa Hesap Birimi) Genel olarak yatırım miktarı 25 milyon Euro dan az 400 bin Euro dan fazla projeler için aracı bankalara, 25 milyon Euro dan fazla projeler için doğrudan Avrupa Yatırım Bankası na başvuru yapılmaktadır. Yatırım tutarının en fazla %50 si kredilendirilmektedir. Kredi vadeleri sanayi projelerinde yıla kadar uzayabilmektedir. Türkiye 1965 ten beri Avrupa Yatırım Bankası kaynaklarından yararlanabilmektedir. AB ile yapmış olduğu Mali Protokoller çerçevesinde Avrupa Yatırım Bankası ndan kredi kullanabilen Türkiye, bugüne kadar Avrupa Yatırım Bankası ndan 10 milyar Euro yu aşkın kredi almıştır. Bu kredilerin kullanım yerlerine örnek olarak İstanbul Metrosu için 700 milyon Euro, bir hidroelektrik santrali yatırımı için 135 milyon Euro verilebilir. Avrupa Yatırım Bankası nın aracı bankalar vasıtasıyla Türk şirketlerine kullandırdığı kredilerden bazılarının özellikleri aşağıda incelenmiştir. Aracı bankalar bu kredilerden kendi komisyonlarını keserek müşterilerine kredi kullandırmaktadır. KOBİ Yatırım Kredisi: Toplam aktif büyüklüğü 75 milyon Euro dan az, çalışan sayısı 500 kişiden az olan ve varsa KOBİ kapsamı dışı ortağının payı 1 3 ten az olan sanayi, turizm ve hizmetler sektörlerindeki yatırımcılar bu krediden yararlanabilmektedir. 99

104 Yatırım projesinin toplam tutarının %50 sini ve 12,5 milyon Euro yu aşmayan kredi verilebilmektedir. KOBİ Yatırım Kredisi kullandırılırken kullanıcı firmanın yatırım teşvik belgesi sahibi olması ve harcama belgelerini ibraz etmesi gerekmektedir. Minimum kredi miktarı 250 bin Euro olmaktadır. Vadesi ise 4 yılı ödemesiz 12 yıla kadar uzanmaktadır. Aracı banka, normal faiz dışında belli bir oranda yıllık komisyon almaktadır. Kamu kuruluşu niteliğindeki işletmelere de (genellikle belediyeler) kuruluşun yıllık bütçesi 10 milyon Euro dan az ve yerleşik nüfus sayısı 5000 den az olmak şartıyla benzer koşullarda kredi sağlanabilmektedir. KOBİ İşletme Kredisi: KOBİ Yatırım Kredisi koşullarını taşıyan KOBİ lere harcama belgeleri karşılığında en fazla 1 milyon Euro ve 2 yıl vade ile işletme kredisi kullandırılabilmektedir. Avrupa Yatırım Fonu Kredileri: Avrupa Yatırım Fonu, 1984 yılında Avrupa Yatırım Bankası, Avrupa Birliği Komisyonu ile Avrupa bankaları ve mali kurumları tarafından ortaklaşa kurulmuştur. Risk sermayesi ve KOBİ ler Avrupa Yatırım Fonu nun öncelikli konularıdır. Merkezi Lüksemburg da olan Avrupa Yatırım Fonu, ileri teknoloji kullanan, yenilikçi, büyüme potansiyeli olan KOBİ lere aracı fonlara katılarak risk sermayesi sağlamaktadır. Avrupa Yatırım Fonu, KOBİ lere orta ve uzun vadeli kaynak sağlayarak, KOBİ lerin gelişmelerine ve dolayısıyla Avrupa ekonomisinin büyümesine ve bütünleşmesine katkı vermeyi amaç olarak benimsemiştir. Türkiye de Bilim Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ile Avrupa Yatırım Fonu, gelir seviyesi düşük 43 ilde 30 milyon Euro tutarında bir finansman programını 2012 yılında başlatmış bulunmaktadır. Buna göre Avrupa Yatırım Fonu 8 ile 12 arasında şirkete 30 milyon Euro tutarında kaynak sağlayarak bu şirketlere ortak olacaktır. Böylece risk sermayesi modeli ile KOBİ lere finansal açıdan destek sağlanmış olacaktır. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası Kredileri 1990 lı yıllardan itibaren Orta ve Doğu Avrupa daki ülkelerin bir çoğunun serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecine girmesiyle birlikte, bu sürecin hızlandırılması ve desteklenmesi amacı ile gerekli finansmanın sağlanması için Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası nı kuran Anlaşma 1990 da imzalanmıştır yılında 61 üyesi bulunan Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası na çoğu Avrupa ülkesinin yanı sıra Orta Asya daki Türk Cumhuriyetleri, Türkiye, ABD, Rusya Federasyonu da üyedir. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası nın kayıtlı sermayesi 2009 yılı itibarı ile 20 milyar Euro dur. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası nın merkezi Londra dadır. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası 2007 yılında 353 proje için 5,6 milyar Euro kredi sağlamıştır. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası nın kaynaklarının ortalama %70 i özel sektör, %30 u ise kamu sektörü projelerine kullandırılmaktadır. Türkiye nin Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası ndan kredi kullanan ülke olarak kabul edilmesine dair yönetim kurulu kararı 2008 yılında alınmış ve ilk aşamada Türkiye ye 600 milyon ABD Doları tutarında bir kaynak ayrılmıştır. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası nın Türkiye ye yönelik kredilerinin 5 temel hedef kullanıcıları şunlardır: 100

105 1. Mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeler, 2. Tarımsal işletmeler, 3. Çevresel hizmetler açısından belediyeler, 4. Özelleştirme programları, 5. Enerjinin verimli kullanılmasına yönelik projeler. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası nın desteklediği projelerin tutarı genellikle 5 milyon Euro dan 230 milyon Euro ya kadar değişen bir büyüklük arz etmektedir. Toplam proje tutarının %35 e kadara varan kısmı Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası tarafından finanse edilebilmektedir. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası nın aracı Türk bankaları üzerinden Türk KOBİ lerine sunduğu uzun vadeli ve uygun koşullu kredilere bir örnek TURSEFF Programı dır. Türkiye Sürdürülebilir Enerji Finansmanı Programı ile ilgili projeler; ticari enerji verimliliği yatırımlarını, küçük ölçekli (10 megawatt tan küçük) yenilenebilir enerji yatırımlarını ve yenilenebilir enerji teknolojileri ekipman malzemeleri için gerçekleştirilen yatırımları kapsamaktadır. Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası Kredileri Banka nın öncelikli amacı; acil ihtiyaçları karşılayan sosyal projelerin ve insanların yaşam koşullarını iyileştiren toplumsal yatırımların finansmanını sağlamaktır yılında kurulan Avrupa Konseyi Sosyal Kalkınma Fonu 1999 yılında Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası na dönüştürülmüştür. Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası nın varlıkları toplamı 2009 yılı itibarı ile 18,5 milyar Euro civarındadır. Türkiye, 30 üyesi bulunan Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası nın kurucu üyesidir. Üyelerine her yıl milyarlarca Euro luk kredi kullandıran Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası ndan Türkiye ye döneminde, sosyal yapının güçlendirilmesi, çevre yönetimi ve insan kaynaklarının geliştirilmesi konularında kullanılmak üzere 1,5 milyar Euro luk kredi tahsis edilmiştir. MARMARAY Projesi Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası ndan finanse edilen önemli projelere örnek olarak gösterilebilir. Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası kaynaklı Türk KOBİ lerine yönelik kredilerin genel özellikleri şu şekilde sıralanabilir: Bu krediler bazı aracı Türk bankaları tarafından kullandırılmaktadır. Bu krediler Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası kriterlerine göre KOBİ kapsamına giren Türk firmalarının imalat, enerji, çevre, tarımsal sanayi, turizm, sağlık ve eğitim alanlarındaki yatırım projelerinin finansmanında kullanılabilmektedir. Bu krediler yalnız yatırımların finansmanında kullandırılmaktadır. İşletme sermayesinin finansmanında kullandırılmamaktadır. Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası kriterlerine göre bir işletmenin KOBİ sayılabilmesi için toplam aktif büyüklüğünün 75 milyon Euro yu geçmemesi, işçi sayısının 500 den az olması, sermayesinin 1 3 ünden fazlasının KOBİ olmayan bir holdinge ait olmaması gerekmektedir. Bu işletmelere 2 yılı ödemesiz toplam 7 yıl vadeli, en az 250 bin Euro, en çok 5 milyon Euro düşük faizli kredi kullandırılabilmektedir. Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası kredileri toplam yatırım tutarının en fazla %50 sine kadarki kısmını karşılamaktadır. Kredilerin harcama belgeleri karşılığında kontrollü kullandırımı yapılmaktadır. 101

106 Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ticaret ve Kalkınma Bankası Kredileri 1994 yılında kurulan Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ticaret ve Kalkınma Bankası resmen 1999 yılında faaliyete geçebilmiştir. Karadeniz e kıyısı olan ülkeler ve bu ülkelere komşu olan ülkelerdeki halkların ekonomik refahını arttıran kamu ya da özel sektöre ait bölgesel projeleri finanse etmeyi ve desteklemeyi amaçlayan Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ticaret ve Kalkınma Bankası nın merkezi Selanik tedir. Başlangıcından itibaren Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ticaret ve Kalkınma Bankası nın kurulmasına en çok katkı yapan ülke konumundaki Türkiye, Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ticaret ve Kalkınma Bankası ndan bugüne kadar birkaç yüz milyon dolarlık proje finansmanı sağlamıştır. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ticaret ve Kalkınma Bankası üyesi olan diğer ülkelere sağlamış olduğu krediler henüz yeterli düzeye ulaşmamıştır. Karadeniz Ekonomik İşbirliği Ticaret ve Kalkınma Bankası nın 2009 yılı itibarı ile sermayesi yaklaşık 4,8 milyar ABD Doları tutarındadır. Dış Ticarete Finansman Sağlayan Asya Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Asya kıtasında kurulmuş, dış ticarete finansman sağlayan kuruluşlar şu şekilde sıralanabilir: Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası Asya Kalkınma Bankası İslam Kalkınma Bankası Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası Kredileri 1999 yılında Ekonomik İşbirliği Örgütü üyesi olan Türkiye, İran ve Pakistan Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası nı kurmuşlardır. Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası nın temel amacı, Ekonomik İşbirliği Örgütü nün üyesi olan ülkelerdeki kalkınma projelerinin ve bölge içi ticaretin finansmanına katkı sağlamaktır. Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası 2005 yılında resmen tüzel kişilik kazanmıştır. Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası ancak 2008 yılında personel kadrosunu oluşturarak tam olarak faaliyete geçebilmiştir. Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası nın özellikle bölgedeki ulaştırma, haberleşme, enerji, maden, çevre, turizm, tarım ve sanayi alanlarındaki projeler üzerinde yoğunlaştığı ve bu konulardaki projelere destek verme hazırlıkları içinde olduğu ifade edilmektedir. Asya Kalkınma Bankası Kredileri 1966 yılında Filipinler in Manila kentinde kurulan Asya Kalkınma Bankası, Asya ve Pasifik bölgesinin önde gelen kalkınma yatırımlarının finansman kuruluşudur yılı itibarı ile Asya Kalkınma Bankası tarafından sağlanan finansman olanağı toplam 17,5 milyar ABD Doları tutarını aşmıştır. Asya Kalkınma Bankası nın 48 i bölge ülkelerinden ve 19 u bölge dışı ülkelerden olmak üzere 67 üyesi vardır. Türkiye de bu 19 bölge dışı ülkelerden biridir. Asya Kalkınma Bankası nın finansman olanağı sağladığı projeler arasında bölgenin altyapısını geliştirmeye yönelik çok sayıda yol, köprü, okul, hastane vb. yatırım projeleri mevcuttur. Yatırımcı ve girişimcilerin, özellikle Asya ve Pasifik bölgesindeki devam edecek ya da başlayacak projelerdeki her türlü mal ve hizmet alımının finansmanında, ihalelerin açılmasında ve kurulacak 102

107 ortaklıkların finansmanında, Asya Kalkınma Bankası ile temas kurarak destek almaları büyük önem arz etmektedir. Asya Kalkınma Bankası nın olanakları kamu ve özel sektör ayrımı yapmaksızın tüm Türk işletmelerine de açıktır. Çünkü Türkiye, Asya Kalkınma Bankası nın sermayesine ortaktır. Böylece, bu banka Türk işletmeleri için bu bölgedeki işlerin yerine getirilmesinde iyi bir finansman olanağı yaratmaktadır. Asya Kalkınma Bankası1974 yılında Asya ve Pasifik bölgesinin en az gelişmiş ülkelerindeki yatırım projelerine yönelik olarak Asya Kalkınma Fonu nu kurmuştur. Asya Kalkınma Fonu nun kredilerinin vadesi çok daha uzun ve faizi de çok daha düşüktür. İslam Kalkınma Bankası Kredileri İslam Kalkınma Bankası 1974 de kurulmuştur. Türkiye de İslam Kalkınma Bankası nın kurucu 7 ülkesi arasında yer almaktadır. İslam Kalkınma Bankası nın amacı, İslam ülkelerinin kalkınmalarını sağlamak için finansman olanakları sunmaktır. İslam Kalkınma Bankası, bu amaç doğrultusunda kredi ya da sermaye ortaklığı yoluyla projelere kredi desteği sağlamaktadır. İslam Kalkınma Bankası nın kullandığı finansman yöntemleri arasında, faiz yüksüz kredi, leasing (finansal kiralama), taksitli satışlar ve kar payı sayılabilir. İslam Kalkınma Bankası nın merkezi Suudi Arabistan ın Cidde kentidir. İslam Kalkınma Bankası nın 56 üyesi vardır. İslam Kalkınma Bankası 1974 yılından bu yana 34 milyar ABD Doları tutarında kredi vermiş veya kaynak kullandırmıştır. Türkiye, İslam Kalkınma Bankası ndan yaklaşık 3 milyar ABD Doları tutarında kredi sağlamıştır. T.C. Devlet Demiryolları, bazı belediyeler, Türk Eximbankı, İslam Kalkınma Bankası ndan önemli ölçüde kredi kullanmıştır. İslam Kalkınma Bankası, Türkiye de uygun gördüğü bazı şirketlerin hisselerini doğrudan veya dolaylı olarak satın almak suretiyle sermaye ortaklığı modelini kullanarak finans sağlama yoluna gitmiştir. İslam Kalkınma Bankası nın finansman sağladığı İslam Konferansı na üye ülke projelerine ve bu projelerle ilgili mal ve hizmet alımı ve yapımı işleri ihalelerine Türk firmaları da katılabilme olanağına sahiptir. İslam Kalkınma Bankası, aracı kamu bankası kullanmak suretiyle Türkiye deki girişimci ve yatırımcıları makine teçhizat alımı ve montajı amacıyla %100 oranında kredi imkanlarından faydalandırabilmektedir. İslam Kalkınma Bankası nın amacı doğrultusunda, yatırım ve girişim faaliyetlerini gerçekleştireceklerin yerli ya da ithal bir makine teçhizat alımı yapacaklarına ilişkin yatırım teşvik belgesi sahibi olmaları ve bu belgelerde kendilerinin dış kredi kullanacakları öngörüsünün bulunması gerekmektedir. İslam Kalkınma Bankası, sağlamış olduğu bu destek kapsamında en az 500 bin ABD Doları, en fazla 10 milyon ABD Doları tutarında kredi kullandırabilmektedir. Bu krediler 3 yıla kadar ödemesiz olmak üzere 10 yıla kadar vadeli olabilmektedir. Dış Ticarete Finansman Sağlayan Afrika Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Afrika kıtasında kurulmuş, dış ticarete finansman sağlayan kuruluşlar kapsamında sadece Afrika Kalkınma Bankası incelenecektir. Afrika Kalkınma Bankası Kredileri Afrika Kalkınma Bankası 1964 yılında kurulmuştur. Banka nın merkezi Fildişi Sahili nin Abidjan kentindedir. 103

108 Afrika Kalkınma Bankası nın misyonu, Afrika kıtasındaki ülkelerde sürdürülebilir ekonomik büyümeyi sağlamak ve hızlandırmak ile yoksulluğu azaltmak şeklinde ifade edilmektedir. Afrika Kalkınma Bankası misyonu doğrultusunda Afrika kıtasındaki ülkelerdeki ekonomik ve sosyal kalkınma projelerine finansman sağlamaktadır. Afrika Kalkınma Bankası nın 53 ü Afrika kıtasından ve 25 i ise Afrika kıtası dışındaki ülkelerden olmak üzere 77 üyesi vardır. Türkiye, Afrika Kalkınma Bankası na 2008 yılında üye olmuştur. Afrika Kalkınma Bankası 1967 yılından günümüze kadar yaklaşık 66 milyar ABD Doları tutarında finansman sağlamıştır. Afrika Kalkınma Bankası 2007 yılı sonundaki sermayesi 33 milyar ABD Doları tutarındadır ve Afrika Kalkınma Bankası na ait 2 fon bulunmaktadır: Afrika Kalkınma Fonu Nijerya Güvenlik Fonu Afrika Kalkınma Bankası bu fonları, Banka üyeleri içindeki en yoksul ülkelerin kalkınma projelerini desteklemek amacı ile kurmuştur. Afrika Kalkınma Bankası bu fonlar aracılığı ile 50 yıla varan vadelerle kredi sağlamaktadır. Dış Ticarete Finansman Sağlayan Amerika Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Amerika kıtasında kurulmuş, dış ticarete finansman sağlayan kuruluşlar şu şekilde sıralanabilir: Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası Karayipler Kalkınma Bankası Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası Kredileri Merkezi Amerika Birleşik Devletleri nin Washington şehrinde olan Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası 1960 yılında kurulmuştur. Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası nın oluşturulma amacı, üye ülkelerin sosyal ve ekonomik kalkınmalarını sağlayacak yatırım projelerini finanse etmektir. Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası 2011 yılı itibarı ile 11 milyar ABD Doları tutarında kredi sağlamıştır. Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası nın önemli bir kısmı Amerika kıtasından olmak üzere 48 üyesi vardır. Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası nın 26 üyesi, bankanın finansman olanaklarından faydalanmışlardır. Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası finansman olanaklarından, üye ülkelerin hükümetlerini, yerel yönetimlerini, özel firmalarını ve sivil toplum kuruluşlarını faydalandırabilmektedir. Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası nın en az gelişmiş ve yoksul üyelerinin projelerine daha uygun koşullarda kaynak sağlayan Özel İşlemler Fonu mevcuttur. Türkiye, Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası na üye değildir. Karayipler Kalkınma Bankası Kredileri Karayipler Kalkınma Bankası 1969 yılında kurulmuştur. Bankanın18 i Karayipler bölgesinden ve 8 i Karayipler bölgesi dışından olmak üzere 26 üyesi vardır. Karayipler Kalkınma Bankası nın amacı, Karayipler bölgesinin ekonomik kalkınmasını sağlayacak projelere kaynak sağlamak ve destek olmaktır. 104

109 Karayipler Kalkınma Bankası, 1977 yılından bu yana kredi kullandırmaktadır. Karayipler Kalkınma Bankası nın kredi olanaklarını yüksek öncelikli kalkınma projelerine yönlendirmek amacıyla oluşturduğu bir Özel Kalkınma Fonu mevcuttur. Diğer Uluslararası Banka Kredileri Bölgesel bazda yatırım projelerinin finansmanına yönelik olarak kurulan diğer uluslararası bankalar arasında Doğu Afrika Kalkınma Bankası ve Afrika nın Kalkınması için Arap Bankası sayılabilir. Türkiye nin uluslararası finans kuruluşlarının faaliyetleri içindeki konumu ve bu kuruluşların finansman olanaklarından faydalanma düzeyi nedir? YABANCI ÜLKELERİN EXİM KREDİLERİ (ALICI KREDİLERİ) Eximbanklar kuruldukları ülkenin ihracatını arttırmak için ithalatçı ülkelere alıcı finansmanı sağlamakta ve böylece kendi ülkelerinin ihracatçılarının çekinmeden yeni pazarlara girmelerine katkı sağlayarak ve öncülük etmektedir. Bu durum yalnız Türk Eximbankı için değil diğer ülkelerin Eximbankları için de geçerlidir. Bu çerçevede Türk ithalatçıları Eximbankı bulunan bazı ülkelerden (özellikle gelişmiş ülkelerden) ithalat yaparken bu ülkelerin mallarının ihracatını teşvik eden bu ülkelerin Eximbanklarının alıcı kredilerine muhatap olabilmekte ve böylece yapacakları ithalat için finansman desteği sağlamış olmaktadır. Bu konularda bazı Türk bankaları da aracılık yapmakta ve komisyon almaktadır. Bu yolla, Türk yatırımcıları belli ülkelerden ithal edecekleri makine teçhizat, ekipman bedelinin %85 ini 5 yıla hatta 7,5 yıla kadar uzanan vadelerle kredilendirebilmekte ve geri kalan %15 lik kısmını ise kendileri karşılamaktadır. Ancak, burada olmazsa olmaz koşul bu malların satışının ilgili ülkelerin sigorta kuruluşları tarafından garanti altına almış olmasıdır. Bu çerçevede İsviçre de SERV, Almanya da HERMES gibi sigorta kuruluşlarının sigortaladığı bu ülkelerin makine teçhizatının Türkiye ye ihracı sırasında bu sigorta kuruluşları ile İsviçre veya Almanya bankaları, Türkiye deki ithalatçının bankasına ithalatın %85 e kadar varan kısmını kredilendirebileceklerini bildirmektedir. Böylece bu ülkelerdeki ihracatçı firma parasını bankasından peşin almakta, kredi kullanan ithalatçı ise vadeli olarak ödemeyi gerçekleştirebilmektedir. Türk Eximbank ın Exim Kredileri Türk Eximbankı, Türk ihracatçılarının ihracatını geliştirmek ve ihracatçıların risklerini azaltmak için bazı ülkelere Türk firmalarından ithalat yapmak şartıyla exim kredisi (alıcı kredisi) açmaktadır. Böylece, Türk ihracatçıları bu ülkelerle ihracat sözleşmesi yaptıklarında bedelini almama riski ile karşılaşmamaktadır. Çünkü bu bedel Türk Eximbankı nın şartlı olarak ilgili ülkeye sağladığı krediden peşin olarak tahsil edilmektedir. Sonuçta, hem ithalatçı (alıcı) ülke (firma) malı vadeli almak için finansman olanağına kavuşmakta hem de ihracatçı (satıcı) ülke (firma) malı peşin satıp risksiz şekilde alacağını tahsil edebilmektedir. Risksiz bir ticaret için ihracatın mutlaka ihracat kredi sigortası çerçevesinde sigortalanması gereklidir. Bu uygulama maliyeti biraz yükseltse de sağladığı yarar bu maliyeti fazlası ile telafi edecek boyuttadır. Türk Eximbankı nın hangi ülkeye ne kadar alcı kredisi sağladığı bankanın duyurularından izlenebilmektedir. 105

110 Bazı Yurt Dışı Kalkınma Ajanslarının Alıcı Kredileri Bazı ülkelerin kalkınma ajansları, kendi üretici ve ihracatçılarının mal ve hizmet ihracatını teşvik etmek, yeni pazarlara girmelerinin önünü açmak için alıcı kredileri kullandırmaktadır. Bu kapsamda verilen kredilere Fransız Kalkınma Ajansının Türkiye deki KOBİ lere verdiği kredileri örnek gösterebiliriz: Fransız Kalkınma Ajansı Türkiye de yenilenebilir enerji kredisi çerçevesinde hidroelektrik santrali, jeo-termal santral, biyo-kütleden enerji elde edilmesi gibi alanlarda yatırım yapacak Türk KOBİ lerine 3 yılı ödemesiz toplam 10 yıla kadar vadeli ve en çok 5 milyon Euro tutarında kredi verebilmektedir. Türk KOBİ leri ithalatı Fransız firmalarından yapacaklar ve Türkiye deki aracı Türk bankalarına başvuracaklardır. Başka sektörlerde yatırım yapacak Türk yatırımcılarına ise aynı ajans (Fransız Kalkınma Ajansı) 2 milyon Euro tutarında üst limite sahip ve maksimum 8 yıl vadeli kredi kullandırabilmektedir. Fransız Kalkınma Ajansı, bunun yanı sıra, 2 milyon Euro tutarına kadar ve 4 yıl vadeli işletme kredisi de kullandırabilmektedir. Exim kredilerinin genel amacı nedir? 106

111 Özet Dış ticaret uygulamalarında mal ve veya hizmet ihraç ve veya ithal edilir. Dış ticaretin finansmanı ise bu işlemler sırasında ihtiyaç duyulan fonların sağlanması sürecini ifade eder. Mal ve hizmet üreten firmalar, girişimci ve yatırımcı binlerce firma, ihtiyaçları olan ara ve yatırım mallarının yurt dışından satın alımının finansmanı için fon arayışı içindedirler. Bunlar arasında kamu kuruluşları da vardır. Özellikle dünya ticaretinde ara ve yatırım ithal etmek (dolayısıyla ihraç etmek) için kaynak talebi yoğundur ve bu talebi karşılayacak fonlar önemlidir. Bu fonlar şüphesiz tüketim malı veya hizmet ithalinde (dolayısıyla ihracında) de kullanılmaktadır. Dünya Bankası bünyesinde dış ticaretin finansmanına katkı sağlayan uzman kuruluşlar mevcuttur. Bu kuruluşlar şunlardır: Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası Uluslararası Finans Kurumu Uluslararası Kalkınma Birliği Birleşmiş Milletler bünyesinde dış ticaretin finansmanına katkı sağlayan uzman kuruluşlar mevcuttur. Bu kuruluşlar şunlardır: Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü Dünyanın çeşitli bölgelerinde kurulmuş, öncelikli amacı yoksulluğu azaltarak sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak olan ve dış ticarete finansman sağlayan kuruluşlar da mevcuttur. Bu kuruluşlar şu şekilde sıralanabilir: Dış Ticarete Finansman Sağlayan Avrupa Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Dış Ticarete Finansman Sağlayan Asya Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Dış Ticarete Finansman Sağlayan Afrika Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Dış Ticarete Finansman Sağlayan Amerika Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar Eximbanklar kuruldukları ülkenin ihracatını arttırmak için ithalatçı ülkelere alıcı finansmanı sağlamakta ve böylece kendi ülkelerinin ihracatçılarının çekinmeden yeni pazarlara girmelerine katkı vermekte ve öncülük etmektedir. Bu durum yalnız Türk Eximbankı için değil diğer ülkelerin Eximbankları için de geçerlidir. Bazı ülkelerin kalkınma ajansları, kendi üretici ve ihracatçılarının mal ve hizmet ihracatını teşvik etmek, yeni pazarlara girmelerinin önünü açmak için alıcı kredileri kullandırmaktadır. Birleşmiş Milletler Sermaye Kalkınma Fonu 107

112 Kendimizi Sınayalım 1. Aşağıdakilerden hangisi Dünya Bankası Grubuna bağlı uluslararası bir finans kuruluşudur? a. Avrupa Yatırım Fonu b. Uluslararası Finans Kurumu c. Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü d. Sürdürülebilir Kalkınma ve Ticaret Birliği e. Uluslararası Ticareti Geliştirme Konvansiyonu 2. Yenilenebilir Enerji ve Enerji Verimliliği Kredisi aşağıdaki hangi Dünya Bankası Grubu Kuruluşu tarafından verilmektedir? a. Dünya Kalkınma Bankası b. Avrupa Yatırım Fonu c. Dünya Ekonomi ve Enerji Bankası d. Uluslararası Ticareti Geliştirme Bankası e. Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası 3. Uluslararası Kalkınma Birliği aşağıdaki hangi yılda çalışmalarına başlamıştır? a b c d e Birleşmiş Milletler Sermaye ve Kalkınma Fonu nun üyelerinin önemli bir kısmı aşağıdaki kıtalardan hangisinde yer alan ülkelerden oluşmaktadır? a. Asya b. Afrika c. Avrupa d. Amerika e. Okyanusya 5. Avrupa Yatırım Bankası nın üye sayısı aşağıdakilerden hangisidir? a. 18 b. 22 c. 27 d. 30 e Avrupa Yatırım Fonu kredileri aşağıdaki hangi uluslararası finans kuruluşunun kontrolünde verilmektedir? a. Avrupa Yatırım Bankası b. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası c. Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası d. Avrupa Ticaret Finansman Bankası e. Avrupa Serbest Ticaret ve Yatırım Bankası 7. Marmaray Projesi nin gerçekleştirilmesinde aşağıdaki hangi finans kurumundan da finansal destek alınmıştır? a. Avrupa Yatırım Bankası b. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası c. Avrupa Konseyi Kalkınma Bankası d. Avrupa Ticaret Finansman Bankası e. Avrupa Serbest Ticaret ve Yatırım Bankası 8. Aşağıdakilerden hangisi Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası kuran ülkelerden birisidir? a. Çin b. Pakistan c. Almanya d. Hindistan e. Amerika Birleşik Devletleri 108

113 9. Türkiye aşağıdaki hangi uluslararası finans kuruluşuna üye değildir? a. Asya Kalkınma Bankası b. İslam Kalkınma Bankası c. Afrika Kalkınma Bankası d. Amerika Bölgesi Kalkınma Bankası e. Ekonomik İşbirliği Örgütü Ticaret ve Kalkınma Bankası 10. Eximbankların ülkelerin ihracatını artırırken en önemli katkısı aşağıdakilerden hangisidir? a. İhracatçının banka hesaplarını takip etmesi. b. İhracat bedellerinin tahsilinde riskin azaltılmasını sağlaması. c. İhracatçının nasıl finansman sağlayacağı ile ilgili teknik destek vermesi. d. İhracatçıya ihracatta bankacılık prosedürleri ile ilgili danışmanlık yapması. e. İhracatçının devlete olan borç ve alacaklarının ödenmesi ve tahsilinde yardımcı olması. Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. b Yanıtınız yanlış ise Dış Ticaretin Finansmanında Dünya Bankası na Bağlı Uluslararası Finans Kuruluş Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. e Yanıtınız yanlış ise Dış Ticaretin Finansmanında Dünya Bankası na Bağlı Uluslararası Finans Kuruluş Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. b Yanıtınız yanlış ise Dış Ticaretin Finansmanında Birleşmiş Milletlere Bağlı Uluslararası Finans Kuruluş Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. b Yanıtınız yanlış ise Dış Ticaretin Finansmanında Birleşmiş Milletlere Bağlı Uluslararası Finans Kuruluş Kredileri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. c Yanıtınız yanlış ise Dış Ticarete Finansman Sağlayan Avrupa Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. a Yanıtınız yanlış ise Dış Ticarete Finansman Sağlayan Avrupa Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. c Yanıtınız yanlış ise Dış Ticarete Finansman Sağlayan Avrupa Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. b Yanıtınız yanlış ise Dış Ticarete Finansman Sağlayan Asya Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. d Yanıtınız yanlış ise Dış Ticarete Finansman Sağlayan Amerika Kıtasındaki Uluslararası Kuruluşlar başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. b Yanıtınız yanlış ise Yabancı Ülkelerin Exim Kredileri (Alıcı Kredileri) başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 109

114 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 İşletmelerin yatırım harcamaları hariç olmak üzere gündelik faaliyetlerini sürdürebilmeleri için gerekli her tür harcamalarının (girdi temini, mal, hizmet alımı vb.) finansmanı için verilmektedir. Sıra Sizde 2 Birleşmiş Milletlere bağlı uzman kuruluşların dış ticarete yönelik sağlamış oldukları kredilerin temel amacı az gelişmişlik ve yoksulluğu yok edip sürdürülebilir kalkınmanın sağlanması yoluyla dünyadaki ülkelerin refah düzeyinin arttırılmasıdır. Birleşmiş Milletlere bağlı finansman olanağı sağlayan kuruluşlar bu temel amaç çerçevesinde dış ticareti de desteklemektedir. Kalkınmanın temelindeki sorun kaynak yetersizliğidir. Bu sorunun ortadan kaldırılmasında ihracatın arttırılması yoluyla ülke gelirlerinin yükseltilmesinin hayati önemi vardır. Bunun ne kadar önemli olduğunun bilincinde olan Birleşmiş Milletlerin ilgili uzman kuruluşları, özellikle az gelişmiş ve yoksul ülkelerin dünya ticaretinden daha büyük pay almalarını sağlayarak, ithalat giderlerini ve dolayısıyla kalkınmalarını sağlayacak kaynak gereksinimlerini karşılamak yönünde de büyük çaba sarfetmektedirler. Sıra Sizde 3 Türkiye, bu ünite içinde incelenen uluslararası finansal kuruluşlar içerisinde Amerika Kıtası ndaki finansal uluslararası kuruluşlara üye değildir. Amerika kıtasındaki uluslararası finansal kuruluşlar dışındaki diğer finansal uluslararası kuruluşların bazılarına kurucu üye konumunda katılırken bazılarına ise ilerleyen süreçte katılmıştır. Genel olarak incelendiğinde Türkiye üyesi olduğu uluslararası finansal kuruluşların imkanlarından en çok faydalanan ülkelerden biri konumunda olmuştur. Bu Türkiye nin uluslararası düzeyde ne kadar etkin çalıştığının da bir göstergesidir. Ancak tabii ki bu çabalar yeterli değildir. Bu anlamda özellikle özel sektörde faaliyette bulunan şirketlerin ülke olanaklarının yanı sıra dünya olanaklarını da üst düzeyde kullanarak ticaretlerini geliştirmeleri gerekmektedir. Sıra Sizde 4 Eximbanklar kuruldukları ülkenin ihracatını arttırmak için ithalatçı ülkelere alıcı finansmanı sağlamakta ve böylece kendi ülkelerinin ihracatçılarının çekinmeden yeni pazarlara girmelerine katkı vererek öncülük etmektedir.. 110

115 Yararlanılan Kaynaklar Karluk, S. R. (2002). Uluslararası Ekonomik Mali ve Siyasal Kuruluşlar: Ankara, 5.Baskı, Turhan Kitabevi Yayınları. Oktay, N. (2011). Dış Ticarete Giriş: Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi. Dünya Bankası, Birleşmiş Milletler, Birleşmiş Milletler Türkiye, Avrupa Birliği, 111

116 6 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Kiralama (leasing) kavramını tanımlayarak, işleyiş ve çeşitlerini açıklayabilecek, Faktöring ve forfaiting kavramlarını ve dış ticaretteki kullanımını açıklayabilecek, Dış ticaret işlemlerindeki risk kavramını ve çeşitlerini ifade edebilecek, Hedging uygulamalarını analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olacaksınız, Anahtar Kavramlar Finansal Kiralama Faktöring Future Opsiyon Faaliyet Kiralaması Forfaiting Dış Ticarette Risk Hedging İçindekiler Giriş Finansal Kiralama Faktöring Forfaiting Dış Ticarette Risk Hedging 112

117 Dış Ticarette Finansal Kiralama, Faktöring, Forfaiting ve Riskten Korunma GİRİŞ Global ölçekli rekabetin artması ile birlikte işletme faaliyetlerinin etkinliği ve verimliliği de daha fazla önem kazanmıştır. İşletmeler dünyanın neresinde olurlarsa olsunlar dünyanın bir başka noktasındaki işletmelerden mal ve hizmet satın alır ya da mal ve hizmet satabilir konuma gelmişlerdir. Gelişen teknoloji işletmelerin rekabette son teknoloji yatırım mallarına (makine teçhizat vb.) ihtiyaçlarını da arttırmaktadır. Kıt olan sermaye ile son teknoloji varlıklara sahip olma arasında kalan işletmelerin bu ihtiyaçlarını karşılamak için de finansal pazarlarda çeşitli finansman alternatifleri geliştirilme çabası ile kiralama (leasing) alternatifi geliştirilmiştir. İşletmeler için yatırım mallarına sahip olmaktan çok onların işlevlerinden yararlanmanın daha önemli olduğu düşüncesinden hareket eden bu finansman tekniğinde işletmeler ihtiyaçlarını, ihtiyaç duydukları yatırım mallarını kiralayarak gidermektedir. Yatırım mallarını kiralayan (leasing şirketleri) ile işletmeler arasında ihtiyaçlara uygun olarak imzalanan sözleşmelerin içeriklerine göre de kiralama anlaşmaları çeşitlenmiştir. İşletmelerin karşılaştıkları başka bir problem de kendilerine gelen kredili alım talepleridir. İşletmeler asıl faaliyetlerinin dışına çıkarak bu talepleri doğru bir şekilde değerlendirmede sorun yaşarlar. Reddedilen kredili alım talepleri işletmelerin müşteri ve pazar kayıpları anlamına gelirken, reddedilmesi gerekirken kabul edilen kredili alım talepleri işletmeleri belki de taşıyamayacakları risklerle karşı karşıya getirir. İşletmelerin karşı karşıya kaldıkları bu sorunun giderilmesi için de finansal piyasada geliştirilen iki teknik faktöring (factoring) ve forfaiting'dir. İşletmelerin kredili mal ve hizmet satışlarından doğan alacaklarını faktöring ve/veya forfaiting şirketlerine genellikle rücu edilemez bir şekilde devretmeleri ile gerçekleştirilen bu tekniklerde tarafların karşılıklı anlaşmalarına göre alacakların takip ve yönetimi ile de ilgili ihtiyaçlar doğrultusunda çok çeşitli hizmetler verilmektedir. Dış ticaret işlemlerinde de rahatlıkla kullanılabilen bu tekniklerin en büyük özellikleri işletmelere alacaklarının vadesinden önce nakit sağlamalarıdır. Ticaretin globalleşmesi nedeni ile farklı ülkelerde bulunan pek çok işletme ürünlerini yine farklı ülkelere satmakta ya da ihtiyaçlarını bu ülkelerden karşılamaktadır. Günümüzde pek çok ülke serbest döviz kuru sistemini benimsemiştir. Serbest döviz kuru, finansal işlemlerle uğraşan bütün kişi, kurum ve özellikle de ithalat ve ihracat ile uğraşan işletmeleri döviz kurlarındaki değişmelerin yarattığı döviz riski ile karşı karşıya bırakmaktadır. İşletmeler karşı karşıya kaldıkları döviz kuru risklerinden hedging yaparak korunabilirler. Hedging, bir işletmenin, kişinin ya da kurumun, döviz kurunda meydana gelen dalgalanmalara ve bu dalgalanmalardan kaynaklanan risklere karşı, kendisini koruyan işlemler ve/veya önlemler olarak tanımlanabilir. Hedging yöntemleri olarak; Spot döviz işlemleri, vadeli (forward) döviz işlemleri ve gelecek (future) döviz işlemleri ile opsiyon piyasası döviz işlemleri sayılabilir KİRALAMA YOLUYLA FİNANSMAN (LEASİNG) KAVRAMI İşletmeler finansal anlamda değer taşıyan varlıklara sahiptir. Bu varlıklara sahip olmaktaki amaç işletmenin kuruluş amaçlarını gerçekleştirecek mal ve hizmeti üretmek ve satabilmektir. İşletmeler bir yandan bu mal ve hizmetlerin üretimlerini gerçekleştirirken diğer yandan da rekabetçi, global bir ortamda da faaliyetlerini en etkin biçimde sürdürmek zorundadır. İşletme kaynaklarının kıt olduğu 113

118 düşünüldüğünde var olan kıt kaynakların etkinliği işletmelerin karlılığı açısından çok daha fazla önem taşımaktadır. Gerçekte bir yatırımın değeri ona sahip olmaktan çok kullanım hakkına sahip olmaktan gelmektedir. Finansal kaynaklardaki kıtlığın yanı sıra yaşanan rekabet işletmeler için satın almaya alternatif olarak kiralama kavramının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Böylece varlığın hukuki sahibi ile ekonomik sahibi birbirinden ayrılmıştır. Kiralamada varlığın mülkiyetinde bir değişiklik olmadan sadece kullanım hakkı belirli bir bedel karşılığı, belirli süre ile devredilmektedir. Avrupa Kiralama Birliği (Europen Leasing Association) tarafından Finansal kiralama, belirli bir süre için kiralayan ve kiracı arasında imzalanan ve üreticiden kiracı tarafından seçilip, kiralayan tarafından satın alınan bir malın, mülkiyetini kiralayanda, kullanımını ise kiracıda bırakan bir sözleşme olup, malın kullanımının belirli bir kira ödemesi karşılığında kiracıya bırakılmasıdır şeklinde tanımlanmıştır. Ülkemizde ise 1985 yılında çıkarılan finansal kiralama ile ilgili 3226 sayılı kanunun 4. maddesinde bu tanım şu şekilde yapılmıştır. Finansal kiralama, kiralayanın kiracının talebi üzerine, üçüncü kişiden satın aldığı veya başka bir şekilde temin ettiği bir malın zilyetliğini, her türlü faydayı sağlamak üzere ve belirli bir süre feshedilmemek şartıyla, bedeli karşılığında kiracıya bırakılmasını öngören bir sözleşmedir. İki tanım incelendiğinde bu tanımların birbirine çok benzediği ancak kanunumuzda yapılan tanımlamada kiralama sözleşmelerinin belirli bir süre feshedilememe şartı yer aldığı dikkat çekmektedir. Kiralama Kavramının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi Kiralama kavramı yeni bir kavram gibi algılansa da gerçekte ilk kiralama uygulamalarının M.Ö li yıllarda Sümerler tarafından tarım araçları kiralaması şeklinde yapıldığı, bunu ortaçağda Roma imparatorluğunda arazi ve bina kiralamalarının izlediği bilinmektedir yılında Amerika da yaşanan ekonomik kriz, kriz sonrasında ayakta kalabilen işletmelerin sermaye yetersizliği nedeniyle ihtiyaç duydukları alternatif çözümlerden biri olarak kiralamanın tekrar gündeme gelmesine neden olmuştur. Günümüzdeki anlamıyla ilk leasing (kiralama) şirketi United State Leasing International Inc yılında Amerika da kurulmuştur. ABD de yaşanan ekonomik kriz ve bankaların tabi olduğu kurallar gereği bankalardan kredi almakta güçlük çeken küçük ve orta ölçekli işletmelerin yaşadığı finansal sıkıntının kiralama sistemi ile çözülmeye başlamasıyla birlikte bu yöntem önce Batı Avrupa ardından da Uzakdoğu da uygulama alanı bulmuştur. Kiralama sisteminin gelişmekte olan ülkelerdeki uygulamaları Uluslararası Finans Kurumu (IFC) önderliğinde küçük ve orta ölçekli işletmelere yönelik yapılmış ve olumu sonuçlar elde edilmiştir. Ülkemizde finansman sağlamaya yönelik kiralama işlemleri 1985 yılında yasal zemine oturmuştur yılında da İktisat Leasing ilk leasing şirketi olarak kurulmuştur. Günümüzde yüz civarında leasing şirketi bulunmaktadır. Bu şirketlerin 2011 yılı altı aylık işlem hacmi USD ulaşmıştır. Kiralamaya konu varlıklar özellikler; tekstil makineleri, kara - hava - deniz ulaşım araçları, tıbbi cihazlar, hastane, otel, market ve büro donanımları, imalat makineleri, tezgahlar, iş ve inşaat makineleri, komple fabrikalar, enerji tesisleri, ısıtma ve soğutma sistemleri, tarım aletleri, görüntü ve ses sistemleri, elektronik ve optik cihazlar, güvenlik sistemleri, gayrimenkuller üzerinde yoğunlaşmıştır tarihli sayılı Resmi Gazetede yayınlanan 3226 sayılı kanuna göre patent gibi fikri ve sınai haklar kiralama sözleşmelerine konu olamamaktadır. Kiralama İşleminin Tarafları ve İşleyişi Kiralama işleminde başlıca üç taraf bulunmaktadır. Bunlar; kiracı (lesse), kiralama şirketi (lessor), kiralanan varlığı kiralama şirketine satan satıcı işletmedir. Kiracı, kiralama işlemine konu varlığı belirlenen kira ödemeleri karşılığı kiralayan ve/veya bu ödemeler karşılığı satın alan taraftır. Kiralayan (lessor), kiralama işlemine konu varlığın hukuki mülkiyetini üzerinde taşıyan ve sözleşme ile önceden belirlenen kira ödemeleri karşılığında kullanım hakkını kiracıya (lesse) devreden taraftır. Satıcı işletme, kiralama konusu varlığı temin eden ve/veya üreten ve/veya pazarlayan kuruluştur. Kiralama (leasing) anlaşmaları, kiracının ihtiyaç duyduğu, teknik özelliklerini uygun bulduğu, satıcı işletmeden seçerek pazarlığını yaptığı varlığın, kiralama şirketi tarafından kiracının anlaştığı üçüncü kişiden (satıcı işletmeden) satın alınarak, belli bir kira karşılığı kiracıya varlığın teslim edilmesini içeren 114

119 anlaşmadır. Kiralama şirketi, kiracının belirlediği yerden kiracının pazarlığını yaparak belirlediği varlığı peşin olarak alır, kiracı işletme ile daha önceden vade ve kira bedeli üzerinde anlaştıkları şartlar ile kiracıya kiraya verir. Kira anlaşması kira ödemeleri sonunda kiralanan varlığın sembolik bir rakamla kiracıya devrini ya da sözleşme sonunda kiracının kullandığı varlığı kiralayan işletmeye iade etmesi şeklinde düzenlenebilir. Sözleşme mülkiyet devrini içerecek şekilde düzenlendi ise yapılan düzenleme 3226 sayılı Finansal Kiralama Kanunu'na göre yapılır. Kiralama şirketi sözleşme sonuna kadar kiralanan varlığın hukuki sahibidir. Finansal Kiralama Kanuna göre yapılan sözleşmeler dört yıldan önce fesih edilemez ve bu süreden daha kısa süreler için finansal kiralama sözleşmesi yapılamaz. Ancak teknolojinin hızlı geliştiği alanlarda iki yıldan az olmamak şartı ile dört yıldan kısa olabilecek sözleşmeler de yapılabilmektedir. Hangi mal grupları için iki yıllık kiralama süresinin olacağı Bakanlar Kurulunca belirlenmektedir. 4 LEASİNG KURUMU SATICI İŞLETME 1 5 KİRACI 1. Malın seçimi 2. Leasing kurumuyla sözleşme yapılması 3. Malın satın alınması 4. Mal bedelinin ödenmesi 5. Malın teslimi 6. Malın kullanım hakkının devri 7. Kira ödemeleri Kiralama Türleri Şekil 6.1: Leasing Süreci Oldukça geniş bir uygulama alanı bulan kiralama kavramında kimi zaman sadece kira süresince varlığın kullanımı kiralama işleminin esasını oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra kimi zaman da kira süresi sonunda varlığın hukuki olarak da devri söz konusu olabilmektedir. Bu önemli farklılık kiralamanın; finansal kiralama ve faaliyet kiralaması olarak iki ana gruba ayrılmasına neden olmaktadır. Finansal Kiralama Finansal kiralama, yatırım varlıklarının finansmanında kullanılan; öz kaynak, satıcı kredisi ve banka kredilerine alternatif bir finansman yöntemi olarak kabul edilebilir ve bir çeşit satın alma anlaşması olarak nitelendirilir. Kiralama kavramının ortaya çıkmasındaki en önemli nedenlerden biri olan finansman ihtiyacı finansal kiralama ile karşılanabilmektedir. Finansal kiralama ile kiralamaya konu varlığın mülkiyeti kiraya verende kalmakla birlikte, kiracı kiralanan malın ekonomik ömrünün tamamını kullanma yetkisine sahip olmakta, malın mülkiyeti dışındaki bütün riskleri üstlenmekte ve ekonomik faydalardan da yararlanmaktadır. Finansal kiralama işlemi bu açıdan değerlendirildiğinde kiracıyı varlığın fiili sahibi durumuna getirmektedir. Finansal kiralama sözleşmeleri malın ekonomik ömrünün tamamını kapsadığı 115

120 için faaliyet kiralamasına göre daha uzun süreli bir anlaşmadır. Finansal kiralamada kiralama süresinin sonunda kiralanan varlığın mülkiyetinin sembolik bir rakamla kiracıya satılması (devri) söz konusudur. Faaliyet Kiralaması Faaliyet kiralaması genellikle rekabetin yoğun yaşandığı sektörlerde rakiplerine göre teknolojik açıdan üstünlük sağlamak isteyen işletmelerin daha çok tercih ettikleri bir yöntemdir. Bu işletmeler yatırım mallarına faaliyet kiralaması yoluyla sahip olarak bu yatırımlarındaki teknolojik gelişmeleri yakından takip etme şansı bulurlar. Faaliyet kiralamasında kiralama işlemi, işleme konu varlığın ekonomik ömründen daha kısa süre için yapılmaktadır. Bu nedenle kira ödemeleri kiralamaya konu varlığın bedelini ödemeye yetmez. Varlığı kiraya veren şirket sözleşme sonunda teslim aldığı kiralamaya konu varlığı yeni kiralamalarına konu yaparak karını realize edebilir. Bu nedenle kiralamaya konu varlığın kira süresi sonundaki artık değeri, yeni işlemlere konu olabilme özelliği faaliyet kiralamasında büyük önem taşımaktadır. Kısa süreli kiralama veya işletme hakkı kiralaması da denilen bu kiralama şeklinde sözleşme belirli bir süreyi kapsadığı halde, önceden belirtilen süreler içinde ihbar yapılarak sözleşmenin sonlandırılması da mümkündür. Faaliyet kiralamasında kiralanan malın bakım ve onarım yükümlülüğü kiralama şirketine aittir. Satma ve Geri Kiralama Ülkemizdeki kullanımı batılı ülkelerdeki kadar yaygın olmayan bir kiralama yöntemi de satma ve geri kiralamadır. Minimum maliyetle fon sağlamayı amaçlayan işletmeler mevcut varlıklarını kiralama şirketlerine geri kiralama şartıyla satarlar. Bu satış ile işletme ihtiyaç duyduğu fonu sağlamış olur. Kira süresinin sonunda sözleşmeye konu varlıkların mülkiyetinin tekrar kendisine geçmesi ile olası bir takım sıkıntılardan da kurtulan işletme faaliyetlerine hiç ara vermeksizin devam etme şansını da elde eder. Yurtiçi ve Uluslararası Kiralama Bir kiralama işleminde yatırımcı ve kiralama şirketinin aynı ülkede bulunması durumda gerçekleşen kiralama işlemine yurtiçi kiralama adı verilir. Kiralama işlemine konu varlığın yurtiçinden ya da yurtdışından temin ediliyor olması bu durumu değiştirmez. Ancak kiralamaya konu varlığı kiralayan işletme ile bu varlığı kiraya veren şirketin farklı ülkelerde bulunması durumunda söz konusu kiralama işlemi uluslar arası kiralama ya da yurtdışından kiralama adını alır. Satışa Yardımcı Kiralama Satışa yardımcı kiralama, finansal kiralamanın bir diğer uygulama yöntemidir. Satışa yardımcı kiralama pazar payını artırmak isteyen ve/veya müşterilerine yeni finansman alternatifi sunmak isteyen satıcı ve üretici işletmelerin leasing şirketlerinden talep ettikleri bir hizmet türüdür. Bu yöntemde satıcı işletmeler, peşin ve vadeli ödeme seçeneklerinin yanı sıra leasing şirketlerinden almış olduğu kiralama opsiyonunu da müşterilerine önermektedir. Müşterinin kararı doğrultusunda eğer leasing alternatifi seçilmiş ise satıcı işletme gerekli evrakları hazırlayarak leasing şirketine başvurur. Leasing şirketi gerekli gördüğü hallerde kendisi de çeşitli araştırmalar yapar. Müşterinin kredibilitesinde aranan şartlar mevcut ise leasing sözleşmesi imzalanır. Bu arada satıcı işletme müşteri ile satış anlaşmasını (bakım ve satış sonrası hizmetleri kapsayan) yaparak sözleşmeye konu ekipmanı müşterisine (kiracı) teslim eder. Ticari işleme konu malın bedeli leasing şirketi tarafından satıcı işletmeye peşin olarak ödenir. Müşteri ise leasing şirketi ile yapmış olduğu anlaşma şartları çerçevesinde kira ödeyerek kira süresinin sonunda işleme konu malın sahibi olur. Bu işlemde leasing satıcı işletmenin satış yapmasını kolaylaştırdığı için satışa yardımcı kiralama olarak isimlendirilir. İşletmelerin makine ve teçhizatları satın almak yerine kiralama nedenleri ne olabilir? 116

121 KİRALAMA İŞLEMİNİN AVANTAJLARI Tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de kullanımı gittikçe yaygınlaşan kiralama işlemleri, işleme taraf olan gruplara ve ülke ekonomisine çeşitli avantajlar sağlamaktadır. Bu avantajlardan başlıcaları şunlardır. Uzun Vadeli Yatırım Finansmanı: Kiralama yolu ile yapılan finansmanda ödeme süresi 48 aya kadar uzayabilmektedir. Bu nedenle kiralama yoluyla finansmanın orta ve uzun vadeli bir finansman tekniği olarak uzun vadeli yatırımların finansmanında kullanılması mümkündür. Esnek ödeme seçenekleri: işletmeler değişken ve dönemsel olarak nakit akışlarına en uygun şekilde ödeme planlarını yaparak yatırımlarının finansmanını sağlayabilir. Kiralama işlemlerinde kira tutarları ve ödeme planı karşılıklı anlaşmaya dayanmaktadır. Alternatif finansman imkanı yaratılması ve likiditenin artması: işletmelerin yatırımlarını kiralama yöntemi ile finanse etmesi durumunda kendi öz kaynakları ve kredi kurumlarındaki kredi limitleri kullanılmamış olur. Kiralama ile işletmeler kaynaklarını sabit varlıklara yatırmak yerine devir hızı daha yüksek varlıklara yatırma olanağı bulur ve böylece işletme hem likidite açısından finansal yapısını kuvvetlendirmiş hem de öz kaynaklarının verimliliğini artırma şansı bulur. Yüzde yüz finansman sağlama fırsatı: İşletmeler kredi kurumlarından satın aldıkları varlıkları teminat olarak göstererek kredi almak istedikleri zaman, kredi kurumları işletmelerin bu taleplerini varlığın satın alma değerinin ve/veya piyasa değerinin belli bir oranında karşılar. Başka bir ifade ile işletme finansmanını sağlamak istediği varlığın tamamını kredi ile değil belli bir kısmını kredi belli bir kısmını da kendi öz kaynakları ile finanse edebilir. Oysa kiralama işlemlerinde işletmenin talep etmesi halinde talep edilen malın maliyetine ek olarak, gümrük vergisi, sigorta, nakliye ve montaj gibi önemli tutarlara ulaşabilen diğer maliyetler de kiralama işlemine dahil edilerek söz konusu tutarın tamamının finansmanı kiralama şirketi tarafından finanse edilebilir. Planlama ve Operasyonel Kolaylık: Kiralama işlemlerinde anlaşma sırasında belirlenen kira ödemelerinin sözleşme süresince sabit kalması işletmelerin ileriye dönük planlama kabiliyetlerini artırmaktadır. Ayrıca, kiralama şirketleri sabit varlık yatırımı yapmak isteyen işletmelere ithalat, teşvik, sigorta, nakliye vb. konularda yardımcı olarak operasyonel kolaylık da sağlamaktadır. Amortisman ve Vergi Avantajları: tarih ve sayılı Resmi Gazete'de yayınlanan 4842 sayılı kanuna göre kiralama ile alımı gerçekleştirilen varlıkların amortismanının kiracı tarafından ayrılması hükmü getirilmiştir tarihinden sonra yapılan kiralama sözleşmelerinde varlığı kiralayan işletme varlığı kullanma hakkı olarak aktifleştirdikten sonra amortisman ayırabilmektedir. Kiralama sözleşmeleri ve bu sözleşmelerden alınan teminatlar her türlü vergi, resim ve harçtan muaf tutulmuştur. Noter tarafından onaylanması zorunlu olan kiralama sözleşmeleri için sadece noter ücreti ödenir. Sözleşme bedeli üzerinden damga vergisi, harç ödenmez. Kiralama işlemi için kiralayan şirket teminat amaçlı ipotek veya banka teminat mektubu ister ise bu işlemler için söz konusu olan damga vergisi 28 Haziran 1985 tarihli sayılı resmi gazetede yayınlanan 3226 sayılı kanunla istisna tutulmuştur. Kiralama işlemlerindeki faizler de banka kredilerine uygulanan BSMV ve KKDF gibi vergi ve fonlardan muaftır. Kiralama işlemlerinde yapılan kira ödemeleri kiralama şirketi tarafından ilgili ayda varlığı kiralayan işletmeye fatura edilir. Bu kira bedeli kiracı tarafından gider kaydedilebilir. Bu işlem ile kiracının ödeyeceği kurumlar vergisi matrahı azalacak kiracı vergisel bir avantaj elde edecektir. Kiralama İşlemlerinde KDV: Kiralama işlemleri ile ilgili kanun ilk çıkarıldığı tarihte kiralama işlemlerinde uygulanan KDV oranı %1 olarak belirlenmiştir. Bu uygulama kiralama işlemlerini KDV açısından da cazip kılmıştır. Ancak tarih sayılı resmi gazetede kiralama işlemlerinde uygulanacak KDV'nin mal alımlarında uygulanacak KDV olması yönünde 2007/13033 sayılı Bakanlar Kurulu kararı yayınlanmıştır. Kararın yayınlandığı tarihten sonraki 117

122 kiralama sözleşmelerinde KDV uygulaması mal alımlarındaki KDV oranı olduğu için KDV oranından kaynaklanan avantaj ortadan kalkmıştır. Kiralamanın Diğer Avantajları: Kiralama işleminin diğer avantajları şu şekilde sıralanabilir. a. Yurtdışından alınacak makine ve teçhizat için yatırımcı işletmenin kredi limitlerini kullanmasına gerek kalmayacaktır. İthalat kiralama şirketi tarafından yapılacağı için, kiralama şirketinin kredi limitleri kullanılacaktır. b. Ekonomik koşulların değişmesi kirala sözleşmesinde yer alan ödeme planını değiştirmeyeceği için kiralama işlemini yapan işletme ödeme konusunda planlama rahatlığı içinde olacaktır. c. Kiralama sözleşmelerinin prosedürü kredi kurumlarının sözleşmelerine göre çok daha basittir. Ayrıca kiralanan malın mülkiyeti kiralama şirketi üzerinde kalacağı için kiralama işleminde aranan teminatlar kredi kurumlarının aradığı teminatlara göre çok daha azdır. d. Yatırımın teşvik kapsamında olması durumunda, sabit kıymetlere ait devlet destekleri kiralama şirketine devredilebilmektedir. Desteklerden yararlanan kiralama şirketleri kira ödemelerini düşürerek desteğin varlığı kiralayan şirkete yansımasını sağlayabilir. e. Teknolojinin hızla ilerlemesi, teknolojiyi yakından takip etmek isteyen işletmeler için risk oluşturmaktadır. Kiralamaya tabi mallar, teknik ömürlerini doldurmadan demode olduğu takdirde, risk unsuru makine ve teçhizatın sahibi olan kiralama şirketine ait olacağı için makine ve teçhizatı kiralayan işletme makine ve teçhizatın demode olma riskinden kurtulmuş olacaktır. f. Kimi zaman kredi kurumları, kredi verirken yapmış oldukları kredi sözleşmelerinde kredi verdikleri şirketlerin yönetimine müdahil olma şartı getirebilir. Kiralama sözleşmeleri ile işletmeler bu tür kısıtlamalardan kurtulabilirler. g. Ülke ekonomisi açısından kiralama anlaşmaları; yatırımların artması, işsizliğin azalması, kaynakların daha rasyonel kullanılması, yabancı sermayeden yararlanılması, yeni teknolojilerin ithalinin sağlanması ve rekabetin arttırılması şeklinde özetlenebilecek avantajlar sağlamaktadır. KİRALAMA İŞLEMİNİN DEZAVANTAJLARI Kiralama işlemlerinin avantajlarının yanında dezavantajlarının da olduğu söylenebilir. Bu dezavantajlar şu şekilde sıralanabilir. Bir varlığa sahip olmanın verdiği prestiji kiralama işlemi vermeyecektir. Bu durum özellikle küçük ve orta ölçekli işletmeler için yaygın bir kaygı sebebidir. Kiralanan varlığın mülkiyeti varlığı kiraya veren işletmede olduğu için varlığı kiralayan işletme izin almadan varlık üzerinde istediği değişiklikleri yapamayacak, kiralanan varlık üzerinde ipotek verme gibi çeşitli tasarruflarda bulunamayacaktır. Kiralama işleminde kiralayan işletmenin teminat olarak çeşitli varlıklarını göstermesi işletmenin ileride kredi kurumlarından kredi talep ettiğinde işletmenin kredi değerliliğini düşürecektir. Kimi zaman kiralama sözleşmelerinin kira bedelleri içine gizlenmiş yüksek oranlı faizler söz konusu olabilmektedir. Yabancı para cinsinden belirlenmiş kira bedellerinde ise kiracı kurlarda meydana gelebilecek yükselmelere karşı risk altındadır. Kiralama yapan işletmenin bu olası durumları bilerek gerekli önlemler alması gerekmektedir. 118

123 Kiralama işlemi ile %100 finansman sağlanması kiralama yapan işletmenin elindeki nakiti daha verimli alanlarda kullanma imkanı verebildiği gibi bu nakitin verimsiz kullanılmasına da neden olabilmektedir. İşletmelerin varlık kiralamasından yararlanması, bu işletmeler ile çalışan diğer işletmelerin ve kredi kurumlarının işletmenin nakit sıkışıklığı içinde olduğunu düşünmesine de neden olabilmektedir. DIŞ TİCARET İŞLEMLERİNDE FİNANSAL KİRALAMA İşletmelerin, dış ticaret işlemlerinin finansmanında kullanabilecekleri yöntemlerden birisi de (leasing) kiralamadır. Özellikle gelişmiş ülkelerden yapılacak makina teçhizat ithalatında kiralama işlemi kullanılabilir. Finansal kiralama kanunu yurt dışından yapılacak olan kiralamalarda kiralama bedeli yıllık Amerikan Doları karşılığı Türk Lirasından az olamaz şartını getirmiştir. Bu miktarın belirlenmesi konusunda da Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu yetkili kılınmıştır. Yurtiçi kiralama işlemlerinde olduğu gibi yurt dışı kiralama işlemlerinde de kiralama sözleşmelerine taşınır ve taşınmaz mallar konu olabilmekte, patent gibi fikri ve sınai haklar kiralama sözleşmelerine konu olmamaktadır. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin yurtdışından varlık alım ve satımlarında kiralama yolunu tercih etmeleri bu tür işletmelerin yurt dışına açılmalarını da kolaylaştırmaktadır. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin dış ticaret departmanlarının olmaması, ithalat ve ihracat konusunda tecrübesiz olmaları nedeni ile yaşadıkları tedirginlikler kiralama şirketlerinin destekleri ile giderilebilmektedir. Yurtdışına mal satmak isteyen işletmeler, bunu kiralama şirketleri aracılığı ile yaptıklarında sattıkları varlığın bedelini peşin tahsil etmiş olacakları için yapılan satış (ihracat) bedelinin yurda getirilmesi, satış bedelinin tahsili, akreditif açtırılması vb. sorun ve maliyetleri ile karşılaşmayacak ve yapılan yurtdışı satışın operasyonel işlemleri kolaylaşacaktır. Diğer taraftan kiralama şirketi ihracatçının yurtdışındaki temsilcisi gibi davranarak işletmenin sattığı malların yurtdışında da satılması için çaba sarf edecektir. Yurtdışından makine teçhizat ithal edilmesinde kiralama yoluna gitmek ilk kez ithalat yapan işletmeler açısından tercih edilebilecek bir seçenektir. Yurtdışındaki satıcı firmanın akreditif vb. teminat taleplerinden kurtulan işletme ilk kez yapacağı ithalat işleminde karşılaşacağı gümrük, navlun vb. işlemleri ve maliyetleri net biçimde belirleyemeyebilir. Sürpriz maliyetler ile karşılaşmak yerine kiralama seçeneği tercih edildiğinde, kiralama firması ithalat konusunda yurt dışından makine teçhizat almak isteyen işletmeye hem danışmanlık boyutunda destek sağlayacak hem de ortaya çıkacak maliyetin tümünün finansmanını sağlayarak işletmenin talep ettiği makine-teçhizata önceden belirlenmiş maliyetler ile yine önceden belirlenmiş ödeme planı ile sahip olmasını sağlayacaktır. Böylece son teknoloji ekipmana sahip olan işletmeler uluslararası pazarda da rekabet edebilme şansına kavuşmuş olacaktır. Yurt içi kiralama işlemlerinden çok farklı olmayan yurt dışı kiralama (ithalat leasing'i) işlemlerinde yurt dışından talep edilen yatırım malı, yurt dışında yerleşik bir kiralama şirketi tarafından satın alınarak Türkiye'de ki işletmeye kiralanmaktadır. Bu tür işlemlerde Türkiye'de ki kiralama şirketleri aracılık hizmeti görmektedir. Tersi durumda Türkiye'de ki bir kiralama şirketi Türkiye'de ki satıcıdan aldığı malı yurt dışındaki işletmeye kiralamaktadır ki bu (ihracat leasing'i) işlemde de yurt dışındaki kiralama şirketleri aracılık hizmeti vermektedir. Senan UYANIK, Proje Finansmanında Finansal Kiralamanın Rolü (Türkiye Örneği), Türkiye Ticaret Odaları ve Borsaları Birliği, Ankara, FAKTÖRİNG (FACTORING) Faktöring kredili satış yapan işletmelerin, bu satışlarından doğan ve/veya doğacak alacak haklarını faktör (factor) ya da faktöring şirketi adı verilen finansal kuruma devrederek; alacakların tahsil edilmesi, takip edilmesi, muhasebe kayıtlarının tutulması ve belirli bir oranda komisyon karşılığında işletmeye ön ödemede bulunulması ve borçlu firma borcunu ödeyemediği takdirde faktör'ün tüm ticari riski üstlenmesi gibi anlaşma ile belirlenen hizmetleri aldığı kısa vadeli bir finansman tekniğidir. 119

124 Tanımdan da anlaşılacağı üzere faktöring üç tarafın bulunduğu bir işlemdir. Bu taraflar mal veya hizmetin satıcısı (satıcı), mal veya hizmeti vadeli olarak alıcısı (borçlu) ve faktöring şirketidir. Eğer işlem yurt dışı faktöring işlemi ise bu taraflara bir de muhabir faktör eklenebilir. FAKTÖRİNG İŞLEMİNİN FONKSİYONLARI VE YARARLARI Faktöring işlemi alacaklarını devredecek işletme ile faktöring şirketinin alacakların devir alınması ve sunulacak hizmetlerin neler olacağını belirlemesi ile başlar. Faktöring şirketleri; alacağın tahsili ve yönetimi, alacağın ödenmeme riskinden korunmak, istihbarat ve finansman sağlanması şeklinde gruplandırılabilecek hizmetleri vermektedir. Alacağını devreden işletme öncelikle faktöring şirketi ile hangi hizmeti ve/veya hizmetleri alacağı konusunda anlaşır. Faktöring şirketinin verdiği hizmetlerin içeriği şu şekilde açıklanabilir. Alacağın tahsili ve yönetimi: İşletmelerin mal ve hizmet satışlarından doğmuş alacaklarını faktöring şirketine temlik etmesinden sonra faktöring şirketi bu alacakların tahsilini üstlenerek alacak kayıtlarının tutulması, ihbar ve ihtar gibi işlemlerini yürütür. Alacağın ödenmeme riskinden korunmak: İşletmelerin mal ve hizmet satışlarından doğmuş alacaklarını faktöring şirketine devrederek yapmış oldukları vadeli satışlardan doğan alacaklarının ödenmemesi riskini de faktöring şirketine devretmiş olurlar. Bu durumda alacaklarını devreden işletme alacaklarının ödenmemesinden doğacak olumsuzluklardan kurtulmuş olur. İstihbarat: İşletmelerin mal ve hizmet üretimi ve/veya satışı ile uğraştıkları için, kendilerine vadeli alım isteği ile gelen müşterilerinin mali durumları ile ilgili istihbaratı yapma konusunda hem faktöring şirketleri kadar uzman hem de faktöring şirketleri kadar organize değillerdir. Bu neden ile işletmelerin vadeli alım taleplerine kısa sürede ve doğru bir biçimde cevap verebilmeleri kolay değildir. Oysa faktöring şirketleri ile yapılan anlaşma ile vadeli satın alma talepleri işletmeye geldiğinde işletmeler, bu talepleri faktöring şirketlerine aktararak ister yurt içi isterse yurt dışından olsun böyle bir taleple kendilerine gelen işletmenin mali durumu ile ilgili en doğru ve en hızlı bilgiyi elde edebilirler. Finansman sağlanması: İşletmelerin mal ve hizmet satışlarından doğmuş alacaklarını faktöring şirketine devretmeleri durumunda faktöring şirketleri ile yapacakları anlaşmaya bağlı olarak belirlenen, devredilen alacağın belli bir oranında faktöring şirketlerinden ön ödeme alabilirler. Bu ön ödeme oranı genellikle %80 olarak uygulanmaktadır. Alacağın vadesi gelip, borçlu tarafından ödeme faktöring şirketine yapıldıktan sonra faktöring şirketi, işleme ait faiz ve masrafları düştükten sonra kalan bakiyeyi alacağını devreden işletmeye öder. Faktöring işleminin bu özelliğini kullanan işletmeler vadesinden önce alacaklarının büyük bir kısmını nakit olarak elde ettikleri için bu nakiti verimli bir şekilde kullanma şansı elde edebilirler. Örneğin hammadde satın almalarını nakit yapabilir, bu alımlarında nakit iskontasından yararlanabilirler. Böyle bir finansman kaynağının olması işletmelerin nakit akışlarını daha sağlıklı düzenlemelerine de olanak verir. Bu sayede işletme borçlarını azaltabilir, bilançosunu daha likit hale getirebilir. FAKTÖRİNG İŞLEMİ VE ÇEŞİTLERİ Faktöring işlemi işletmeye vadeli mal alım talebi geldiğinde işletmenin bu talebi faktöring şirketine bildirmesi ile başlar. Faktöring şirketi vadeli mal almak isteyen işletme ile ilgili istihbarat çalışmasını yapabilmek için bu işletmeye ait (mali tablolar, vergi levhası, ticaret sicil gazetesi, adresi, faaliyet belgesi, oda kayıtları, imza sirküleri vb.) bilgileri ister. Bu bilgiler ışığında vadeli mal alım talebinde bulunan müşterinin istihbaratı yapan faktöring şirketi, istihbaratın olumlu çıkması durumunda faktöring sözleşmesinin şartlarını, işlemde uygulanacak faiz ve komisyon oranını belirleyerek bunları satıcı işletmeye sunar. Satıcı işletme ile sözleşme ve diğer mali şartlarda anlaşma sağlandıktan sonra sözleşme imzalanarak satıcı alacağını faktöring şirketine temlik eder. Diğer yandan vadeli alım yapmak isteyen 120

125 işletmeye mal ya da hizmet satışı gerçekleştirilir. Bu satış nedeni ile alınan çek, senet gibi kıymetli evraklar ile faturanın bir nüshası faktöring şirketine gönderilir. Satışı yapan işletme vadeli mal alımı yapan işletmeye kestiği faturanın üzerine ödemenin faktöring şirketine yapılacağına ilişkin bilgi ekler. Faktöring şirketi kendisine gelen fatura ve kıymetli evrakları aldıktan sonra, yapılan satışın sözleşme çerçevesinde ve gerçek bir ticari alış verişten kaynaklanıp kaynaklanmadığını kontrol eder. Faktöring şirketinin kontrollerinde de bir problem yok ise faktöring şirketi satıcı işletmeye sözleşmede belirlenen ön ödemeyi yapar. Yapılan vadeli satışın vadesi geldiğinde borçlu işletme fatura üzerindeki bilgiler doğrultusunda ödemesini faktöring şirketine yapar. Faktöring şirketi sözleşmede belirlenen koşullar çerçevesinde kendi ücretini, komisyon ve masraflarını vb. fatura eder, tahsil ettiği alacak rakamından bu fatura bedeli ve daha önceden yapmış olduğu ön ödeme rakamını düşerek kalan bakiyeyi satıcı işletmeye öder ve faktöring anlaşmasına konu işlem tamamlanmış olur. Ancak çoğu zaman işletmeler tek bir alacak için faktöring işlemi yapmaz. Vadeli satışlarının tümü için faktöring anlaşması yapıldığında, faktöring şirketi bu alacaklar ile ilgili kayıtlar tutarak genellikle aylık ekstreler ve raporlar ile işletmenin alacaklarının detaylı bilgisini satıcı işletmeye gönderir. Satıcı işletme ile faktöring şirketi arasındaki anlaşmanın özelliklerine göre başka bir ifade ile satıcı işletmenin faktöring şirketinden talep ettiği hizmetlere göre faktöring işlemleri çeşitlendirilebilir. İTHALATÇI (ALICI) 6 1 İHRACATÇI (SATICI) MUHABİR FAKTÖR FAKTÖRİNG ŞİRKETİ 1. Alıcının malları sipariş etmesi 2. Satıcı, alıcının bilgilerini, vade ve diğer özel koşulları faktöring şirketine bildirir. 3. Faktöring şirketi (export factor), ithalatçı (alıcı) işletme hakkında bilgi edinmek için muhabir faktöring şirketine (iınport factor) başvurur. 4. Muhabir faktöring şirketi, ithalatçının (alıcının) kredi değerliliği hakkında bilgi verir. 5. Faktöring şirketi elde ettiği bilgileri ve komisyon teklifini ihracatçı (satıcı) işletmeye iletir. 6. İhracatçı (satıcı) işletme malları ve faturanın aslını ithalatçıya (alıcıya) faturanın temlik edilmiş kopyasını, gümrük çıkış beyannamesinin kopyasını ve alacak temlik formunu faktöring şirketine yollar. 7. İlgili belge ve formlar muhabir faktöring şirketine gönderilir. 8. Alıcı malların tam ve eksiksiz olduğunu muhabir faktöring şirketine bildirir. 9. Satıcı işletmenin (ihracatçı işletmenin) talebine göre faktöring şirketi (genellikle alacak toplamının %80'i oranında) ön ödeme yapar. 10. Alacağın vadesi geldiğinde ithalatçı (alıcı) işletme satın aldığı mal bedelinin ödemesini muhabir faktöring şirketine yapar. 11. Muhabir faktöring şirketi, kendi komisyonunu aldıktan sonra kalan tutarı faktöring şirketine gönderir. 12. Faktöring şirketi, alacağı olan komisyon ve faiz tutarlarını kestikten sonra kalan bakiyeyi ihracatçı (satıcı) işletmeye öder. Şekil 6.2: Faktöring Süreci 121

126 Yurt İçi Faktöring İthalat ve ihracat işleminin söz konusu olmadığı, satıcının, vadeli alım yapmak isteyen işletmenin ve faktöring şirketinin aynı ülkede faaliyet gösterdikleri durumda yapılan faktöring anlaşmaları yurtiçi faktöring olarak isimlendirilir. Yurtiçi faktöring anlaşmaları aşağıdaki gibi yapılarak çeşitlendirilebilir: Full servis/ rücu edilemez faktöring: Özellikle alacaklarının takip ve yönetimi konusunda sıkıntı yaşayan işletmelerin başvurdukları bu yöntemde satıcı işletme ile faktöring şirketi, faktöring hizmetleri ve kredili satışların tümü için sözleşme imzalar. Satıcı işletme kendisine gelen vadeli alım isteklerinin tümünde faktöring şirketini devreye sokar ve kestiği faturalarda bunu belirtir. Faktöring şirketi alacaklarla ilgili tüm hizmetleri vermesinin yanında alacakların tahsili konusunda da garantör durumundadır. Tahsil edilemeyen alacakların sorumluluğu faktöring şirketindedir. Full servis/ rücu edilebilir faktöring: Bu tür faktöring anlaşmaları full servis rücu edilemez faktöring anlaşmalarına benzer. Ancak faktöring şirketi faktöring işlemlerindeki tüm hizmetleri vermekle birlikte alacağın tahsiline ilişkin bir garanti vermemektedir. Vadesi geldiğinde tahsil edilemeyen alacaklardan satıcı işletme sorumlu olmakta, başka bir ifade ile faktöring şirketi alacağın tahsili ile ilgili riski üstlenmemektedir. Finansman, full servis faktöring: Birçok işletmenin faktöring işlemine başvurmasındaki temel neden işletmesine kısa vadeli bir finansman kaynağı yaratmaktır. İşletme faktöring şirketi ile yaptığı anlaşmada alacaklarının faktöring şirketine devri ile alacak tutarlarının %80'ni oranında bir ön ödeme alır. Bu oran oldukça ciddi bir orandır. Ayrıca işletme faktöring hizmetlerinin tümünden de yararlanabilir. Ancak işletme faktöring hizmetlerinin tümünden değil de bir kısmından yararlanmak isterse "katılmalı faktöring" diye isimlendirilen bir faktöring sözleşmesi ortaya çıkar. işletmenin faktöring şirketinden talep ettiği hizmetlere göre faktöring işlemleri çeşitlendirilebilir. Yurt Dışı Faktöring Globalleşme ile birlikte artan işletmelerin dış ticaretleri faktöring hizmetlerinin de dış ticaret boyutunda gelişmesine neden olmuştur. Dış ticaret işlemlerinde faktöring uygulamaları hem ithalat hem de ihracat süresince uygulanabildiği için yurt dışı faktöring işlemlerini ihracat faktöringi ve ithalat faktöringi olarak incelemek mümkündür. İhracat Faktöring: Yurtdışına yapılan mal ve hizmet satışlarından doğmuş veya doğacak olan alacakların faktöring şirketine devri (temliki) işlemine ihracat faktöringi denir. İhracat faktöringinde faktöring şirketi ithalatçı adına garanti vermekle birlikte, alacağın tahsili hizmetini sunarken ihracatçı işletmeye ön ödeme yaparak da finansman sağlamaktadır. İthalatçı işletmenin ithal ettiği mal ya da hizmet bedelini ödeyememesi durumunda işleme konu fatura bedeli faktöring şirketi tarafından ihracatçı işletmeye vade tarihinden sonraki 90 gün içerisinde öder. Faktöring şirketleri genellikle verdikleri bu garanti bedeli olarak fatura bazında %0,5 ile %1 arasında değişen bir fiyat uygulamaktadırlar. İhracatçı işletme ihracata konu malın yüklemesini yaptıktan sonra fatura bedelinin %80'i kadar ön ödeme için faktöring şirketine başvurabilir. Faktöring şirketi bu başvurularda temlik pulu ile temlik edilmiş fatura, sigorta poliçesi, konşimento kopyası ve gümrük beyannamesinden bir nüsha isteyecek, gerekli incelemelerden sonra da ön ödemeyi ihracatçı işletmeye yapacaktır. İhracat faktöring sözleşmeleri yurtiçi faktöring işlemlerinde de olduğu gibi rücu edilebilir ve rücu edilemez şeklinde düzenlenebilir. İhracat faktöringi ihracatçı işletmelere yurt dışı pazarlara daha çok ve risksiz açılma imkanı sağlar. Mevcut pazarlarda mal mukabili satışlar yapma şansı elde ederek bu pazarlarda daha rekabetçi bir konuma gelen ihracatçı, yurt dışındaki müşterilerine ilişkin güncel istihbarat verilerine de sahip olabilmektedir. İhracat faktöringinin kendisine maliyetini daha önceden bilen ihracatçı işletme, akreditif veya vesaik mukabili ihracat alternatiflerine göre çok daha rekabetçi fiyatlandırmalar yaparak yurtdışı satışlarını artırabilir. İthalat Faktöring: Yurt dışından vadeli mal alımı yapmak isteyen işletmeler için ödeme konusunda garantörlük ve finansman konuları oldukça sıkıntılıdır. Özellikle küçük ve orta 122

127 ölçekli işletmeler ihtiyaç duydukları malzemeleri yurt dışından vadeli ödeme ile almak istemeleri durumunda bu pazarlarda tanınmadıkları için garanti konusunda sıkıntı çekerler. Satıcı işletmeler ithalat yapmak isteyen işletmeden akreditif vb. yöntemler ile ödemeleri garanti altına alacak teminatlar isterler. İthalat faktöringi yurt dışındaki satıcılara, ithalatçı işletmelerin sunduğu alternatif bir garanti modelidir. İthalat faktöringi ile ithalatçı işletme kendisine ithalat işleminde garantör bulmanın yanısıra kredi kurumlarındaki gayrinakdi kredi limitlerini doldurmadan yurtdışından vadeli ithalat yapma olanağına kavuşmaktadır. Yurt dışından ithalat işlemi ithalat faktöringi ile akreditif veya vesaik mukabili yapılacak ithalat işlemlerine göre daha düşük maliyetli ve daha az prosedür ile gerçekleştirilebilmektedir. İthalat faktöringi ile ithalatçı işletme yurt dışı pazarlardan peşin alım yapıyor olacağı için bu pazarlarda uygun fiyatlarla alım yapabilecek ve rekabet anlamında da avantaj elde edecektir. FAKTÖRİNG İŞLEMİNİN MALİYETİ Faktöring işlemlerinde maliyet karşılıklı anlaşmaya varılan sözleşmede yer alan hizmetlere ve ön ödemeye konu olan rakama göre şekillenmektedir. Başka bir ifade ile faktöring işlemlerinde maliyetin iki unsuru komisyon ve faizdir. Faktöring şirketleri verdikleri hizmetler karşılığı olarak komisyon, satıcı işletmeye yapmış oldukları ön ödeme için ise faiz almaktadır. Komisyon tutarı satıcı işletmenin faktöring şirketinden istediği hizmetlere göre belirlenirken faiz, ön ödemenin yüzdesi şeklinde satıcı işletmenin prestiji, faktöring şirketi ile yapacağı iş hacmine ve satıcı işletmeden vadeli alım talebinde bulunan müşterilerin risk durumuna göre belirlenmektedir. Yurtdışı faktöring işlemlerinde faiz/iskonto oranı genellikle LİBOR (Londra Interbank piyasalarında ticari bankaların ödünç vermede uyguladıkları faiz oranı) üzerinden hesaplanır. Bu hesaplama sırasında vadeli alım talebinde bulunan işletmenin riskine göre de risk marjı (yaklaşık %0,01) faiz oranına ilave edilir. Örneğin; $ tutarında bir ihracat işlemi gerçekleştirilmek istensin. Faktöring işletmesinden istenilen hizmetler karşılığında faktöring şirketine %1 komisyon, Libor + 2 bp (Basis point / Risk marjı) faiz ödenmesi konusunda anlaşmaya varıldığını varsayalım. Libor'un %5, ön ödeme oranının da %80 olduğu varsayımı altında, faktöring işleminin maliyeti şu şekilde hesaplanacaktır. Ön ödeme tutarı = x 0,80 = $ Komisyon tutarı = x 0,01 = $ Faiz tutarı (%5+%0,02) = x 0,0502 = $ Faktöring şirketi, ihracat işlemi yapıldığında ihracatçı işletmeye $ ön ödemede bulunacaktır. Faktöring şirketi, yapılan vadeli satışın vadesi gelip müşteri borcunu ( $'ı) ödediği takdirde, kalan $'dan $ komisyon, $ da faiz olmak üzere toplam $ faiz ve komisyon kesintisi yapılarak ihracatçı işletmeye $ daha ödeme yapacaktır. Böylece ihracatçı işletmenin eline toplamda $'lık ihracatı karşılığında $ geçmiş olacaktır. FORFAİTİNG İşletmelerin faktöring işlemi tercih etmelerindeki neden ne olabilir? Orta ve uzun vadeli finansman tekniği olarak forfaiting, ihracat işlemlerinden doğan ve bir banka tarafından güvence altına alınmış vadeli alacak haklarının, ihracatçıya rücu edilmeksizin iskonto edilerek satılması işlemidir. Forfaiting, faktöring'e göre daha uzun vadeli bir finansman tekniği olup, yatırım mallarının finansmanında kullanılmak üzere geliştirilmiştir. Ancak, pazar koşullarındaki değişmeler, forfaiting yapan şirketlerin risk yapıları vb. nedenler ile fofaiting işlemlerinde vadeler altı ay ile on yıla yaygın bir hale gelmiştir. 123

128 İkinci Dünya Savaşı sonrası bu ülkelerde yatırım mallarına olan talebin artması ancak artan talebin vadeli alım şeklinde olması, bunun yanında aynı dönemlerde Asya, Afrika ve Güney Amerikalı yatırımcıların da benzer talepleri, Batı Avrupalı yatırım malı üreticisi ve/veya satıcısı işletmeleri bu talepleri kendi finansal kaynakları ile karşılayamaz duruma getirmiştir. Forfaiting, ilk olarak İsviçre tarafından ülkelerin özel koşullarından kaynaklanan ihracat riskinin devredilmesi isteği ile ortaya çıkan bir finansman tekniği olarak uluslararası finans alanına tanıtılmıştır. Günün koşullarında forfaitingin ülke riski içermesi ve bu riski ölçmeye yönelik yeterli sayıda politik risk endeksinin bulunmaması nedeniyle bir çok eleştiri almasına karşın ABD, Almanya ve İngiltere'de kullanılmaya başlanmıştır. İlk forfaiting işlemi 1962 yılında gerçekleştirilirken, bugün Londra, Zürih ve Frankfurt en önde gelen forfait piyasaları olmuştur. Türkiye'de 1980 yılından sonra başlayan dışa açık büyüme modeli ile artan ihracatı finanse etmek amacıyla forfaiting uygulamalarına başlanılmıştır. Bu konudaki ilk yasal düzenleme Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkındaki 32 Sayılı Karar içerisinde yapılmıştır. Bu kararı Başkanlık Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı'nın 89-32/1 sayılı tebliğine ilişkin T.C. Merkez Bankası 1-a sayılı genelgesi izlemiştir. Ülkemizdeki ilk uygulama 1991 yılında yapılmıştır. FORFAİTİNG İŞLEMİNİN TARAFLARI VE SÜRECİ Forfaiting işleminde dört taraf bulunmaktadır. Bunlar; İhracatçı (satıcı), İthalatçı (alıcı), Forfaiting şirketi (forfaiter) ve Garantör (aval/garantör banka) dür. İhracatçı (Satıcı) İmalatça veya tedarikçi olarak mal ve/veya hizmeti vadeli olarak satan ve bu satış karşılığında elde ettiği bono, poliçe, alacak senedi ya da alacağın devrine izin veren başka bir kıymetli evrak ile belgelendirilmiş alacaklarını, forfaiting şirketine ciro ettirerek nakit sağlayan taraftır. Forfaiting; ihracatçının mal ve/veya hizmet ihracatı karşılığında eline geçen bono, poliçe, alacak senedi vb. araçların vadesi geldiğinde tahsil sorumluluğunu gayri kabili rücu (rücu edilemez) olarak forfaiting şirketine (forfaiter) devretmesidir. İhracatçı sevk ettiği mallardan doğan alacağını kambiyo senedi ile rücu edilemez şekilde forfaitera ciro eder ise hem kambiyo senedinin tahsil riskinden kurtulmuş olur hem de vadeli yaptığı satışın bedelini peşin alma imkanına kavuşur. İthalatçı (Alıcı) İthalatçı, ihracatçı ile yapmış olduğu sözleşme ile ihracatçıdan kredili veya peşin olarak mal ve/veya hizmet talep eden kişi ya da kuruluştur. İthalatçı satın almak istediği mal ve/veya hizmetin karşılığını vadeli ödeme istediğinde bulunur ve ödemesini uluslararası hukuk kurallarına göre genel kabul görmüş, bu çerçevede düzenlenmiş, vade taşıyan ödeme araçları ile yapar ise forfaiting işleminin bu ödeme araçları üzerinden gerçekleştirilmesi durumunda forfaiting işleminin tarafı haline gelir. Forfaiting Şirketi (Forfaiter) İthalatçı tarafından düzenlenerek ihracatçıdan satın alınan mal ve/veya hizmet karşılığı ihracatçıya verilen bono, poliçe ya da alacak senetlerini ihracatçıdan belli bir iskonto oranı ile iskonto ederek peşin ödeme ile satın alarak ihracatçıya nakit sağlayan kuruluştur. Forfaiting işlemindeki alacak senetlerinin iskonto edilmesindeki farklılık, forfaiting işlemi ile iskonto edilerek parası ödenen alacak senetlerinin ödenmeme riskinin de forfaiting şirketine devredilmesindedir. Riskin ihracatçı işletme tarafından forfaitera devrinde rücu edilememe özelliği de mevcuttur. Fofrfaiting şirketi vadesi gelen alacağın ithalatçı tarafından ödenmemesi durumunda hiç bir şekilde bu ödemenin yapılması için ihracatçı işletmeye geri dönüş yapmayacaktır. Forfaiting işleminde forfaiter; kredili mal alan işletmenin (ithalatçı) kredi değerliliğinin belirlenmesi, ihracatçı işletme için kaynak sağlanması ve riskin üstlenilmesi işlevlerini yerine getirmektedir. 124

129 Garantör (Aval/Garantör Banka) Garantör, vadesi gelen ithalatçının ihracatçıya ödemeyi taahhüt ettiği bono, poliçe ya da alacak senetlerinin ödenmesini garanti eden ve "aval/garantör bankası" adı da verilen bankaya ya da finans kurumuna denir. Forfaiter, vade günü kıymetli evrakların ithalatçı tarafından ödenmemesi durumunda, kendisine muhatap olarak garantörü görür ve gerekli ödemenin yapılması için, garantöre başvurur. Garantör ödenmeme riskini ortadan kaldırmayı taahhüt ettiği için forfaiter ın elinde bulunan kıymetli evrak karşılığı tutarı ödemekle yükümlüdür. Ödemenin tamamlanmasından sonra garantör, garanti verdiği ithalatçıya yönelerek yaptığı ödeme tutarını talep eder. Forfaiting işleminin tarafları forfaiting işlemini dört aşamada gerçekleştirir. Kendisine vadeli satın alma talebi gelen ihracatçı konudan forfaiting şirketini haberdar eder ve forfaiting şirketinin ithalatçı işletme hakkında istihbarat çalışması yapabilmesi için; ihracatçının adı ve adresi, ithalatçının adı ve adresi, garanti veren bankanın adı ve adresi, dokümanın cinsi, ihracatın konusu ve ihracat tutarı, ödeme şartları, satış sözleşmesi ve şartları, ihracat işleminde kullanılacak döviz cinsi ve vadesi, senetlerin ödeme yeri vb. belgeleri inceler. Forfaiter yaptığı incelemeler sonucunda ihracatçıya kesin bir teklif sunar. Forfaiter'ın ihracatçıya sunduğu teklif; işin tam olarak tarifini, ihracatçının forfaiter'a devir edeceği belgeleri, alacak tutar ve günlerinin ayrıntılı olarak açıklamasını, forfaiter'ın alacağı rücusuz satın alacağına dair beyanını, ihracatçının ithalatçıya karşı yükümlülüklerini yerine getirmemesi halinde bu durumdan forfaiter'ın sorumlu olmayacağına ilişkin beyanı, ihracatçının, alacağı satın alma tarihi ve borç araçlarını ibraz etme tarihini, forfaiter'ın teklifinin süresini, forfaiter'ın teklifinin içerdiği hakları, ihracatın gerçekleşmesi için ithalatçının ülkesinde resmi makamların istediği bütün izinlerin dikkate alınmasını, işlemde kullanılacak iskonto oranını ve faiz yöntemini içerir. Forfaiting işleminde forfaiter'ın ihracatçıya sunduğu teklif sözleşme niteliği taşıdığı için ihracatçının farklı bir sözleşme metni hazırlamasına gerek yoktur. Bununla birlikte ihracatçı ister ise sözleşmeye ilave maddeler koyabilir ya da yeni bir sözleşme hazırlayabilir. 1. Ticari anlaşma 6. İskonto yapıldıktan sonra naktin ödenmesi 2. Malların teslimi 7. Ödeme araçlarının vadesinde tahsil edilmek 3. Ödeme araçlarının teslimi üzere teslimi 4. Forfaiting anlaşması 8. Vadesinde ödemelerin yapılması 5. İhracatçının ödeme araçlarını teslim etmesi Şekil 6.3: Forfaiting Süreci İhracatçı ile forfaiter arasındaki forfaiting sözleşmesinin belirli bir formu bulunmamaktadır. Sözleşmede her iki tarafın talep etmesi durumunda yukarıda bahsi geçen maddelere ek maddeler de bulunabilir. Tarafların sözleşme maddeleri üzerinde anlaşmasından sonra forfaiting sözleşmesi imzalanır ve ihracatçı işletme yapmış olduğu ihracat karşılığı eline geçen borç araçlarını (bono, poliçe, alacak senetleri vb.) rücu edilmemek üzere forfaiter'a ciro ederek verir. Sözleşme imzalıp, sözleşmede belirtilen tüm belgeler forfaiter'a teslim edildiğinde alacak forfaiter tarafından satın alınmış olur. Forfaiter sözleşme gereği ihracatçıya yapılan sözleşmenin içeriği ile ilgili 125

130 anlaşmaya varılan maddelere ve vade sonunda ihracat işleminden doğan alacağın ödenmemesi durumunda bahsi geçen alacağın ödenmesi için ihracatçıya başvurmayacağına (rücu edilmeyeceğine) ilişkin taahhüt mektubu gönderir. FORFAİTİNG İŞLEMİNİN MALİYETİ Forfaiting işleminin maliyeti ithalatçı ve ihracatçı işletme açısından ayrı ayrı değerlendirilebilir. İthalatçı işletme için forfaiting işleminin maliyeti ithalatçının kendisine garantör olan banka ya da finans kuruluşuna ödediği ücrettir. İtahalatçı ile garantör banka arasında karşılıklı anlaşma sonucu belirlenen bu ücret, garanti edilen senedin itibari değerinin belirli bir yüzdesidir. Forfaiting işleminin ihracatçı işletmeye maliyeti ise; iskonto ücreti, opsiyon ve taahhüt ücreti, bekleme ücreti (ödemesiz dönem) olmak üzere üç grupta incelenebilir. İskonto Oranı Forfaiting işleminde ihracatçı ihracat işleminden dolayı elinde olan poliçe veya bonoyu anlaşmaya varılan bir oran üzerinden forfaiter'a iskonto ettirmektedir. İskonto oranı anlaşmanın yapıldığı sırada uluslararası piyasada oluşan faiz oranları civarında olmakta ve yapılacak olan iskonto işlemi ise sabit bir oran üzerinden yapılmaktadır. İskonto oranı; sözleşme süresi, para ve döviz piyasasının genel durumu, işlemin yapıldığı döviz cinsi, ithalatçının bankasının ve ülkesinin riskine göre belirlenir. Burada bahsedilen riskin bir çok bileşeni vardır. Bu bileşenler; faiz oranı riski, kur riski, transfer riski, ticari ve politik riskten oluşmaktadır. Opsiyon ve Taahhüt Ücreti Taahhüt ücreti ihracatçının, forfaiting işlemini gerçekleştirinceye kadar aldığı teklifin sabit kalmasını sağlamak amacıyla forfaiting şirketine ödediği komisyondur. Forfaiter, forfaiting işlemi için taahhüde girildiği an ile iskontonun yapılmasına kadar olan zamanda kaynaklarının belirli bir kısmını ihracatçıya ödeme yapacağı için bloke etmekte ve bu kaynaklardan bu süre içerisinde elde edeceği gelirden vazgeçmektedir. Taahhüt ücreti de forfaiter'ın bu kaybını önlemek için ödenmektedir. Bu ücret borç araçlarının itibari değerinin belirli bir yüzdesi olarak genellikle yıllık %0,75 ile %1,5 arasında ya da aylık %0,1 olarak alınmaktadır. Forfaiting işlemlerinde opsiyon süresi üç günden üç aya kadar olabilir. Üç güne kadar olan opsiyon süreleri için komisyon alınmamakla birlikte şartlara ve politikasına göre forfaiter kaç günlük bir süreden sonra opsiyon komisyonu alacağını kararlaştırır. Süreye bağlı olmaksızın senet bedeli üzerinden bir defa alınnan bu komisyonun genel oranı %0,125'dir. Bekleme Süresi (Ödemesiz Dönem) Forfaiter iskonto miktarını belirlerken bir kaç günü geçmeyen bekleme süresini maliyete eklemektedir. Borç araçları vadeleri geldiğinde tahsil edilirken bazı gecikmeler yaşanabilir. Tahsilat süresi, sözkonusu gecikmeleri önlemek üzere borç araçlarının vadelerine eklenen gün sayısıdır. Borç araçlarının vadelerine gün eklenmesi bir maliyet unsuru oluşturmaktadır. FORFAİTİNG İŞLEMİNDE RİSK Uluslararası piyasalarda artan rekabet, ihracatçılara daha uzun vadeli mal satmalarına neden olmaktadır. Bunun sonucu olarak ihracatçılar, alacaklarını tahsil edememe, faiz ve kur riski gibi ilave riskler yüklenmektedirler. Forfaiting işleminde, ihracatçı anında nakit elde etmenin yanı sıra, dış ticaretin finansmanında mevcut olan tüm risklere karşı da korunmaktadır. Dış ticaretin finansmanında ihracatçının karşılaşabileceği ve dolayısıyla forfaiting ile devredilebilecek risk grupları aşağıdaki gibidir. 126

131 Politik Risk: İthalatçı ülkede savaş, devrim, sosyal karışıklık gibi nedenlerle, siyasal istikrarsızlığın mevcut olması halinde söz konusudur. Faiz Riski: Sabit faizli kredi söz konusu olduğu bir durumda, kredili satış vadesine kadar olan sürede faizler artarsa, ihracatçı faiz riski ile karşı karşıya kalacaktır. Ticari Risk: Bizzat ithalatçıdan kaynaklanan risktir. Her türlü kredide söz konusu olan, borçlunun veya aval verenin ödeme sıkıntısına düşerek borcunu ödememe riskidir. Kur Riski: İhracat işleminin ihracatçının kendi ülkesindeki para biriminden farklı bir para birimi ile gerçekleştirilmesi halinde, ödeme sırasında kurlardaki ani değişim sonucu ihracatçının zarara uğraması riskidir. Transfer Riski: İthalatçı ülkenin ithalata konu olan döviz cinsi üzerinden ödeme güçlüğüne düşerek moratoryum ilan etmesi ve ödeme yapmaktan kaçınması riskidir. Başka bir ifade ile ülkede uygulanan kambiyo sınırlamaları nedeni ile ithalatçının borcunu ödeyememesinden doğan risktir. Forfaiter, bu risklerin tümünü ihracatçı üzerinden almakta ve buna ek olarak senetlerin tahsil edilememe riskiyle de karşı karşıya kalmaktadır. Forfaiting işlemine konu olan riskler nelerdir? FORFAİTİNG İŞLEMİNİN AVANTAJLARI Forfaiting işlemi, işleme taraf olan, ihracatçı işletme, ithalatçı işletme, forfaiter ve garantör bankaya çeşitli avantajlar sağlar. Forfaiting İşleminin İhracatçı İşletmeye Avantajları Forfaiting ile yapılan vadeli satışta alacağın tahsil edilememe riski forfaiter işletmesi tarafından üstlenildiğinden ihracatçı işletme için alacağın tahsil edilememe riski ortadan kalkmaktadır. İhracatçı işletme kimi zaman tahsili imkansız kılan politik riskten de forfaiting işlemi ile kurtulmaktadır. Forfaiting işlemi ihracatçıya sabit faizli bir finansman imkanı sağlamakta ve ihracatçı faiz oranlarındaki değişimlerden etkilenmemekte ayrıca döviz kuru ve transfer risklerinden de korunmaktadır. İhracatçı alacağını nakde çevirebildiğinden likiditesi artmakta, banka ve diğer kaynaklardan olan borçları azalmaktadır. Bu nedenle ihracatçı işletmenin kredi değerliliği ve kredi alabilme kapasitesi artmaktadır. İhracatçı işletmenin ithalatçı işletme hakkında bilgi toplama sorunu ortadan kalkmakta, forfaiting ile kredi işlemi hızlı bir şekilde tamamlanmaktadır. İhracatçı işletme için ihracat işlemindeki vade ve tahsil sorunu ortadan kalktığı için, ayrıca ihracat kredi sigortasına gereksinim kalmamaktadır. İhracatçı işletme kredili satıştan önce forfaiting işleminin maliyetini bildiği için vadeli satın alma talebinde bulunan ithalatçı işletmeye kredi maliyetini de içeren CIF fiyat teklifinde bulunabilmektedir. Bununla birlikte ihracatçı işletme tüm bu işlemleri diğer finansman işlemlerinin aksine gizlilik içinde yürütebilmektedir. Forfaiting İşleminin İthalatçı İşletmeye Avantajları Forfaiting işlemi ithalatçı işletmeye de birtakım avantajlar sağlamaktadır. Bu avantajların başında forfaiting işleminin ithalatçı işletme açısından oldukça basit ve hızlı gerçekleştirilebilir olması gelir. Bunun yanısıra forfaiting finansmanının sabit faizli bir finansman tekniği olması ve ödemelerin hemen yapılmasından dolayı, ithalatçının kredi kullanma kapasitesinin saklı kalması ithalatçı işletme açısından önemli avantajlardır. Forfaiting işlemi ithalatçı işletme için alternatif bir finansman kaynağı olmakla birlikte ithalatçının her türlü yatırım indiriminden de yararlanmasına imkan vermektedir. 127

132 Forfaiting İşleminin Forfaiter'a Avantajları Forfaiting işleminin işlemin taraflarından forfaiter'a avantajları ise; Forfaiting işlemindeki iskonto oranının yüksek olması forfaiter için net bir kazanç anlamına gelmektedir, Forfaiting işlemiyle ilgili belgelerin basit olması ve hızlı bir şekilde hazırlanabiliyor olması, Bono, poliçe, alacak senedi vb. borç araçlarının ikincil piyasalarının olması ve bu piyasalarda kolayca alınıp satılabilmesi, şeklinde özetlenebilir. Forfaiting İşleminin Garantöre'e Avantajları Forfaiting işlemi işlemin taraflarından garantör (aval/garantör banka) için de bir takım avantajlar sağlamaktadır. Forfaiting işlemi ile garantör faiz ve komisyon geliri elde etmekte ve forfaiting işlemlerini basit ve hızlı bir şekilde yapabilmektedir. Ayrıca forfaiting işlemi ile garantörler müşterilerine verdikleri hizmetlerde çeşitli boyutlar yaratarak, isim ve itibarlarını uluslararası alanda duyurabilme şansını elde ederler. FORFAİTİNG İŞLEMİNİN DEZAVANTAJLARI Forfaiting işlemi diğer tüm yöntemler gibi avantajlarının yanında dezavantajlara da sahiptir. İhracatçı işletme forfaiting işleminde garantörün güvenilirliğini forfaiter'a anlatmak zorundadır ki bu da zaman alan bir süreçtir. İthalatçı ülkenin borçlanma araçları ve bu araçlar konusundaki mevzuatı, ihracatçı tarafından bilinmelidir. Bu konudaki bilgi yetersizliği riskleri arttırır. Forfaiting işleminde riskler forfaiter tarafından üstlenildiği için bu tür finansmanın maliyeti diğer finansman alternatiflerine göre daha yüksek olabilir. İthalatçı işletme açısından forfaiting aval ve garantiler nedeniyle yüksek maliyetli olabilir. Anlaşmazlıklar halinde ithalatçı tarafından verilen borçlanma araçları (bono, poliçe, alacak senedi vb.) ithalatçıya sıkıntı yaratabilir. Forfaiter'ın isteyebileceği yüksek komisyon, ihracatçı kanalıyla ithal edilen malların maliyetine yansıyabilir. Forfaiting işleminin forfaiter açısından dezavantajları incelenecek olur ise; öncelikle ödemelerde bir aksama olması durumunda alınan risk ve borcun ödenmemesi durumunda, forfaiter'ın başvurabileceği herhangi bir makamın olmaması en büyük dezavantajdır. Bunun yanı sıra garantörün kredi değerliliğinin kontrol edilmesi gerekmektedir. İthalatçının ülkesindeki mevzuatın forfaiter tarafından çok iyi bilinmesi gerekmektedir aksı halde forfaiter'ın tahsilat riski artmaktadır. Forfaiting işlemindeki fon sağlama, faiz, kur, ülke ve ticaret risklerinin tümü forfaiter'a aittir. Forfaiter, forfaiting işlemine konu borç araçlarının (bono, poliçe, alacak senedi vb.) vadelerinin dolmasını beklemek zorundadır. Garantör için forfaiting işleminin dezavantajı, garanti ettiği ödemenin yapılmaması durumunda sözkonusu ödemenin garantör tarafından yapılacak olmasıdır. Herhangi bir neden ile sözleşmede anlaşmazlık olması durumunda garantör ödemeyi geciktiremez ya da ödemeden vazgeçemez. DIŞ TİCARET İŞLEMLERİNDE OLASI RİSKLER Dış ticaret işlemlerinde karşılaşılan riskler, ticari işlemin farklı ülkelerdeki işletmeler arasında yapılmasından dolayı yurtiçi ticari işlemlerdeki risklerden farklılık göstermektedir. Bu riskleri üç ana başlık altında incelemek mümkündür. 128

133 Ticari Risk Dış ticaret işlemlerinde, ihracatçının malların sevkinden önce, sözleşmedeki yükümlülüklerini yerine getirememesi, malların sevkinden sonra ise, ithalatçının ihracatçının ihracat sözleşmesindeki yükümlülükleri yerine getirememesi ticari riski oluşturmaktadır. İhracat sözleşmesi yapıldıktan sonra, ihracatçı işletmenin mali durumunun bozulması sonucu iflası, ihraç edilecek malın üretiminde kullanılan girdilerdeki aşırı fiyat artışları sonucuihracatçı işletmenin sözleşme şartlarını yerine getirememesi, üretimde kullanılan makinaların arızası, işçi hareketleri vb. nedenlerden dolayı ihracatın zamanında gerçekleştirilememesi ihracat işlemlerinde sevk öncesi ticari riskleri oluşturmaktadır. İthalatçı işletmenin malı teslim aldıktan sonra iflası, ödeme gücünü kaybetmesi veya ödemede gecikmesi, vesaik mukabili ihracatta, ihracat işlemi ilgli belgelerin ithalatçı tarafından kabul edilmemesi, malların yüklenmesinden sonra geminin yolculuğunu yarıda bırakması veya seyir tarifesini değiştirmesi nedeniyle ihracatçının kayba uğraması ve ilave navlun veya sigorta masrafları ödeme durumunda kalması şeklinde örneklenebilecek risklerde ticari risklerin sevk sonrası boyutunu göstermektedir. Politik Risk Politik risk, bir işletme için finansal, stratejik ya da parasal zararına neden olan politik bir olay olarak tanımlanabilir. Politik riski etkileyen faktörler ise; ülkenin yönetim şekli, politik partiler, hükümetin ülke yönetimindeki etkinliği, hükümet krizleri, ülkenin dış politikası, ekonomi politikası, sosyal - demografiketnik ve dinsel yapısı, işçi sendikalarının etkinliği, yabancı sermayenin etkinliği, yabancı sermayeyi ilgilendiren kanunlar, ülkeye sunulan ambargolar, savaşlar, olarak sayılabilir. Politik riskin içerdiği durumlar belirli bir işletmeyi hedef alarak yapılan faaliyetler değildir; o ülkeyle ticari ilişki içindeki tüm işletmelere zarar verebilir veya hasara uğratabilir. İhracat işlemleri açısından politik risk, malın sevkinden önce satıcının iradesi dışında ülkede meydana gelecek mevzuat değişikliği, politik kararlar ve olaylar sonucunda sözleşme yükümlülüklerini yerine getirememesidir. Malların sevkinden sonra ise; İhracatçının ülkesindeki deprem, su baskını, yangın gibi doğal afetler ile savaş hali, ihtilal gibi olaylar nedeni ile ödemelerin gerçekleşmemesi, Alıcı ülkedeki transfer gecikmeleri veya kamu otoritelerinin ödeme yapmaması nedeniyle ihracatçının alacağını tahsil edememesi (ithalat yasakları, izinlerin iptali, borç ödemelerinin iptali ya da ertelenmesi vb. bu risklere örnek verilebilir.) İhracatçının ülkesi dışında meydana gelen ve ticari olarak sigortalanmayan, ihracatçı ve ithalatçının kontrolü dışında meydana gelen zararlar. Fuar ve sergiler için konsinye ihraç edilen malların geri getirilmesi imkansızlığından doğan zararlar, gibi riskleri kapsamaktadır. Politik risk düzeyi; geziler ve deneyim sahibi kişilerin görüşleri, araştırmacıların görüşleri, sayısal yöntemler ve piyasaya yönelik tahminler ile belirlenmeye çalışılmaktadır. Döviz Kuru Riski Uluslararası ticari ve ekonomik faaliyetler, bu faaliyetler ile uğraşan işletmelerin iç pazarda karşılaşmadıkları bir takım farklılıkları gündeme getirmektedir. Ürün dizaynından satış sonrası hizmetlere, ödeme ve teslim şekline kadar uzanan bu farklılıkların içerisinde en önemlilerinden bir tanesi de işleme konu olan para biriminin ülkeler arasında farklılık göstermesidir. Bu farklılık özellikle Türkiye gibi serbest dalgalanan kur sistemine sahip olan ülkelerde kurların dinamik değişiminden dolayı "Kur değişim riski" dediğimiz bir riski de beraberinde taşımaktadır. Türkiye'de para politikalarındaki son gelişmeler, döviz cinsinden işlem yapan veya dövize endeksli krediler kullanan ticari işletmeler açısından hayati önem taşımaktadır. 129

134 Uluslararası işlemlerdeki kur riski, farklı para birimlerine sahip ülkelerin ekonomik girişimlerindeki farklılık para ve sermaye piyasalarında işlem yapan kişi ve kuruluşların beklentilerinden etkilenmektedir. Kur değişimlerini her an etkileyebilecek bir başka faktör de günün her anında açık en azından bir veya bir kaç para piyasasının bulunmasıdır. Kurların devamlı bir değişim halinde olması; ihracatçılar, ithalatçılar, ithal girdi ile çalışan sektörler, dövize endeksli krediler kullanan çok uluslu işletmeler için kur riskini beraberinde getirmektedir. Kur değişiminin yaratacağı olası risklerden en önemlileri; ekonomik risk, dönüşüm riski ve ticari işlem riski ve faiz riskidir. Ekonomik Risk Ekonomik risk, bir işletme için ürünlerin fiyatlandırılması, giderlerin kaynağı, maliyeti ve yatırımların konumlandırılması durumlarında sözkonusu olmaktadır. Kur değişim riskinin işletmeye ekonomik etkilerinin reel olarak ölçülebilmesi oldukça güçtür. Orta ve uzun vadede işletme kaynaklarının en etkin şekilde kullanılması ve öz kaynakların yönlendirilerek uluslararası politikaların belirlenmesi açısından bu risk işletmeye bir takım ek stratejik planlama problemleri getirebilmektedir. Ekonomik riskler ana başlıklar halinde şu şekilde sıralanabilir; uzun dönemli dış kredi ilişkileri, ithal girdiye dayalı üretim maliyetleri, işletme sermayesinin durumu, dış ticaret ihtiyaçlarında finansman maliyeti, stok kontrolü, ihracatta pazar payının durumudur. Sayılan bu başlıklar, kur değişimlerinden etkilenebilmekte ve işletme için açıklanan nedenlerden dolayı orta ve uzun vadede problemleri beraberinde getirmektedir. Dönüşüm Riski Özellikle çok uluslu işletmeler için performans değerlendirilmesi sırasında ortaya çıkan önemli bir risk unsuru dönüşüm riskidir. Çok uluslu işletmeler dış ülkelerde faaliyet gösteren birimlerinin ve yöneticilerinin performanslarını, bütçe ve finansal kayıtlarını ana ülkenin para birimine çevirerek değerlendirirler. Bu da lokal bazda ve ülkenin para birimiyle çok karlı olarak çalışan işletmenin değişim oranının farklılaşmasından dolayı performansının eksik değerlendirilmesine yol açabilir. Ticari İşlem Riski Uluslararası ticari işlemlerde mal ticaretinin resmen başladığı (sözleşmenin yapıldığı) an ile ödemenin yapıldığı zamanın farklı olduğu durumlarda, peşin alış verişin veya prefinansmanın sözkonusu olmadığı durumlarda ödemeyi yapacak olan kişi serbest piyasa koşullarından doğan sonsuz bir kur değişim riski ile karşı karşıyadır. Normal ticari işlemlerde mal bedellerinin ilerideki bir tarihte yapılacağı durumlarda arada geçen zamandan kaynaklanan kur değişim riskine "ticari işlem riski" denilmekte ve bu risk, kur değişiminin getirdiği en önemli risk faktörünü oluşturmaktadır. Faiz Riski Ekonomik yapının temel bileşenlerinden biri olan faiz oranlarındaki değişmeler dış ticaret içinde hem ithalatçı hem de ihracatçı açısından risk unsurudur. Sabit faizli krediler ile gerçekleştirilmiş dış ticaret işlemlerinde vade içerisinde faiz oranlarındaki değişmeler, ihracatçı ve ithalatçı işletmeyi faiz oranı riski ile karşı karşıya bırakır. RİSKTEN KORUNMA YÖNTEMLERİ HEDGİNG Dış ticaret işlemlerinde risk her zaman söz konusudur. Hatta dış ticarette yurtiçi ticari işlemlere göre ilave çeşitli risklerde bulunduğu açıktır. Ticari hayatta risk her zaman vardır ancak önemli olan riskten kaçmak değil varolan riskleri kontrol altında tutarak işletmeyi amaçlarına ulaştırmaktır. 130

135 İhracat işlemlerinde ödemeler çoğu zaman yabancı para cinsinden yapıldığından yurtiçi ticaret işlemlere ek olarak döviz riski sözkonusu olur. Dış ticaret işlemlerindeki vade ve ödemelerdeki gecikmeler de döviz riskinin önemini artırır. Bir çok ülkede sabit kur sisteminin terk edilerek esnek kur sistemine geçilmesiyle birlikte döviz kuru riskinden korunmak başka bir ifade ile döviz kuru riskini kontrol altına almak için çeşitli risk yönetim teknikleri geliştirilmiştir. Finansal risk yönetimi, işletmenin aktif ve pasiflerinin değerinde meydana gelecek olumsuz değişmeleri önlemek ve belirsizlikleri azaltmak amacıyla ekonomik faaliyetlere olumlu katkıda bulunabilecek önlemleri içermektedir. Ancak risk yönetiminde unutulmaması gereken riskin bütünü ile yok edilmeyeceği riskin sadece belirli bir güven aralığında kontrol altına alınarak yönetilebileceğidir. Riskten korunmadaki amaç kar elde etmek değil, riski minimize etmektir. Rekabetin yoğun olduğu bununla birlikte kar marjının küçük ve işlem hacminin büyük olduğu işletmelerde kur riskine karşı korunmak çok daha büyük bir önem taşımaktadır. Döviz kurundaki dalgalanmaların işletmeler üzerindeki etkilerini; işlem etkisi, faaliyet etkisi ve dönüşüm etkisi olmak üzere üç grupta incelemek mümkündür. İşlem etkisi, işletmelerin daha önceden yapmış oldukları, vadeleri ve miktarları belirli alacak ve borçlarının, döviz cinsinden yapılmasını gerektiren sözleşmelerden doğan etkilerdir. Dolayısıyla işlem etkisi, vadeli mal ve hizmet ithal ve ihracını gerçekleştirenleri, döviz cinsinde alacaklı ve borçlu olanları, yabancı sermaye yatırımcılarını kapsamaktadır. Faaliyet etkisi ise, döviz dalgalanmalarının, döviz ile işlem yapan işletmelerin gelecekteki satışları, fiyatları ve maliyetleri üzerindeki etkiyi ifade eder. Dönüşüm etkisi ise, uluslararası faaliyette bulunan çok uluslu işletmelerin muhasebe kayıtlarındaki etkidir. Döviz cinsinden borçlu olan işletmelerin borcu cinsinden değerlendirildiğinde, döviz kurunun yükselmesi durumunda artar ve sonunda işletmeler döviz kurunun yükselmesinden zarar görür. benzer şekilde döviz cinsinden alacaklı olan işletmeler, işletmeler, döviz kurunun yükselmesi durumunda, olarak alacakları artacağından bazında ilave bir kazanç elde ederler. İthalat ve ihracat ile uğraşan işletmelerin karşı karşıya kaldıkları döviz riskinin büyüklüğü döviz pozisyonu ile ölçülür. Döviz pozisyonu bir işletmenin döviz alacak ve/veya stoklarından döviz borçlarının çıkarılması ile bulunan sonuçtur. Bir işletmenin döviz pozisyonu (+) pozitif ise buna "uzun döviz pozisyonu" adı verilir ve döviz kurundaki artış işletme karlılığını da artırır. Dolayısıyla işletme, ihracatını vadeli yapıyor ve bedelini döviz cinsinden alıyorsa, aynı zamanda ileride dövizin yükseleceğini tahmin ediyorsa, uzun vadeli pozisyonda kalmak işletmeyi karlı kılacaktır. Tersi bir durumda ise işletme bu pozisyonundan dolayı zarar edecektir. İşletmenin döviz pozisyonu (-) negatif ise bu duruma "kısa döviz pozisyonu"adı verilir. Kısa döviz pozisyonuna sahip olan işletme, döviz kurunda artış olması halinde bu artıştan olumsuz etkilenecektir. Döviz kurlarında ilerleyen dönemde artış beklentisi hakim ise işletme kısa pozisyondan çıkmak, ilerleyen dönemde döviz kurunda azalış bekleniyor ise kısa pozisyonda kalmak isteyecektir. Döviz alacakları ve borçları arasında vade farkı bulunmuyor ve döviz pozisyonu sıfır ise bu duruma kapalı pozisyon denir ve böyle bir durumda işletmenin riski sıfırdır. Döviz kurundaki dalgalanmalar işletmelere hem risk yaratırken hem de spekülatif olanaklar sağlar. İşletme döviz fiyatında düşüş bekler ise karını maksimize etmek için kısa pozisyonda, döviz fiyatlarında bir artış bekler ise uzun pozisyonda bulunmayı ister. Dış ticaret işlemleri yapan işletmelerin ellerinde döviz miktarları ya da yaptıkları ticari faaliyetlerde döviz alacağı ve/veya döviz borcu olması bu işletmelerin karlılıklarını da etkiler. Bu neden ile işletmeler kendilerini döviz kurlarındaki dalgalanmanın etkisinden korumak için hedging (kuvertür) yaparlar. Hedging, bir işletmenin, kişi ya da kurumun, döviz kurunda meydana gelen dalgalanmalara ve bu dalgalanmalardan kaynaklanan risklere karşı, kendisini koruyan işlemler ve/veya önlemler olarak tanımlanabilir. 131

136 Hedging yapmanın değişik yöntemleri bulunmaktadır. Genel olarak döviz işlemleri bağımsız ve bağımlı işlemler olmak üzere iki şekilde gerçekleşmektedir. Hedging işlemleri de işlemin bağımlı ya da bağımsız yapılmasına göre farklılıklar taşır. Bağımsız işlemler ile hedging yöntemleri; spot (peşin), future (gelecek), forward (vadeli) ve opsiyon (tercih) işlemleri olarak sayılabilir. Bağımlı işlemler ile hedging de ise en yaygın kullanılan yöntem swap (trampa / değiş tokuş) yöntemidir. Spot döviz işlemlerinde, işletme bankasına döviz satın alma talebini iletir. Banka döviz kurunu belirterek işletme ile kur konusunda anlaşma sağladıktan sonra en geç iki gün içinde söz konusu kurdan, anlaşılan miktarda dövizi işletmeye temin etmeyi garanti eder. Future sözleşmeleri, dövizlerin gelecekte ödenmesini (teslimini) ifade eden sözleşmelerdir. Gelecek sözleşmelerinde standart miktar ve standart vadeler sözkonusudur. Taraflar arasındaki anlaşmalar bu standart miktar ve vadelere göre yapılır. Forward sözleşmeleri spot işlemlerdeki gibi iki iş günü değil daha uzun bir süre sonra, bir paranın sabit bir döviz kuru üzerinden başka bir para cinsi ile alınıp satılması işlemidir. Forward işlemlerde future işlemlerdeki gibi standart bir miktar ve standart bir vadeden söz edilmez. Sözleşmeyi yapan taraflar vade ve miktar konusunu karşılıklı anlaşma ile serbestçe belirler. Opsiyon sözleşmeleri, belli bir mal ya da finansal varlığın gelecekte, belli bir vadenin sonunda ya da bazen vadeden önce, önceden belirlenen sabit bir fiyat üzerinden satın alma veya satma hakkı yaratan sözleşme biçimidir. Opsiyon sözleşmelerini, future sözleşmelerinden ayıran en önemli fark, opsiyon sözleşmesinin kayba karşı future sözleşmesinin sağladığı faydayı sağlamakla birlikte olası kazançlı durumlara karşı da işletmenin işlem yapabilmesine imkan sağlamasıdır. Çünkü opsiyon sözleşmelerindeki tarafların hak ve sorumlulukları, future sözleşmelerindeki tarafların hak ve sorumluluklar gibi aynı değil birbirinden farklıdır. Spot İşlemler ile Hedging Yurt dışından mal ve hizmet alım satımı yapan işletmeler spot (peşin) döviz işlemlerine, bazen mevcut bazen de gelecekteki bir ödemesini gerçekleştirmek için başvurur. Gelecekteki bir ödeme için bugünkü kur üzerinden döviz alan işletme döviz kurunda meydana gelen dalgalanmalara dolayısıyla, risklere karşı kendini korumuş olur. Forward (Vadeli) İşlemler ile Hedging Forward işlemler, spot işlem tarihi olan iki günü aşan, ileri bir tarihte teslimi söz konusu olan herhangi bir paranın ya da finansal varlığın miktarı ve fiyatının bugünden belirlenerek "sözleşmeye" bağlandığı işlemlerdir. Vadeli işlemlerin tanımına dikkat edildiğinde, işlemin temelinde bir para yada finansal varlığın miktarı ve fiyatının bugünden belirlenerek ileride alım satımının yapılmasına ilişkin bir anlaşma olduğu görülür. Bu sözleşmede forward alan işletme, sözleşmeye konu olan dövizi anlaşmaya varılan fiyatla gelecekteki bir tarihte satın almayı kabul eder ve bunu sözleşmede belirtir. Forward satan işletme de sözleşmeye konu olan dövizi sözleşmedeki fiyat, miktar ve tarihte satmayı kabul eder ve bunu sözleşmede belirtir. Döviz forward sözleşmelerinde, sözleşmenin yapıldığı tarih ile vade sonuna kadar geçen süre içinde döviz kurunda meydana gelen kur değişiklikleri tarafları etkilemez. Çünkü işlemlerin tamamı anlaşma sağlanan kur üzerinde ve sözleşmede belirtilen tarihte gerçekleşir. Forward piyasada taraflar belli bir dövizin sabit bir kur ve ileri bir tarihte (genelde 30, 90 ya da 180 günlük) vadede ödenmek üzere anlaşırlar. Bu anlaşmanın en önemli özelliği ileri bir vadede bugün üzerinde anlaşılan bir kur üzerinde ileri bir tarihte belli bir miktar dövizin alınıp satılmasıdır. 132

137 İşletmeler üç temel neden ile forward sözleşmeler ile hedge yaparlar: İlk neden kur dalgalanmalarından korunmaktır. İkinci neden arbitrajdır. (arbitraj: fiyat farklılıklarından yararlanmak amacıyla para, kıymetli maden, tahvil ve hisse senedi gibi finansal varlıkların alıp satma işlemidir.) İşletmeler farklı ülkelerdeki farklı faiz oranlarından faydalanmak için vadeli döviz işlemi gerçekleştirirler. İşletmeleri vadeli döviz işlemi yapmaya iten üçüncü neden spekülatif amaçlardır. İşletme değerinin yükseleceğini beklediği dövizi vadeli olarak satarak, uzun pozisyon alabilir. Future (Gelecek) İşlemler ile Hedging Döviz riskinden korunmak için yapılabilecek başka bir sözleşme türü de future sözleşmeleridir. İşletmeler future sözleşmelerini future piyasalarında gerçekleştirirler. Future piyasaları, belli bir miktarda mal, döviz kıymet veya finansal göstergeyi bugünden belirlenmiş bir fiyattan, gelecekteki belli bir tarihte, sözleşmeye konu olan mal, döviz kıymet veya finansal göstergenin teslim edileceğine ilişkin alım satım sözleşmelerinin yapıldığı piyasalardır. Bu piyasalar, üyelik esasına göre çalışmakta ve bu piyasalarda yapılan sözleşmeler el değiştirebilmektedir. Future piyasaları genellikle borsa olarak organize olur ve işlemler organize bir şekilde bu borsalarda yürütülür. Söz konusu borsalarda işlem gören sözleşmelere future sözleşmeleri denir. Ülkemizde 4 Şubat 2005 tarihinde İzmir'de Vadeli İşlemler ve Opsiyon Borsası (VOB) türev araçları piyasası olarak açılmış ve bu borsada future (gelecek) sözleşmeleri yapılmaya başlanmıştır. Future sözleşmelerinin tarafları, üzerinde bugünden anlaşılan standartlaştırılmış miktar ve kalitedeki mal, döviz, kıymet veya finansal göstergeyi, belli bir tarihte alma veya satma ile yükümlüdürler. Sözleşmeye konu olan varlığın miktarı, vadesi, teminatı gibi konular borsa tarafından belirlenmiş ve standarttır. Future piyasalarda borsanın belirlemiş olduğu standartlar dışında sözleşme yapılamaz. Future piyasadan future sözleşmesi alan taraf, uzun pozisyonda ve satan taraf ise kısa pozisyondadır. Future işlem sözleşmelerinin en temel özelliği, düşük bir miktarda para veya teminatla büyük pozisyonlar alınabilmesine olanak vermesidir. Bu yüksek kaldıraç etkisi, ilgili piyasalarda yüksek karlar elde edilmesini olanaklı kıldığı gibi büyük zararlar ile de karşılaşılmasına neden olabilmektedir. Future sözleşmeleri ile forward sözleşmeleri birbirine benzemekle birlikte aralarında ciddi farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıklar şunlardır: Forward işlemler, sözleşmeye taraf olanların karşılıklı anlaşması ile gerçekleşir. Yer olarak fiziksel bir sınır yoktur. Future işlemler ise, organize olmuş borsalarda ve belirlenen resmi fiyatlar ile gerçekleştirilir. Forward sözleşmelerde sözleşme taraflarının sözleşmeyi gerçekleştirememe riski vardır. Oysa future sözleşmelerinde işlemler organize borsalarda gerçekleştirildiği için tarafların sözleşme koşullarını gerçekleştirememe riski bulunmamakta, bu konudaki güvence borsa tarafından verilmektedir. Bunun için de sözleşme değerine göre artıp azalan bir teminat sözkonusudur. Forward sözleşmelerde bu tarz bir teminat sözkonusu değildir. VOB'da teminat olarak kabul edilen varlıklar şunlardır; nakit, döviz, hazine bonosu, devlet tahvili, dövize endeksli devlet tahvili, döviz ödemeli devlet tahvili, hisse senedi (İMKB-30) borsa yatırım fonları, yatırım fonu katılma belgeleri (likit, A ve B tipi). Forward sözleşmeler, sözleşmeye taraf olan işletmelerin karşılıklı olarak belirledikleri para birimi, miktar ve vadesi üzerinde yapılır. Buna karşın future sözleşmelerinde para birimi, miktarı ve vadesi borsa tarafından standartlaştırılmıştır. Future ve forward sözleşmeler arasındaki farklar nelerdir? 133

138 Opsiyon İşlemleri ile Hedging İşletmelerin hedging uygulamalarından bir diğeri de opsiyon sözleşmeleridir. Opsiyon sözleşmeleri, satın alan ya da satan tarafa, gelecekte belirli bir tarihte, bugünden belirli bir fiyat üzerinde, alım ya da satma hakkı veren sözleşmelerdir. Bu sözleşmelerin en önemli özelliği, alma ya da satma hakkının sağlanması ve bu hakkın kullanılıp kullanılmamasının ise hak sahibine bırakılmasıdır. Opsiyonlar, döviz, faiz, hisse senedi, tarımsal mallar gibi varlıklar üzerinden yapılmaktadır. Opsiyonu elde eden taraf karşı tarafa bir "opsiyon primi" ödemek zorundadır. Bu prim sözleşme uygulansa da uygulanmasa da opsiyonu elde eden tarafın yükleneceği bir maliyettir. Böylece opsiyon sahibi sınırsız kar olanaklarına sahip pozisyon alırken, sadece ödediği opsiyon primi kadar maliyet yüklenmektedir. Opsiyon sözleşmeleri alınan pozisyona bağlı olarak alım opsiyonu ve satım opsiyonu olmak üzere iki türlüdür. Ayrıca Amerikan tipi ve Avrupa tipi opsiyon türleri vardır. Avrupa tipi opsiyonda opsiyon hakkı sadece vadenin sonunda kullanılabilir. Amerikan tipi opsiyonlarda ise opsiyon hakkı vadenin sonuna kadar istenildiği an kullanılabilir. Swap İşlemleri ile Hedging Swap kelime anlamı olarak değiş tokuş anlamına gelmektedir. Swap sözleşmeleri future ve opsiyon sözleşmelerinin sağlayamadığı ancak finansal piyasalardaki işletmelerin giderilmesini istedikleri ihtiyaçlarından doğmuştur. Swap, bir para birimi üzerindeki borç tutarı ve bu borcun faizinin, bir başka para birimi üzerindeki aynı miktardaki borç tutarı ve bu borcun faizinin birbiri ile değiştirilmesi işlemidir. Bunun için, taraflar farklı dövizlerin faiz ödemelerinin periyodik olarak el değiştirmesi ve önceden belirlenen bir kur üzerinde belli bir vade sonunda anaparaların değişimi konusunda anlaşırlar. Böylece taraflar, vade sonunda ödeyecekleri anaparaları ve bunların faizlerini sabit bir şekilde belirledikleri için, kur değişikliklerinden doğacak riske karşı kendilerini tamamıyla korumuş olmaktadırlar. Döviz swapı üç aşamada gerçekleşmektedir: İlk aşamada, sözleşmeye taraf olanlar arasında eşit değerde, fakat farklı para birimiyle anaparalar takas edilir. İkinci aşamada, swapın vadesi doluncaya kadar gerçekleşecek olan faiz ödemeleri periyodik olarak değiştirilir. Üçüncü aşamada ise, swapın vadesi dolduğunda anaparalar takas edilir. Böylece dış ticaret işlemi yapan işletmeler kendilerini döviz kurundaki risklerden korumuş olmaktadır. 134

139 Özet Kıt finansal kaynakların yarattığı finansman sorunlarının çözümü yönünde geliştirilen finansal tekniklerden en önemlileri; kiralama, faktöring ve forfaiting'dir. Finansal kiralama ya da leasing olarak da isimlendirilen kiralama işlemleri; ülkemizde 1985 yılında çıkartılan 3226 sayılı kanunun 4. maddesinde şu şekilde yapılmıştır. "Finansal kiralama, kiralayanın kiracının talebi üzerine, üçüncü kişiden satın aldığı veya başka bir şekilde temin ettiği bir malın zilyetliğini, her türlü faydayı sağlamak üzere ve belirli bir süre fesh edilmemek şartıyla, bedeli karşılığında kiracıya bırakılmasını öngören bir sözleşmedir." tanımdan da anlaşılabileceği üzere bir ticari malın sahipliği kiracıya geçmeden kullanım hakkı belli bir süre feshedilemeyen bir sözleşme ile kiracıya verilebilmektedir. Günümüz ticari hayatında da kabul gören bir gerçek, üretimi gerçekleştirmek için illa tüm üretim faktörlerinin sahibi olmanın gerekmediği, üretim faktörlerinin sağlayacağı faydaya sahip olmanın üretim için yeterli olabileceğidir. Global ölçekli rekabetin hızlanarak artış gösterdiği günümüzde çoğu endüstride üretim mallarının teknolojisi de hızla gelişmektedir. Rekabetçi güç kazanmak isteyen işletmeler için son teknolojinin kullanılması son derece önemlidir. Bir önceki teknoloji ile geliştirilmiş makine, teçhizat vb. yatırım mallarının ekonomik ömürleri henüz bitmeden yeni teknoloji ile üretilmiş yatırım mallarının satışa sunulması işletmeleri ellerindeki kıt kaynaklar ile bu teknolojiye sahip olmalarını olanaksız kılmaktadır. İşletmelerin yaşadığı bu problemin ortadan kaldırılması için geliştirilen kiralama yönteminin en yaygın kullanılanları; faaliyet kiralaması, finansal kiralama ve satma geri kiralamadır. Finansal kiralama işlemlerinde, kira sözleşmesinin sonunda kiralanan varlıkların mülkiyeti kiralayan işletmeye geçerken, faaliyet kiralaması olarak adlandırılan kiralamada, kiralamaya konu varlık sözleşme sonunda kiralayan işletmeye iade edilmektedir. Dış alım (ithalat) ve dış satım (ihracat) işlemlerinde de kullanılabilen kiralamanın çok sayıda avantaj ve dezavantajı bulunmaktadır. İşletmelerin karşılaştıkları başka bir problem de kendilerine gelen kredili alım talepleridir. İşletmeler asıl faaliyetlerinin dışına çıkarak bu talepleri doğru bir şekilde değerlendirmede sorun yaşarlar. Reddedilen kredili alım talepleri işletmelerin müşteri ve pazar kayıpları anlamına gelirken, reddedilmesi gerekirken kabul edilen kredili alım talepleri işletmeleri belki de taşıyamayacakları risklerle karşı karşıya getirir. Faktöring kredili satış yapan işletmelerin, bu satışlarından doğan ve/veya doğacak alacak haklarını faktör (factor) ya da faktöring şirketi adı verilen finansal kuruma devrederek; alacakların tahsil edilmesi, takip edilmesi, muhasebe kayıtlarının tutulması ve belirli bir oranda komisyon karşılığında işletmeye ön ödemede bulunulması ve borçlu firma borcunu ödeyemediği takdirde faktör'ün tüm ticari riski üstlenmesi gibi anlaşma ile belirlenen hizmetleri aldığı kısa vadeli bir finansman tekniğidir. Orta ve uzun vadeli finansman tekniği olarak forfaiting, ihracat işlemlerinden doğan ve bir banka tarafından güvence altına alınmış vadeli alacak haklarının, ihracatçıya rücu edilmeksizin iskonto edilerek satılması işlemidir. Forfaiting, faktöring'e göre daha uzun vadeli bir finansman tekniği olup, yatırım mallarının finansmanında kullanılmak üzere geliştirilmiştir. Ticaretin globalleşmesi nedeni ile farklı ülkelerde bulunan pek çok işletme ürünlerini yine farklı ülkelere satmakta ya da ihtiyaçlarını bu ülkelerden karşılamaktadır. Günümüzde pek çok ülke serbest döviz kuru sistemini benimsemiştir. Serbest döviz kuru, finansal işlemlerle uğraşan bütün kişi, kurum ve özellikle de ithalat ve ihracat ile uğraşan işletmeleri döviz kurlarındaki değişmelerin yarattığı döviz riski ile karşı karşıya bırakmaktadır. İşletmeler karşı karşıya kaldıkları döviz kuru risklerinden hedging yaparak korunabilirler. Hedging, bir işletmenin, kişinin ya da kurumun, döviz kurunda meydana gelen dalgalanmalara ve bu dalgalanmalardan kaynaklanan risklere karşı, kendisini koruyan işlemler ve/veya önlemler olarak tanımlanabilir. Hedging yöntemleri olarak; Spot döviz işlemleri, vadeli (forward) döviz işlemleri ve gelecek (future) döviz işlemleri, opsiyon piyasası döviz işlemleri ve swap işlemleri sayılabilir. 135

140 Kendimizi Sınayalım 1. Ülkemizdeki ilk kiralama şirketi hangi tarihte kurulmuştur? a b c d e Kiralama sözleşmesinin sonunda kiralamaya konu varlığın kiralayana iade edildiği kiralama sözleşmesine ne ad verilir? a. Finansal Kiralama b. Faaliyet Kiralaması c. Yurtiçi Kiralama d. Yurtdışı Kiralama e. Satışa Yardımcı Kiralama 3. Aşağıdakilerden hangisi kiralama işleminin avantajlarından biri değildir? a. KDV avantajı b. Amortisman avantajı c. %100 finansman avantajı d. Esnek Ödeme avantajı e. Planlama kolaylığı 4. Yurt dışından yapılacak kiralama bedeli en az ne kadar olabilir? a ABD doları karşılığı b ABD doları karşılığı c ABD doları karşılığı d ABD doları karşılığı e. Herhangi bir sınırlama yoktur 5. Kiralama anlaşmalarının süresi istisnalar dışında kaç aydan az olamaz? a. 12 b. 24 c. 36 d. 48 e Kısa vadeli alacakların devredildiği ve alacağı devralan kuruluşun tüm ticari riski üstlendiği anlaşmaya ne ad verilir? a. Swap b. Leasing c. Faktöring d. Forfaiting e. Forward 7. Faktöring şirketinin, satıcı işletmeye tüm hizmetleri verdiği ancak alacağın tahsil edilememe riskini üstlenmediği faktöring türüne ne ad verilir? a. Full servis rücu edilebilir faktöring b. Full servis rücu edilemez faktöring c. Full servis yurt içi faktöring d. Finansman, full servis faktöring e. Yurt dışı faktöring 8. Ülkemizdeki ilk forfaiting uygulaması hangi yıl gerçekleştirilmiştir? a b c d e Aşağıdakilerden hangisi forfaiting işleminde ithalatçı işletmenin maliyetini oluşturur? a. Taahhüt Komisyonu b. Opsiyon Komisyonu c. Garanti Ücreti d. İskonto Oranı e. Kur Risk Primi 10. Aşağıdakilerden hangisi kiralama işleminin avantajları arasında yer almaz? a. Esnek ödeme seçeneği b. Yüzde yüz finansman sağlama c. Planlamada kolaylık d. Vergi avantajı e. KDV avantajı 136

141 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. e Yanıtınız yanlış ise Kiralama Kavramının Ortaya Çıkışı ve Gelişimi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. b Yanıtınız yanlış ise Faaliyet Kiralaması başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. a Yanıtınız yanlış ise Kiralama İşleminin Avantajları başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. d Yanıtınız yanlış ise Dış Ticaret İşlemlerinde Finansal Kiralama başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. e Yanıtınız yanlış ise Kiralama İşleminin Tarafları ve İşleyişi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. c Yanıtınız yanlış ise Faktöring başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise Faktöring Uygulaması ve Çeşitleri başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. d Yanıtınız yanlış ise Forfaiting başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. c Yanıtınız yanlış ise Forfaiting İşleminin Maliyeti başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. e Yanıtınız yanlış ise Kiralama İşleminin Avantajları başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 İşletmelerin duran varlıklarını özellikle de makine ve teçhizatlarını satın almak yerine kiralamayı tercih etmelerindeki temel nedenlerden bir tanesi bu varlıklardaki teknolojik gelişmenin hızıdır. Günümüzde teknolojinin hızlı gelişmesi ve artan rekabet ortamı, işletmeleri son teknoloji üretim araçları kullanarak rekabette üstünlük sağlama mücadelesi içine sokmuştur. Teknolojinin hızla ilerlemesine karşılık işletmelerin kıt olan finansal kaynakları ile bu duruma ayak uydurabilmelerinin zorluğu nedeni ile kiralama uygulamaları gündeme gelişmiştir. Bunun yanında kiralamanın başka yararları da mevcuttur. Bu yararlar şu şekilde sayılabilir; uzun vadeli finansman kolaylığı, esnek ödeme, alternatif finansman tekniği, likidite artışı, yüzde yüz finansman, planlama ve operasyonel kolaylık, amortisman ve vergi avantajıdır. Kiralama işlemlerinin bu avantajlarının ötesinde makro ekonomik faydaları da mevcuttur. Sıra Sizde 2 İşletmeler çeşitli nedenlerden dolayı faktöring işlemi yapmayı tercih edebilir. Bu nedenler; alacağın tahsili ve yönetimi, ödenmeme riskinden korunmak, istihbarat ve finansman sağlamak olarak sayılabilir. İşletmeler kendilerine gelen vadeli alım taleplerinde, uzmanı olmadıkları bir alanda karar vermek durumunda kalırlar. Verilecek yanlış kararlar ya işletmelerin satış fırsatlarını kaçırarak kar ve pazar kayıplarına neden olur ya da almamaları gereken riski işletmeler aldıkları için olası olumsuzluklardan ciddi derecede zarar görürler. Bu nedenle işletmeler uzmanı olmadıkları kredili satış ve alacak yönetimi konusunda dışarıdan (faktöring şirketlerinden) destek alırlar. Ancak faktöring işleminin belki de en önemli faydası işletmelere sağladığı finansmandır. Alacak tutarının %80 gibi ciddi bir kısmının kredili satışın yapıldığında an faktöring şirketi tarafından işletmeye ödenmesi işletmenin likiditesini güçlendirmektedir. Artan likidite işletmeye pek çok avantaj sağlar. Örneğin vadeli alım yerine yapılan peşim alımlarda elde edilebilecek peşin alım iskontoları faktöring şirketine ödenen faizden genellikle fazladır ki bu işletme için bir kazanç olacaktır. 137

142 Sıra Sizde 3 Uluslararası piyasalarda artan rekabet, ihracatçılara daha uzun vadeli mal satmalarına neden olmaktadır. Bunun sonucu olarak ihracatçılar, alacaklarını tahsil edememe, faiz ve kur riski gibi ilave riskler yüklenmektedirler. Forfaiting işleminde, ihracatçı anında nakit elde etmenin yanı sıra, dış ticaretin finansmanında mevcut olan tüm risklere karşı da korunmaktadır. Dış ticaretin finansmanında ihracatçının karşılaşabileceği ve dolayısıyla forfaiting ile devredilebilecek risk grupları aşağıdaki gibidir. Politik Risk: İthalatçı ülkede savaş, devrim, sosyal karışıklık gibi nedenlerle, siyasal istikrarsızlığın mevcut olması halinde söz konusudur. Faiz Riski: Sabit faizli kredi söz konusu olduğu bir durumda, kredili satış vadesine kadar olan sürede faizler artarsa, ihracatçı faiz riski ile karşı karşıya kalacaktır. Ticari Risk: Bizzat ithalatçıdan kaynaklanan risktir. Her türlü kredide söz konusu olan, borçlunun veya aval verenin ödeme sıkıntısına düşerek borcunu ödememe riskidir. Kur Riski: İhracat işleminin ihracatçının kendi ülkesindeki para biriminden farklı bir para birimi ile gerçekleştirilmesi halinde, ödeme sırasında kurlardaki ani değişim sonucu ihracatçının zarara uğraması riskidir. Transfer Riski: İhracatçı ülkenin ihracata konu olan döviz cinsi üzerinden ödeme güçlüğüne düşerek moratoryum ilan etmesi ve ödeme yapmaktan kaçınması riskidir. Forfaiter, bu risklerin tümünü ihracatçı üzerinden almakta ve buna ek olarak senetlerin tahsil edilememe riskiyle de karşı karşıya kalmaktadır. Sıra Sizde 4 Future sözleşmeleri ile forward sözleşmeleri birbirine benzemekle birlikte aralarında ciddi farklılıklar bulunmaktadır. Bu farklılıklar şunlardır: Forward işlemler, sözleşmeye taraf olanların karşılıklı anlaşması ile gerçekleşir. Yer olarak fiziksel bir sınır yoktur. Future işlemler ise, organize olmuş borsalarda ve belirlenen resmi fiyatlar ile gerçekleştirilir. Forward sözleşmelerde sözleşme taraflarının sözleşmeyi gerçekleştirememe riski vardır. Oysa future sözleşmelerinde işlemler organize borsalarda gerçekleştirildiği için tarafların sözleşme koşullarını gerçekleştirememe riski bulunmamakta, bu konudaki güvence borsa tarafından verilmektedir. Bunun için de sözleşme değerine göre artıp azalan bir teminat sözkonusudur. Forward sözleşmelerde bu tarz bir teminat sözkonusu değildir. VOB da teminat olarak kabul edilen varlıklar şunlardır; nakit, döviz, hazine bonosu, devlet tahvili, dövize endeksli devlet tahvili, döviz ödemeli devlet tahvili, hisse senedi (İMKB-30) borsa yatırım fonları, yatırım fonu katılma belgeleri (likit, A ve B tipi). Forward sözleşmeler, sözleşmeye taraf olan işletmelerin karşılıklı olarak belirledikleri para birimi, miktar ve vadesi üzerinde yapılır. Buna karşın future sözleşmelerinde para birimi, miktarı ve vadesi borsa tarafından standartlaştırılmıştır. 138

143 Yararlanılan Kaynaklar Usta, Ö. (2008). İşletme Finansı ve Finansal Yönetim, Ankara, Detay Yayıncılık. Özdemir, M. (1997). Finansal Yönetim, Ankara, Gazi Kitabevi. Tuğlu, A. ve Özkan A. (2007). Finansal Kiralama İşlemleri, Ankara, Yaklaşım Yayıncılık. Kaya, F. (2011). Dış Ticaret ve Finansmanı, İstanbul, Beta Yayıncılık. Kaya, S. (2007). Her Yönüyle Dış Ticaret, Ankara, Ce-Ka Yayınları. Büker, S. - Aşıkoğlu R. ve Sevil G. (1997). Finansal Yönetim, Eskişehir. Erdemol, H. (1992). Factoring ve Forfaiting, İstanbul, Akbank Ekonomi Yayınları. Akgüç, Ö. (1998). Finansal Yönetim, İstanbul, Muhasebe Estitüsü Eğitim ve Araştırma Yayınları No:65 Usta, Ö. (2008). İşletme Finansı ve Finansal Yönetim, Ankara, Detay Yayıncılık. Ateş, T. (1994). Siyasal Tarihimiz Nerele Gidiyor: İstanbul, Der Yayınevi. Yücel, T. (1983). Yapısalcılık ve Tarihsel Süreç İçinde İnsan, İstanbul, Can Yayınları. Balkan İ. ve Diğerleri (2010). Dış Ticaret İşlemler ve Uygulamalar, Ankara, Gazi Kitabevi. 139

144 7 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Dış ticaretin teşvikinde mali araçların önemini ifade edebilecek, Dış ticaretin teşvikinde mali araçların neler olduğunu açıklayabilecek, İhracat, Transit Ticaret, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası uygulamalarını açıklayabilecek, Dâhilde İşleme Rejimi ve Hariçte İşleme Rejimi kapsamında mali teşvik uygulamalarını açıklayabilecek, İhracata yönelik Katma Değer Vergisi (KDV) istisnası ve iadesini açıklayabilecek, bilgi ve beceri sahibi olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Teşvik Dış Ticaretin Teşviki Dış Ticaretin Teşvikinde Mali Araçlar Vergi, Resim ve Harç İstisnası Dâhilde İşleme Rejimi Hariçte İşleme Rejimi Katma Değer Vergisi (KDV) İhracatta Katma Değer Vergisi İstisnası ve İadesi İçindekiler Giriş Dış Ticaretin Teşvikinde Mali Araçlar İhracat, Transit Ticaret, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası Dâhilde İşleme Rejimi Kapsamındaki Mali Teşvikler Hariçte İşleme Rejimi Kapsamındaki Mali Teşvikler İhracatta Katma Değer Vergisi (KDV) İstisnası ve İadesi 140

145 Dış Ticaretin Teşvikinde Mali Araçlar GİRİŞ Bugünün küresel dünyasında yer alan ülkeler hedefledikleri büyümeye ulaşabilmek için dış ticarete büyük önem vermekte ve çeşitli dış ticaret politikaları uygulamaktadırlar. Dış ticaret politikası, genel ekonomi politikasının önemli bir aracıdır ve devletin direkt olarak ülkenin dış ticaret akımlarını sınırlandırmak, özendirmek veya bu işlemlerin yapılış şekillerini düzenlemek için almış olduğu önlemlerin oluşturduğu sistematik bir bütündür. Dış ticaret politikasının amaçları; Dış ödemeler dengesizliklerinin giderilmesi, Dış rekabetten korunma, Ekonomik kalkınma, Ekonominin liberalleştirilmesi, İç ekonomik istikrarın sağlanması, Dış piyasalarda monopol gücünden yararlanma, Otarşi (ekonomik bakımdan kendi kendine yeterli olma), Piyasa aksaklıklarının giderilmesi, Hazineye gelir sağlama, Sosyal ve siyasal nedenlerdir. Dış ticaret politikası amaçlarına ulaşmak için kullanılan dış ticaret politikası araçları üç ana gruptan oluşmaktadır: 1. Gümrük Tarifeleri: En eski dış ticaret politikası aracıdır. Eskiden sadece devlete gelir sağlamak için kullanılan bu koruma aracı, günümüzde aynı zamanda yerli sanayiyi korumak için de kullanılmaktadır. 2. Tarife Dışı Araçlar: Gümrük tarifelerinin serbest ticareti bozucu etkisinden dolayı günümüzde daha az görülen ticaret engelleri geliştirilmiştir. Bunlar genellikle tarife dışı araçlar olarak isimlendirilmektedir. 3. İhracat Teşvikleri: Ülkedeki üretimin dış pazarlara satımını geçekleştirebilmek için firmaları özendirici dolaysız devlet yardımlarını kapsamaktadır. İhracat teşvikleri, ihracatta devlet yardımları veya ihracatta devlet destekleri olarak da adlandırılmaktadır. Gümrük tarifeleri, kotalar ve tarife dışı araçlar dış ticareti zorlaştırdığı ve haksız rekabete yol açtığı için eleştirilmektedir. Dışa açık büyüme modellerinin uygulandığı bugünkü küreselleşen dünyada özellikle gelişmekte olan ülkeler ihracata büyük önem vermekte ve kendi firmalarının uluslararası pazarlara girip bu pazarlarda tutunabilmeleri için ihracat odaklı dış ticaret politikaları uygulamaktadırlar. Uyguladıkları dış ticaret politikalarının başında da ihracatı teşvik politikaları yer almaktadır. 141

146 Ülkelerin uyguladıkları ihracatı teşvik politikaları; ülkelerin ekonomik yapıları, kabul ettikleri ikili veya uluslararası anlaşmalar ve rekabet güçleri gibi etkenlere bağlı olarak farklılıklar gösterebilmektedir. Türkiye de özellikle 1980 yılından itibaren uygulanmaya başlanan İhracata Yönelik Sanayileşme Stratejisi kapsamında ihracatı artırma yönünde çeşitli tedbirler alınmış ve politikalar uygulanmıştır. Türkiye nin uygulamış olduğu ihracatı teşvik politikaları ve mevzuatı incelendiğinde yer alan teşvik araçları üç başlık altında toplanmaktadır: 1. Mali Teşvikler 2. Finansal Teşvikler 3. Devlet Yardımları Bu teşvik araçlarından finansal teşvikler ve devlet yardımları kitabın diğer ünitelerinde ayrıntılı bir şekilde incelendiğinden, bu ünitenin ana konusunu mali teşvikler oluşturmaktadır. İhracata yönelik devlet yardımlarının nelerdir? Açıklayınız. DIŞ TİCARETİN TEŞVİKİNDE MALİ ARAÇLAR Teşvik Uygulama Genel Müdürlüğü (TUGM) tarafından benimsenen ve sıklıkla kullanılan teşvik tanımı; belirli ekonomik faaliyetlerin diğerlerine oranla daha fazla ve hızlı gelişmesini sağlamak amacıyla, kamu tarafından çeşitli yöntemlerle verilen maddi ve/veya gayri maddi destek, yardım ve özendirmelerdir. Teşvikler genel olarak iki grupta toplanmaktadır. Bunlardan birincisi, kamu tarafından doğrudan sağlanan desteklerdir. İkincisi ise, işletmelerin bazı yükümlülüklerinin azaltılması veya kamu tarafından desteklenmesidir. Uygulanan teşvik politikaları, ihracatçı firmaların ihracat olanaklarını geliştirici devlet yardımları şeklinde olabileceği gibi, ihracatçılara doğrudan kaynak aktarımı şeklinde prim ödemeleri ve vergi teşvikleri şeklinde de olabilmektedir. Teşvikler, gelişmekte olan ülkelerde gerek iç piyasanın büyütülmesi hedefleri gerekse dış piyasalara rekabet yeteneğine sahip olarak çıkabilme yönünden yatırım oranının artırılmasında ve ihracatın yüksek seviyelere ulaşabilmesinde önemli bir yere sahiptir. Teşvikler, özellikle gelişmekte olan ülkelerde ekonomik kalkınmanın sağlanmasında önemli rol oynamaktadır. Tasarruf yetersizliği, dengesiz gelir ve kaynak dağılımı ile ekonomik kalkınmayı sağlayacak beşeri ve fiziki sermaye yetersizliği gelişmekte olan ekonomilerin başlıca özellikleridir. Ayrıca, yatırım ve kaynak kıtlığı, kurumsallaşma yetersizliği, bölgeler arası dengesizlik ve işsizlik sorunu, doğal kaynaklardan yeterince yararlanılamaması, girişimcilerin eğitim ve denetim yetersizliği, sık sık ekonomik krizler ile karşılaşılması gibi nedenlerle çeşitli şekillerde kamudan özel girişimlere kaynak aktarılmaktadır. Dış Ticaretin Teşvikinde Mali Araçlar Dış ticaretin teşvikinde mali teşviklerin amacı, ihraç potansiyeli taşıyan malların üretiminden satışına kadar geçen süreç içerisinde bünyesine giren vergi vb. yükleri ortadan kaldırmaktır. Vergi teşviklerinin uygulanış biçimi, ihracatçı firmanın elde ettiği gelirlerinin kısmen veya tamamen vergi dışına çıkartılması şeklinde olabileceği gibi, ihraç ürünleri üzerinden alınan Katma Değer Vergisi (KDV) benzeri dolaylı vergilerin alınmaması şeklinde de olabilmektedir. Bu teşviklerden, ihracat gelirlerinden vergi alınmaması, firmanın bir dönem sonra yapacağı ihracat için bir çeşit sermaye desteği özelliği taşımaktadır. Ancak ihraç ürünleri üzerindeki dolaylı vergilerin alınmaması, ihraç ürünlerinin uluslararası pazarlara daha düşük fiyattan sunulmasını sağlayarak ihracatçı firmaya bir rekabet gücü kazandırmaktadır. Böylece bir ülkenin yaşadığı ihracat yetersizliğinin başlıca nedenlerinden olan rekabet gücü yetersizlikleri ortadan kaldırılmış olmaktadır. Dış ticaretin teşvikinde mali (vergisel) teşvikler ekonomiye büyük katkılar sağlamakla birlikte, etkileri bakımından eleştiri konusu olmaktadır. Bir kere ekonominin her kesimini aynı oranda desteklemek mümkün olmadığı için teşvikler, haksız rekabete yol açmaktadır. Öte yandan ithalatı ikame eden 142

147 politikalara benzer bir biçimde, korunan ve desteklenen sanayilerin kendilerini geliştirmek ve yenilemek konusunda zorlayıcı bir güç hissetmedikleri, bu yüzden teşvik edilen sektörlerin yeterli dinamizme kavuşmadığı savunulmaktadır. Ayrıca, teşvikler belli kesimlere kaynak transferi sağladığı için de vergide adalet ilkesini zedelediği için sürekli eleştirilmektedir. Genel olarak dış ticarette uygulanan mali teşvikler şu şekilde sıralanabilir: İhracatın finansmanında ortaya çıkan banka ve sigorta işlemleri vergisinin ve harçlarının alınmaması İhracat işlemlerinde damga vergisi, gümrük vergisi ve harç istisnası İhracat bedelinin ödenmesinde ortaya çıkan vergilerin ve harçların istisna edilmesi İhracat nedeniyle yüklenilen KDV nin istisnası, ertelenmesi ve iadesi Turizm faaliyetinden elde edilen kazançların kısmen kurumlar vergisinden istisna edilmesi Yurt dışı inşaat, onarım ve montaj işleri ile teknik hizmetlerden sağlanan kazançların kurumlar vergisinden istisna edilmesi İhracatla ilgili ithalatta KDV ertelemesi, gümrük vergisi ve toplu konut fonu istisnası Türkiye de ihracatta parasal olmayan mali teşvikler; İhracat, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası, İhracatta Katma Değer Vergisi (KDV) İstisnası ve İadesi, Dâhilde İşleme Rejimi ve Hariçte İşleme Rejimi ana başlıkları altında uygulanmaktadır. Bu uygulamalar, dünya piyasa fiyatlarından hammadde temin etmek suretiyle ihracatı arttırmak, ihraç ürünlerine uluslararası piyasalarda rekabet gücü kazandırmak, ihraç pazarlarını geliştirmek ve ihraç ürünlerini çeşitlendirmek amacıyla uygulanmaktadır. İHRACAT, TRANSİT TİCARET, İHRACAT SAYILAN SATIŞ VE TESLİMLER İLE DÖVİZ KAZANDIRICI HİZMET VE FAALİYETLERDE VERGİ, RESİM VE HARÇ İSTİSNASI Vergi, resim ve harç istisnası ile ihracat, transit ticaret, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerin finansmanında kullanılan krediler ve bunlarla ilgili işlemlerden doğan vergi, resim ve harçlar istisna edilmektedir. İhracat, Transit Ticaret, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası uygulamaları, bu konudaki 31/12/1999 tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 23/12/1999 tarihli ve 99/13812 sayılı İhracat, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası Hakkında Karar ile bu karara istinaden 5/12/2008 tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İhracat:2008/6 sayılı Tebliğ kapsamında ele alınmıştır. Söz konusu tebliğ; ihracatı artırmak, ihraç ürünlerine uluslararası piyasalarda rekabet gücü kazandırmak ve ihraç pazarlarını geliştirmek amacıyla hazırlanmıştır. İhracat:2008/6 sayılı tebliğe dayalı olarak vergi, resim ve harç istisnası kapsamında; İhracat, ihracat sayılan satış ve teslimler, döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetler ile transit ticaretin finansmanında kullanılmak kaydıyla bankalarca kullandırılan her türlü sevk öncesi ve sevk sonrası krediler (Türk Eximbank ın fon temini işlemleri, Türk Eximbank tarafından aracı bankalar vasıtasıyla kullandırılan krediler ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından Türk Eximbank a açılan kısa vadeli senet reeskont kredileri ile Türk Parası Kıymetini Koruma hakkındaki mevzuat uyarınca ihracat taahhüdüne bağlı olarak kullandırılan altın kredileri dâhil) ve firmaların sağladıkları prefinansmanlar ile bunların geri ödenmesi, İhracatla ilgili işlem yapan bankaların (T.C. Merkez Bankası dâhil), faktoring şirketlerinin, sigorta şirketlerinin, noterler ve diğer kuruluşların ihracat, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerle ilgili yapmış oldukları bütün hizmet ve muameleler (Türk Eximbank ın ihracat kredi sigortası/garantisi ile ilgili işlemleri dâhil) dolayısıyla kendi lehlerine her ne nam ile olursa olsun nakden veya hesaben aldıkları paralar ve kambiyo işlemleri, 143

148 Dâhilde işleme rejimi kapsamında yapılan ithalat ve/veya yurt içi alımlar ile ilgili işlemler ve bunların finansmanı amacıyla kullanılan krediler, İhracat karşılığı yapılacak her türlü ödemeler, ihracat, ihracat sayılan satış ve teslimler, döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetler ile transit ticaretle ilgili işlemler ve bu işlemler sebebiyle düzenlenen kâğıtlar, aşağıdaki vergilerden istisna edilmiştir. 13/7/1956 tarihli ve 6802 sayılı Gider Vergisi Kanunu ile ihdas edilen Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi, 1/7/1964 tarihli ve 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu ile ihdas edilen Damga Vergisi, 2/7/1964 tarihli ve 492 sayılı Harçlar Kanunu gereğince alınan harçlar ve diğer kanunlarda yer alan vergi, resim ve harçlar, 12/9/1960 tarihli ve 80 sayılı Kanuna göre alınan Hal Rüsumu. Dâhilde işleme rejimi kapsamında yapılan ithalat ve/veya yurt içi alımlar, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerin vergi, resim ve harç istisnasından yararlandırılabilmesi için Ekonomi Bakanlığı ndan belge alınması zorunludur. Bu çerçevede kullandırılan krediler ve uygulanan istisnalar belgeye kaydedilir. Bunun dışındaki hususlarda vergi, resim ve harç istisnası ilgili kurum ve kuruluşlarca resen uygulanır ve herhangi bir belge ile irtibatlandırılmaz. 5/12/2008 tarihli ve sayılı Resmî Gazete de yayımlanan İhracat 2008/6 sayılı İhracat, Transit Ticaret, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası Hakkında Tebliğ de yer alan Belge süresi ve ek sürelere ilişkin olarak 30/01/2010 tarihinde değişiklik yapılmış ve saylı Resmi Gazete de yayınlanmıştır. İhracat: 2010/1 sayılı tebliğe göre; Vergi, resim ve harç istisnası belgelerinin süreleri azami 24 (yirmidört) aydır. Ancak, yurt dışı ve yurt içi müteahhitlik hizmetleri, savunma sanayi projeleri ile yurt dışında mağaza açılması ve işletilmesine ilişkin belgelerin süresi proje süresi kadardır. Türk Eximbank tarafından proje bazında kullandırılan orta ve uzun vadeli kredilere ilişkin belgelerde ise belge süresi vade süresine paralel olarak tespit edilebilir. Ayrıca, yap-işlet modeli çerçevesinde düzenlenen belgelerin süresi yatırım projesi süresi kadardır. Belgesiz ihracat kredilerinin, vergi, resim ve harç istisnasından yararlanma süresi 24 (yirmidört) aydır. Ayrıca, ilgili firma tarafından taahhüt edilen ihracatın %50 sinin gerçekleştirildiğinin tevsiki kaydıyla, krediye ilişkin taahhüt süresi ilgili banka tarafından 6 (altı) ay uzatılır. Gemi inşa ve ihracının finansmanı amacıyla kullanılan kredilerde (hazır gemi hariç) ise gemi inşa faaliyetinin %50 sinin tamamlandığının Deniz Ticaret Odası ndan alınan ekspertiz raporuyla tevsiki kaydıyla, krediye ilişkin taahhüt süresi ilgili banka tarafından 6 (altı) ay uzatılır. 29/12/2009 tarihi itibariyle süreleri dolmamış olan Vergi, Resim ve Harç İstisnası Belgeleri için Ekonomi Bakanlığı na müracaat edilmesi halinde belge süresi 24 (yirmidört) aya kadar revize edilebilir. 29/12/2009 tarihi itibariyle süreleri dolmamış belgesiz ihracat kredilerinin vergi, resim ve harç istisnasından yararlanma süresi de ilgili kuruluşlar tarafından resen 24 (yirmidört) ay olarak revize edilebilir (GEÇİCİ MADDE:1 ve 2 - İhracat: 2010/1 Sayılı Tebliğ). Firmaların, Vergi, Resim ve Harç İstisnası Belgesi almak için gerekli olan bilgi ve belgelerle birlikte Ekonomi Bakanlığı na müracaat etmeleri gerekir. Firmalar tarafından ibraz edilen bilgi ve belgeler, aksi sabit oluncaya kadar doğru olarak kabul edilir. Ekonomi Bakanlığı bilgi ve belgeleri inceleyip uygun olması durumunda Vergi, Resim ve Harç İstisnası Belgesi ni düzenler. Düzenlenen belgelerin bir nüshası ilgili Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası şubesine, bir nüshası ise firmaya gönderilir. Vergi, Resim ve Harç İstisnası Belgeleri ithal hakkı içermediğinden, ithalata mesnet (dayanak) teşkil etmez. 144

149 Vergi, Resim ve Harç İstisnası Belgesi ile ilgili daha ayrıntılı bilgi edinmek için; adresini ziyaret edebilirsiniz. Vergi, Resim ve Harç İstisnası Belgelerine ilişkin ihracat taahhütleri; belge süresi sonundan itibaren 3 (üç) ay içerisinde gerekli bilgi ve belgelerle müracaat edilmesi kaydıyla, Ekonomi Bakanlığı nın uygun görüşüne istinaden T.C. Merkez Bankası tarafından belirlenen usuller çerçevesinde, Merkez Bankası nın ilgili şubesi tarafından kapatılır. Kapatma işlemi Ekonomi Bakanlığı na, firmaya ve ilgili vergi dairesine bildirilir. İhracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetler kapsamında düzenlenen belgelerin ihracat taahhütlerinin kapatılmasında Katma Değer Vergisi hariç satış fiyatı esas alınır. Belgeli ihracat taahhütleri kapatılırken, döviz karşılığı yapılan ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerde satış ve/veya teslimat belgesi ile döviz alım belgesinin, Türk Lirası karşılığı yapılan ihracat sayılan satış ve teslimlerde ise satış ve/veya teslimat belgesinin ibrazı aranır. Ayrıca, Türk Lirası karşılığı yapılan ihracat sayılan satış ve teslimlere ilişkin düzenlenen vergi, resim ve harç istisnası belgelerinde satış ve/veya teslimat belgesinin düzenlendiği tarihteki T.C. Merkez Bankası döviz satış kuru esas alınır. Belgesiz İşlemler Aşağıdaki işlemler ve bu işlemler dolayısı ile düzenlenen kâğıtlar (gümrük idarelerine verilen beyannameler dâhil) belgesiz işlemler içerisinde yer alır ve bunların ihracata ilişkin olduğunun tevsiki halinde işlem yapan kuruluşlar tarafından resen vergi, resim ve harç istisnası uygulanır. İhracat karşılığı yapılacak ödemeler (Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu çerçevesinde yapılan ödemelere ilişkin taahhütnameler ve temliknameler, Sosyal Sigortalar Kurumu prim borçları ve genel bütçeli idarelere olan borçların mahsubu dâhil), İhracattan doğan alacağın ihracatçı tarafından temliki, İhracat bağlantıları için düzenlenecek anlaşmalar, Transit ticarete konu malın satın alınması ve satılması, Tedarik edildikleri şekliyle ihraç edilmek üzere mal alımı, (Değişiklik: R.G ) 4458 sayılı Gümrük Kanunu nun 131 inci maddesine istinaden ithalat vergilerinden tam muafiyet suretiyle geçici ithalat rejimine tabi ambalaj maddeleri ithali ile kati ihraç edilen mallara ait ambalaj malzemesinin geçici ihracı ve ithali, Dâhilde işleme izni kapsamında yapılan ithalat, Vergi, resim ve harç istisnası belgesi almak için proje formu ekinde verilecek taahhütnameler, Yurt dışı ve uluslararası yurt içi ihaleler, yap-işlet modeli çerçevesinde yapılacak yatırım projelerine ilişkin sözleşme safhasından önceki teminat mektupları ile ilgili işlemler (teminat mektupları dâhil) ve diğer işlemler ile bu konuda düzenlenen ihale kararları (Resen uygulanacak damga vergisi ve harç istisnası; ihale kararları, teminat mektupları ve bunlara ilişkin işlemler dışında kalan işlem ve kâğıtlara uygulanmaz.), Gerçekleştirilen mamul ürün ihracatı karşılığı olarak bu ürünlerin üretiminde kullanılan girdilerin Toprak Mahsulleri Ofisi nden veya T.C. Şeker Kurumu taratından tespit edilen şeker fabrikalarından alımı. Belgeli İşlemler Aşağıda belirtilen ihracat, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetler çerçevesinde vergi, resim ve harç istisnasından yararlanmak isteyen firmalar, Ekonomi Bakanlığı na müracaat ederek Dâhilde İşleme İzin Belgesi ve/veya Vergi, Resim ve Harç İstisnası Belgesi almak 145

150 zorundadırlar. Belge müracaat tarihi ile belge tarihi arasında yapılan işlemlere istisna uygulanmaz. Ancak, bu süre içerisinde gerçekleştirilen hizmet ve faaliyetler taahhüde sayılır. İhracat İşlemleri Dâhilde işleme izin belgesi kapsamında ve bu belgenin geçerlilik süresi içerisinde, ihracat amaçlı olmak kaydıyla; yapılan ithalat ile yurt içinde hammadde, yardımcı madde, yarı mamul, mamul ve ambalaj malzemesi alımları ve bunlarla ilgili verilecek her türlü teminat mektupları ve diğer işlemler ihracat işlemleri olarak nitelendirilir. İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetler İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetler aşağıda yer almaktadır. Devlet Planlama Teşkilatı (DPT, 8 Haziran 2011 tarihinde Kalkınma Bakanlığı na dönüştürülmüştür) Müsteşarlığı tarafından yayımlanan cari yıl yatırım programında yer alan kamu yatırımlarından uluslararası ihaleye çıkarılanların (Yerli ve yabancı firmaların ayrı ayrı veya birlikte iştirakine açık olmak üzere) ihalesini kazanan veya yabancı para ile finanse edilenlerin yapımını üstlenen firmaların, 1. Yerli firma olması halinde, uluslararası ihalelerde tamamı üzerinden, yabancı para ile finanse edilenlerde ise yabancı paraya isabet eden oranda yapacakları hizmet ve faaliyetler ile yerli imalatçı firmaların, mükerrer olmamak kaydıyla bahse konu işte kullanılmak üzere bu işin yapımını yüklenen firmaya üreterek yapacakları mal ve malzeme ile hizmet satış ve teslimler 2. Yabancı firma olması halinde, yabancı firmanın bu işte kullanacağı mal ve malzemeyi üreten yerli imalatçı firmaların (işi taahhüt eden firmalar dâhil) yapacakları satış ve teslimler 3. Yerli ve yabancı firmaların ortaklığı şeklinde olması halinde, yerli firmaya kendi faaliyeti oranında, yabancı firmaya ise (2) numaralı alt bent çerçevesinde yerli imalatçı firmaların üreterek yapacakları satış ve teslimler 4. (1), (2) ve (3) numaralı maddeler çerçevesinde proje sahibi kamu kurumları ile bu projeleri üstlenen firmalara yapılacak teknik müşavirlik, mühendislik vb. hizmet satışları Savunma sanayi alanında, 1. Savunma Sanayi Müsteşarlığı tarafından onaylanan savunma sanayi projelerini üstlenmiş yerli imalatçı firmaların üreterek yapacakları satış ve teslimler 2. Savunma Sanayi Müsteşarlığı tarafından savunma sanayi açısından önem arz ettiği belirtilen savunma araç ve gereçlerini üreten yerli imalatçı firmaların, ülkenin savunması ile ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına üreterek yapacakları satış ve teslimler 3. (1) ve (2) numaralı maddelerde belirtilen firmalara, yerli imalatçı firmaların üreterek yapacakları satış ve teslimler Yatırım Teşvik Belgesi kapsamında yer alan yatırım mallarını üreterek Yatırım Teşvik Belgesi sahibi yatırımcılara teslim eden yerli imalatçı firmaların yapacakları satış ve teslimler Yerli imalatçı firmaların, Ekonomi Bakanlığı tarafından yayımlanan Tebliğ eki yatırım malları listesinde belirtilen malları üreterek yapacakları satış ve teslimler Yerli imalatçı firmaların, Yatırımlarda Devlet Yardımları Mevzuatı çerçevesinde CKD (Completely Knocked Down-Taşınmak için tümüyle sökülüp kurulabilir) ithal edebilecek firmalara ithal edebilecekleri bu aksam ve parçaları üreterek yapacakları satış ve teslimler Kamu kurum ve kuruluşlarınca uluslararası ihaleye (sabit sermaye yatırımı nitelikli olanlar) çıkarılan yatırım malı, sınai mamuller ve yazılım hizmetleri ihalelerini kazanan yerli imalatçı firmaların üreterek yapacakları satış ve teslimler 146

151 Kamu kurum ve kuruluşlarınca yaptırılan uluslararası taşımalar ile bu kurum ve kuruluşlar tarafından uluslararası ihaleye çıkarılmış yurt içi taşımaları yüklenen yerli firmaların faaliyetleri Yurt dışına yönelik olarak gerçekleştirilecek müteahhitlik, müşavirlik, yazılım ve mühendislik hizmetleri gibi döviz kazandırıcı hizmet projeleri Uluslararası ikili veya çok taraflı anlaşma hükümlerine göre yurt içinde bulunan yabancı kuruluşların yurt dışından getirme imkanına sahip bulundukları sınai mamulleri teslim eden yerli imalatçı firmalar ile uluslararası kuruluşlar, yabancı ülke temsilcilikleri ve kuruluşlarına ait tesislerin yapımını ve onarımını üstlenen müteahhit firmaların faaliyet ve teslimleri Yabancı uyruklulara (diplomatik temsilcilikler ve mensupları dâhil), turistlere veya yurt dışında çalışan Türk vatandaşlarına Türkiye de bulundukları sürede, bedelleri yurt dışındaki sağlık ve sigorta kuruluşlarından tahsil edilmek kaydıyla döviz karşılığı verilecek sağlık hizmetleri Yerli firmalarca, Türk ihraç ürünlerinin pazarlanması amacıyla yurt dışında mağaza açılması veya işletilmesi Yap-İşlet Modeli çerçevesinde yapılacak yatırım projelerini üstlenen yerli firmaların yapacakları hizmet ve faaliyetler Kamu kurum ve kuruluşlarınca uluslararası ihaleye çıkarılan maden havzalarından rödövans karşılığında maden çıkarımı ve işletilmesi ile ilgili üretim faaliyetleri, Uluslararası taşımacılıktan döviz olarak kazanılan navlun bedellerinin yurda getirilmesi kaydıyla kara, deniz veya hava ulaştırma hizmet ve faaliyetleri, Turizm müesseseleri ile seyahat acentelerinin yurt içindeki ve yurt dışındaki turizm faaliyetleri sırasında yaptıkları döviz karşılığı hizmet satışları, Bedelleri döviz olarak alınmak kaydıyla yurt dışında yerleşik firmalar adına garanti kapsamında gerçekleştirilen bakım ve onarım hizmetiyle, yabancı bandıralı gemi, uçak veya tırların bakımı ve onarımı ile bunlara yapılan mal (yakıt ve madeni yağlar hariç) ve hizmet satışları, Yurt içinde yerleşik haber ajanslarınca, yurt dışındaki yayın organlarına görüntülü veya görüntüsüz haber satışları DÂHİLDE İŞLEME REJİMİ KAPSAMINDAKİ MALİ TEŞVİKLER Dâhilde işleme tedbirlerinin kapsamı ve uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar, bu konuda 17/1/2005 tarihli ve 2005/8391 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki "Dâhilde İşleme Rejimi Kararı"na istinaden 20/12/2006 tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İhracat:2006/12 sayılı Tebliğ kapsamında ele alınmıştır. Dâhilde İşleme Rejimi (DİR); ihracatçılara, ihraç mallarında kullanmak kaydıyla dünya piyasa fiyatlarından hammadde sağlamak amacıyla oluşturulmuş bir teşviktir. Dâhilde İşleme Rejimi, ihraç ürünlerinin üretiminde kullanılan, ithalatı vergiye tabi ürünlere yönelik esasları belirler. Dâhilde İşleme Rejimi; firmaların öngörülen süre içerisinde işlendikten sonra ihraç edilmek şartıyla, ihraç mallarının üretimi için ihtiyaç duydukları malları, ithalatta alınması gereken her türlü vergiden muaf olarak ve üstelik ticaret politikası önlemlerine de tabi olmaksızın getirmelerine olanak sağlayan bir sistemdir. Dahilde İşleme Rejimi nde, ihraç edilecek ürünün üretiminde kullanılacak ithal girdilerin ihracatçı Türk firmaları tarafından dünya fiyatlarından, dünya kalitesinde ve KDV, Gümrük Vergisi ve varsa antidamping vergilerinden muaf tutularak ithal edilmesine olanak sağlanması neticesinde, girdi maliyetleri düşürülerek uluslararası pazarlarda ihracatçı firmalara rekabet gücü kazandırılması amaçlanmaktadır sayılı Gümrük Kanunu na göre ise Dâhilde İşleme Rejimi; serbest dolaşımda olmayan eşyanın, işlem görmüş ürünlerin üretiminde kullanılmasından sonra Türkiye Gümrük Bölgesi nden yeniden ihraç edilmesi amacıyla, gümrük vergileri ve ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmaksızın ve vergileri teminata bağlanmak suretiyle, geçici olarak ithal edilebilmesidir. Bu rejim, firmaların ihtiyaç duyduğu 147

152 niteliklerde ve fiyatta malları daha uygun koşullarda temin etmesinin yolunu açmıştır. Dâhilde İşleme Rejimi nin temel amaçları şunlardır: Üretim ve ticaret hacmini artırmak Katma değer yaratmak İstihdamı artırmak İhraç ürünlerini çeşitlendirmek İhraç pazarlarını çeşitlendirmek Dâhilde İşleme Rejimi kapsamında gümrük muafiyetli ithalatın yanısıra vergi, resim ve harç istisnası da uygulanmaktadır. Bu istisnalar: Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi Harçlar Hal Rüsumu Diğer kanunlarda yer alan harçlar Kaynak Kullanımı Destekleme fonu kesintisidir. Dâhilde İşleme Rejimi ile İlgili Kuruluşlar Ekonomi Bakanlığı: Dâhilde İşleme İzin Belgesi Ekonomi Bakanlığı tarafından düzenlenmektedir. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı: Dâhilde İşleme İzni Gümrük ve Ticaret Bakanlığı tarafından verilmektedir. Eşyanın tamiri, boyama, yenileme, monte edilmesi, birleştirilmesi, ambalajlanması ve bedelsiz ithalat gibi basit olarak adlandırılacak dâhilde işleme rejimlerinde uygulanmaktadır. İhracatçı Birlikleri: İhracatçı Birlikleri, Dâhilde İşleme İzin Belgesi ile ilgili revize işlemleri ve ihracat taahhüdünün kapatılması konularında yetkilidir. Diğer Kurumlar: Maliye Bakanlığı ve Şeker Fabrikaları Dâhilde İşleme Rejimi, ithalat sırasında alınması gereken vergilerin teminata bağlanmasına dayanan Şartlı Muafiyet Sistemi ile ithalat sırasında ödenen vergilerin daha sonradan iade edilmesine dayanan Geri Ödeme Sistemi olmak üzere iki ana sistemden oluşmaktadır. Şartlı Muafiyet Sistemi Şartlı muafiyet sistemi; dahilde işleme izin belgesi/dahilde işleme izni kapsamında ihracı taahhüt edilen işlem görmüş ürünün elde edilmesinde kullanılan (belge/izin sahibi firma ve/veya yan sanayici firma tarafından) ve serbest dolaşımda bulunmayan hammadde, yardımcı madde (katalizör olarak kullanılanlar dahil), yarı mamul, mamul ile değişmemiş eşya, ambalaj ve işletme malzemesinin, Türkiye Gümrük Bölgesinde (serbest bölgeler hariç) yerleşik firmalarca, ticaret politikası önlemlerine tabi tutulmaksızın, vergisi teminata bağlanmak suretiyle bedelli ve/veya bedelsiz ithal edilmesi ve ihracat taahhüdünün gerçekleşmesini müteakip, alınan teminatın iade edilmesidir. Ancak, belge/izin kapsamında yapılacak işletme malzemesi ithalatında, katma değer vergisi ve özel tüketim vergisi tahsil edilir ve ticaret politikası önlemleri uygulanır. Eşdeğer Eşya Kullanımı İşlenmiş ürünlerin üretimi için ithal eşyanın yerine eşdeğer eşya olarak serbest dolaşımdaki eşya kullanılabilir. Şartlı muafiyet sistemi çerçevesinde dâhilde işleme izin belgesi kapsamında işlem görmüş ürünün elde edilmesi için ithal eşyasının yerine eşdeğer eşya olarak, asgari 8 (sekiz) li bazda gümrük 148

153 tarife istatistik pozisyonu, ticari kalite ve teknik özellikleri itibarıyla aynı kalite ve nitelikleri taşıyan serbest dolaşımdaki eşya kullanılabilir. Eşdeğer eşya kullanımı çerçevesinde, belge kapsamında önceden ihracat işleminden sonra ithalat yapılabileceği gibi, ithal eşyası ile serbest dolaşımdaki eşya birlikte de kullanılabilmektedir. Yurtiçi Alımlar Dâhilde işleme izin belgesi kapsamında ihracı taahhüt edilen işlem görmüş ürünün elde edilmesinde kullanılan hammadde, yardımcı madde, yarı mamul, mamul, değişmemiş eşya ve ambalaj malzemeleri ithal edilebileceği gibi, yurt içinden de temin edilebilir. Belge kapsamında ihraç edilmek üzere yurt içinden temin edilen eşya, İhracat:2006/12 sayılı Tebliğin uygulanması bakımından (3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu ve 4760 sayılı Özel Tüketim Vergisi Kanunu hükümleri saklı kalmak kaydıyla) ithal eşyası gibi değerlendirilir. Yurtiçi alımlarda, Dâhilde işleme izin belgesi kapsamında katma değer vergisinde tecil-terkin sistemine istinaden eşya alımı ve T.C. Şeker Kurumu tarafından tespit edilen şeker fabrikalarından alım yapılabilir. Teminat Uygulaması Şartlı muafiyet sistemi çerçevesinde dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında yapılacak ithalattan doğan vergi, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunda belirtilen esaslar çerçevesinde teminata tabidir. Ancak, şartlı muafiyet sistemi çerçevesindeki dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında yapılan ithalatta uygulanan teminat oranı, Ekonomi Bakanlığı tarafından (İhracat Genel Müdürlüğü) bu ithalattan doğan vergi tutarının 2 (iki) katına kadar artırılabilir. Şartlı muafiyet sistemi çerçevesinde dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında yapılacak ithalattan alınması gereken vergi üzerinden, yurt içi alımlarda ise Ekonomi Bakanlığı ve/veya ilgili kuruluşlar tarafından belirlenen tutar üzerinden teminat alınır. Alınacak teminat; Para Bankalar tarafından verilen teminat mektupları Hazine tahvil ve bonoları gibi teminat türlerinin birinden veya birkaçından oluşabilir. İndirimli Teminat Uygulaması İndirimli teminat uygulaması çerçevesinde; A sınıfı onaylanmış kişi statü belgesi sahibi firmaların dâhilde işleme izin belgesi/izni kapsamında yapacakları ithalatta, bu ithalattan doğan verginin %1 inin, B sınıfı onaylanmış kişi statü belgesi sahibi firmaların belge/izin kapsamında yapacakları ithalatta, bu ithalattan doğan verginin %5 inin, C sınıfı onaylanmış kişi statü belgesi sahibi firmaların belge/izin kapsamında yapacakları ithalatta, bu ithalattan doğan verginin %10 unun, Onaylanmış kişi statü belgesi sahibi olmayan dış ticaret sermaye şirketleri ile sektörel dış ticaret şirketlerinin belge/izin müracaat tarihinden önceki takvim yılı içerisinde gerçekleştirdikleri ihracat kadar dâhilde işleme izin belgesi/izni kapsamında yapacakları ithalatta, bu ithalattan doğan verginin %10 unun, İmalatçı-ihracatçıların, belge/izin müracaat tarihinden önceki dört yıl içerisinde düzenlenmiş, ihracat taahhüdü kapatılmış, dâhilde işleme izin belgeleri ve 27/1/2005 tarihinden sonra düzenlenen dâhilde işleme izinleri kapsamında sanayi ürünleri için toplam 1 (bir) Milyon ABD Dolarından, tarım ve işlenmiş tarım ürünleri için toplam 500 (beşyüz) Bin ABD Dolarından az olmamak kaydıyla gerçekleştirdikleri ihracat kadar belge/izin kapsamında yapacakları ithalatta, bu ithalattan doğan verginin %10 unun, 149

154 Son üç takvim yılı itibarıyla ihracatı her bir yıl için 5 (beş) Milyon ABD Dolarını geçen veya son beş takvim yılı itibariyle ihracatı her bir yıl için 1 (bir) Milyon ABD Dolarını geçen ihracatçıların, belge/izin müracaat tarihinden önce dört yıl içerisinde düzenlenmiş, ihracat taahhüdü kapatılmış, dâhilde işleme izin belgeleri ve 27/1/2005 tarihinden sonra düzenlenen dâhilde işleme izinleri kapsamında sanayi ürünleri için toplam 1 (bir) Milyon ABD Dolarından, tarım ve işlenmiş tarım ürünleri için toplam 500 (beşyüz) Bin ABD Dolarından az olmamak kaydıyla gerçekleştirdikleri ihracat kadar belge/izin kapsamında yapacakları ithalatta, bu ithalattan doğan verginin %10 unun, teminat olarak yatırılması kaydıyla, gümrük idaresince ithalatın gerçekleştirilmesine izin verilir. İndirimli teminat uygulaması çerçevesinde, T.C. Şeker Kurumu tarafından tespit edilen şeker fabrikalarından şeker alımlarında da belge sahibi firmalar indirimli teminat uygulamasından yararlandırılır. Ancak, BİLGE (Bilgisayarlı Gümrük Etkinlikleri) Sistemine dâhil olmayan gümrük idarelerinden yapılacak ithalatta indirimli teminat uygulanmaz. Geçici veya kati anti-damping vergisi veya sübvansiyon vergisine tabi eşyanın ithalatında anti-damping ve sübvansiyon vergisine indirimli teminat uygulanmaz, bu vergilerin dışında doğan vergiler ise indirimli teminat uygulamasından yararlandırılır. Türkiye Gümrük Bölgesi Dışında veya Serbest Bölgelerde Yapılacak İşleme Faaliyeti Şartlı muafiyet sistemi çerçevesinde, dâhilde işleme izin belgesi kapsamında işlem görmüş ürünün veya değişmemiş eşyanın tamamı ya da bir kısmı, hariçte işleme rejimi hükümleri çerçevesinde daha ileri düzeyde işlenmek üzere Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere geçici olarak ihraç edilebilir. Geri Ödeme Sistemi Geri ödeme sistemi; dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında serbest dolaşıma giren hammadde, yardımcı madde, yarı mamul, mamul ile değişmemiş eşya, ambalaj ve işletme malzemesinden elde edilen işlem görmüş ürünün ihracı halinde, ithalat esnasında alınan verginin (işletme malzemesine ilişkin katma değer vergisi ve özel tüketim vergisi hariç) geri ödenmesidir. Bu kapsamda ithal edilen eşya için gümrük idaresi tarafından ticaret politikası önlemleri uygulanır ve eşyanın ithali için öngörülen dış ticarette teknik düzenlemeler ve standardizasyon mevzuatı dâhil diğer işlemlerin tamamlanması şartı aranır. Ancak, dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında A.TR dolaşım belgesi eşliğinde Avrupa Topluluğu na üye ülkelere ihraç edilecek işlem görmüş ürünün elde edilmesinde kullanılacak hammadde, yardımcı madde, yarı mamul, mamul ile değişmemiş eşyanın gümrük vergisi ile varsa toplu konut fonunun tahsil edilmesi ve bu vergilerin haricindeki vergilerin teminata bağlanması suretiyle ithalatına izin verilebilir. Bu kapsamda yapılacak ithalat esnasında ilgili gümrük idareleri tarafından sadece şartlı muafiyet sistemi çerçevesinde yapılan ithalatta aranan bilgi ve belgeler aranır (Değişiklik:R.G.-24/12/ ). Ayrıca, dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında menşe ispat belgeleri eşliğinde Avrupa Topluluğuna üye ülkelere, Pan-Avrupa Menşe Kümülasyonuna taraf ülkelere, Pan-Avrupa- Akdeniz Menşe Kümülasyonuna taraf ülkelere veya Serbest Ticaret Anlaşması imzalanmış bir ülkeye ihraç edilecek işlem görmüş ürünün elde edilmesinde kullanılacak hammadde, yardımcı madde, yarı mamul, mamul ile değişmemiş eşyanın gümrük vergisi ile varsa toplu konut fonunun tahsil edilmesi ve bu vergilerin haricindeki vergilerin teminata bağlanması suretiyle ithalatına izin verilebilir. Bu kapsamda yapılacak ithalat esnasında ilgili gümrük idareleri tarafından sadece şartlı muafiyet sistemi çerçevesinde yapılan ithalatta aranan bilgi ve belgeler aranır (Değişiklik:R.G.-24/12/ ). Geri ödeme sisteminden yararlanmak için, dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni alınması ve eşyanın geri ödeme sistemi kapsamında olduğunun gümrük idaresi tarafından ithalat esnasında belgeye/izne ilişkin gümrük beyannamesine kaydedilmesi zorunludur. Ayrıca, dâhilde işleme izin belgesi ile ilgili satır kodunun gümrük beyannamesi üzerine kaydedilmesi gerekir. 150

155 Geri Ödeme Sistemi Uygulanmayacak Durumlar Avrupa Topluluğu na üye ülkeler menşeli tarım ürünleri ithalatı hariç olmak üzere; İthalatı miktar kısıtlamalarına tabi olan, Tercihli tarife ya da özel bir şartlı muafiyet düzenlemesinden kotalar dâhilinde yararlanabilen, Tarım politikası veya işlenmiş tarım ürünleri ile ilgili özel düzenlemeler çerçevesinde ithalat vergilerine tabi olan, İthal eşyasının serbest dolaşıma giriş beyanının kabülü sırasında işlem görmüş ürünlerden parasal ihracat iadesine tabi olan eşyalar geri ödeme sisteminden yararlanamazlar. Dâhilde İşleme İzni Verilecek Haller Dâhilde işleme izni kapsamında, aşağıda belirtilen işlemlere konu eşyanın ithaline izin verilir: Elyaf, iplik, ham ve mamul mensucat (astar dâhil) gibi temel tekstil hammaddeleri ile tekstil ve deri kimyasal maddeleri dışında kalan yardımcı maddelerin (tela, etiket, düğme, fermuar, çıtçıt, rivet, askı, kuşgözü, şerit, kordela, lastik vb.) ithalatını müteakip, ihraç ürünlerinin elde edilmesinde kullanılması (Değişiklik: R.G.-17/05/ ), Kıymetli maden ve taşların, 32 sayılı Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında Karar hükümleri çerçevesinde ithalatını müteakip, işlendikten sonra ihraç edilmek üzere işçiliğe tabi tutulması, Eşyanın korunması, görünüş ya da satış kalitesinin iyileştirilmesi, yeniden dağıtım veya yeniden satış için hazırlanmasına yönelik işlemler, Eşyanın montajı, kurulması, diğer eşyayla birleştirilmesi, bir araya getirilmesi veya ihraç edilecek eşyanın tamamlanması dâhil olmak üzere işçiliğe tabi tutulması, Eşyanın yenilenmesi ve düzenli hale getirilmesi dâhil olmak üzere tamir edilmesi veya boyanması, Eşyanın elden geçirme ve ayarlar da dâhil olmak üzere onarımı, Eşyanın baskı işlemine tabi tutulması, asorti edilmesi, etiketlenmesi, ambalajlanması, temizlenmesi, elenmesi, fiziksel boyutunun değiştirilmesi, kavrulması veya kabuğundan ayrılması (Değişiklik: R.G.-1/7/ ), Fide ithalatını müteakip, ihraç edilmek üzere kesme çiçek yetiştirilmesi, Filmaşin ithalatını müteakip, ihraç edilmek üzere çivi ve tel üretimi, Rulo sacın ithalatını müteakip, ihraç edilmek üzere kesilmiş sac elde edilmesinde kullanılması, Bedelsiz olarak ithal edilen eşyanın işleme faaliyetine tabi tutulması (Tarım ürünlerindeki bedelsiz ithalat, Savunma Sanayi Projeleri kapsamında bedelsiz ithalat ile gümrük tarife istatistik pozisyonunda yer alan Aktif matris sıvı kristal tertibatlı olanlar (LCD) isimli maddenin bedelsiz ithalatı hariç olmak üzere) (Değişiklik: R.G.- 17/05/ ) Gümrük ve Ticaret Bakanlığı nın (Gümrükler Genel Müdürlüğü) görüşü alınmak suretiyle, Ekonomi Bakanlığı tarafından (İhracat Genel Müdürlüğü) dâhilde işleme izninin uygulanacağı hallerin kapsamı genişletilebilir. Dâhilde İşleme İzin Belgesi ve İzni Türkiye Gümrük Bölgesi nde (serbest bölgeler hariç) yerleşik firmaların; Dâhilde işleme izin belgesi almak için elektronik ortamda Ekonomi Bakanlığı na (İhracat Genel Müdürlüğü) Dâhilde işleme izni almak için gerekli bilgi ve belgelerle gümrük idaresine müracaat etmeleri gerekir. 151

156 Dâhilde İşleme İzin Belgesi ne ilişkin müracaat talepleri aşağıdaki kriterler çerçevesinde değerlendirilerek sonuçlandırılır: İthal eşyasının işlem görmüş ürünün elde edilmesinde kullanıldığının tespitinin mümkün olması, Dâhilde işlemeye konu olan malın, Türkiye Gümrük Bölgesi ndeki (serbest bölgeler hariç) üreticilerin temel ekonomik çıkarları ile Türk malı imajını olumsuz etkilememesi, İşleme faaliyetinin, katma değer yaratan ve kapasite kullanımını artıran bir faaliyet olması yanında, işlem görmüş ürünün rekabet gücünü ve ihraç potansiyelini artıran koşullar yaratıyor olması, Firmaların dâhilde işleme izin belgeleri/dâhilde işleme izinleri kapsamındaki performansları, İşleme faaliyetinin mutlaka ülke içinde gerçekleşmiş olması Yapılacak değerlendirme sonucunda; İthal eşyasının ve işlem görmüş ürünün (asıl ve ikincil işlem görmüş ürünler) asgari 8 (sekiz) li bazda gümrük tarife istatistik pozisyonu (her bir ithal eşyası ve işlem görmüş ürün için ayrı ayrı belirtilmek suretiyle), adı, verimlilik oranına göre belirlenen miktarı ve değeri ile belge kapsamındaki işlemler için satır kodu, Belge/izin süresi, Döviz kullanım oranı, Varsa yan sanayici, belirlenerek, proje bazında dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni verilir veya talep reddedilir. Süs hayvanları, canlı balık (orkinos balığı ve larva hariç), küçük ve büyükbaş hayvanlar ile çevre kirliliğine neden olan eşyalar dâhilde işleme rejimi kapsamında değerlendirilmez. Dâhilde işleme izni; yukarıda belirtilen dâhilde işleme izni verilecek işlemler için, Ekonomi Bakanlığı ndan (İhracat Genel Müdürlüğü) görüş alınmak suretiyle Gümrük ve Ticaret Bakanlığı tarafından (Gümrükler Genel Müdürlüğü) belirlenen uygulama esasları çerçevesinde gümrük idaresince verilir. Bu esaslar çerçevesinde farklı bir düzenleme olmaması halinde, ithalata ilişkin gümrük beyannamesi üzerine izin süresinin kaydedilmesi suretiyle dâhilde işleme izni verilir. Eşyanın fiyat, bulunabilirlik ve kalite yönünden yurt içinden temin edilmesinin mümkün olup olmaması dikkate alınarak, dâhilde işleme izin belgesi kapsamındaki eşyanın kısmen veya tamamen ithalatına (yurt içi alımlar hariç) süresiz veya dönemsel olarak kısıtlama getirilebilir. Dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni sahibi imalatçı-ihracatçılar, belge/izin ihraç taahhüdündeki işlem görmüş ürünün üretiminin bir kısmını veya bir aşamasını yan sanayiciye yaptırabilirler. Dış ticaret sermaye şirketleri, sektörel dış ticaret şirketleri ve sermayesinin en az %51 i imalatçının hissedarlarına ait olan ihracatçılar hariç olmak üzere, tarım ve işlenmiş tarım ürünleri ihracatı için ihracatçılar adına belge/izin düzenlenmez. Döviz kullanım oranı aranmayacağı haller; Dâhilde işleme izninde, Dâhilde işleme izin belgesi kapsamındaki bedelsiz ithalatta, Dâhilde işleme izin belgesi süresi sona erdikten veya ihracat taahhüdü kapatıldıktan sonra geri gelen işlem görmüş ürün için yeni bir dâhilde işleme izin belgesi düzenlenmesi halinde yeni belgede, Dâhilde işleme izin belgesi kapsamındaki yurt içi alımlarda döviz kullanım oranı aranmaz (Değişiklik: R.G.-15/10/ ). 152

157 Dâhilde işleme izin belgesi kapsamında döviz kullanım oranı otomotiv sektöründe düzenlenen belgeler için azami %65, deri ve deri mamulleri ile çimento, cam, toprak ve seramik ürünleri sektöründe düzenlenen belgeler için azami %60, tekstil ürünleri sektöründe düzenlenen belgeler için azami %65, konfeksiyon ve orman ürünleri sektöründe düzenlenen belgeler için azami %70, bunun dışında kalan sektörler için azami %80 dir. Ancak, ikincil işlem görmüş tarım ürünleri taahhüdü içeren belgelerde bu oran azami %100 olarak tespit edilebilir (Değişiklik: R.G.-17/05/ ). Belge/izin kapsamında ihracat taahhüdünün azami %1 i oranında değişmemiş eşya ithalatına izin verilebilir. Belge/izin kapsamında ithaline izin verilecek işletme malzemesi değeri, ihracat taahhüdünün %2 sini geçemez. Ancak, doğal taşlar ile kıymetli maden ve taş ihraç taahhüdü içeren belgede/izinde, bu oran %10 a kadar tespit edilebilir. Dâhilde İşleme İzin Belgelerinin ve İzinlerinin Süresi Dâhilde işleme izin belgesinin/dâhilde işleme izninin süresi sektörüne göre azami 12 (oniki) aya kadar tespit edilebilir. Ancak, gemi inşaa, komple tesis v.b. ile üretim süreci 12 (oniki) ayı aşan ürünler ve savunma sanayi alanına giren ürünlerin ihracına ilişkin düzenlenen belgenin/iznin süresi, proje süresi kadar tespit edilebilir. Sürenin başlangıcı, dâhilde işleme izin belgesinin/dâhilde işleme izninin tarihidir. Süre sonu ise, belge/izin süresi (ek süre, haklı ve mücbir sebep ile fevkalade hallere ilişkin süreler dâhil) bitiminin rastladığı ayın son günüdür. Dâhilde işleme izin belgesi kapsamında ilk ithalatın yapıldığı tarih esas alınmak suretiyle belge süresi azami 3 (üç) ay uzatılır. İhracat Taahhüdünün Kapatılması Firmaların, dâhilde işleme izin belgesi ihracat taahhüdünü kapatmak için en geç belge süresi sonundan itibaren 3 (üç) ay içerisinde, elektronik ortamda ve aynı zamanda Dâhilde İşleme İzin Belgelerinin kapatılması için gerekli bilgi ve belgeler ile birlikte belge sahibi firmanın üyesi bulunduğu İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliği ne müracaat etmeleri zorunludur. Ancak, belge sahibi firma birden fazla ihracatçı birlikleri genel sekreterliğine üye ise, her bir ihracatçı birlikleri genel sekreterliğinin taahhüt kapatma işlemi açısından yetkili olduğu belirtilen sektörler dikkate alınarak belge sahibi firmanın elektronik ortamda tercih ettiği ihracatçı birlikleri genel sekreterliğine müracat etmesi zorunludur. Ayrıca firmaların, Dâhilde İşleme İzni ihracat taahhüdünü kapatmak için en geç izin süresi sonundan itibaren 1 (bir) ay içerisinde, dâhilde işleme izninin kapatılması için gerekli bilgi ve belgelerle birlikte ilgili gümrük idaresine müracaat etmeleri zorunludur. İhracat taahhüdünün kapatılmasını müteakip; Yurt içi alım yapılan dâhilde işleme izin belgesi kapsamında alınan teminatlar, T.C. Şeker Kurumu tarafından tespit edilen şeker fabrikalarınca, İthalat yapılan şartlı muafiyet sistemi çerçevesindeki dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında alınan teminatlar, ilgili gümrük idaresince, Geri ödeme sistemi çerçevesindeki dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında alınan vergi, ilgili gümrük idaresince, Geri ödeme sistemi çerçevesindeki dâhilde işleme izin belgesi/dâhilde işleme izni kapsamında alınan teminat, ilgili gümrük idaresince, ilgili firmaya iade edilir. uygulanmaktadır? Serbest bölgelerde üretilen malların ihracatında mali teşvikler nasıl 153

158 HARİÇTE İŞLEME REJİMİ KAPSAMINDAKİ MALİ TEŞVİKLER Hariçte işleme rejiminin kapsamı ve uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar, bu konuda 15/3/2007 tarihli ve 2007/11864 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı eki "Hariçte İşleme Rejimi Kararı"na istinaden 11/05/2007 tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İhracat:2007/5 sayılı Tebliğ kapsamında ele alınmıştır. Hariçte İşleme Rejimi; serbest dolaşımda bulunan eşyanın daha ileri safhada işlenmek, tamir edilmek veya yenilenmek üzere geçici olarak Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere ihraç edilmesi ve bu faaliyetler sonucunda elde edilen ürünlerin, gümrük vergilerinden tam veya kısmi muafiyet uygulanmak suretiyle ve ikili veya çok taraflı ticaret anlaşmaları çerçevesinde bazı işlem görmüş ürünler için konulmuş veya konulacak olan gümrük vergisi muafiyeti içeren hükümler saklı kalmak kaydıyla, yeniden serbest dolaşıma girmesi ve standart değişim sistemi kapsamında ithali ile ilgili faaliyetleri kapsar. Hariçte İşleme Rejimi kapsamında daha ileri safhada işlenmek, tamir edilmek veya yenilenmek üzere geçici olarak Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere ihraç edilen ve bu faaliyetler sonucunda elde edilen ürünler yeniden serbest dolaşıma girmesi ve ithal edilmesi sırasında gümrük vergilerinden tam veya kısmi olarak muaf tutulurlar. Kısmi Muafiyet: Hariçte işleme rejimi çerçevesinde serbest dolaşıma sunulan işlem görmüş ürünlerin ithali esnasında alınması gereken vergiler hesaplanırken, geçici ihracat eşyasının en son işleme faaliyetine tabi tutulduğu Türkiye Gümrük Bölgesi dışından veya serbest bölgeden aynı tarihte ithal edilmesi halinde uygulanacak gümrük vergilerine tekabül eden kısmın muaf tutulmasını ifade eder. Tam Muafiyet: Tamir edilmek veya yenilenmek üzere geçici ihraç edilen eşyanın tamiratının garanti nedeniyle sözleşmeye bağlı olarak veya kanuni bir yükümlülüğe dayanarak ya da bir imalat hatası nedeniyle bedelsiz yapıldığının kanıtlanması halinde, geçici ihraç edilen eşyanın ithalinde alınması gereken her türlü verginin muafiyetini ifade eder. Hariçte İşleme Rejimi nin amacı; serbest dolaşımdaki eşyanın işlenmek, tamir edilmek veya yenilenmek üzere geçici olarak ihraç edilmesi ve işlem görmüş ürünün tam veya kısmi muafiyetten yararlanarak serbest dolaşıma girmesinin sağlanması ile ithal edilen işlem görmüş ürünlerin aynısını veya benzerini üreten Türkiye'deki üreticilerin temel ekonomik çıkarlarının olumsuz etkilenmemesi kaydıyla ihraç eşyasının satışının teşvik edilmesidir. Hariçte İşleme Rejimi Uygulanmayacak Haller Hariçte işleme rejimi; İhracı, ödenmiş ithalat vergilerinin geri verilmesine veya teminata bağlanmış ithalat vergilerinin kaldırılmasına yol açan, İhracından önce, nihai kullanımları nedeniyle tam muafiyet suretiyle serbest dolaşıma giren ve bu muafiyetin tanınması için gerekli koşulları taşımaya devam eden, İhracı, ihracat vergi iadesini gerektiren veya ihracı nedeniyle tarım politikası çerçevesinde vergi iadesi dışında bir mali avantaj sağlanan, serbest dolaşımdaki eşyaya uygulanmaz. Hariçte İşleme İzninin Alınması Hariçte işleme faaliyetinden yararlanmak isteyen firmaların; Hammadde, yardımcı madde, yarı mamul, mamul ve ambalaj malzemelerinin daha ileri bir düzeyde işlem görmek üzere Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere gönderilmek istenmesi halinde, gerekli bilgi ve belgeler ile birlikte hariçte işleme izin belgesi almak üzere Ekonomi Bakanlığı na, 154

159 Maden cevheri ve konsantrelerinin izabe edilmesi ve işlenmesi, maden ve metallerden mamul eşyanın izabe ve ayrıştırmaya tabi tutulması ve/veya bu işlem sonucunda yenilenmesi ve kıymetli maden ve taşların işlenmesi amaçlarıyla Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere gönderilmek istenmesi halinde, gerekli bilgi ve belgeler ile birlikte hariçte işleme izni almak üzere maden ihracatçı birliklerinin bağlı olduğu ihracatçı birlikleri genel sekreterliklerine, Tamirat, ithal edilecek eşyada ambalaj malzemesi olarak kullanılmak, bir imalat hatası veya garanti hükümleri kapsamında Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere gönderilen eşya (stüdyo banyo ve post-prodüksiyon işlemleri için geçici olarak ihraç edilecek sinematelevizyon filmleri ve ses bantları dâhil) ve/veya bu eşyanın ihracından önce ikame eşyanın ithalatı için Gümrük ve Ticaret Bakanlığı na (Bu hususa ilişkin usul ve esaslar Gümrük ve Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenir) müracaat etmeleri gerekir. Türkiye Gümrük Bölgesi nde (serbest bölgeler hariç) yerleşik kişilerce yapılacak müracaatlar; Geçici ihracat eşyasının işlem görmüş ürünlerin üretiminde kullanıldığının tespitinin mümkün olması Türkiye Gümrük Bölgesi ndeki (serbest bölgeler hariç) üreticilerin temel ekonomik çıkarlarının olumsuz etkilenmemesi kriterleri çerçevesinde değerlendirilir. Bu kriterlere göre Ekonomi Bakanlığı veya maden ihracatçı birliklerinin bağlı olduğu ihracatçı birlikleri genel sekreterlikleri tarafından yapılan değerlendirme sonucunda; geçici ihracat eşyası ile ithal eşyasının (ikincil işlem görmüş ürünler dâhil) 8-12 (sekiz-oniki) li bazda gümrük tarife istatistik pozisyonu, adı, verimlilik oranına göre belirlenen miktarı, değeri ve süresi belirlenerek hariçte işleme izin belgesi/hariçte işleme izni verilir veya talep reddedilir. Hariçte İşleme İzin Belgelerinin ve İzinlerinin Süresi Hariçte işleme izin belgesinin/hariçte işleme izninin süresi azami 12 (oniki) aydır. Ayrıca, ilgili firmanın gerekçeli talebi üzerine hariçte işleme izin belgesine, belge orijinal süresinin 1/2 si oranında, hariçte işleme iznine ise 12 (oniki) aya kadar ek süre verilebilir. Belge/izin süresi içerisinde mücbir sebep ve fevkalade hallerin meydana gelmesi halinde, hariçte işleme izin belgesine/hariçte işleme iznine ilave süre verilebilir. Mücbir sebep ve fevkalade hallere istinaden, hariçte işleme izin belgesine/hariçte işleme iznine ilave olarak verilecek süre, mücbir sebep ve fevkalade hal süresi dikkate alınarak belirlenir. Hariçte işleme izin belgesinde/izninde öngörülen ihracat ve ithalat işlemlerinin, belge/izin süresi ve ek süreler içerisinde gerçekleştirilmesi gerekir. Hariçte İşleme Rejimi nde Vergilendirme Geçici olarak ihraç edilen eşya ile işleme faaliyeti sonucunda işlem görmüş ürüne dönüştürülen eşyanın ithalatı sırasında doğan gümrük vergileri 4458 sayılı Gümrük Kanunu nun ilgili hükümleri uyarınca tahsil edilir. Ancak, hariçte işleme rejimi kapsamında izabe suretiyle yabancı maddelerden temizlenmek veya elektrolize edilmek gibi amaçlarla geçici olarak ihraç edilen maden cevherlerinden elde edilen, milletlerarası teamüllere göre mamul sayılmayan ve imalatta ilk madde olarak külçe ve kütük halindeki saf gümüş, kurşun, demir, bakır vb. madenlerden Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından bu gibi işlemlerin yurt içinde yapılmasının mümkün olmadığının kabulü kaydıyla, gümrük vergisi oranının % 0 olarak uygulanacağı hususu izin üzerinde belirtilmiş ise, bu husus çerçevesinde işlemler gerçekleştirilir. Ayrıca, serbest bölgeye geçici olarak ihraç edilen eşyanın işleme faaliyeti sonucunda elde edilen işlem görmüş ürünün bünyesinde, herhangi bir üçüncü ülke menşeli girdi kullanılmaması ve işleme faaliyetinin tamamen işçilik olması durumunda, işçilik faturasında belirtilen kıymet üzerinden sadece Katma Değer Vergisi tahsil edilir. Serbest dolaşımdaki eşyanın geçici ihracı halinde, bu ihracat esnasında alınması gereken vergi tutarı kadar teminat alınır ve söz konusu eşyaya Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere çıkışı için öngörülen işlemler uygulanır. Geçici ihraç edilen eşyanın usulüne uygun olarak geri gelmemesi 155

160 durumunda, söz konusu teminat irat kaydedilir. Ancak, Ekonomi Bakanlığı tarafından Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu primi kesintisine tabi eşyanın serbest bölgelere geçici ihracatında teminat aranmaksızın ihracata izin verilir. Serbest bölgelere geçici ihracı gerçekleştirilen eşyaya tekabül eden ithalatın gerçekleşmediğinin tespiti halinde ise, bu ihracata ilişkin alınmayan vergi, ihraç tarihi itibariyle 4458 sayılı Gümrük Kanunu ile 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre tahsil edilir (Değişilik: R.G.- 24/09/ ). Hariçte İşleme Rejimi nde İthalatın Gerçekleştirilmesi İthalatın gerçekleştirilmesi, hariçte işleme rejimi çerçevesinde ithali taahhüt edilen işlem görmüş ürünün, ithalat rejimi ile gümrük mevzuatına uygun şekilde gümrük hattından Türkiye Gümrük Bölgesi ne girişini (serbest bölgeler hariç) ifade eder. Hariçte İşleme Rejimi çerçevesinde gerçekleştirilecek ithalat, hariçte işleme izin belgesi/izni sahibi firma dışında başka bir firma tarafından da gerçekleştirilebilir ve bu durumda ithalatı gerçekleştirecek kişiye ait bilgiler belgenin/iznin özel şartlar bölümüne kaydedilir. Bu kapsamda ithal edilecek eşyanın tamamı üzerinden Katma Değer Vergisi tahsil edilir (Değişiklik: R.G.- 24/09/ ). Hariçte işleme faaliyeti sonucunda doğan işçilik, navlun, sigorta vb. bedeller, serbest dolaşımdaki eşya veya hariçte işlenmek üzere gönderilen eşyanın bir kısmı ile de ödenebilir. Bu durumda, yukarıdaki bedellere karşılık gelen geçici ihracata konu eşya için alınan teminatlar irat kaydedilir veya alınmayan vergi tahsil edilir. Ayrıca, bu eşyanın ihracatında kambiyo mevzuatı hükümleri uygulanır. Hariçte İşleme Rejimi nde Taahhüdün Kapatılması Hariçte işleme izin belgesi sahibi firmaların, belge süresi (belgeye verilen ek süreler dâhil) sonundan itibaren 1 (bir) ay içerisinde gerekli bilgi ve belgeler ile birlikte belge sahibi firmanın üyesi bulunduğu ihracatçı birlikleri genel sekreterliğine belge taahhüdünü kapatmak için müracat etmeleri zorunludur. Ancak, belge sahibi firma birden fazla ihracatçı birlikleri genel sekreterliğine üye ise, her bir ihracatçı birlikleri genel sekreterliğinin taahhüt kapatma işlemi açısından yetkili olduğu belirtilen sektörler dikkate alınarak belge sahibi firmanın tercih ettiği ihracatçı birlikleri genel sekreterliğine belge taahhüdünü kapatmak için müracat etmesi zorunludur. Hariçte işleme izni sahibi firmaların ise izin süresi (izne verilen ek süreler dâhil) sonundan itibaren 1 (bir) ay içerisinde gerekli bilgi ve belgeler ile birlikte izni veren ihracatçı birlikleri genel sekreterliğine izin taahhüdünü kapatmak için müracaat etmeleri zorunludur. Hariçte işleme izin belgesi taahhüdü, belgede belirtilen şartlara uygun olarak ilgili ihracatçı birlikleri genel sekreterliği tarafından kapatılır. Hariçte işleme izni taahhüdü ise, izni veren ihracatçı birlikleri genel sekreterliğince kapatılır ve Ekonomi Bakanlığı na ve ilgili firmaya bilgi verilir (Değişiklik: R.G.- 24/09/ ). Hariçte İşleme Rejimi nde İthalatın Gerçekleşmemesi Hariçte işleme rejimi kapsamında Türkiye Gümrük Bölgesi dışında veya serbest bölgelerde işlenerek ithal edilmesi taahhüt edilen ürünlerin belgede/izinde belirtilen şartlara ve yararlanılan tedbirlere uygun olarak yurda getirilmemesi halinde, bu ürünlerin üretimi için geçici olarak ihraç edilen eşyanın aynen ihraç edildiği haliyle geri getirilmesi gerekir. Aksi takdirde, kambiyo mevzuatı ve gümrük mevzuatı hükümleri uygulanır. Ancak, hariçte işleme izin belgesi/hariçte işleme izni kapsamında ihraç edilen geçici ihracat eşyasının gerekli işleme faaliyetine tabi tutulduktan sonra işlem görmüş ürün olarak, Gümrük Birliği Gümrük Bölgesi nin başka bir yerine gönderilmek istenmesi durumunda; ihracat işlemini gerçekleştiren gümrük idaresi tarafından INF 2 bilgi formu düzenlenmesi kaydıyla, işlem görmüş ürünün ve bu ürünün üretimi için gönderilen geçici ihracat eşyasının yurda geri getirilmesine gerek bulunmamaktadır. Bu durumda, geçici ihracata konu eşya için alınan teminatlar irat kaydedilir veya alınmayan vergi tahsil edilir. Ayrıca, bu eşyanın ihracatında kambiyo mevzuatı hükümleri uygulanır. 156

161 İHRACATTA KATMA DEĞER VERGİSİ (KDV) İSTİSNASI VE İADESİ İhracatın teşvik edilmesinde kullanılan mali teşvik araçları içerisinde en önemli uygulama İhracata yönelik KDV istisnası ve iadesi uygulamasıdır. Katma Değer Vergisi (KDV), üretim-tüketim zincirinde mal ve hizmetlerin satış değeri üzerinden alınan, nihai olarak tüketici üzerinde kalan ve nihai tüketiciyi vergilendirmeyi amaçlayan dolaylı bir vergidir. Katma değer, firmanın ara malı olarak aldığı maddeye kendi faaliyetleri sonucu kazandırmış olduğu değer artışıdır. Başka bir ifadeyle firmanın, sözü geçen mala veya hizmete kattığı değer katma değer olarak ifade edilir. Türk KDV sistemi mal ve hizmetlerin üretiminden başlamak suretiyle tüketimine kadar geçirdiği tüm aşamada yaratılan katma değerin vergilendirilmesini amaçlayan bir yapıya sahiptir. Katma Değer Vergisi nin işleyişi, alış ve giderler üzerinden ödenen verginin, teslim ve hizmetler nedeniyle hesaplanan vergiden mahsup edilerek kalan tutarın vergi dairesine yatırılması şeklinde gerçekleşmektedir. Yurt içindeki mal teslimi ve hizmetlerin yerine getirilmesinin yanında dış ticaret işlemleri de Katma Değer Vergisi nin konusuna girmektedir. Teorik olarak dış ticaret işlemlerinde KDV nin uygulanmasında iki yöntem bulunmaktadır. Çıkış (Orjin) İlkesi: Mal ve hizmetlerin, dış ticaret dâhil üretildikleri ülkede vergilendirilmesi ilkesine çıkış (orjin) ilkesi denilmektedir. Bu ilkeye göre mal ve hizmetler çıkış ülkesinde vergilendirilmekte, varış ülkesinde ise istisna tutulmaktadır. Çıkış ilkesine göre KDV, mal ve hizmetlerin ihraç edildiği ülkede alınmaktadır. Çıkış ilkesi, ihracatı vergilendirdiği için ihracatçı ülkeler için tercih edilen bir uygulama değildir. Varış (Destinasyon) İlkesi: Bu ilkeye göre KDV, mal ve hizmetlerin ihraç edildiği ülkede değil, ithal edildiği ülkede alınmaktadır. Varış (Destinasyon) ilkesine göre, mal ve hizmet ihracatı satıcı ülke tarafından KDV ye tabi tutulmamakta, yani KDV den istisna edilmektedir. Bu durumda, ihracat vergi dışı olduğu için ihracatçılar mal ve hizmetleri daha düşük fiyattan satabilme imkânı sağlamaktadırlar. Bu nedenle Varış (Destinasyon) İlkesi, ihracatçı ülkeler için ihracatı teşvik edici bir uygulamadır. Mal ve hizmet ihracatında vergilendirmeye yetkili ülkenin belirlemesinde Varış (destinasyon) ilkesi Türkiye de olduğu gibi Avrupa Birliği ne üye ülkelerde de benimsenmiştir ve ortak uygulamaya sahip bir ilkedir. Bu ilkeye göre mal ve hizmet ithalatı vergiye tabi olmasına rağmen, ihracat KDV den istisnadır. İhracatta KDV istisnasının nasıl işlediğini açıklamadan önce, KDV sisteminin nasıl işlediğinin ve KDV nin nasıl alındığının bilinmesi gerekir. Üretim tüketim zincirinin herhangi bir aşamasında mal ve hizmet alınırken, alıcı firma KDV yüklenir. Aynı aşamada mal ve hizmet satılırken ise yüklenilen KDV, satış fiyatı içerisinde bir sonraki aşamaya devredilir. Böylece firma üzerinde herhangi bir KDV yükü kalmaz. Alış aşamasında yüklenilen KDV İndirilecek KDV, satış aşamasında yansıtılan KDV ise Hesaplanan KDV olarak muhasebe kayıtları yapılır. Dönem sonunda, Hesaplanan KDV den İndirilecek KDV düşülür, eğer fark pozitif ise ödenmesi gereken ilave KDV olduğu anlaşılır ve fark vergi dairesine ödenir. Hesaplanan KDV den İndirilecek KDV düşüldüğünde fark negatif ise, fazla KDV yüklenildiği ortaya çıkar ve duruma göre fazla olan kısım ya firmaya iade edilir ya da firmanın bir sonraki dönem vergisinden mahsup edilir. Ancak KDV nin işleyişi ile ilgili özel bir durum söz konusudur. Satış aşaması vergiden istisna olan mallarda KDV hesaplanamaz ve Hesaplanan KDV kaydı yapılmaz. Ama alış aşamasında firma tarafından KDV yüklenilmişse; bu durumda ilk önce istisnanın tam veya kısmi istisna olup olmadığına bakılır. Tam istisna ise yüklenilen KDV tamamen mükellefe iade edilir. Kısmi istisna ise bir sonraki yıl ödenecek vergiden düşülür. İhracatta KDV istisnası sisteminin işleyişi şu şekildedir: İhracat yapan firma, ihraç ettiği ürünü KDV hariç fiyatla satmaktadır. İhracatı yapan firma ihraç ettiği ürünü kendisi üretebileceği gibi başka firmalardan da satın alabilir. İster kendisi üretmiş, ister satın almış olsun, firma bu üründen dolayı bir KDV yüklenmiş olur. Söz konusu ürünün ihracı vergiden istisna olduğu için ihracatçı firmanın yüklendiği KDV kendisi üzerinde kalır. Bu durum ihracatçı firma için bir maliyettir. Bu nedenle kanun koyucu bu 157

162 şekilde yüklenilen KDV lerin ihracatçı firmaya iadesini öngörmüştür. Böylece ihracatçı ürünü KDV siz ihraç ettiği için daha ucuza satmaktadır. Türkiye de ihracata yönelik muamele vergisi teşviki 1940 yılında başlamış, 1963 yılında yeni düzenlemeler yapılmış ve 1985 yılında Katma Değer Vergisi nin yürürlüğe girmesi ile beraber ihracatta KDV istisnası şeklinde uygulanmaya devam etmiştir. Türk Katma Değer Vergisi Mevzuatı nda ihracat istisnasına 3065 Sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu nun (KDVK) maddelerinde yer verilmiştir. Söz konusu maddelerde, ihracat işlemleri KDV den istisna tutulmuştur. Bununla birlikte, KDVK nun 32. Maddesi ne göre; KDVK nun 11, 13, 14 ve 15 inci maddeleri (Ek ibare: 04/06/ S.K./12.mad) ile 17 nci maddenin (4) numaralı fıkrasının (s) bendi uyarınca vergiden istisna edilmiş bulunan işlemlerle ilgili fatura ve benzeri vesikalarda gösterilen Katma Değer Vergisi, mükellefin vergiye tabi işlemleri üzerinden hesaplanacak Katma Değer Vergisinden indirilir. Vergiye tabi işlemlerin mevcut olmaması veya hesaplanan verginin indirilecek vergiden az olması hallerinde indirilemeyen Katma Değer Vergisi, Maliye Bakanlığı tarafından, tespit edilecek esaslara göre bu işlemleri yapanlara iade olunur. İade hakkı doğuran bu tür istisnalara tam istisna denir. İhracatta KDV İstisnası, tam istisna yapısında bir istisnadır (KDVK nun 11. ve 12. Maddeleri). Maliye Bakanlığı katma değer vergisi iadesini, hak sahiplerinin vergi ve sosyal sigorta prim borçları ile genel ve katma bütçeli daireler ile belediyelere olan borçlarına ya da döner sermayeli kuruluşlar ile sermayesinin %51'i veya daha fazlası kamuya ait olan veya özelleştirme kapsamında bulunan işletmelerden temin ettikleri mal ve hizmet bedellerine ilişkin borçlarına mahsup suretiyle sınırlayabilir (Ek fıkra: 25/12/ S.K./10. md.). Devletin ihracatı arttırmak için uygulamaya koyduğu teşviklerden birisi olan İhracatta KDV iadesi uygulamada kötü niyetli kişiler tarafından çok fazla suistimal edilmektedir. Devlet ihracatçı firmaların talebi üzerine, ihraç ettikleri mallar için ödenmiş olan KDV yi iade etmektedir. Bu durum art niyetli bazı kişiler tarafından suistimal edilmekte ve haksız kazanç elde edilmektedir. Şöyle ki, ya ihracatı yapılmış bulunan bazı malların faturaları yüksek meblağlar üzerinden düzenlenerek, aradaki farktan kaynaklanan KDV devletten haksız bir şekilde iade alınmakta; ya da hiç ihraç edilmemiş olan ürünler ihraç edilmiş gibi gösterilmek suretiyle KDV iadesi alınmaktadır. Böylece devlet dolandırılmakta ve haksız kazanç elde edilmektedir. İhracatta KDV iadesi ile ilgili yapılan bu yolsuzluklara Hayali İhracat denmektedir. KDVK nun 11. ve 12. Maddeleri nde ihracat istisnasına ilişkin hükümler düzenlenmiştir. KDVK nun 11. Maddesine göre; İhracat teslimleri ve bu teslimlere ilişkin hizmetler, yurt dışındaki müşteriler için yapılan hizmetler, serbest bölgelerdeki müşteriler için yapılan fason hizmetler ve karşılıklı olmak şartıyla uluslararası roaming anlaşmaları çerçevesinde yurt dışındaki müşteriler için Türkiye'de verilen roaming hizmetleri KDV den müstesnadır (Değişiklik bendi: 09/04/ S.K./21. md. ; Değişiklik bendi: 04/06/ S.K./12.mad). Türkiye'de ikamet etmeyen yolcuların satın alarak Türkiye dışına götürdükleri malların teslimi anında Katma Değer Vergisi tahsil edilir. Ancak gümrükten malın çıkışı anında fatura veya belgenin ibrazında tahsil edilen Katma Değer Vergisi iade olunur. a. (Ek fıkra: 28/12/ S.K./5. md.) Türkiye'de ikametgahı, işyeri ve kanuni iş merkezi bulunmayanların taşımacılık faaliyetlerine ilişkin olarak satın alacakları mal ve hizmetler ile fuar, panayır ve sergilere katılımları dolayısıyla satın alacakları mal ve hizmetler nedeniyle ödedikleri katma değer vergisi, karşılıklı olmak kaydıyla iade edilir. b. (Ek fıkra: 28/12/ S.K./5. md.) Maliye Bakanlığı iadeden faydalanacak mal ve hizmetler ile uygulamaya ilişkin usul ve esasları tespit etmeye yetkilidir. c. (Ek paragraf: 16/06/ S.K./11.mad) 14/7/2004 tarihli ve 5224 sayılı Sinema Filmlerinin Değerlendirilmesi ve Sınıflandırılması ile Desteklenmesi Hakkında Kanun kapsamında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından onaylanan sinematografik eserlere ilişkin yabancı yapımcılar tarafından satın alınacak 213 sayılı Vergi Usul Kanununun 232 nci 158

163 maddesinde yer alan ve ilgili yılda uygulanmakta olan haddin üzerindeki mal ve hizmetler nedeniyle ödenen katma değer vergisi yapımcılara iade olunur. (Ek alt bent: 03/06/ /3 md.) İhraç edilmek şartıyla imalatçılar tarafından kendilerine teslim edilen mallara ait katma değer vergisi, ihracatçılar tarafından ödenmez. Mükelleflerce tahsil edilmeyen ancak ilgili dönem beyannamesinde beyan edilecek olan bu vergi, vergi dairesince tarh ve tahakkuk ettirilerek tecil olunur. Söz konusu malların ihracatçıya teslim tarihini takip eden aybaşından itibaren 3 (üç) ay içinde ihraç edilmesi halinde, tecil edilen vergi terkin olunur. İhracat Yönetmeliği nde geçen Ticari Kiralama, Yurt Dışı Müteahhitlik Hizmetleri Kapsamında İhracat, Konsinye İhracat ve Yurt Dışı Fuar ve Sergi Alanlarına İhracat gibi ihracat şekilleri KDV açısından Geçici İhracat kapsamında değerlendirilmiş ve kesin satışı yapıldığında İhracat İstisnası kapsamında kabul edilmiştir. Bu ihracat şekilleri malın tesliminde Gümrük Beyannamesi (vb. belgeler) esas alınarak KDVK nun 11. ve 12. maddelerine göre KDV den istisna edilmiştir. İhracat Yönetmeliği nde geçen Ticari Kiralama ve Yurt Dışı Teknik Müşavirlik gibi ihracat şekilleri Hizmet İhracatı kapsamında değerlendirilmektedir. Ayrıca, İhracat Yönetmeliği nde geçen Transit Ticaret Yoluyla İhracat ise serbest dolaşıma girmemesi koşulu ile yurt dışına satışı durumunda KDVK 6/a maddesine göre verginin konusu dışında bırakılmıştır. Bu işleme ilişkin ödenen KDV varsa, KDVK 30/a maddesi gereği indirim konusu yapılamamaktadır. Yurt dışına e-ticaret kapsamındaki mal ihracıyla ilgili işlemler, dış ticaret ve gümrük mevzuatı hükümlerine tabidir. Malın teslimine ilişkin Gümrük Mevzuatı çerçevesinde Gümrük Beyannamesi düzenlenmesi koşulu ile yurt dışına e-ticaret kapsamındaki mal ihracıyla ilgili işlemler KDVK 11. ve 12. madde hükümlerine göre tam istisna kapsamında KDV den istisna edilmektedir. KDVK nun 11. maddesiyle ihracat istisnası uygulaması 4 bölüme ayrılmış bulunmaktadır. Mal ihracatı Hizmet ihracatı Türkiye de ikamet etmeyen yolculara yapılan teslimler a. Yolcu beraberi eşya ihracı istisnası b. Türkiye de ikamet etmeyenlere döviz karşılığı satışlarda (Bavul Ticareti) KDV ihracat istisnası İhraç kaydıyla teslimlerde tecil-terkin uygulaması Mal İhracı İhracat istisnasının düzenlendiği 3065 sayılı KDVK nın 11-1 /a maddesinde ihracat teslimleri Katma Değer Vergisinden istisna tutulmuştur. Bir teslimin ihracat teslimi sayılabilmesi için gerekli şartlar ise; aynı kanunun 12/1 maddesinde aşağıdaki biçimde hükme bağlanmıştır. Bir teslimin ihracat teslimi sayılabilmesi için gerekli şartlar: Teslim, yurt dışındaki bir müşteriye veya bir serbest bölgedeki alıcıya ya da yetkili gümrük antreposu işleticisine yapılmalı veya mallar yetkili gümrük antreposu işleticisine tevdi edilmelidir. Teslim konusu mal Türkiye Cumhuriyeti Gümrük Bölgesi nden çıkarak bir dış ülkeye veya bir serbest bölgeye vasıl olmalı ya da yetkili gümrük antreposuna konulmalıdır. Teslim konusu malın ihraç edilmeden önce yurt dışındaki alıcı adına hareket eden yurt içindeki firmalar veya bizzat alıcı tarafından işlenmesi veya herhangi bir şekilde değerlendirilmesi durumu değiştirmez. 159

164 İhracat İstisnasında Özel Durumlar İhracat istisnasında özel durumlar aşağıdaki gibi başlıklandırılarak açıklanmıştır. Yurt Dışına Satılmak Üzere Mal Gönderilmesi: Konsiye ihracatta malların yurt dışındaki komisyoncu veya şube tarafından alıcıya satıldığı tarih itibariyle ihracat istisnası beyan edilecektir. Yurt dışındaki fuar ve sergilere katılan ihracatçıların buralarda yaptığı satışlar için de aynı kural geçerlidir. Yurt Dışındaki İnşaatlara Makine ve Ekipman Götürülmesi: Yurt dışında müteahhitlik yapan Türk firmaların bu işlerinde kullanmak üzere kesin olarak yurt dışına götürdükleri makine, ekipman ve malzemeler için ihracat istisnası kapsamında işlem yapılabilmektedir. Yurt Dışına Mal Kiralanması: Ticari kiralama yoluyla yapılan ihracatta mal ihracı değil, hizmet ihracı istisnasına göre işlem yapılmaktadır. Transit İhracat: Transit ihracatta, yurt dışındaki malların Türkiye ye getirilmeksizin yurt dışına satışı söz konusu olduğundan, KDV oluşmamaktadır. Bu nedenle transit ihracat bedelleri KDV beyannamesine dâhil edilmemektedir. Millileşmemiş Malların Satışı: Teslim anında Türkiye de bulunmayan malların satışı KDV nin konusuna girmemektedir. Ancak teslim anında Türkiye de bulunmakla birlikte, millileşmemiş malların, millileşmeden yurt dışına götürülmek üzere satışında KDV uygulanmamaktadır. Sınır Ticareti: Sınır ticareti yoluyla satılan mallar için ihracat istisnası uygulaması mümkündür. Bu tür ihracatta, gümrük beyannamelerinin yanı sıra sınır ticareti yetki belgesi de aranmaktadır. Ayrıca gümrük beyannamesi yerine düzenlenen tahakkuk varakaları istisna uygulamasında geçerli belge olarak kabul edilmektedir. Serbest Bölgelere Mal Gönderilmesi: Gümrük beyannamesi düzenlenmesi suretiyle ihracat istisnası uygulanabilmektedir. Ayni Sermaye İhracı: Yurt dışında kurulan şubeler veya iştirak edilen şirketlere ayni sermaye olarak mal götürülmesi durumunda, bu mallar için gümrük beyannamesi düzenlenmek şartıyla ihracat istisnası uygulanmaktadır. Özel Matrah Şekline Göre Vergilenen Malların İhracı: Özel matrah şekline göre vergilenen mallardan altın ve gümüşten mamul eşyaların ihracında istisna, külçe altın veya külçe gümüş tutarı dışındaki kısıma uygulanmaktadır. Deniz ve Hava Taşıtlarına Yapılan Teslimler: Serbest dolaşımda bulunan yakıt, yağ ve kumanyaların dış sefere çıkan deniz ve hava taşıtlarına verilmesi ihracat hükmünde olup, sözkonusu işlemler ihracat istisnasından yararlanmaktadır. Posta ile Yurt Dışına Mal Gönderilmesi: Gümrük beyannamesi düzenlenmek suretiyle posta ile yurt dışına ticari mahiyette mal gönderilmesi ihracat istisnası kapsamındadır. 160

165 İhraç Edilen Malların Geri Gelmesi: Yurt dışına çıkan malların herhangi bir nedenle geri gelmesi halinde, ihracat istisnası uygulanmamakta olup, önceki dönemlerde istisna beyan edilmişse, KDV yönünden yararlanılan kısım düzeltilmektedir. Gümrük Hattı Dışı Eşya Satış Mağazaları: Yurt içi, gümrük hattı dışı eşya satış mağazalarına gönderilen mallar da ihracat istisnası kapsamındadır. İhracatta Uygulanan Vade Farkları: İhracat istisnası uygulanarak yurt dışına satılan mallar için, ihracatçının sonradan vade farkı uygulaması halinde, yurt dışına kesilecek faturada istisnaya tabi tutulabilmektedir. Navlun ve Sigorta Bedelleri: İhracat faturası FOB bedel üzerinden düzenlenmektedir. Ancak ihracatın CIF veya CF teslim şekillerine göre yapılması durumunda navlun ve sigorta için ihracatçının yurt dışındaki müsterisine KDV istisnası uygulaması gerekmektedir. Bu durumda ihracat faturasındaki FOB bedel ile birlikte navlun ve sigorta bedellerinin KDV beyannamesinde İhracat İstisnası satırına yazılarak matrahtan düşülmesi gerekmektedir. Hizmet İhracı Hayali ihracat nedir? KDV Kanunu nun 1. Maddesi nce, Türkiye de yapılmayan hizmetler verginin konusuna girmemektedir. Türkiye de yapılmakla birlikte yurt dışındaki müşteriler için yapılan hizmetler ise KDVK nun 11/1-a maddesi ile vergiden istisna edilmiştir. KDVK nun 11/2. Maddesinde; ikametgâhı, işyeri ve kanuni iş merkezi yurt dışında olan alıcılara veya Türkiye deki firmaların yurt dışında müstakilen faaliyet gösteren şubesine yapılan yurt dışında faydanılan hizmetlerin istisna kapsamına girdiği açıklanmıştır. Hizmet ihracında KDV istisnasının uygulanabilmesi için gerçekleşmesi gerekli şartlar şunlardır: Hizmet Türkiye de, yurt dışındaki bir müşteri için yapılmalıdır. Fatura veya benzeri belge yurt dışındaki müşteri adına düzenlenmelidir. Hizmetin bedeli döviz olarak Türkiye ye getirilmelidir. Hizmetten yurt dışında yararlanılmalıdır. Türkiye de yapılan hizmetlerin ihracat istisnası kapsamında değerlendirilmesi için gerekli şartlar ise şunlardır: Yurt dışına fason işçilik yapılması istisnadan yararlanmaktadır. Tamir, bakım, onarım için Türkiye ye geçici ithal yoluyla getirilen araçlara verilen hizmetler istisnadan yararlanmaktadır. Yabancı sigorta kuruluşlarına yapılan aracılık hizmetleri istisnadan yararlanmaktadır. Yabancı bayraklı teknelere Türk limanlarında verilen tamir, bakım, onarım, kışlama, çekek hizmetleri istisnadan yararlanmaktadır. Yurt dışına gösterim için film, metin, disket, bant, görüntü gönderilmesi istisnadan yararlanmaktadır. Yurt dışında imal edilecek malların kalıp ve modellerinin yapılması istisna kapsamına girmektedir. Yurt dışına yapılan finansal kiralama işlemleri istisna kapsamına girmektedir. 161

166 Türkiye de İkamet Etmeyen Yolculara Yapılan Teslimler Türkiye'de ikamet etmeyen yolcuların satın alarak Türkiye dışına götürdükleri malların teslimi anında Katma Değer Vergisi tahsil edilir. Ancak gümrükten malın çıkışı anında fatura veya belgenin ibrazında tahsil edilen Katma Değer Vergisi iade olunur. Türkiye de ikamet etmeyen yolculara ait teslimlere ilişkin KDV istisnası, KDVK nun 11/1 maddesinin (b) bendinde hükme bağlanmıştır ve Yolcu Beraberinde Eşya İhracında KDV İstisnası ve Türkiye de İkamet Etmeyenlere Döviz Karşılığı Satışlarda (Bavul Ticareti) KDV İstisnası şeklinde iki ayrı başlık halinde uygulanmaktadır. Yolcu Beraberinde Eşya İhracında KDV İstisnası ve İadesi Türkiye ye geçici olarak gelen kişilerin Türkiye den satın aldıkları malları yurt dışına çıkarmaları halinde, malların yurt dışında tüketimi söz konusu olduğundan ihracat benzeri bir durum ortaya çıkmaktadır. KDVK nun 11/1 maddesinin (b) bendiyle, Türkiye de ikamet etmeyen yolcuların satın aldığı mallara ödedikleri KDV nin, bu malların yurt dışına çıkarılması üzerine iade edileceği hükme bağlanmıştır. Bu konuda geçerli olan 43 Seri No.lu KDV Genel Tebliği ile yapılan düzenlemeye göre, yolcu beraberinde eşya ihracı şu şekilde uygulanmaktadır. Yolcu Beraberinde Eşya İhracında KDV İstisnası Uygulanmasının Kapsamı Yolcu beraberinde eşya ihracında KDV istisnası uygulanmasının kapsamı aşağıdaki gibi başlıklandırılarak açıklanmıştır. İstisnadan Yararlanacak Alıcılar: Türk uyruklu kişiler kural olarak Türkiye de mukim sayıldıklarından, istisnadan yararlanamamaktadır. Ancak yurt dışında yerleşik olan Türk uyruklu kişiler istisnadan yararlanabilmektedir. Bunlar dışında yabancı uyruklu herkes (Türkiye de ikamet edenler hariç) pasaportunu ibraz etmek suretiyle istisnadan yararlanabilecektir. İstisna Kapsamında İşlem Yapacak Satıcılar: Bağlı bulunduğu vergi dairesine yazılı olarak başvurup izin belgesi alan gerçek usulde KDV mükellefleri, istisna kapsamında satış yapabilmektedir. Bu belge, bavul ticareti için gerekli olan belgenin aynısıdır. İstisna Kapsamına Giren İşlemler: Bedeli 100 sını aşan her türlü mal tesliminde istisna uygulanabilecektir. Bu tutara, aynı faturada gösterilmek şartıyla birden fazla mal çeşidine ait bedeller dâhil edilebilecektir. Ancak, kişisel tüketime konu olacak miktarı aşan mallar için bu istisna kapsamında işlem yapılamayacaktır. Hizmet ifaları ise bu istisna kapsamına girmemektedir. Satıcılar Tarafından Yapılacak İşlemler: Alıcının pasaportunu gören satıcılar, 4 nüsha olarak düzenleyecekleri faturaya alıcının pasaport numarasını, çeşidini ve varsa banka şubesi ve hesap numarasını kaydedeceklerdir. Satıcıların düzenleyecekleri faturada mal bedeli ve KDV yi ayrı ayrı göstermesi gerekmektedir. Alıcılar Tarafından Yapılacak İşlemler: Satın alınan malların 3 ay içinde yurt dışına çıkarılması ve çıkış sırasında satın alınan mallar gösterilmek suretiyle fatura nüshalarının Türk gümrük görevlisine onaylatılması gerekmektedir. Faturanın iki nüshası onay işlemini yapan gümrük görevlisine bırakılmaktadır. 162

167 Türkiye de ikamet etmeyen kişilerin yurt içinde satın aldıkları eşyaları yurt dışına çıkarmaları işlemleri (Yolcu beraberinde eşya ihracı) hangi ihracat şekli kapsamında değerlendirilmektir. Bavul Ticareti Yolu ile Yapılacak İhracatta KDV İstisnası ve İadesi Türkiye de ikamet etmeyenlere yapılan mal satışlarını kapsayan ve uygulamada Bavul Ticareti olarak adlandırılan sistem, özellikle eski Doğu Bloku ülkelerinden ve Rusya Federasyonu ndan gelen turistlerin ülkelerinde satmak amacıyla Türkiye den aldıkları malları yurt dışına çıkarmaları şeklinde işlemektedir. Sovyetler Birliği nin dağılması sonrasında hız alan ve bir süre sonra Türkiye nin en önemli döviz kaynaklarından birisi haline gelen bavul ticareti kapsamında çok sayıda Rus vatandaşı Türkiye ye gelmektedir. Son yıllarda bavul ticareti yapılan ülkeler arasına Kosova, Rusya, Ukrayna, Balkan ülkeleri ve Orta Asya Türk Cumhuriyetleri nin yanı sıra İran ve Irak gibi komşu ülkelerinde katılmasıyla bu ticaretin ülke boyutunda çeşitliliği artmıştır. Bavul Ticareti, Sovyetler Birliği nin dağıldığı 1991 yılından 1997 yılına kadar sağladığı döviz gelirleri ile hem Türkiye ekonomisine hem de ödemeler dengesine hatrı sayılır ölçüde katkı sağlamıştır yılını izleyen yıllarda hem Türkiye hem de Dünya ekonomisinde meydana gelen gelişmeler bu şekilde yapılan ticaretin gerilemesine yol açmıştır. Rusya Federasyonu nda yerli üreticilerin güçlenmesi sonucu birçok ürünün ülke içinde üretilmeye başlanması, Türkiye dışındaki pazarların devreye girmesi ve kur hareketlerindeki dalgalanmalar dolayısıyla Rusya Federasyonu nun Bavul Ticaretinin sınırlanması yönündeki iradesi ve kararlılığı bu şekilde yapılan ticareti sınırlamıştır. Bu yönde meydana gelen gelişmeler başta bavul ticaretinde büyük ağırlığa sahip tekstil, konfeksiyon ve deri sektörlerini olumsuz yönde etkilemektedir. 61 Seri No.lu KDV Genel Tebliği ile bavul ticaretinin kayıt dışı kalmasının önlenmesi ve bazı desteklerden yararlanması sağlanmıştır. Bavul ticareti yoluyla ihracat yapacak yabancı uyruklu (veya yabancı ülkede ikamet ettiğini belgeleyen T.C uyruklu) alıcılara yapılan satışlarda, aşağıdaki şartlar dâhilinde KDV uygulanmamaktadır. Satıcı, bağlı bulunduğu vergi dairesine başvurarak Türkiye de İkamet Etmeyenlere Döviz Karşılığı Satışlarda KDV İhracat İstisnası İzin Belgesi (İstisna Belgesi) almaktadır. Bu belgenin alınması için, gerçek usulde vergilendirilmek ve hakkında gerçek dışı belge düzenleme veya bilerek kullanma konusunda rapor yazılmamış olması yeterlidir. İstisna belgesi, sadece bavul ticareti kapsamındaki işlemleri yapacak mükelleflere verilmektedir. Yolcu beraberi eşya ihracı istisnası uygulamasında da bu belge geçerli olmaktadır. Satışı yapılan mal bedelleri toplamının, KDV hariç 1000 nin üzerinde olması gerekmektedir. Bir faturada gösterilen bedelin bu miktardan fazla olması halinde vergisiz satış yapabilmektedir. Birden fazla malın bedeli, aynı faturada gösterilmek şartıyla bu toplama dâhil edilebilecektir. İstisna kapsamındaki satışlarda Özel Fatura 5 nüsha olarak düzenlenmektedir. İlk dört nüsha alıcıya verilecek, 5. nüsha satıcıda kalacaktır. Satış bedellerine ait döviz bankalara veya özel finans kurumlarına bozdurulmakta ve döviz alım belgeleri KDV beyannamesine eklenmektedir. Satın alınan mallar, fatura tarihinden itibaren 3 ay içinde Gümrük ve Ticaret Bakanlığı tarafından belirlenen gümrük kapılarından yurt dışı edilmekte olup, özel faturanın 2, 3 ve 4. nüshaları bu kapılarda görevli gümrük memuru tarafından onaylanmaktadır. Onay işleminin satıcılar, alıcılar veya taşıyıcı firmalar tarafından da yaptırılması mümkündür. Onay işlemi sırasında özel faturanın 2 ve 3. nüshaları gümrük görevlilerinde kalmaktadır. Özel faturanın onaylı 4. nüshası, çıkışı izleyen 1 ay içinde satıcıya ulaşmış olmalıdır. Yukarıdaki şartlara uygun olarak yapılan satışlarda KDV tahsil edilmeyeceğinden, satışın yapıldığı dönem beyannamesinde satış bedelleri KDV matrahından indirilmektedir. Bu satışlarla ilgili yüklenilen KDV ise genel hükümler çerçevesinde indirim konusu yapılmaktadır. Yüklenilen vergilerin indiriminin 163

168 mümkün olmaması halinde, indirilemeyen kısım mükellefe iade edilebilmektedir. Bu kapsamda işlemlerin bulunduğu KDV beyannamesine; gümrükte onaylanarak satıcılara intikal etmiş olan özel faturaların tarih, numara ve tutarlarını ihtiva eden liste ile bu tutarlara ait döviz alım belgeleri eklenmektedir. İhraç Kaydıyla Yapılan Teslimlerde Tecil-Terkin Uygulaması Tecil-Terkin Uygulaması; belirli koşullar altında ihraç edilmek üzere teslim edilen mallar için hesaplanan KDV nin ihracatçı tarafından ödenmemesidir. İhraç kaydıyla yapılan teslimlerde tecil-terkin uygulamasından yararlanacak teslim şekilleri aşağıda verilmiştir: Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından belirlenen kriterlere göre imalatçı niteliğine haiz olanların ihracatçılara yaptıkları teslimler, İmalatçı niteliği taşımayan satıcıların dış ticaret sermaye şirketlerine veya sektörel dış ticaret şirketlerine ihraç edilmek üzere yaptıkları teslimler, Özel finans kurumları tarafından ihracatçılara yapılan teslimler tecil-terkin sisteminden yararlanmaktadır. Bilim, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından İmalatçı niteliğine haiz olmanın şartları ise şunlardır: Sanayi siciline kayıtlı olup, sanayi sicil belgesi almış olmak Sanayi Odaları, Ticaret Odaları veya Esnaf ve Sanatkârlar Derneklerine kayıtlı olmak İmalat işinde en az 5 işçi çalıştırmak Sanayi sicil belgesinde yer alan üretim konusunda gerekli araç parkına sahip olmak Bu şartlara haiz olanlar tarafından ihracatçılara yapılan teslimlerde normal fatura düzenlenir ve KDV gösterilir. Ancak, faturaya 3065 sayılı KDV Kanunu hükümlerine göre ihraç edilmek şartıyla teslim edildiğinden KDV tahsil edilmemiştir şeklinde bir şerh düşülür. Bu şekilde ihracatçı, faturada gösterilen KDV yi ödemeksizin malı teslim alır. Tecil-terkin uygulaması, sadece ihraç konusu nihai mallara uygulanabilir. İhracatçı tarafından olsa dahi, işlemden geçirilecek ara mallar ile ihraç edilecek malın ambalajında kullanılacak mallar bu uygulamadan yararlanamazlar. Tecil-terkin uygulaması kapsamında teslim yapılan dönemde, 1 nolu KDV Beyannamesi ndeki İhraç Kaydıyla TeslimlerTablo III) bölümü doldurulmak zorundadır. Tecil-terkin uygulamasının yapıldığı dönem beyannamesinde imalatçının ödenecek KDV si olması durumunda, bunun ihraç kaydıyla yapılan teslimlere ilişkin tahsil edilmeyen KDV kadar kısmı vergi dairesi tarafından tarh ve tahakkuk ettirilir, ancak tahsil edilmeyip tecil edilir. İhraç kaydıyla teslim edilen malların, teslim tarihini takiben aybaşından itibaren 3 (üç) ay içinde ihracının gerçekleştiğine dair ihracatçının gümrük beyannamesinin vergi dairesine ibraz edilmesi üzerine tecil edilen vergi terkin olunur. Tecil-Terkin İşleminin Özellikleri Tecil-Terkin işleminin özellikleri aşağıdaki gibi başlıklandırılarak açıklanmıştır. Geçici İthal, Geçici Muaflık ve Dâhilde İşleme Rejimleri Kapsamında İthal Edilen Mallar: Bedelli olarak geçici ithalatı yapılan malların işlenerek ihracatçılara tesliminde tecil-terkin işlemi yapılabilmektedir. Geçici kabul ve dâhilde işleme izin belgesi kapsamında ithal edilen ham ve yardımcı maddeler kullanılarak üretilen malların ihrac kaydıyla tesliminde tecil-terkin işlemi uygulanabilmektedir. Üretimin Yanında Fason İmalat Yaptıranlar: İmalatçı tanımına girenlerin, kendi üretimine ek olarak fason imalat da yaptırmaları durumunda, fason imalatı kendi sanayi sicil belgesinde yazılı üretim dallarında yaptırmaları, işin riskini üstlenmeleri, ham 164

169 madde ve yardımcı maddeleri kendileri temin etmesi koşulu ile ürettikleri mallar için tecil-terkin sistemi uygulanabilmektedir. Tecil-Terkin Uygulamasının İhtiyariliği: Tecil-terkin uygulaması tamamen imalatçıların insiyatifindedir. Başka bir ifade ile KDV tahsil edilmek suretiyle satış yapılması mümkündür. İhracatçı, ödeyeceği KDV yi isterse indirim ve iade konusu yapabilmektedir. Dâhilde İşleme ve Geçici Kabul Rejimlerinde Tecil-Terkin Uygulaması Yurt dışından getirilen ham ve yardımcı maddeler kullanılarak üretilen malların ihraç edilmesi halinde, bu maddelerin ithalinde gümrük vergisi ile diğer mali yükümlülükler teminat karşılığı ertelenerek, ihraç edilecek malların girdi maliyetleri azaltılmaktadır. Aynı şekilde yurt dışından getirilen malların işlenmek amacıyla geçici olarak ithal edilmesi durumunda da gümrükte vergi uygulanmamaktadır. Yerli girdi kullanan mükellefler içinde aynı sistem geçerlidir. Tüm sektörlerde dâhilde işleme veya geçici kabul izin belgesine sahip imalatçı-ihracatçıların yurt içinden ham ve yardımcı madde alımlarında KDV Kanununun 11/1-c maddesi kapsamında tecil-terkin işlemi uygulanması mümkün kılınmıştır. İhraç kaydıyla teslimlerde olduğu gibi dâhilde işleme ve geçici kabul rejimi kapsamındaki teslimlerde de tecil-terkin uygulaması isteğe bağlıdır. Bu uygulamada mükelleflerin KDV tahsil ederek işlem yapması mümkündür. Dâhilde İşleme ve Geçici Kabul Rejimlerinde Tecil-Terkin Uygulamasının Kapsamı Dâhilde İşleme ve Geçici Kabul Rejimlerinde Tecil-Terkin uygulamasının kapsamı ise şu şekilde açıklanabilir: Alıcının geçici kabul veya dâhilde işleme izin belgesine sahip imalatçı-ihracatçı olması gerekmektedir. Ürettiği malları aracı ihracatçı vasıtasıyla ihraç eden imalatçılar da bu uygulamadan yararlanabilmektedir. Teslim edenin KDV tebliğlerinde tanımlanan imalatçı vasfına haiz olması gerekmektedir. Teslime konu malın: a. İhraç edilecek ürünlerin imalinde kullanılacağı, sözü edilen belgelerde yazılı hammadde ve yardımcı madde olması, b. İmalatçılar tarafından üretilmiş veya çerçevesi belirlenmiş şekilde fason olarak imal ettirilmiş olması, c. Düzenlenecek faturalarda her bir mal çeşidi itibariyle KDV hariç bedelinin 2500 sını aşması, d. Belgede yazılı sürede ihraç edilmesi gerekmektedir. Belgede belirtilen miktardan fazla maddenin tecil-terkin uygulaması kapsamında satın alınması mümkün değildir. Öte yandan tecil-terkin uygulaması mal teslimleri bakımından geçerli olup, hizmetler bu kapsama girmemektedir. 165

170 Özet Türkiye nin uygulamış olduğu ihracatı teşvik politikaları ve mevzuatı incelendiğinde mali teşviklerin önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir. Dış ticaretin teşvikinde mali teşviklerin amacı, ihraç potansiyeli taşıyan malların üretiminden satışına kadar geçen süreç içerisinde bünyesine giren vergi vb. yükleri ortadan kaldırmaktır. Vergi teşviklerinin uygulanış biçimi, ihracatçı firmanın elde ettiği gelirlerinin kısmen veya tamamen vergi dışına çıkartılması şeklinde olabileceği gibi, ihraç ürünleri üzerinden alınan Katma Değer Vergisi (KDV) benzeri dolaylı vergilerin alınmaması şeklinde de olabilmektedir. Türkiye de ihracatta parasal olmayan mali teşvikler; İhracat, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası, İhracatta Katma Değer Vergisi (KDV) İstisnası ve İadesi, Dâhilde İşleme Rejimi ve Hariçte İşleme Rejimi ana başlıkları altında uygulanmaktadır. Bu uygulamalar, dünya piyasa fiyatlarından hammadde temin etmek suretiyle ihracatı arttırmak, ihraç ürünlerine uluslararası piyasalarda rekabet gücü kazandırmak, ihraç pazarlarını geliştirmek ve ihraç ürünlerini çeşitlendirmek amacıyla uygulanmaktadır. Vergi, resim ve harç istisnası ile ihracat, transit ticaret, ihracat sayılan satış ve teslimler ile döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetlerin finansmanında kullanılan krediler ve bunlarla ilgili işlemlerden doğan vergi, resim ve harçlar istisna edilmektedir. İstisna edilen vergi, resim ve harçlar; Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi, Damga Vergisi, Harçlar ve diğer kanunlarda yer alan vergi, resim ve harçlar ile Hal Rüsumu dur. Dâhilde İşleme Rejimi; firmaların öngörülen süre içerisinde işlendikten sonra ihraç edilmek şartıyla, ihraç mallarının üretimi için ihtiyaç duydukları malları, ithalatta alınması gereken her türlü vergiden muaf olarak ve üstelik ticaret politikası önlemlerine de tabi olmaksızın getirmelerine olanak sağlayan bir sistemdir. Dâhilde İşleme Rejimi kapsamında gümrük muafiyetli ithalatın yanısıra vergi, resim ve harç istisnası da uygulanmaktadır. Hariçte İşleme Rejimi; serbest dolaşımda bulunan eşyanın daha ileri safhada işlenmek, tamir edilmek veya yenilenmek üzere geçici olarak Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere ihraç edilmesi ve bu faaliyetler sonucunda elde edilen ürünlerin, gümrük vergilerinden tam veya kısmi muafiyet uygulanmak suretiyle ve ikili veya çok taraflı ticaret anlaşmaları çerçevesinde bazı işlem görmüş ürünler için konulmuş veya konulacak olan gümrük vergisi muafiyeti içeren hükümler saklı kalmak kaydıyla, yeniden serbest dolaşıma girmesi ve standart değişim sistemi kapsamında ithali ile ilgili faaliyetleri kapsar. Hariçte İşleme Rejimi kapsamında daha ileri safhada işlenmek, tamir edilmek veya yenilenmek üzere geçici olarak Türkiye Gümrük Bölgesi dışına veya serbest bölgelere ihraç edilen ve bu faaliyetler sonucunda elde edilen ürünler yeniden serbest dolaşıma girmesi ve ithal edilmesi sırasında gümrük vergilerinden tam veya kısmi olarak muaf tutulurlar. İhracatın teşvik edilmesinde kullanılan mali teşvik araçları içerisinde en önemli uygulama İhracata yönelik KDV istisnası ve iadesi uygulamasıdır. Yurt içindeki mal teslimi ve hizmetlerin yerine getirilmesinin yanında dış ticaret işlemleri de Katma Değer Vergisi nin konusuna girmektedir. Mal ve hizmet ihracatında vergilendirmeye yetkili ülkenin belirlemesinde Varış (destinasyon) ilkesi Türkiye de olduğu gibi Avrupa Birliği ne üye ülkelerde de benimsenmiştir ve ortak uygulamaya sahip bir ilkedir. Bu ilkeye göre mal ve hizmet ithalatı vergiye tabi olmasına rağmen, ihracat KDV den istisnadır Sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu nun (KDVK) maddelerinde ihracat istisnasına ilişkin hükümler düzenlenmiştir. İhracatta KDV istisnası; Mal ihracatı Hizmet ihracatı Türkiye de ikamet etmeyen yolculara yapılan teslimler Yolcu beraberi eşya ihracı istisnası Türkiye de ikamet etmeyenlere döviz karşılığı satışlarda (Bavul Ticareti) KDV ihracat istisnası İhraç kaydıyla teslimlerde tecil-terkin uygulaması başlıkları altında uygulanmaktadır. 166

171 Kendimizi Sınayalım 1. Ülkedeki üretimin dış pazarlara satımını geçekleştirebilmek için firmaları özendirici dolaysız devlet yardımlarını kapsayan dış ticaret politikası aracı aşağıdakilerden hangisidir? a. Gümrük tarifeleri b. İhracat teşvikleri c. Kotalar d. Tarife dışı araçlar e. İthalat teşvikleri 2. Aşağıdakilerden hangisi ihracatın finansmanında kullanılan krediler ve bunlarla ilgili işlemlerin istisna edildiği vergi, resim ve harçlardan biri değildir? a. Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi b. Damga Vergisi c. Veraset ve İntikal Vergisi d. Hal Rüsumu e. Harçlar 3. Aşağıdakilerden hangisi Dâhilde İşleme Rejimi nin amaçlarından biri değildir? a. Üretim ve ticaret hacmini artırmak b. Katma değer yaratmak c. İstihdamı artırmak d. İhraç pazarlarını çeşitlendirmek e. İthal edilecek ürünleri çeşitlendirmek 4. Dâhilde İşleme İzin Belgesi aşağıdakilerden hangisi tarafından düzenlenir? a. Ekonomi Bakanlığı b. Gümrük Müsteşarlığı c. İhracatçı Birlikleri d. Maliye Bakanlığı e. İçişleri Bakanlığı 5. Yolcu beraberinde eşya ihracı kapsamında satın alınan malların aşağıdaki hangi süre içerisinde yurt dışına çıkarılması zorunludur? a. 1 Ay b. 3 Ay c. 6 Ay d. 9 Ay e. 12 Ay 6. Üretim-tüketim zincirinde mal ve hizmetlerin satış değeri üzerinden alınan, nihai olarak tüketici üzerinde kalan ve nihai tüketiciyi vergilendirmeyi amaçlayan dolaylı vergiye verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? a. Gelir Vergisi b. Kurumlar vergisi c. Damga Vergisi d. Katma Değer Vergisi e. Veraset ve İntikal Vergisi 7. Aşağıdakilerden hangisi hizmet ihracında KDV istisnasının uygulanabilmesi için gerekli şartlardan biri değildir? a. Hizmetin yurt dışında yapılması b. Hizmetten yurt dışında yararlanılması c. Hizmet bedelinin döviz olarak Türkiye ye getirilmesi d. Faturanın yurt dışındaki müşteri adına düzenlenmesi e. Hizmetin yurt dışındaki bir müşteri için yapılması 8. Belirli koşullar altında ihraç edilmek üzere teslim edilen mallar için hesaplanan KDV nin ihracatçı tarafından ödenmemesine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir? a. Resim ve harç istisnası b. Dâhilde İşleme Rejimi c. Hariçte İşleme Rejimi d. Hayali ihracat e. Tecil-terkin uygulaması 9. Aşağıdakileren hangisi Türkiye ile Rusya arasındaki bavul ticaretinde önemli paya sahip ürünlerden biridir? a. Beyaz eşya b. Savunma sanayi ürünleri c. Deri ürünleri d. Mobilya e. Otomotiv yedek parçaları 10. Hariçte işleme izin belgesinin/izninin azami süresi aşağıdakilerden hangisidir? a. 6 Ay b. 12 Ay c. 18 Ay d. 24 Ay e. 36 Ay 167

172 Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. b Yanıtınız yanlış ise Giriş başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 2. c Yanıtınız yanlış ise İhracat, Transit Ticaret, İhracat Sayılan Satış ve Teslimler ile Döviz Kazandırıcı Hizmet ve Faaliyetlerde Vergi, Resim ve Harç İstisnası başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 3. e Yanıtınız yanlış ise Dâhilde İşleme Rejimi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 4. a Yanıtınız yanlış ise Dâhilde İşleme Rejimi ile İlgili Kuruluşlar başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 5. b Yanıtınız yanlış ise Yolcu Beraberinde Eşya İhracında KDV İstisnası Uygulanmasının Kapsamı başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 6. d Yanıtınız yanlış ise İhracatta Katma Değer Vergisi (KDV) İstisnası ve İadesi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 7. a Yanıtınız yanlış ise Hizmet İhracında KDV İstisnasının Uygulanabilmesi İçin Gerçekleşmesi Gerekli Şartlar başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 8. e Yanıtınız yanlış ise İhraç Kaydıyla Yapılan Teslimlerde Tecil-Terkin Uygulaması başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 9. c Yanıtınız yanlış ise Bavul Ticareti başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. 10. b Yanıtınız yanlış ise Hariçte İşleme İzin Belgelerinin ve İzinlerinin Süresi başlıklı konuyu yeniden gözden geçiriniz. Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 İhracata yönelik devlet yardımları; markalaşma teşvikleri, Ar-Ge destekleri, fuar destekleri, pazar araştırma destekleri, yurt dışında mağaza-ofis açma destekleri, çevre maliyetlerinin desteklenmesi, eğitim ve istihdam destekleri şeklindedir. Sıra Sizde 2 İhraç edilecek malların serbest bölgelerde üretilmesi durumunda, ihracat işlemlerine yönelik vergiler en başta tahakkuk etmemiş olacağından vergisel teşviklerden faydalanma ihtiyacı doğuran bir durum da ortaya çıkmayacaktır. Sıra Sizde 3 Devletin ihracatı arttırmak için uygulamaya koyduğu teşviklerden biri olan İhracatta KDV iadesinin suistimal edilmesiyle ortaya çıkan bir dolandırıcılık türüdür. Sıra Sizde 4 Türkiye de ikamet etmeyen kişilerin yurt içinde satın aldıkları eşyaları yurt dışına çıkarmaları işlemleri (Yolcu beraberinde eşya ihracı), bedelsiz ihracat kapsamında değerlendirilmektir. 168

173 Yararlanılan Kaynaklar Asgarov, F. (2008). TC Dış Ticaret Müsteşarlığı nın Devlet Destekleri ve İhracat Üzerindeki Etkileri, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul. Günay, K. (2008). Türkiye de İhracata Yönelik Vergi Teşvikleri ve Analizi, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya. İnci, A. ve Şahbazov, R. (2000). Globalleşme Sürecinde Teşviklerin Yeri ve Önemi: Avrupa Birliği ve Türkiye Açısından Genel Bir Değerlendirme, Vergi Dünyası Dergisi, Sayı: 227, Temmuz 2000, s.147. Krugman, R. P. (2003). International Economics, Boston, Addison Wesley, 6. Baskı. Seyidoğlu, H. (2001). Uluslararası İktisat Teori Politika ve Uygulama, İstanbul, Güzem Yayınları, 14. Baskı. Şahin, A. (2010). İhracatta KDV İstisnası, İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi (İGEME), Ankara TC Ekonomi Bakanlığı Web Sitesi TC Ekonomi Bakanlığı İhracat Bilgi Platformu Web Sitesi 169

174 8 Amaçlarımız Bu üniteyi tamamladıktan sonra; Pazarlamaya yönelik devlet yardımlarını açıklayabilecek, Teknoloji geliştirmeye yönelik devlet yardımlarını açıklayabilecek, İhracata yönelik diğer devlet yardımlarını açıklayabilecek ve analiz edebilecek, bilgi ve becerilere sahip olabilirsiniz. Anahtar Kavramlar Devlet Yardımları İhracat ve İthalat Mevuzatı Teşvik İstisna - Muafiyet Dahilde İşleme Rejimi Ar - Ge Tasarım Dış Ticaret Pazarlama KOBİ İçindekiler Giriş Pazarlamaya Yönelik Devlet Yardımları Teknoloji Geliştirmeye Yönelik Devlet Yardımları Diğer Devlet Yardımları 170

175 Türkiye de İhracatta Devlet Yardımları GİRİŞ AB ve DTÖ (Dünya Ticaret Örgütü) normlarına uygun olarak 1995 yılından itibaren ihracatta devlet yardımları başlığı altında yeni ihracat teşvik araçları uygulamaya girmekte, bazen de revizyon görmektedir. Ünite içinde bu yeni araçların en önemli olanları temel özellikleriyle incelenecektir. Bütün devlet yardımlarının uygulanmasında nihai onay mercii Ekonomi Bakanlığıdır. Bu ünitede yer alan bazı kısaltma ve kavramların açıklamaları aşağıda verilmiştir: Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler (KOBİ): işçi istihdam eden, bağlı olduğu meslek kuruluşu tarafından teşvik edilen, gerçek usulde defter tutan, imalat sanayii sektöründe faaliyette bulunan, arsa ve bina hariç mevcut sabit sermaye tutarı, bilanço net değeri 2 milyon ABD Doları karşılığı yi aşmayan işletmelerdir. Büyük Ölçekli Firmalar (BÖF): KOBİ ler dışında kalan firmalardır. Üretici Dernekleri (ÜD): Aynı imalat dalında faaliyette bulunan üretici şirketlerin kurdukları derneklerdir. Üretici Birliği (ÜB): Aynı imalat dalında faaliyette bulunan üretici şirketlerin kurduğu birliklerdir. Sanayi Kuruluşları (SK): Tüm sanayi kuruluşları ile yazılım geliştirmeye yönelik üretken hizmet alanında faaliyet gösteren kuruluşlardır. Dış Ticaret Sermaye Şirketleri (DTSŞ): Ekonomi Bakanlığı tarafından Dış Ticaret Sermaye Şirketi statüsü verilmiş şirketlerdir. Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDŞ): Ekonomi Bakanlığı tarafından SDŞ statüsü verilen şirketlerdir. İş Birliği Kuruluşu: Türkiye İhracatçılar Meclisi, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu, İhracatçı Birlikleri, İl Ticaret ve/veya Sanayi Odaları, Sektör Dernekleri ve Kuruluşları, Organize Sanayi Bölgeleri, Teknoloji Geliştirme Bölgeleri ile imalatçıların kurduğu dernek, birlik ve kooperatifler. Organizatör Kuruluş: Ekonomi Bakanlığı koordinasyonunda Sektörel Ticaret Heyeti veya Alım Heyeti organizasyonu yapan işbirliği kuruluşu. E-Ticaret Sitesi: Nihai tüketiciye yönelik olmayan, tedarikçi ve alıcılara hizmet eden uluslararası ticarete yönelik elektronik ticaret siteleri veya pazar yerleri. Şirket: Türk Ticaret Kanunu'nun 136.maddesinde belirtilen kollektif, komandit, anonim, limited ve kooperatif şirketleri. Şirket Çalışanı: Şirket ortakları yada personeli. Alım Heyeti: İhracatın ve döviz kazandırıcı hizmet gelirlerimizin artırılması, yeni pazarlar bulunması ve ülkenin ekonomik ve ticari açıdan tanıtımı amacıyla yurt dışından ithalatçı şirket 171

176 yetkilileri, kurum ve kuruluş temsilcileri ve basın mensuplarının davet edilerek yerleşik şirketlerle ikili iş görüşmeleri yapmaları, meslek kuruluşlarını ziyaret etmeleri, tesisleri görmeleri, fuarları ziyaret etmelerini sağlamaya yönelik olarak Ekonomi Bakanlığı koordinasyonunda yapılan dış ticaret organizasyonu. Sektörel Ticaret Heyeti: İhracatın ve döviz kazandırıcı hizmet gelirlerinin artırılması, yeni pazarlar bulunması ve ülkenin ekonomik-ticari açıdan tanıtımı amacıyla yerleşik sektörlerde ve/veya alt sektörlerde faaliyette bulunan şirketlerin yurt dışında yerleşik şirketler, kurum ve kuruluşlar ile görüşmelerinin, tesisleri incelemelerini, meslek kuruluşlarını ziyaret etmelerini sağlamaya yönelik olarak Ekonomi Bakanlığı koordinasyonunda yapılan dış ticaret organizasyonu. Tasarım Derneği-Birliği: Tasarım konusunda iştigal eden dernek, birlik ile bunların üst kurumları. Tasarımcı: Faaliyet alanına göre ilgili mesleki örgüte üye olan veya tasarım yada tasarımla ilgili alanlarda yükseköğrenim görmüş Türk tasarımcılar. Tasarımcı Şirketi : Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre kurulmuş, Türkiye' de ticari ve/veya sınai faaliyette bulunan ve tasarımcının ortak olduğu Endüstriyel Ürün Tasarımı veya Moda Tasarımı alanlarında faaliyet gösteren şirketler. Tasarım Ofisi: Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde kurulmuş ve sadece tasarım hizmeti ve/veya danışmanlığı faaliyetinde bulunan ve bünyesinde en az üç tasarımcı bulunan Endüstriyel Ürün Tasarımı veya Moda Tasarımı alanlarında faaliyet gösteren şirketler. Patent: Buluş sahibinin, buluş konusu ürünü yada metodu belirli bir süre üretme, kullanma yada satma hakkıdır. Patent bu hakkı gösteren belgedir. Bir buluşa patent verilebilmesi için yeni olması, yani başvuru yapılmadan önce başkaları tarafından açıklanmaması gerekir. Buluş basamağı; yani kullanılan mevcut teknolojinin üzerinde bir teknoloji içermesi gerekir. Sanayiye uygulanabilir olması; buluşun pratiğe dönük, sanayide üretime uygun olması gerekir. 2 tür patent vardır. İncelemeli patentin koruma süresi 20 yıl, İncelemesiz patentin koruma süresi 7 yıldır. Faydalı Model: Sanayide uygulanabilir buluşları 10 yıllık süre için koruyan, sahiplerine üretme ve pazarlama hakkı tanıyan belgedir. Patentten farkı yeni bir teknolojiye gereksinim duymamasıdır. Endüstriyel Tasarım Tescili: Endüstriyel yolla veya el ile üretilen herhangi bir nesnenin yanı sıra bileşik bir sistemin veya bunu oluşturulan parçalar, setler, takımlar, ambalajlar gibi nesnelerin bir arada algılanabilen bileşimlerini, grafik sembolleri, dış görünüşleri koruma altına almaktadır. Koruma süresi 5 yıldır. 5 yıllık dönemler halinde 25 yıla kadar uzatılabilir. Kalkınmada Öncelikli Yöreler (KÖY) Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı (TTGV) Ankara Sanayi Odası (ASO) Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Ekonomi Bakanlığı Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu (DFİF) PAZARLAMAYA YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI Devletin ihracata yönelik devlet yardımlarından pazarlamaya yönelik olanlar şunlardır: Pazar Araştırması ve Pazarlama Desteği Yurt Dışında Ofis - Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Türk Ürünlerinin Yurtdışında Markalaşması, Türk Malı İmajının Yerleştirilmesi ve Turqualıty 'nin Desteklenmesi 172

177 Pazar Araştırması ve Pazarlama Desteği Bu yardım Pazar Araştırması ve Pazarlama Desteği Hakkında 2011/1 No lu Tebliğ kapsamında düzenlenmiştir. Bu Tebliğ, 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren "İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı"na dayanılarak hazırlanan Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu'nun 16/03/2011 tarihli ve 2011/2 sayılı Kararına istinaden hazırlanmıştır. Bu yardım ile Türkiye de sınai ve/veya ticari faaliyette bulunan şirketler, döviz kazandırıcı hizmet veya faaliyetlerle iştigal eden şirketler ile İşbirliği Kuruluşları ve Organizatör Kuruluşların pazar araştırması ve pazara giriş faaliyetlerine ilişkin giderlerinin belirli bir bölümünün karşılanması amaçlanmıştır. Yurtdışı Pazar Araştırmalarının Desteklenmesi Sınai ve/veya ticari şirketler ile yazılım sektöründe faaliyet gösteren şirketlerce gerçekleştirilen yurtdışı pazar araştırması gezilerine ilişkin giderler %70 oranında ve yurtdışı pazar araştırması gezisi başına en fazla ABD dolarına kadar desteklenir. Her takvim yılı içerisinde şirket başına en fazla 10 yurtdışı pazar araştırması desteklenir. Bir yurtdışı pazar araştırması gezisi kapsamında en fazla 2 şirket çalışanının; a. Ulaşım: Uluslararası ve şehirlerarası ulaşımda kullanılan ekonomi sınıfı uçak,tren,gemi ve otobüs bileti ücretleri ile günlük 50 ABD Dolarını, gezi başına da 500 ABD Dolarını aşmamak kaydıyla araç kiralama giderleri, b. Konaklama: Şirket başına günlük 300 ABD Dolarını geçmemek kaydıyla konaklama (oda+kahvaltı) giderleri destekleri. Yurtdışı pazar araştırması gezisinin en az 2, yol harici en fazla 10 günlük kısmı desteklenmektedir. Yurtdışı pazar araştırması gezisi süresince, yolculuk ve gidilen ülkenin resmi tatil günleri hariç olmak üzere, her gün için en az bir kurum, kuruluş veya şirketle görüşme yapılmalıdır. Görüşme yapılmayan günler için ulaşım ve konaklama giderleri desteklenmemektedir. Bir takvim yılı içinde aynı ülkeye yönelik en fazla 2 yurtdışı pazar araştırması gezisi desteklenmektedir. Yurtdışı pazar araştırması gezisi tek bir ülkede yapılabileceği gibi, coğrafi açıdan yakın olan 3 ülkede de yapılabilmektedir. Pazara Giriş Desteği Şirketler ile İşbirliği Kuruluşlarının yurtdışına yönelik pazara giriş stratejileri ile eylem planlarının oluşturulabilmesi amacıyla uluslararası kuruluşlara yaptırılan ve satın alınan sektör, ülke, yabancı şirket veya marka odaklı raporlar (mali ve hukuki raporlar dahil) ile yabancı şirket alımlarına yönelik danışmanlık hizmetlerine (mali ve hukuki danışmanlık dahil) ilişkin giderleri, şirketler için %60, İşbirliği Kuruluşları için %75 oranında yıllık en fazla ABD Dolarına kadar desteklenmektedir. Satın alınan raporların alım tarihi itibariyle en fazla 2 yıllık olması gerekir. Türkiye' de yerleşik Yükseköğretim kuruluşları ve sağlık sektöründe tedavi amaçlı faaliyet gösteren kuruluşlar ile bu Tebliğe dayanılarak çıkarılacak Uygulama Usul ve Esaslarında belirlenen diğer döviz kazandırıcı hizmet ve faaliyetler gerçekleştiren kuruluşların yurtdışında tanıtımı amacıyla yapılan faaliyetler çerçevesinde; ulaşım, konaklama ve tanıtım giderleri %50 oranında ve yıllık en fazla ABD Dolarına kadar desteklenmektedir. Bu destek kapsamında yurtdışında gerçekleştirilen tanıtım faaliyetleri çerçevesinde, a. Ulaşım: Uluslararası ve şehirlerarası ulaşımda kullanılan ekonomi sınıfı uçak, tren, gemi ve otobüs bileti ücretleri ile toplu taşımaya yönelik araç kiralama giderleri, 173

178 b. Konaklama: Tanıtım yapılan süre içinde gidilen ülkede günlük 300 ABD Dolarını geçmemek üzere konaklama giderleri, c. Tercümanlık, seminer, konferans, toplantı ve ikili görüşmelerin yapıldığı yerlerin kiralama giderleri, tanıtım ve reklam giderleri, halkla ilişkiler hizmeti giderleri, fuar ve sergi katılımı giderleri, katalog, broşür, eşantiyon ve tanıtım malzemeleri giderleri desteklenmektedir. Sektörel Ticaret Heyeti ve Alım Heyeti Programları Desteği Ekonomi Bakanlığı koordinasyonunda Organizatör Kuruluşlar tarafından düzenlenen sektörel ticaret heyeti ile alım heyeti programlarına ilişkin giderler %50 oranında ve program başına ABD Dolarına kadar desteklenir. Organizatör kuruluşlar tarafından düzenlenen sektörel ticaret heyeti ile alım heyeti programları çerçevesinde; a. Ulaşım: Uluslararası ve/veya şehirlerarası ulaşımda kullanılan ekonomi sınıfı uçak, tren, gemi ve otobüs bileti ile toplu taşımaya yönelik araç kiralama giderleri, b. Konaklama: Sektörel ticaret heyetlerinde şirket başına, alım heyetlerinde davetli yabancı şirket, kurum veya kuruluş günlük 300 ABD Dolarını geçmemek üzere konaklama giderleri, c. Tercümanlık giderleri, seminer, konferans, toplantı ve ikili görüşmelerin yapıldığı yerlerin kira giderleri, tanıtım ve reklam giderleri, halkla ilişkiler giderleri, katalog, broşür, eşantiyon ve tanıtım malzemeleri giderleri desteklenmektedir. Bir takvim yılında bir Organizatör Kuruluşun yaptığı en fazla 5 sektörel ticaret heyeti ve 10 alım heyeti programı desteklenmektedir. Sektörel ticaret heyeti programları ile alım heyeti programlarının destek kapsamına alınabilmesi için ilgili Organizatör Kuruluş tarafından program başlangıç tarihinden en az 3 ay önce program taslağı ve tahmini bütçesiyle Ekonomi Bakanlığına başvurulması gerekir. Ekonomi Bakanlığı tarafından uygun bulunan programlar destek kapsamına alınır. E-Ticaret Sitelerine Üyelik Desteği Nihai tüketiciye yönelik olmayan e-ticaret sitelerine üyelik giderleri şirketler için %70 oranında ve yıllık en fazla ABD Dolarına kadar desteklenmektedir. Bu destekten şirketler en fazla 5 e-ticaret sitesi için ve e-ticaret sitesi başına en fazla 3 yıl süresince yararlanabilir. Destekten yararlanmak isteyen şirketlerin en az bir yabancı dilde yayımlanan ticari faaliyetle ilgili bir internet sitesi olması zorunludur. E-ticaret sitelerinde yer alan site içi reklam ve reklam bandı giderleri destek kapsamı dışındadır. Ödeme Belgelerinin İbrazı ve Ödeme Bu Tebliğ kapsamındaki faaliyetlerin destek ödemesinden yararlanabilmesi için giderlerin ödeme belgesi ve diğer belgelerle birlikte kanıtlanması gerekir. İstenen bilgi, belge ve uygulamaya ilişkin diğer konular Ekonomi Bakanlığı tarafından düzenlenen Uygulama Usul ve Esasları ile belirlenir. Gerçekleştirilen faaliyetlere ilişkin ödeme belgeleri ile Uygulama Usul ve Esaslarında belirtilen diğer belgeler, ödeme belgesi tarihinden itibaren en geç 6 ay içinde doğrudan veya posta yoluyla İlgili Organizatör Kuruluş tarafından Ekonomi Bakanlığına, Şirketler ibraz edilir. Ekonomi Bakanlığı gerçekleştirilen faaliyetlere ilişkin destek başvurularında gerekli incelemenin yapılmasını takiben, ödeme yapılmasına karar verilen Organizatör Kuruluşu ve ödeme tutarını T.C.Merkez Bankasına (TCMB) bildirir. 174

179 Ödemeye ilişkin, ibraz edilen belgelerdeki giderlerin (dolaylı vergiler dahil) Türk Lirası () cinsinden olanları, döviz cinsinden olanları ise ödeme belgesi tarihindeki "Gösterge Niteliğindeki T.C.Merkez Bankası kurları" listesinde yer alan çapraz kurları ve döviz alış kurları esas alınarak, ABD Doları karşılığı olarak Desteklenme ve Fiyat İstikrar Fonu'ndan ödenir. Bu listede yer almayan ülke para birimleri 'ye çevrilirken T.C.Merkez Bankası nca Alım Satıma Konu Olmayan Bilgi Amaçlı Kur Tablosu' nda yer alan kurlar esas alınır. Yurt Dışında Ofis - Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Bu yardım Yurt Dışında Ofis-Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında 2005/4 nolu Tebliğ kapsamında düzenlenmiştir. Bu Tebliğ, 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren "İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı" na dayanılarak hazırlanan Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 17/11/2005 tarihli ve 2005/10 sayılı Kararına istinaden hazırlanmıştır. Tebliğin 1. Maddesinde açıklanan Yardımın amacı, Türkiye de ticari, sınai/ticari faaliyette bulunan veya yazılım sektöründe iştigal eden şirketlerin, yurtdışı pazarlarda ürünlerinin geniş çaplı ve uzun süreli tanıtımının yapılmasını teminen, gerçekleştirecekleri tanıtım ve/veya marka tescil faaliyetlerine ilişkin giderleri ile yurt dışında mal ticaretine yönelik faaliyette bulunmak amacıyla açmış oldukları veya açacakları birimlerle ilgili giderlerinin uluslararası kurallara göre Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan karşılanmasıdır. Bu Yardım kapsamındaki desteklerden, Türkiye de ticari, ticari/sınai faaliyette bulunan veya yazılım sektöründe iştigal eden şirketler, Dış Ticaret Sermaye Şirketleri ile Sektörel Dış Ticaret Şirketleri yararlandırılabilir. Bu yardımlarla ilgili yurt dışı onay mercii, Ticaret Müsteşarlığı / Ataşesi ve Konsoloslardır. Yardımdan yararlandırmada yetkili merci Ekonomi Bakanlığı ve başvuru mercii İhracatçı Birlikleridir. Şimdi Yardım kapsamında desteklenecek faaliyetleri ayrıntılı olarak inceleyelim. Mağazaların Desteklenmesi Sınai/Ticari veya yazılım şirketleri ile DTSŞ ler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında mağaza açılması halinde, mağazanın; Demirbaş ve dekorasyon giderleri, %50 oranında ve en fazla ABD Doları, Kira giderleri, %50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. Ticari şirketler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında mağaza açılması halinde, mağazanın; Demirbaş ve dekorasyon giderleri, %50 oranında ve en fazla ABD Doları, Kira giderleri, %50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. SDŞ ler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında mağaza açılması halinde, mağazanın; Demirbaş ve dekorasyon giderleri, %60 oranında ve en fazla ABD Doları, Kira giderleri, %60 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. 175

180 Ofis ve Showroomların Desteklenmesi Sınai/Ticari veya yazılım şirketleri ile DTSŞ ler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında ofis/showroom açılması halinde, ofis/ showroomun; Demirbaş ve dekorasyon giderleri, % 50 oranında ve en fazla ABD Doları, Kira giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. Ticari şirketler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında ofis/showroom açılması halinde, ofis/showroomun; Demirbaş ve dekorasyon giderleri, % 50 oranında ve en fazla ABD Doları, Kira giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. SDŞ ler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında ofis/showroom açılması halinde, ofis/showroomun; Demirbaş ve dekorasyon giderleri, % 60 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, Kira giderleri, % 60 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. Depoların Desteklenmesi Sınai/Ticari veya yazılım şirketleri ile DTSŞ ler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında depo açılması halinde, deponun; Demirbaş giderleri, % 50 oranında ve en fazla ABD Doları, Kira ve/veya hizmet giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. Ticari şirketler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında depo açılması halinde, deponun; Demirbaş giderleri, % 50 oranında ve en fazla ABD Doları, Kira ve/veya hizmet giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. SDŞ ler ve/veya bu şirketlerin yurtdışında faaliyet gösteren şirket/şubeleri tarafından yurtdışında depo açılması halinde, deponun; Demirbaş giderleri, % 60 oranında ve en fazla ABD Doları, Kira ve/veya hizmet giderleri, % 60 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Yurtdışı birimi bulunan; DTSŞ ve SDŞ lerin ürünleriyle ilgili olarak yurtdışında gerçekleştireceği reklam, tanıtım ve pazarlama giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, 176

181 Yurtiçi marka tescil belgesine sahip şirketlerin ürünleriyle ilgili olarak yurtdışında gerçekleştireceği reklam, tanıtım ve pazarlama giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, Yurtiçi marka tescil belgesi bulunmayan şirketlerin Türk ürünleriyle ilgili olarak yurtdışında gerçekleştireceği reklam, tanıtım ve pazarlama giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, desteklenir. Yurtdışı birimi bulunmayan, ancak yurtiçi ve tanıtım yapacağı ülkede marka tescil belgesine sahip DTSŞ, SDŞ ve şirketlerin ürünleriyle ilgili olarak yurtdışında gerçekleştireceği reklam, tanıtım ve pazarlama giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları desteklenir. Yurtdışı Marka Tescil Faaliyetlerinin Desteklenmesi DTSŞ, SDŞ ve şirketlerin yurtiçi marka tescil belgesine sahip oldukları markalarının yurtdışında tescili ve korunmasına ilişkin giderleri, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları desteklenir. Türk Ürünlerinin Yurtdışında Markalaşması, Türk Malı İmajının Yerleştirilmesi ve TURQUALITY nin Desteklenmesi Bu yardım Türk Ürünlerinin Yurtdışında Markalaşması, Türk Malı İmajının Yerleştirilmesi ve TURQUALITY nin Desteklenmesi Hakkında 2006/4 No lu Tebliğ kapsamında düzenlenmiştir. Bu Tebliğ, 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren "İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı"na dayanılarak hazırlanan Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 11/05/2006 tarihli ve 2006/7 sayılı Kararına istinaden hazırlanmıştır. Bu tebliği 28/07/2007 tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayınlanan 2007/2 Sayılı 2006/4 Sayılı Türk Ürünlerinin Yurtdışında Markalaşması, Türk Malı İmajının Yerleştirilmesi ve TURQUALITY nin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ çerçevesinde yeniden düzenlenmiştir. Tebliğ in 1. Maddesinde açıklanan Yardımın amacı İhracatçı Birlikleri, Üretici Dernekleri, Üretici Birliklerinin, sektörlerinin yurtdışında tanıtımı amacıyla gerçekleştirecekleri harcamalara ilişkin giderler, Türkiye de ticari ve/veya sınai faaliyette bulunan şirketlerin ürünlerinin markalaşması amacıyla gerçekleştirecekleri faaliyetlere ilişkin giderler ile İhracatçı Birliklerinin TURQUALITY Programı kapsamında firmalara yurt içinde ve yurt dışında markalaşma sürecinde vereceği desteklere ilişkin harcamalar, Türk markalarının pazara giriş ve tutunmalarına yönelik gerçekleştireceği her türlü faaliyet ve organizasyonlara ilişkin giderler ile olumlu Türk malı imajının oluşturulması ve yerleştirilmesi için yurt içinde ve yurt dışında gerçekleştireceği her türlü harcamaların uluslararası kurallara göre Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan karşılanması amaçlanmaktadır. Bu Yardım kapsamındaki desteklerden, İhracatçı Birlikleri, Üretici Dernekleri, Üretici Birlikleri, Türkiye de ticari ve/veya sınai faaliyette bulunan şirketler yararlandırılabilir. Bu yardım kapsamında yapılan açıklamalarda şu tanımların yapılmasında fayda vardır: Marka: 556 sayılı Markaların Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname uyarınca, bir teşebbüsün mal ve hizmetlerini bir başka teşebbüsün mal veya hizmetlerinden ayırt etmeyi sağlaması koşuluyla, kişi adları dahil, özellikle sözcükler, şekiller, harfler, sayılar, malların biçimi veya ambalajları gibi çizimle görüntülenebilen veya benzer biçimde ifade edilebilen, baskı yoluyla yayınlanabilen ve çoğaltılabilen her türlü işaretleri ifade eder. TURQUALITY : Türkiye nin rekabet avantajını elinde bulundurduğu ve markalaşma potansiyeli olan ürün gruplarına sahip firmaların, üretimlerinden pazarlamalarına, satışlarından satış sonrası hizmetlere kadar bütün süreçleri kapsayacak şekilde yönetsel bilgi birikimi, kurumsallaşma ve gelişimlerini sağlamak suretiyle uluslararası pazarlarda kendi markalarıyla global bir oyuncu olabilmeleri amacıyla oluşturulmuş destek platformudur. 177

182 TURQUALITY Sertifikası: 22/12/2004 tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan İhracat 2004/14 sayılı TURQUALITY Sertifikasının Düzenlenmesine İlişkin Tebliğ de belirtilen logoyu ifade eder. TURQUALITY Programı: TURQUALITY nin ülkemizin rekabet avantajını elinde bulundurduğu markalaşma potansiyeli olan ürün gruplarının üretiminden pazarlamasına, satışından satış sonrası verilen hizmetlere kadar bütün süreçleri kapsayan bir destek sistemi haline getirilmesi ve böylece Program kapsamındaki şirket markalarının konumlandırılması, konumlarının güçlendirilmesi ve bu markaların uluslararası pazarlara çıkışlarının hızlandırılması ile uluslararası pazarlarda Türk malı imajının oluşturulması ve yerleştirilmesini amaçlayan programı ifade eder. TURQUALITY Komitesi: Ekonomi Bakanlığı, Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM), İhracatçı Birlikleri, İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterlikleri temsilcileri ile konusunda uzman kişilerden oluşur. Söz konusu Komite, TURQUALITY destek programı kapsamına alınacak şirketler ile TURQUALITY Sertifikası verilecek markalarının tespiti hususunda yetkilidir. Anılan Komitenin teşkili ile çalışma usul ve esasları Ekonomi Bakanlığı tarafından belirlenir ve sekretarya görevi Ekonomi Bakanlığı tarafından yürütülür. TURQUALITY Çalışma Grubu: Ekonomi Bakanlığı, Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM), İhracatçı Birlikleri, İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterlikleri temsilcileri ile konusunda uzman kişilerden oluşur. TURQUALITY Çalışma Grubu; TURQUALITY Programının teknik çalışmaları ile uygulamasını yürütür. TURQUALITY destek programı kapsamına alınacak şirketler ile TURQUALITY Sertifikası verilecek markalarının seçimi konularında TURQUALITY Komitesi ne istişari nitelikte görüş bildirir. TURQUALITY Sektörel Çalışma Grubu: Ekonomi Bakanlığı, Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM), İhracatçı Birlikleri, İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterlikleri temsilcileri ile konusunda uzman kişilerden oluşur.turquality Sektörel Çalışma Grubu; kuruldukları sektörle ilgili TURQUALITY Programının teknik çalışmalarını yürütür ve TURQUALITY Çalışma Grubuna istişari nitelikte görüş bildirir. TURQUALITY Sekretaryası : TURQUALITY Programının uygulanması konusundaki gerekli çalışmaları yürütmek ve koordinasyonu sağlamak amacıyla istihdam edilen elemanlardan teşkil eder. Firmalar markalaşma faaliyetlerini içeren bir proje ile doğrudan Ekonomi Bakanlığına müracaat edeceklerdir. TURQUALİTY ibaresinin kullandırılması hususunda ise Ekonomi Bakanlığı denetim/danışmanlık firmalarının raporlarını talep edebilir. Mezkur Tebliğ kapsamında sağlanması öngörülen destekler: 1. Yurtdışında Onay Yeri : Ticaret Müsteşarlığı/Ataşeliği veya Konsolos 2. Başvuru Mercii : Ekonomi Bakanlığı (İhracat Genel Müdürlüğü) 3. Başvuru Süresi : 6 ay 4. Yararlananlar : İhracatçı Birlikleri, Üretici Dernek/Birlikleri, Türkiye de ticari ve/veya sınai faaliyette bulunan şirketler 5. Destek Oranı : Şirketler % 50 (İhracatçı Birlikleri %80) 6. Destek Süresi : 4 Yıl (Marka Destek Programı) Desteğin kapsamı ise şu şekilde özetlenebilir: 5 Yıl (TURQUALITY Destek Programı) A. İhracatçı Birliklerinin; Sektörleri ile ilgili olarak yapacakları tanıtım ve reklam harcamaları en fazla $ B. Üretici Dernekleri ve Birliklerinin;Sektörleri ile ilgili olarak yapacakları tanıtım ve reklam harcamaları en fazla $ C. Şirketler, SDŞ ve DTSŞ lerin; İlgili ülkelerde destek kapsamına alınan markaları ile ilgili olarak: 178

183 a. Marka Destek Programı Kapsamındaki Firmalar için: Marka tesciline ilişkin harcamaları en fazla $ Reklam, tanıtım ve pazarlama faaliyetleri en fazla $ Açtıkları ve/veya açacakları yurtdışı birimlere ilişkin kira harcamaları en fazla $ Açmış oldukları ve/veya açacakları mağazalara ilişkin konsept mimari çalışmaları ve dekorasyon giderleri en fazla $ Kiraladıkları ve/veya kiralayacakları reyonlara ilişkin kira ve/veya komisyon giderleri en fazla $ Açmış oldukları ve/veya açacakları showroomlara ilişkin kira ve/veya komisyon giderleri en fazla $ Ürünleri ile ilgili kalite belgeleri ile insan can, mal emniyeti ve güvenliğini gösterir işaretlere ilişkin harcamaları en fazla $ Franchise vermesi halinde franchising sistemi ile yurt dışında açılacak ve faaliyete geçirilecek mağazalara ilişkin dekorasyon harcamaları mağaza başına en fazla $ olmak üzere toplam 10 mağaza b. TURQUALITY Destek Programı Kapsamındaki Firmalar için: Patent, faydalı model ve endüstriyel tasarım tesciline ilişkin harcamaları ile TURQUALITY Sertifikasına haiz markalarının yurtdışında tescili ve korunmasına ilişkin giderleri Ürünleri ile ilgili kalite belgeleri ile insan can, mal emniyeti ve güvenliğini gösterir işaretlere ilişkin harcamaları TURQUALITY Sertifikasını haiz markalı ürünleriyle ilgili olarak istihdam edilen moda/endüstriyel ürün tasarımcısı giderleri (aynı anda en fazla 3 tasarımcı) Reklam, tanıtım ve pazarlama faaliyetleri Mağazalara ilişkin uygun mahal araştırmasına yönelik danışmanlık, konsept mimari çalışmaları, dekorasyon, demirbaş, kira harcamaları ile mağazanın kiralanmasıyla ilgili hukuki danışmanlık ve belediye giderleri (1 yıl içinde en fazla 10 olmak üzere 5 yılda 50 mağaza); demirbaş-dekorasyon giderleri en fazla $ Ofis, depo, showroom, satış sonrası servis vb. yurtdışı birimlerine ilişkin kira, dekorasyon, demirbaş, komisyon giderleri Farklı markaların satıldığı showroom/büyük mağaza (department store), hipermarketlerde kiraladıkları reyon/showroom/gondol/satış alanlarına (floor display) ilişkin kira, dekorasyon, hizmet ve/veya komisyon harcamaları, Franchise vermesi halinde, franchising sistemi ile yurt dışında açılacak ve faaliyete geçirilecek mağazalara ilişkin dekorasyon harcamaları mağaza başına en fazla $ olmak üzere 1 yılda 10 mağazaya, 5 yılda toplam 50 mağazaya kadar İş yönetimi kapsamında satın alacakları her türlü danışmanlık giderleri desteklenmektedir. TEKNOLOJİ GELİŞTİRMEYE YÖNELİK DEVLET YARDIMLARI Devletin ihracata yönelik devlet yardımlarından teknoloji geliştirmeye yönelik olarak yapmış olduğu yardımlar: Araştırma-Geliştirme (Ar-Ge) Yardımları Tasarım Yardımları kapsamında yürütülmektedir. 179

184 Araştırma-Geliştirme (Ar-Ge) Yardımları Bu destek 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı na dayanılarak hazırlanan Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 24/9/1998 tarihli ve 98/16 sayılı Kararı na istinaden hazırlanan tebliğler çerçevesinde verilmektedir. Yardımın onay mercii Ekonomi Bakanlığı uygulamacı kuruluş ise Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı (TTGV) dır. Bu yardım kapsamında yapılan açıklamalarda şu tanımların bilinmesinde fayda vardır: Araştırma-Geliştirme Projeleri: Amacı, kapsamı, süresi, bütçesi, özel şartları, diğer kurum, kuruluş, gerçek ve tüzel kişilerce sağlanacak ayni ve/veya nakdi destek miktarları, sonuçta doğacak ihtira haklarının ilgililer arasındaki paylaşım esasları belirlenmiş, yeni bir ürün üretilmesi, ürün kalitesi veya standardının yükseltilmesi, maliyet düşürücü ve standart yükseltici mahiyette yeni tekniklerin geliştirilmesi, üretimle ilgili olarak yeni bir teknoloji geliştirilmesi konusunda bilimsel esaslara uygun ve araştırma-geliştirme faaliyetlerinin her safhasını belirleyecek mahiyette hazırlanacak ve sonuçlarının faydalı araç, gereç, malzeme, ürün, yöntem, sistem ve üretim tekniklerine dönüştürülmesi veya mevcut teknoloji ile iyileştirilmeye yönelik çalışma ve teknoloji uyarlamasını ifade eder. Teknoloji: Teknik üretme ve bu tekniğin uygulanması ile ilgili gerekli alet, makina ve malzemeleri geliştirebilme bilgisidir. Yenilik: Bir fikri, satılabilir, yeni ya da geliştirilmiş bir ürün ya da mal ve hizmet üretiminde kullanılan yeni ya da geliştirilmiş bir yöntem haline dönüştürmek demektir. Bu açıdan teknolojik yenilik yapma/yaratma süreci, bir dizi bilimsel, teknolojik/teknik, mali ve ticari etkinliği içerir. Renk ya da dekorasyondaki değişiklikler gibi bütünüyle estetik alana yönelik değişiklikler ile ürünün yapı, niteliğini ya da performansını teknik açıdan değiştirmeyen, küçük tasarım ya da görünüm farklarından ibaret basit değişiklikler yenilik sayılmaz. Üründe Yenilik: Teknolojik açıdan yeni ürün, önceki ürün kuşağıyla karşılaştırıldığında malzemesi, parçaları ve yerine getirdiği işlevler açısından, öze ilişkin, teknolojik farklar gösteren bir ürünü ifade eder. Üretim Yöntemlerinde Yenilik: Geleneksel üretim tesislerinde üretilemeyen, yeni ya da geliştirilmiş ürünlerin üretilmesinde veya halen üretilmekte olan ürünlerin yeni tekniklerle üretilmesinde kullanılan bir yöntem teknolojik açıdan yeni sayılır. Bu Tebliğ kapsamındaki yardımdan faydalanacak AR-GE faaliyet aşamaları şunlardır; Kavram geliştirme, teknolojik/teknik ve ekonomik yapılabilirlik etüdü, geliştirilen kavramdan tasarıma geçiş sürecinde yer alan laboratuar çalışmaları v.b. çalışmalar, tasarım ve çizim çalışmaları, prototip üretimi, pilot tesisin kurulması, deneme üretimi, patent ve lisans çalışmaları, satış sonrasında ürün tasarımından kaynaklanan sorunların çözümü faaliyetleri. Bünyelerinde veya Türkiye de bünyeleri dışında AR-GE faaliyetinde bulunan kuruluşların bu belirtilen faaliyetlerine ilişkin harcamaları bu Tebliğ kapsamında belirtilen esaslar çerçevesinde temel destek oranı olarak en fazla %50 oranında ve ilave desteklerle beraber en fazla %60 a kadar desteklenir. Destek süresi proje bazında en çok 3 (üç) yıldır. Bu süre zorunlu nedenlerle, TÜBİTAK ın gerekçeli önerisi ve DTM nin onayı ile en fazla bir dönem (6 ay) uzatılabilir. Kuruluşun faaliyetinin AR-GE olup olmadığı, harcama miktarının söz konusu faaliyet ile uygunluğu ve destekleme oranı ve tutarları Ekonomi Bakanlığı nca tespit edilecek kriterler çerçevesinde TÜBİTAK tarafından incelenip sonuçlandırılır. TÜBİTAK ın konuyla ilgili olarak üstleneceği görevin diğer esas ve ayrıntıları Ekonomi Bakanlığı ile TÜBİTAK arasında yapılacak protokolle belirlenir. TÜBİTAK tarafından yapılacak değerlendirme sonucu, proje bazındaki AR-GE harcamalarına uygulanacak destekleme oranı ile bu oran üzerinden hesaplanan toplam destek tutarı belirlenerek Ekonomi Bakanlığı na intikal ettirilir. Desteklenen projeye ilişkin ödemeler Ekonomi Bakanlığının uygun görüşüne istinaden Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından yapılır. 180

185 Bu Tebliğ çerçevesindeki destekleme, AR-GE projeleri kapsamındaki; a. Araştırmacılara ve münhasıran araştırma faaliyetinde istihdam edilen teknisyenlere ilişkin personel giderleri, b. Münhasıran araştırma faaliyeti için kullanılan alet, teçhizat, yazılım giderleri, c. Münhasıran araştırma faaliyeti için kullanılan danışmanlık hizmeti ve buna eşdeğer hizmet alım giderleri, d. Ülke içindeki üniversiteler, TÜBİTAK a bağlı AR-GE birimleri, özel sektör AR-GE kuruluşları v.b. AR-GE kurum ve kuruluşlarına yaptırılan AR-GE hizmet giderleri, e. Türk Patent Enstitüsü nden alınacak patent, faydalı model ve endüstriyel tasarım tescili ile ilgili giderleri, f. Doğrudan AR-GE faaliyetleri ile ilgili malzeme alımı v.b. alım giderlerini, içerir. Temel destek oranı AR-GE giderleri toplamının en fazla %50 sidir. Toplam destek oranı, ilave desteklerle beraber %60 ı geçemez. Sanayi kuruluşunun proje bazında desteklenen AR-GE faaliyetinin patentle sonuçlanması halinde, o proje bazındaki AR-GE giderleri için sağlanan toplam destek miktarının %10 u patentin alınmasından hemen sonra, ek destek olarak ilgili sanayi kuruluşuna ödenir. Sanayi kuruluşu belli bir proje bazında Türkiye deki bir üniversite ve/veya TÜBİTAK a bağlı kurumlardan AR-GE hizmeti satın alınmışsa veya söz konusu kuruluş AR-GE faaliyetini anılan Kurumları eksen alan bir teknopark bünyesinde gerçekleştirmişse, bu tür hizmet alımları ya da teknoparkta gerçekleştirilen AR-GE faaliyeti giderleri için sağlanan destek oranı %30 oranında arttırılır. Sanayi kuruluşunun belli bir proje bazında desteklenen AR-GE faaliyetinin: enformatik, esnek üretim/esnek otomasyon teknolojileriyle ilgili uyarlama, ileri malzeme teknolojileri, gen mühendisliği/biyoteknoloji, uzay ve havacılık teknolojileri, çevreye duyarlı teknolojiler alanlarında olması halinde sağlanan temel destek oranı %20 oranında arttırılır. Sanayi kuruluşlarının katıldığı uluslararası projeler, inceleme ve kabul süreçlerinde AR-GE nitelikteki TÜBİTAK ın da içinde bulunduğu uluslararası kurullar tarafından belirlenen EUREKA v.b. uluslararası AR-GE projeleri ayrıca TÜBİTAK tarafından uygulaması yapılan AR-GE Proje Yardımındaki hakemlik veya TTGV tarafından uygulanması yapılan AR-GE Sermaye Desteğindeki alan komitesi değerlendirme sürecine sokulmadan AR-GE yardımından aşağıdaki esaslar çerçevesinde yararlandırılır: a. Söz konusu uluslararası ortak araştırma projeleri, projede öngörülen süre kadar desteklenir. b. Söz konusu projelere katılan sanayi kuruluşlarının ilgili projeler kapsamındaki harcamalarına uygulanacak temel destek oranı %50 olarak alınır. c. Sanayi kuruluşlarıyla birlikte projeye katılan üniversite ve/veya araştırma kurumlarının ilgili projeler kapsamındaki harcamalarının tamamı, proje süresince her bir proje için ABD Doları nı aşmamak üzere AR-GE yardımından yararlandırılır. Birden çok sanayi kuruluşunun TTGV ve/veya TÜBİTAK ile birlikte kurdukları şirketlerin AR-GE faaliyetleri kapsamındaki harcamaları %60 oranında desteklenir. Desteklemede, ibraz edilen belgelerdeki giderlerin Türk Lirası cinsinden olanları Türk Lirası, döviz cinsinden olanları ise fatura tarihindeki Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası çapraz kurları ve döviz alış kuru esas alınarak, ABD Doları karşılığı Türk Lirası olarak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nca Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan ödenir. Kuruluşların gerek bünyelerinde yapacakları, gerek bünyeleri dışında üniversite veya benzeri kurumlara yaptıracakları AR-GE faaliyetlerinin desteklenebilmesi için söz konusu harcamaların ölçülebilir ve faturalandırılmış olması gerekmektedir. 181

186 Ticari değeri olan yeni ürün oluşturulması ya da eldeki ürünlerin rekabet edebilme gücünün yükseltilmesine, bu amaçla üretim yöntemi sistemi ve tekniklerinin araştırılmasına ve geliştirilmesine yönelik AR-GE projeleri ile Stratejik Odak Konuları Projeleri ne Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan projeyi yürüten kurum veya kuruluşu teşvik eder nitelikte destek sağlanmaktadır. Stratejik Odak Konuları Projeleri ülkemizde mevcut sanayii yapısı teknoloji ve insan gücü birikimi ve uluslararası karşılaştırmalı üstünlüklerin dinamiği esas alınarak, hangi alanlarda, teknolojik projeler yürütülmesinde yarar bulunduğunu veya araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin ülkemizde gelişip yaygınlaşması için alınması gereken tedbirleri tespit eden projelerdir. Lisans veya know-how satın alınmasını içeren projeler ile bir ürün veya sistem oluşturulmasına, geliştirilmesine yol açmayan, teknoloji transferinden oluşan projeler desteklenmemektedir. Belirtilen amaçlara uygun projesi olan kuruluşlar, AR-GE harcamalarının karşılanması için hazırladıkları çalışma programı ve bütçe önerisini Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı' na (TTGV) sunarlar. Vakıf tarafından desteklenmesine karar verilen ve Ekonomi Bakanlığı onayladığı projelerin yürütülmesi için projeyi getiren kuruluşlar ile vakıf yetkilileri arasında sözleşme yapılır. Sözleşme koşullarına göre projenin uygulanması için gerekli AR-GE harcamalarının % 50' sine kadarlık kısmı için Ekonomi Bakanlığının uygun görüşüne istinaden T.C.Merkez Bankası tarafından Desteklenme ve Fiyat İstikrar Fonu' ndan sermaye desteği tahsis edilir. Projenin tamamlanabilmesi için gereken miktarın kalan kısmı ise projeyi getiren kuruluşlar tarafından karşılanır. Proje değerlendirme ve izleme ile ilgili masrafları Ekonomi Bakanlığının onayı ile her proje döneminde Desteklenme ve Fiyat İstikrar Fonu' ndan karşılanır. Her bir projenin değerlendirme masrafı ABD Doları, izleme masrafı olarak da süreleri 12 aya kadar olan projelerde ABD Doları, süreleri 12 ayı geçen projelerde ise ABD Doları her proje döneminde Desteklenme ve Fiyat İstikrar Fonu' ndan TTGV' ye ödenir. Önerilen proje bütçesinin %3' ü oranında bir pay, TTGV' nin konu ile ilgili diğer masraflarını karşılamak üzere projede belirtilen şekilde öneriyi yapan kuruluş tarafından TTGV'ye ödenir. Projelerin süresi 2 yıldır ve sağlanacak sermaye desteği en fazla 1 milyon ABD Dolarıdır. Stratejik Odak Konuları projeleri için en fazla süre 1 yıl ve en fazla destek ABD Dolarıdır. Bu projelerin desteklenmesinde Ekonomi Bakanlığının uygun görüşü alınır. Projelerin tüm giderleri destekle karşılanır. Projenin bitiminde sağlanan destek miktarı ABD Doları olarak ve belirlenen şartlar ve vadeler esas alınarak, projeyi yöneten kuruluş tarafından T.C.Merkez Bankası nezdindeki Desteklenme ve Fiyat İstikrar Fonu'na geri ödenir. Proje sahibi veya TTGV'nin talebi üzerine, yürütülmesi imkansız hale gelen projelerin durdurulmasına ve tasfiyesine Ekonomi Bakanlığının görüşü alınarak, TTGV Yönetim Kurulu tarafından karar verilebilir. Projelerin önerilmesi, değerlendirilmesi,desteklenmesi, izlenmesi ve yürütülmesi ile ilgili yazışmalar ve raporlar gizli tutulurlar. Proje sonucu alınan patentler, elde edilecek karlar ve gelirler üzerinde TTGV tarafından sözleşme hükümleri dışında hak iddia edilemez. Projenin yürütülmesinden sorumlu kişilerin kusurları ve ihmalleri sonucu proje olumsuz bir duruma girmiş ise bu durum Ekonomi Bakanlığı tarafından da kabul edilirse TTGV Yönetim Kurulu Kararı ile proje iptal edilir ve sağlanan destek sözleşmede belirtilen faiz oranları ve vadeler esas alınarak geri alınır. Sözleşme hükümlerine uygun olarak yürütülmesine rağmen projenin başarısızlıkla sonuçlanması durumunda proje tasfiye edilir. Tasfiye gelirleri Desteklenme ve Fiyat İstikrar Fonu' na ve proje sahibine katılımları oranında iade edilir.proje için yapılan harcamalarla satın alınmış makine, teçhizat ve malzemeler nakte dönüştürülerek destek oranında anılan Fon' a iade edilir. Nakte dönüştürülemeyen harcamalar, TTGV Yönetim Kurulu Kararı ve Ekonomi Bakanlığının onayı ile proje zararı kabul edilir. Projenin, bilimsel, teknolojik, idari, mali ve hukuki yönden TTGV tarafından kabul edildiği şekilde ve sözleşmeye uygun olarak yürütülmesinden, projeye ilişkin raporların verilmesinden, iş güvenliği ve benzeri önlemlerin alınmasından proje yürütücüsü sorumludur. 182

187 Firmalar tarafından yanıltıcı bilgi ve belge verilmesinden dolayı haksız ödeme yapıldığının tespiti halinde "6183 Sayılı Amme Alacakları Tahsil Usulü Hakkında Kanun" hükümleri uygulanmaktadır. Bu desteğin uygulanmasına ilişkin düzenlemelerin yapılmasında ve ortaya çıkacak ihtilafların çözülmesinde Ekonomi Bakanlığı yetkilidir. Tasarım Yardımları Markalaşmanın önemli bir unsuru da tasarımdır. Tasarım doğrudan desteklenebilmesi için; tasarımcı şirketleri, tasarım ofisleri ile birlikler, tasarım dernekleri-birliklerinin gerçekleştireceği tanıtım, reklam, pazarlama, istihdam, danışmanlık harcamaları ile yurt dışında açacakları birimlere ilişkin giderlerinin Desteklenme ve Fiyat İstikrar Fonu' ndan karşılanmasını düzenleyen 2008/2 sayılı "Tasarım desteği Hakkında Tebliğ" 18/04/2008 tarihli ve sayılı Resmi Gazete' de yayınlanmış ve mezkur Tebliğ' e ilişkin Uygulama Usul ve Esasları düzenlenmiştir. Bu konuda yetkili kuruluş Ekonomi Bakanlığı, başvuru mercii ise İhracatçı Birlikleridir. Yardımdan Tasarımcı Şirketleri, Tasarım Ofisleri, Birlikler ve Tasarım Dernekleri-Birlikleri yararlanacaktır. Destek süresi Tasarımcı Şirketleri ve Tasarım Ofisleri için en fazla 4 yıldır. Birlikler ve Tasarım Dernekleri- Birlikleri ise proje bazında destekten yararlanacaktır. Destek oranı ise % 50 dir. Tasarım Desteğinin Kapsamı Tasarımcı Şirketlerin desteklenmesi: Yurtdışına yönelik olarak gerçekleştirecekleri reklam, tanıtım, pazarlama vb. faaliyetlerine ilişkin giderleri % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, Yurt dışında açacakları ve destek kapsamında değerlendirilen birimlerinin (şirket, ofis, mağaza, depo, showroom, reyon, gondol vb.) ; Demirbaş, dekorasyon giderleri % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, Brüt kira giderleri ve bu birimlerin kiralanmasına ilişkin giderleri ile vergi-resim-harç giderleri %50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, Patent, faydalı model ve endüstriyel tasarım tesciline ilişkin harcamaları ile markalarının yurtdışında tescili ve korumasına ilişkin giderleri % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, İstihdam edilen tasarımcıların brüt maaş giderleri % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, Kurumsal kimlik oluşturulması, stratejik şirket yapılandırılması, moda ve trendler, ürün ve ambalaj tasarımı, modelizm (kalıp ebat setleri) satın alma ve tedarik, stratejik pazarlama, perakende operasyonlar, şirket kuruluşu, mağaza açılması ve işletilmesi, uluslararası ihracat ve hukuk, maliyet muhasebesi, risk yönetimi, uluslararası pazarlarda rekabet avantajını artırıcı diğer iş yönetimi kapsamında satın alacakları danışmanlık giderleri ile Bilgisayarlı Tasarım (CAD), Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP), Tedarik Zinciri Yönetimi (SCM), Müşteri İlişkileri Yönetimi (CRM), Kurumsal Performans Yönetimi (EPM), Perakende Yönetimi vb. bilgi yönetimi kapsamında satın alacakları veya kiralayacakları yazılım ürünlerinin lisansları ve bunların yıllık bakım ve güncelleme bedelleri ile yazılımların devreye alınması, iyileştirmesi ve idamesi için yapacakları danışmanlık, eğitim ve dış kaynak kullanımı harcamaları % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları desteklenmektedir. Tasarım Ofislerinin Desteklenmesi: Yurtdışına yönelik olarak gerçekleştirecekleri reklam, tanıtım, pazarlama vb. faaliyetlerine ilişkin giderleri % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, Yurtdışında açacakları ve destek kapsamında değerlendirilen birimlerinin; Demirbaş, dekorasyon giderleri % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, brüt kira giderleri ve bu birimlerinin kiralanmasına ilişkin danışmanlık giderleri ile vergi-resim-harç giderleri % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, 183

188 Patent, faydalı model ve endüstriyel tasarım tesciline ilişkin harcamaları ile markaların yurtdışında tescili ve korunmasına ilişkin giderleri % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, İstihdam edilen tasarımcıların brüt maaş giderleri %50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları, Kurumsal kimlik oluşturulması, stratejik şirket yapılandırılması, kalite kontrol sistemi oluşturulması, numune tesis yapılandırılması, moda ve trendler, ürün ve ambalaj tasarımı, modelizm (kalıp ebat setleri) satın alma ve tedarik, stratejik pazarlama, perakende operasyonlar, şirket kuruluşu, mağaza açılması ve işletilmesi, uluslararası ihracat ve hukuk, maliyet muhasebesi, risk yönetimi, uluslararası pazarlarda rekabet avantajını artırıcı diğer her türlü iş yönetimi kapsamında satın alacakları danışmanlık giderleri ile Bilgisayarlı Tasarım (CAD), Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP), Tedarik Zinciri Yönetimi (SCM), Müşteri İlişkileri Yönetimi (CRM), Kurumsal Performans Yönetimi (EPM), Perakende Yönetimi vb. bilgi yönetimi kapsamında satın alacakları veya kiralayacakları yazılım ürünlerinin lisansları ve bunların yıllık bakım ve güncelleme bedelleri ile yazılımların devreye alınması, iyileştirmesi ve idamesi için yapacakları danışmanlık, eğitim ve dış kaynak kullanımı harcamaları % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları desteklenmektedir. Birlikler, Tasarım-Dernek-Birliklerinin Desteklenmesi: Yurtdışına yönelik olarak gerçekleştirecekleri görsel ve yazılı tanıtım giderleri ile bu faaliyetlerin tanıtımı, marka-promosyon ajansı, stratejik danışmanlık gibi tanıtım, reklam ve pazarlama faaliyetlerine ilişkin harcamaları, % 50 oranında ve yıllık en fazla ABD Doları kadar desteklenir. Ar Ge yardımlarının uygulanmasında karşılaşılan belli başlı sorunlar ve bu sorular karşısında çözüm olarak yapılabilecekler nelerdir? Tartışınız. DİĞER DEVLET YARDIMLARI Devletin ihracata yönelik yardımlarından diğerleri kapsamına girenler şunlardır: Eğitim Yardımı İstihdam Yardımı Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Tarımsal Ürünlerde İhracat İadesi Yardımları Vergi Desteği Kredi Desteği Eğitim Yardımı Bu yardım, Eğitim ve Danışmanlık Yardımı Hakkında 2007/3 No lu tebliğ kapsamında düzenlenmektedir. Bu Tebliğ, 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı na dayanılarak hazırlanan Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 17/07/2007 tarihli ve 2007/6 sayılı Kararına istinaden hazırlanmıştır. Bu yardımla Türkiye de sınai ve/veya ticari faaliyette bulunan şirketler ile yazılım sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin çalışanlarının kalite, verimlilik, yönetim teknikleri, tasarım, uluslararası pazarlama vb. ile dış ticaret işlemleri konusundaki eğitim giderleri ile bu konularda alınacak danışmanlık hizmetlerine ilişkin giderlerin ve ülkemizde düzenlenen tasarım yarışmalarında dereceye giren tasarımcıların, tasarım konusunda yurt dışı eğitim giderlerinin Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonundan (DFİF) karşılanması amaçlanmaktadır. 184

189 Bu yardım kapsamındaki desteklerden, Türkiye de sınai ve/veya ticari faaliyette bulunan şirketler, yazılım sektöründe iştigal eden şirketler ile tasarımcılar yararlandırılabilir. Onay mercii Ekonomi Bakanlığı ve koordinatör birlik Ekonomi Bakanlığı tarafından görevlendirilen İhracatçı Birliği dir. Bu yardım kapsamında yapılan açıklamalarda şu tanımların bilinmesinde fayda vardır: a. Şirket: Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde sınai ve/veya ticari faaliyette bulunan şirketler, yazılım sektöründe faaliyet gösteren şirketler, b. Eğitimci: Ekonomi Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş ve bu Tebliğ kapsamındaki konularla ilgili olarak eğitim veren İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliklerini, üniversiteleri, il ticaret ve/veya sanayi odalarını, diğer mesleki kuruluşları, sektörel dernekleri ile bunların üst kuruluşlarını veya şirketleri, c. Danışman: Ekonomi Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş ve bu Tebliğ kapsamındaki konularla ilgili olarak danışmanlık hizmeti veren üniversite, kurum, kuruluş veya şirketleri, d. Tasarımcı: Ekonomi Bakanlığı tarafından uygun bulunan ve İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliklerinin ulusal düzeyde düzenledikleri moda-marka tasarımı, teknolojik, endüstriyel, görsel, yazılım ve ambalaj tasarımı yarışmalarında ilk beş dereceye girenleri, ifade eder. Bu yardım kapsamında, şirketlerin desteklenecek eğitim konuları; Dış Ticaret, Gümrük ve Kambiyo Mevzuatı, Yurt dışı pazarlama, müzakere ve yazışma teknikleri ile fiyatlandırma, Dış Ticarette ulusal ve uluslararası finansman sağlama teknikleri, Rekabet hukuku ve koşulları ile Avrupa Birliği ve Dünya Ticaret Örgütü mevzuatı, dış ticarette anlaşmazlıkların çözümü ve uluslararası tahkim, Dış ticaret muhasebesi, uluslararası muhasebe standartları, Moda-marka tasarımı, teknolojik, endüstriyel, görsel, yazılım ve ambalaj tasarımı, Kalite, Verimlilik, Yönetim teknikleri, Proje hazırlama, yönetim ve izleme teknikleri, Stratejik planlama, ve benzeri alanları kapsamaktadır. Bu konularda alınacak eğitimlerin desteklenebilmesi için Ekonomi Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş eğitimciler tarafından verilmesi zorunludur. Ekonomi Bakanlığınca hazırlanacak Uygulama Usul ve Esaslarında yer alacak hükümler çerçevesinde; Ekonomi Bakanlığınca yapılacak nihai değerlendirmeden önce diğer eğitimcilerin yetkilendirilmesi hususunda ön inceleme ve değerlendirme, Tüm eğitimciler tarafından verilmesi planlanan eğitim programlarının yukarıda sayılan konular kapsamında olup olmadığı hususunda ise nihai inceleme ve değerlendirme, yapmak üzere Koordinatör Kurum görevlendirilmiştir. Bu yardım kapsamında; şirketlerin yıllık toplam ABD dolarını aşmamak üzere, program bazında süresi 6 (altı) ayı geçmeyen yurtiçi eğitim giderlerinin %90 ı desteklenir. Şirketlerin, uluslararası ticarete yönelmelerinin ve rekabet edebilirliklerinin sağlanması amacıyla, yukarıda belirtilen konulara ve benzeri alanlara ilişkin olarak Ekonomi Bakanlığınca yetkilendirilmiş danışmanlardan almış oldukları danışmanlık hizmeti bu yardım kapsamında destekten yararlandırılır. 185

190 Ekonomi Bakanlığınca hazırlanacak Uygulama Usul ve Esaslarında yer alacak hükümler çerçevesinde; danışmanlık hizmetleri desteğinden faydalanmak isteyen şirketlerin, almak istedikleri danışmanlık hizmetinin şirket ihtiyacı olup olmadığının tespiti ile söz konusu şirketin hangi konu ve alanlarda danışmanlık hizmetine ihtiyacı olduğunun belirlenmesi ve bu kapsamda anılan şirkete ilişkin durum analizi, ön inceleme, değerlendirme yapılması ile destekten yararlanan şirketlerin izlenmesi hususlarında Koordinatör Birlik görevlendirilmiştir. Koordinatör Birlik bu görevleri yerine getirirken tespit edeceği bir danışmanlık şirketinden hizmet satın alabilir. Koordinatör Birliğin satın alacağı bu danışmanlık hizmet giderlerinin tamamı DFİF ten karşılanır. Danışmanlık hizmeti desteğinden yararlanmak isteyen şirketlerin durum analizi, ön inceleme ve değerlendirme yapılması hususlarında Koordinatör Birliğe yapacakları başvuruya ilişkin usul, esaslar Ekonomi Bakanlığınca hazırlanacak Uygulama Usul ve Esaslarıyla belirlenir. Yardım kapsamında alınacak danışmanlık hizmetlerine ilişkin giderlerin, yıllık toplam ABD Dolarını aşmamak kaydıyla, %75 i desteklenir. Danışmanlık hizmetleri maksimum 3 (üç) yıl süreyle destekten yararlandırılır. Ekonomi Bakanlığı tarafından uygun bulunan ve İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliklerinin ulusal düzeyde düzenledikleri moda-marka tasarımı, teknolojik, endüstriyel, görsel, yazılım ve ambalaj tasarımı yarışmalarında dereceye giren yıllık toplam 15 (onbeş) tasarımcının; uluslararası düzeyde kabul görmüş yurt dışındaki eğitim merkezlerinde alacakları eğitime ilişkin giderleri ile yaşam giderleri, bu Tebliğ kapsamında destekten yararlandırılabilir. Bu kapsamda alınacak eğitime ilişkin giderlerin %100 ü ile eğitime gönderilecek tasarımcıların, aylık ABD Dolarını aşmamak kaydıyla, yaşam giderleri en fazla 1 (bir) yıl süresince desteklenir. İstihdam Yardımı Bu destek tarih ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı na dayanılarak hazırlanan Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 17/01/2000 tarihli ve 2000/ 3 sayılı Kararına istinaden uygulanmaktadır. Bu yardım kapsamında; SDŞ lerin ilk defa istihdam edecekleri konusunda tecrübeli ve yüksek öğrenimli; 1. Yöneticinin toplam azami ABD Doları karşılığı Türk Lirasını aşmamak üzere yıllık brüt maaşlarının %75 i, 2. Elemanların toplam azami ABD Doları karşılığı Türk Lirasını aşmamak üzere yıllık brüt maaşlarının %75 i, Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan azami bir yıl süreyle karşılanır. Bu Tebliğ kapsamında, bir SDŞ ye, istihdam edeceği en fazla bir yönetici ile iki elemanın ücretleri için ve bir defa destek sağlanır. Bu yardım programına ilişkin talepler, değerlendirme ve uygulama usul ve esasları çerçevesinde DTM tarafından sonuçlandırılır. Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Bu destek 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayılı İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı nın 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanılarak 31/07/1997 tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 97/5 sayılı İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kapsamında Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Tebliğ ile 94/6401 sayılı İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı nın 4. maddesinin verdiği yetkiye dayanılarak hazırlanan ve Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 10/11/1998 tarihli ve 98/23 sayılı Kararına istinaden 14/11/1998 tarihli ve sayılı Resmi Gazete de yayımlanan 98/13 sayılı İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kapsamında Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Tebliğde Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ e istinaden uygulanmaktadır. Bu yardım kapsamındaki desteklerden, Türkiye de ticari ve sınai faaliyette bulunan veya tarım ya da yazılım sektörlerinde iştigal eden şirketler, Dış Ticaret Sermaye Şirketleri (DTSŞ) ile Sektörel Dış Ticaret Şirketleri (SDŞ) yararlandırılabilir. 186

191 Bu yardım kapsamında; firmaların, ISO 9000 serisi kalite güvence sistemi belgelerini, ISO çevre yönetim sistemi belgelerini, CE işaretini, Uluslararası nitelikteki diğer kalite ve çevre belgelerini alma masrafları (sadece belgelendirme masrafları), ISO gıda güvenliği yönetimi sistemi belgelerini, Tarım ürünlerine ilişkin belgelendirme işlemleri ve olumlu sonuçlanmak kaydıyla laboratuar analiz raporlarını alma masrafları (sadece belgelendirme masrafları) karşılanacaktır. Bu yardım kapsamındaki destek ödemesinden yararlandırılacak olan şirketler tarafından gerçekleştirilen giderlere ilişkin harcama belgeleri ile diğer belgelerin, kalite, çevre belgeleri ile insan, can, mal emniyeti ve güvenliğini gösterir işaretlerin alınış tarihinden ve tarım ürünleri laboratuar analizleri raporlarının düzenleniş tarihinden itibaren en geç 6 ay içerisinde, gerekli incelemenin yapılarak Ekonomi Bakanlığına intikal ettirilmesini teminen, üyesi oldukları İhracatçı Birlikleri Genel Sekreterliğine ibraz edilmesi gerekmektedir. Ekonomi Bakanlığı gerekli incelemenin yapılmasını müteakip, ödeme yapılmasına karar verilen şirketler ile ödeme miktarlarını T.C. Merkez Bankası na bildirir. Ekonomi Bakanlığından alınan bildirim üzerine, T.C. Merkez Bankası ödemeyi öncelikle yapar. Uygulayıcı kuruluş olan Ekonomi Bakanlığının bildirimi ile ödeme Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ndan yapılmaktadır. Kapsamdaki yararlanıcı kurumlar, a. ISO 9000 ve ISO serisi çevre yönetim sistemi belgeleri ile ISO serisi gıda güvenliği yönetimi sistemi belgelerinin alımına yönelik olarak, her bir sistem için bir defaya mahsus olmak üzere harcamalarının % 50 si oranında ve en fazla ABD Dolarına kadar, b. CE işareti ve uluslararası nitelikteki diğer belgelerin alımına yönelik olarak, her bir ürünü için bir defada harcamalarının % 50 si oranında ve en fazla ABD Dolarına kadar, c. Organik ürün sertifikası ve sağlık sertifikası alımına ilişkin olarak, her bir ürün partisi için bir defaya mahsus olmak üzere harcamalarının % 50 si oranında ve en fazla ABD Dolarına kadar, d. Organik üretime ve sağlık sertifikası alımına yönelik düzenlenen ve olumlu sonuçlanan laboratuar analiz raporlarına yönelik olarak ise, her bir analiz için bir defaya mahsus olmak üzere harcamalarının % 50 si oranında ve en fazla ABD Dolarına kadar, bu destekten faydalandırılabilir. Şirketler; yukarıda belirtilen işaret, analiz raporları ve belgeler için sağlanan desteklerden, belge ve/veya analiz bazında ilk desteğin Ekonomi Bakanlığı tarafından uygun görüldüğü tarihten itibaren en fazla üç yıl süre ile faydalanabilir. Tarımsal Ürünlerde İhracat İadesi Yardımları Bu yardım Tarımsal Ürünlerde İhracat İadesi Yardımlarına İlişkin 2008/1 No lu tebliğ kapsamında uygulanmaktadır. Bu Tebliğ, Dünya Ticaret Örgütü Tarım Anlaşması çerçevesinde, Bakanlar Kurulu nun 27/12/1994 tarihli ve 94/6401 sayılı İhracata Yönelik Devlet Yardımları Kararı na dayanılarak hazırlanan, Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulu nun 21/12/2010 tarihli ve 2010/13 sayılı Kararı na istinaden hazırlanmıştır. Bu yardım, ülkemiz tarımsal ürünlerinin uluslararası piyasalarda rekabet gücünün ve ihracat potansiyelinin artırılması amacıyla hazırlanmıştır. Bu destekten tarım ürünleri ihracatçıları yararlanabilir. Bu yardım kapsamında yapılan açıklamalarda şu tanımların bilinmesinde fayda vardır: 187

192 a. İhracat İade Miktarı: Fiziki birim başına yapılacak ödeme miktarıdır. b. Miktar Barajı: Ürün bazında ihracat iadesi yardımlarına esas olacak kısmı belirten orandır. c. Azami Ödeme Oranı: Mamulün ihracat bedeli dikkate alınarak yapılacak azami ödemeyi belirleyen orandır. d. İhracat Bağlantılı Tarımsal Üretim Sözleşmesi : İhraç edilecek olan ürünlerin bünyesinde kullanılan tarım ürünlerinin üretimi ve ihracatçıya teslimi ile ilgili olarak, ihracatçı ile üretici arasında, ürünün idrak tarihinden asgari üç ay önce yapılan ve ilgili ihracatçı birliğine teslim edilen sözleşmedir. İhracat iadesi ödemelerinde, Dünya Ticaret Örgütü Tarım Anlaşmasında öngörülen limitler içinde kalınır. İhracat iadesi yardımlarından yararlanacak ürünler: Destekleme ve Fiyat İstikrar Fonu ödenekleri çerçevesinde karşılanmak üzere, aşağıdaki sıralanan tarım ürünlerinin ihracatını müteakip finansmanı amacıyla, vergiler, vergi cezaları, SSK primleri, haberleşme giderleri (sabit telefon, telefaks vb.), enerji giderleri (elektrik ve doğalgaz), Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu na ve ilgili tasfiye halindeki Bankalara olan borçlar ve bunların gecikme zammı ve faizlerine ilişkin giderler, ihracat iade miktarı ve azami ödeme oranı dikkate alınarak ABD Doları karşılığı Türk Lirası üzerinden, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası nezdinde ihracatçı adına açılacak hesaptan, anılan Banka kanalıyla mahsup yoluyla karşılanır. İmalatçı firmalar, kendi dış ticaret şirketleri ya da şirketlerinin de yer aldığı aynı kuruluş bünyesindeki bir dış ticaret firması kanalıyla ihracatı gerçekleştirmesi ve dış ticaret firmalarının hakedişlerini imalatçı firmalarına devretmesi durumunda teşvikten faydalanabilir. İhracatçı firmalar hakedişlerini ürünü satın aldıkları imalatçı veya üretici firmalara devredebilir. İhracatçı firmalar; hakedişlerinin en fazla % 65 lik kısmını, ihraç ettikleri ürünü satın aldıkları veya söz konusu ürünün ihraç edilebilmesi amacıyla gerçekleştirilen faaliyetler kapsamında mal ve hizmet satın aldıkları firmalara yukarıda belirtilen belirtilen giderlerin mahsubunda kullanılmak üzere devredebilirler. Destek aşağıda sıralanan tarım ürünlerine verilmektedir. 1. Buket yapmaya elverişli veya süs amacına uygun cinsten çiçekler ve tomurcuklar 2. Sebzeler 3. Kurutulmuş sebzeler 4. Meyveler ve sert çekirdekli meyveler 5. Dondurulmuş meyve ve sebze ile meyve ve sebze işleme sanayiine dayalı gıda maddeleri 6. Bal 7. Reçel, jöle, marmelat, meyve veya sert kabuklu meyve püreleri veya pastları 8. Meyve suları 9. Zeytinyağı 10. Hazırlanmış, konserve edilmiş balıklar 11. Kümes hayvanlarının etleri 12. Yumurta 13. Kümes hayvanları etinden, sakatatından yapılmış sosisler ve benzeri ürünler ile kümes hayvanları etinden hazırlanmış veya konserve edilmiş ürünler 14. Çikolata ve kakao içeren gıda müstahzarları 15. Bisküviler, gofretler 16. Makarnalar 188

193 Sağlanan destek ihraç edilen ürünlerin ihracat miktar ve değerleri göz önüne alınarak hesaplanır. Bu tutar ihracatçıların kamu kuruluşlarına yapmış oldukları vergi, SSK primi, haberleşme ve enerji giderleri ödemelerinden mahsup edilmektedir. Uygulamacı kuruluş İhracatçı Birlikleri dir. Yukarıda sıralanan ürünlerin, İhracat Bağlantılı Tarımsal Üretim Sözleşmesi kapsamında temin edilerek ihraç edilmeleri halinde, ihracat iade miktarları ve azami ödeme oranları % 50 oranında artırılır. Bu suretle hesaplanacak % 50 lik artış tutarının % 60 ı üreticiye nakit ödenir, % 40 ı ise, ihracatçı adına açılmış olan mahsup hesabına alacak kaydedilir. İhracat Bağlantılı Tarımsal Üretim Sözleşmesi kapsamında artırımlı iadelerden faydalanabilmek için, sözleşme ile birlikte ilgili ihracatçı birliğine, ürünün idrak tarihinden asgari üç ay önce ön müracaatta bulunulması zorunludur. Ancak, ürünün özelliğine ve ilk idrak tarihine göre bu süre 45 güne kadar düşürülebilir. Mamullerin üretiminde hammadde olarak kullandığı ürünleri, sahip oldukları veya kiraladıkları tarım arazilerinde üreten ve bu durumu idrak tarihinden önce ilgili ihracatçı birliğine tevsik eden ihracatçı firmalar, artırımlı iadenin tamamından mahsup sistemi çerçevesinde faydalandırılır. Bu ürünlerin, organik tarım yöntemleri ile üretilmeleri ve bu durumun Organik Ürün Sertifikası ile tevsik edilmesi halinde ihracat iade miktarları ve azami ödeme oranları % 50 oranında artırılır. Bu suretle hesaplanacak % 50 lik artış tutarı ihracatçı adına açılmış olan mahsup hesabına alacak kaydedilir. İhracat Bağlantılı Tarımsal Üretim Sözleşmesinin şekil ve şartları Ekonomi Bakanlığı tarafından tespit edilir. Bu Tebliğ kapsamı mahsup işlemlerinde, hesapların kullanımı sırasında imalatçı/ihracatçı veya ihracatçılara hiçbir şekilde nakit olarak doğrudan ihracat iadesi ödemesi yapılmaz. Bu Tebliğ kapsamındaki mahsup işlemlerinden yararlanabilmek için, fiili ihraç tarihinden (ihraç ürünü, buna ilişkin gümrük beyannamesinin tescili sırasında bulunduğu durum ve niteliğini gümrük denetiminden çıktığı sırada da aynen muhafaza etmesi ve bu haliyle Türkiye Gümrük Bölgesini terk etmesi, Serbest Bölgelere yapılan satışların ise buradan başka bir ülkeye ihraç edildiğinin tevsiki kaydıyla fiilen ihraç edilmiş sayılır) itibaren en geç bir yıl içerisinde, ibrazı zorunlu belgelerle birlikte, doğrudan bağlı bulunulan ya da kanuni merkez veya şubelerin bulunduğu yerdeki ihracatçı birliğine müracaat edilmesi gerekmektedir. Bu Tebliğ de yer alan tarım ürünleri ihracatında ihracatı müteakip imalatçı/ihracatçı veya ihracatçı adına açılacak mahsup hesabına alacak kaydedilecek meblağ, mamulün FOB ihraç bedeli üzerinden, ilgili mamulün karşısında gösterilen azami ödeme oranını aşamaz. Aştığı takdirde azami ödeme oranı uygulanır. İmalatçı/ihracatçı veya ihracatçı adına açılacak mahsup hesabına esas teşkil edecek ihracat iadesinin belirlenmesinde, beher sevkiyat için miktar barajı dikkate alınır. Mahsup hesabına yardım kapsamındaki mamullerin; a. İthalat rejimi çerçevesinde ithal edilmiş bulunan yabancı malların ihracatı, b. Transit ticareti, c. Sınır ve kıyı ticareti, d. Sınır Ticaret Merkezleri kapsamında yapılan ihracatı, e. Bedelsiz ihracatı, f. Bağlı muamele ve takası, g sayılı Gümrük Kanunu nun 128 ila 134 üncü maddeleri hükümleri çerçevesinde ithal edilerek işlenmesi sonucunda ihracı, h. Mer i Hariçte İşleme Rejimi Kararı ve Hariçte İşleme Rejimi Tebliği hükümleri çerçevesinde ihracatı, 189

194 i. İhracat sayılan yurt içi satış ve teslimleri, j. Gümrük hattı dışı eşya satış mağazalarına yapılan ihracatı, dahil edilmez. İhracat Bağlantılı Tarımsal Üretim Sözleşmesinin şekil ve şartları Ekonomi Bakanlığı tarafından tespit edilir. Vergi Desteği Türkiye de ihracata yönelik uygulanacak vergi teşvik ve destekleri, Dahilde İşleme Rejimi ve Hariçte İşleme Rejimi uygulamaları kapsamında gerçekleştirilmektedir. Bu uygulamalar, dünya piyasa fiyatlarından hammadde temin etmek suretiyle ihracatı arttırmak, ihraç ürünlerine uluslararası piyasalarda rekabet gücü kazandırmak, ihraç pazarlarını geliştirmek ve ihraç ürünlerini çeşitlendirmek amacıyla uygulanmaktadır. Bu kapsamda uygulanan çok sayıda vergi, resim, harç ve fon kesintileri gibi vergi niteliği taşıyan uygulamalardan istisna ve muafiyetler sağlanarak ihracata yönelik destek verilmektedir. Bu ünitede bunlardan ihracata KDV istisnası ve iadesi uygulaması örnek olarak ele alınacaktır. İhracata KDV İstisnası ve İadesi 3065 Sayılı Katma Değer Vergisi (KDV) Kanunu nun 11 inci maddesinde ihracat teslimleri ve bu teslimlere ilişkin hizmetler ile yurt dışındaki müşteriler için yapılan hizmetler KDV den istisna edilmiştir. Bununla birlikte ihraç edilen mal ve hizmetin meydana getirilmesi ile ilgili her türlü mal ve hizmet alımları nedeniyle yüklenilen vergilerin indirilmemesi halinde indirilmeyen verginin mükelleflere iade edileceği hususu da aynı Kanun un 32 nci maddesinde belirlenmiştir. Katma Değer Vergisi Kanunu nda yer alan ihracat istisnasını mal ve hizmet ihracı olarak iki bölümde incelemek gerekmektedir. Mal İhracı: a. İhracat teslimleri ve bu teslimlere ilişkin hizmetler, yurt dışındaki müşteriler için yapılan hizmetler, serbest bölgedeki müşteriler için yapılan fason hizmetler ve karşılıklı olmak şartıyla uluslararası roaming anlaşmaları çerçevesinde yurt dışındaki müşteriler için Türkiye'de verilen roaming hizmetleri (5766 sayılı Kanunun 12/e maddesiyle değişen bent Yürürlük; ), b. Türkiye'de ikamet etmeyen yolcuların satın alarak Türkiye dışına götürdükleri malların teslimi anında Katma Değer Vergisi tahsil edilir. Ancak gümrükten malın çıkışı anında fatura veya belgenin ibrazında tahsil edilen Katma Değer Vergisi iade olunur. Türkiye'de ikametgâhı, işyeri, kanuni ve iş merkezi bulunmayanların taşımacılık faaliyetlerine ilişkin olarak satın alacakları mal ve hizmetler ile fuar, panayır ve sergilere katılımları dolayısıyla satın alacakları mal ve hizmetler nedeniyle ödedikleri katma değer vergisi, karşılıklı olmak kaydıyla iade edilir. c. İhraç edilmek şartıyla imalatçılar tarafından kendilerine teslim edilen mallara ait katma değer vergisi, ihracatçılar tarafından ödenmez. Mükelleflerce tahsil edilmeyen ancak ilgili dönem beyannamesinde beyan edilecek olan bu vergi, vergi dairesince tarh ve tahakkuk ettirilerek tecil olunur. Maliye Bakanlığı iadeden faydalanacak mal ve hizmetler ile uygulamaya ilişkin usul ve esasları tespit etmeye yetkilidir. Söz konusu malların, ihracatçıya teslim tarihini takip eden ay başından itibaren 3 ay içinde ihraç edilmesi halinde, tecil edilen vergi terkin olunur. Bir teslimin ihracat teslimi sayılabilmesi için aşağıdaki şartlar yerine getirilmiş olmalıdır: a. Teslim yurt dışındaki bir müşteriye veya bir serbest bölgedeki alıcıya ya da yetkili gümrük antreposu işleticisine yapılmalıdır. b. Teslim konusu mal Türkiye Cumhuriyeti gümrük bölgesinden çıkarak bir dış ülkeye veya bir serbest bölgeye vasıl olmalı ya da yurt dışındaki müşteriye gönderilmek üzere yetkili gümrük antreposuna konulmalıdır. 190

195 İhracat teslimi yapılacak yetkili gümrük antrepoları ile buralarda düzenlenmesi zorunlu belgeleri belirlemeye, konulacak mal miktarı ve cinsi ile bunların antrepoda bekleme sürelerine ilişkin olarak sınırlama getirmeye, Gümrük ve Ticaret Bakanlığının görüşü alınmak suretiyle, Maliye Bakanlığı yetkilidir. Gümrük antreposuna konulan malın ihracatının belirlenen sürede veya şartlara uygun olarak gerçekleşmemesi veya tevsik edilememesi hallerinde; ziyaa uğratılan vergi, buna ilişkin olarak kesilecek ceza ve hesaplanacak gecikme faizinin ödenmesinden katma değer vergisi iadesi alanla birlikte antrepo işleticisi de müteselsilen sorumludur. Hizmet İhracı: Bir hizmetin yurt dışındaki müşteriler için yapılan hizmet sayılabilmesi için aşağıdaki şartlar yerine getirilmiş olmalıdır. a. Hizmetler yurt dışındaki bir müşteri için yapılmış olmalıdır. b. Hizmetten yurt dışında faydalanılmalıdır. Fason hizmetler: Fason hizmetlerin serbest bölgelerdeki müşterilere yapılmış sayılması için aşağıdaki şartlar yerine getirilmiş olmalıdır. (5766 sayılı Kanunun 12/e maddesiyle eklenen fıkra. Yürürlük; ) a. Fason hizmet serbest bölgelerde faaliyet gösteren müşteriler için yapılmış olmalıdır. b. Fason hizmetten serbest bölgelerde faydalanılmalıdır sayılı KDV kanununun 11, 13, 14, 15 inci maddeleri (5766 sayılı Kanunun 12 nci maddesi ile eklenen ibare Yürürlük; ) ile 17 nci maddesi uyarınca vergiden istisna edilmiş bulunan işlemlerle ilgili fatura ve benzeri vesikalarda gösterilen Katma Değer Vergisi, mükellefin vergiye tabi işlemleri üzerinden hesaplanacak Katma Değer Vergisinden indirilir. Vergiye tabi işlemlerin mevcut olmaması veya hesaplanan verginin indirilecek vergiden az olması hallerinde indirilemeyen Katma Değer Vergisi, Maliye ve Gümrük Bakanlığınca tespit edilecek esaslara göre bu işlemleri yapanlara iade olunur. Maliye Bakanlığı katma değer vergisi iadesini, hak sahiplerinin vergi ve sosyal sigorta prim borçları ile genel ve katma bütçeli daireler ile belediyelere olan borçlarına ya da döner sermayeli kuruluşlar ile sermayesinin % 51'i veya daha fazlası kamuya ait olan veya özelleştirme kapsamında bulunan işletmelerden temin ettikleri mal ve hizmet bedellerine ilişkin borçlarına mahsup suretiyle sınırlayabilir. (5035 sayılı Kanunun 10 uncu maddesiyle eklenen fıkra. Yürürlük: ) Kredi Desteği Kredi desteği ile ihracata konu olan faaliyetlerin maliyetini düşürmeye yönelik devlet destekleri ifade edilmektedir. Türkiye de ihracata yönelik kredi desteklerinin önemli bir kısmı Türk Eximbank aracılığı ile gerçekleştirilmektedir. Bunların dışında, Halk Bankası ve Ziraat Bankasının da sağladığı ihracat kredileri vardır. Devletin vergi destekleri, KDV iadesi ve Kredi Destekleri kitabın ilgili ünitelerinde ayrıntılı olarak incelenmiştir. Devlet yardımlarından Eğitim Yardımı ile ilgili yaşanan temel sorun nedir? Bu sorunun çözülebilmesi için ne gibi önlemler alınabilir? Tartışınız. 191

196 Özet Devletin ihracata yönelik devlet yardımlarından pazarlamaya yönelik olanlar şunlardır: Pazar Araştırması ve Pazarlama Desteği Yurt Dışında Ofis - Mağaza Açma, İşletme Ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Türk Ürünlerinin Yurtdışında Markalaşması, Türk Malı İmajının Yerleştirilmesi ve Turqualıty 'nin Desteklenmesi Devletin ihracata yönelik devlet yardımlarından teknoloji geliştirmeye yönelik olarak ilgili birimlere yönelik olarak yapmış olduğu yardımlar Araştırma-Geliştirme (Ar-Ge) Yardımları ve Tasarım Yardımları kapsamında yürütülmektedir. Devletin ihracata yönelik yardımlarından diğerleri kapsamına girenler şunlardır: Eğitim Yardımı İstihdam Yardımı Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi Tarımsal Ürünlerde İhracat İadesi Yardımları Vergi Desteği Kredi Desteği İhracata yönelik faaliyette bulunan firmaların (özellikle KOBİ ler) desteklenmesine oldukça önem veren devlet bu yardımların da yerini bulması için büyük çaba sarf etmektedir. AB ile ilişkiler de göz önüne alındığında firmaların her açıdan fazla zaman kaybetmeden bu normları yakalamaları büyük önem arz etmektedir. Bu açıdan bakıldığında, devlet yardımlarının rolü çok büyüktür. 192

197 Kendimizi Sınayalım 1. Aşağıdakilerden hangisi Türkiye de ihracatta pazarlamaya yönelik devlet yardımlarından biridir? a. Araştırma-Geliştirme yardımlarının proje bazında desteklenmesi b. Araştırma-Geliştirme yardımı c. İstihdam yardımı d. Eğitim yardımı e. Yurt Dışında Ofis - Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi 2. İhracata yönelik devlet yardımlarının nihai onay mercii aşağıdakilerden hangisidir? a. Ekonomi Bakanlığı b. Hazine Müsteşarlığı c. Gümrük Müsteşarlığı d. T.C. Merkez Bankası e. Bakanlar Kurulu 3. Aşağıdakilerden hangisi Yurt Dışında Ofis - Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi yardımı kapsamında desteklenen faaliyetlerden birisi değildir? a. Depoların Desteklenmesi b. Mağazaların Desteklenmesi c. Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi d. Ofis ve Showroomların Desteklenmesi e. E-Ticaret Sitelerine Üyeliklerin Desteklenmesi 4. Aşağıdakilerden hangisi çevre maliyetlerinin desteklenmesi ile ilgili belgelerden biri değildir? a. ISO 9000 serisi b. ISO serisi c. ASO 2007 d. Uluslararası nitelikteki diğer kalite ve çevre belgeleri e. CE işareti 5. Aşağıdakilerden hangisi eğitim yardımı kapsamında yer alan başlıca konulardan biri değildir? a. Moda-marka tasarımı ve benzeri alanlar b. Yabancı dil eğitimi c. Dış ticaret, gümrük ve kambiyo mevzuatı d. İhracata ulusal ve uluslararası finansman sağlama teknikleri e. Rekabet hukuku ve koşulları ile Avrupa Birliği ve Dünya Ticaret Örgütü mevzuatı 6. Hizmet ihracatında KDV istisnası uygulanabilmesi için aşağıdaki şartlardan hangisinin gerçekleşmiş olması zorunlu değildir? a. Hizmet Türkiye de ve yurt dışındaki bir müşteri için yapılmış olmalıdır. b. Fatura veya benzeri nitelikteki belge yurt dışındaki müşteri adına düzenlenmelidir. c. Hizmet bedeli, döviz olarak Türkiye ye getirilmelidir. d. Hizmetten yurt dışında yararlanılmalıdır. e. Hizmet ihracı 1 ay içinde Ekonomi Bakanlığına bildirilmelidir. 7. Aşağıdakilerden hangisi teknoloji geliştirmeye yönelik devlet yardımıdır? a. İstihdam Yardımı b. Eğitim Yardımı c. Tasarım Yardımları d. Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi e. Pazar Araştırması ve Pazarlama Desteği 8. Ar-Ge faaliyetlerinin proje bazında desteklenmesinde uygulamacı kuruluş aşağıdakilerden hangisidir? a. TÜBİTAK b. TOBB c. TSE d. DTM e. İGEME 193

198 9. Aşağıdakilerden hangisi, yurt içinde düzenleyecekleri uluslararası nitelikte ihtisas fuar desteklerinden yararlanmak isteyen organizatör firmaların yerine getirmesi gereken şartlardan biri değildir? a. Fuar için Sanayi ve Ticaret Bakanlığından izin alınmış olmalıdır. b. İlgili fuar en az üç defadır düzenleniyor olmalıdır c. Bir önceki dönemde düzenlenen fuarda asgari 25 yabancı firma olmalıdır d. Bir önceki dönemde düzenlenen fuara en az 100 firma katılmış olmalıdır. e. Firma fuar düzenleme konusunda en fazla iki kez destek almış olmalıdır. 10. Çevre maliyetlerinin desteklenmesi şeklindeki devlet yardımı aşağıdakilerden hangisini kapsamaktadır? a. Yalnız sektörel dış ticaret şirketlerini b. Yalnız küçük ve orta ölçekli şirketleri c. Sektörel dış ticaret şirketlerini ve küçük ve orta ölçekli şirketleri d. Yalnız büyük işletmeleri e. Yalnız kamu kuruluşlarını Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı 1. e Yanıtınız yanlış ise Pazarlamaya Yönelik Devlet Yardımları başlıklı bölümü gözden geçiriniz. 2. a Yanıtınız yanlış ise Giriş başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 3. e Yanıtınız yanlış ise Yurt Dışında Ofis - Mağaza Açma, İşletme ve Marka Tanıtım Faaliyetlerinin Desteklenmesi başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 4. c Yanıtınız yanlış ise Diğer Devlet Yardımları başlıklı bölümde Çevre Maliyetlerinin Desteklenmesi alt başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 5. b Yanıtınız yanlış ise Diğer Devlet Yardımları başlıklı bölümde Eğitim Yardımı alt başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 6. e Yanıtınız yanlış ise Diğer Devlet Yardımları başlıklı bölümde Vergi Desteği alt başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 7. c Yanıtınız yanlış ise Teknoloji Geliştirmeye Yönelik Devlet Yardımları başlıklı bölümde Patent, Faydalı Model, Endüstriyel Tasarım Desteği alt başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 8. a Yanıtınız yanlış ise Teknoloji Geliştirmeye Yönelik Devlet Yardımları başlıklı bölümde Araştırma - Geliştirme (Ar - Ge) Yardımları alt başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 9. e Yanıtınız yanlış ise Pazarlamaya Yönelik Devlet Yardımları başlıklı bölümde Uluslararası Nitelikteki Yurt İçi İhtisas Fuarlarının Desteklenmesi alt başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 10. b Yanıtınız yanlış ise Diğer Devlet Yardımları başlıklı bölümde Çevre Maliyeti Desteği alt başlıklı bölümü tekrar gözden geçiriniz. 194

199 Sıra Sizde Yanıt Anahtarı Sıra Sizde 1 Ar-Ge yardımlarının uygulanmasında karşılaşılan belli başlı sorunlar arasında: Destek aracı uygulama esaslarının çok sık değişmesi, Değişikliklerin daha önceden destek kararı alınmış ve devam eden projelere de geriye dönük olarak uygulanması, Proje başvuru ve gider bildirim dokümanlarının ve içeriklerinin açık olmaması, bürokrasinin fazlalığı ve özellikle de mevzuat ve uygulama yönetmelik değişmeleri dolayısıyla başvuru ve süreç içindeki formalitelerin sürekli değişmesi sonucu zaman ve iş gücü kaybı, Desteğin değerlendirme sürecinin ve değerlendirme sonrasındaki ödeme sürecinin uzun olması ve yaşanan gecikmeler nedeniyle enflasyon ve döviz kurlarındaki değişmelerin, desteğin etkisini azaltması, Ürünlerin tasarımı ve geliştirilmesi esnasında ortaya çıkan telif ödemelerinin yüksek olması ve tescil işlemlerinin uzun sürmesi Firmalar ve özellikle ilgili sivil toplum kuruluşları ile gerekli işbirliğinin olmaması sayılabilir. Bu yardımla ilgili sorunların tek tek ele alınarak yardımın daha etkin hale getirilebilmesi için yaşanan sıkıntılar ortadan kaldırılmalıdır. Gelişen ve zorlaşan dünya rekabet koşullarında firmaların bir takım avantajlar elde etmelerinde Ar - Ge faaliyetlerinin öneminin ne kadar yüksek olduğu göz önünde bulundurularak yönetmelikler ve uygulamaları gözden geçirilerek firmaların avantajlar elde etmelerine yardımcı olunmalıdır. Sıra Sizde 2 Eğitim yardımı ile ilgili yaşanan temel sorun, bu eğitim olanaklarından yararlandırılması amaçlanan küçük ve orta büyüklükteki işletmeler (KOBI) ile sektörel dış ticaret şirketleri (SDŞ) ve bu şirketlerin ortağı bulunan şirketlerin yeterli düzeyde yararlanamamalarıdır. Bu sorunun çözülebilmesi için gerekenler arasında; Bu yardıma ilişkin tebliğin tekrar gözden geçirilerek daha etkin hale getirilmesi, Eğitim olanaklarından yararlanacak firmaların daha geniş bir çerçeveye yayılması, Eğitim programlarının sürelerinin ve fiyatlarının makul seviyelere çekilmesi, Devletin bu eğitimlerle ilgili yardım oranının artırılması (halen % 50), Bu eğitimlere ortaya çıkan yeni gelişmeler doğrultusunda süreklilik kazandırılması, Uygulamacı kuruluşun yanı sıra diğer ekonomik ve ticari sivil toplum kuruluşlarla da her türlü işbirliğinin sağlanması gibi hususlar sayılabilir. Yararlanılan Kaynaklar Avrupa Komisyonu (1999). Gündem 2000, 1999 yılı Aday Ülkeler İlerleme Raporları, Avrupa Komisyonu Türkiye Temsilciliği, Ankara. Bağrıaçık Atila, Yavuz Suat (1998). İhracat Teşvikleri ve Destekleri, Bilim Teknik Yayınevi, İstanbul. Karluk, S. R. (2003), Avrupa Birliği ve Türkiye, 7. Baskı, İstanbul: Beta. Seyidoğlu, H. (2003), Uluslararası İktisat, Güzem Yayınları İstanbul. DPT (2000). Türkiye-Avrupa Birliği İlişkileri, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu Raporu Yayın No: DPT:2545, Ankara. TÜBİTAK. Araştırma- Geliştirme Yardımı Uygulama Esasları, TUBİTAK, Teknoloji İzleme ve Değerlendirme Başkanlığı, Ankara, Eylül TÜRK PATENT ENSTİTÜSÜ. Patent, Faydalı Model, Endüstriyel Tasarım Tescili, Marka Tescili Başvuru Kılavuzu, Ankara, DPT Yılı Programı, Resmi Gazete, Sayı: (Mükkerrer), Ankara, 28 Ekim DPT, Devlet Yardımlarını Değerlendirme Özel İhtisas Komisyonu Raporu a.pdf DTM, İhracatta Devlet Yardımları, =detay&yayinid=76&icerikid=58&dil=tr TÜRKİYE CUMHURİYETİ EKONOMİ BAKANLIĞI Destek Programları 195