ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

Transkript

1 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ DOKTORA TEZİ Deniz VURUŞKAN ELASTAN İÇERİKLİ İPLİK ÜRETMEK ÜZERE MODİFİYE EDİLEN RİNG MAKİNASINDA ÜRETİM DEĞİŞKENLERİNİN OPTİMİZASYONU VE İPLİK KALİTESİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ TEKSTİL MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI ADANA, 2010

2 ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ ELASTAN İÇERİKLİ İPLİK ÜRETMEK ÜZERE MODİFİYE EDİLEN RİNG MAKİNASINDA ÜRETİM DEĞİŞKENLERİNİN OPTİMİZASYONU VE İPLİK KALİTESİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ Deniz VURUŞKAN DOKTORA TEZİ TEKSTİL MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI Bu tez 08/02/2010 Tarihinde Aşağıdaki Jüri Üyeleri Tarafından Oybirliği/Oyçokluğu İle Kabul Edilmiştir..... Prof. Dr. Osman BABAARSLAN Prof. Dr. R.Tuğrul OĞULATA Prof. Dr. Melih BAYRAMOĞLU DANIŞMAN ÜYE ÜYE... Prof. Dr. Yusuf ULCAY ÜYE.. Yrd. Doç. Dr. Pınar DURU BAYKAL ÜYE Bu tez Enstitümüz Tekstil Mühendisliği Anabilim Dalında hazırlanmıştır. Kod No Prof. Dr. İlhami YEĞİNGİL Enstitü Müdürü Bu Çalışma Çukurova Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi ve TÜBİTAK Tarafından Desteklenmiştir. Proje No: MMF.2006.D.19, 107M134 Not: Bu tezde kullanılan özgün ve başka kaynaktan yapılan bildirişlerin, çizelge, şekil ve fotoğrafların kaynak gösterilmeden kullanımı, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunundaki hükümlere tabidir.

3 ÖZ DOKTORA TEZİ ELASTAN İÇERİKLİ İPLİK ÜRETMEK ÜZERE MODİFİYE EDİLEN RİNG MAKİNASINDA ÜRETİM DEĞİŞKENLERİNİN OPTİMİZASYONU VE İPLİK KALİTESİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ Deniz VURUŞKAN ÇUKUROVA ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ TEKSTİL MÜHENDİSLİĞİ ANABİLİM DALI Danışman : Prof. Dr. Osman BABAARSLAN Yıl : 2010 Sayfa: 235 Jüri : Prof. Dr. Osman BABAARSLAN Prof. Dr. R.Tuğrul OĞULATA Prof. Dr. Melih BAYRAMOĞLU Prof. Dr. Yusuf ULCAY Yrd. Doç. Dr. Pınar DURU BAYKAL Son yıllarda gerek tüketici taleplerinin gerekse endüstriyel alanda kullanılan tekstil ürünlerin değişmesi tekstil endüstrisinde de yeni ürünlerin elde edilebilmesi ihtiyacını ortaya çıkartmıştır. Bu ihtiyaç, değişik yapı ve özelliklerde lifler kullanılarak değişik tekniklerle farklı yapılarda ipliklerin üretilmesine yönelik çalışmaları arttırmış ve sonuçta çok değişik yapı ve özellikte iplikler üretilmeye başlanmıştır. Günümüzde katma değer noktasında klasik-konvansiyonel ipliklerde düşüş görülmekte ve bu tür ipliklerin yerini farklı görüntü ve özellikte üretilen iplikler almaktadır. Bu iplik türlerinden birisi de özlü iplik yapılarıdır. Özlü iplik, merkezde bulunan bir öz/çekirdek üzerine sarılan kesikli liflerden oluşan iplik yapısıdır. Özlü iplik, bu iki farklı özellikteki bileşenin özelliklerinden aynı anda optimum ölçüde yararlanabilmek için geliştirilmiş iplik yapısı olarak da bilinmektedir. Bu çalışmada, klasik düz iplik üretimi yapan bir ring iplik eğirme makinesi, özlü iplik üretmek üzere modifiye edilmiştir. Makine üzerinde tamamen servo motor kontrollü bir elastan besleme sistemi kullanılmıştır. Kullanılan motorlar, motor sürücü tarafından bilgisayar aracılığı ile kontrol edilmektedir. Kullanım kolaylığı bakımından Türkçe olarak yapılan bir yazılım ile, kontrol bilgisayarı ekranından belirli parametreler girildiğinde, istenilen özellikte iplikler tam otomatik olarak üretilebilmektedir. Yapılan tasarımdaki temel amaç, var olan ithal sistemlerin yerini alabilecek yerli bir sistemi geliştirerek tekstil sektörüne kazandırmaktır. Daha sonra makine üzerinde, çeşitli üretim parametreleri değiştirilerek, farklı özelliklerde elastan özlü kor iplikler üretilmiştir. Bu ipliklere çeşitli kalite testleri uygulanarak, üretim değişkenlerinin iplik kalitesi üzerine etkileri araştırılmıştır. Elde edilen sonuçların, Design Expert paket programı yardımıyla istatistiksel analizleri de yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Elastan, Kor iplik, Ring iplik eğirme makinesi, Modifikasyon I

4 ABSTRACT PhD THESIS THE OPTIMIZATION OF PRODUCTION VARIABLES OF MODIFIED RING SPINNING MACHINE FOR PRODUCING YARN WITH ELASTANE AND EFFECT OF VARIABLES ON YARN QUALITY Deniz VURUŞKAN DEPARTMENT OF TEXTILE ENGINEERING INSTITUTE OF NATURAL AND APPLIED SCIENCES UNIVERSITY OF CUKUROVA Supervisor : Prof. Dr. Osman BABAARSLAN Year : 2010 Pages: 235 Jury : Prof. Dr. Osman BABAARSLAN Prof. Dr. R.Tuğrul OĞULATA Prof. Dr. Melih BAYRAMOĞLU Prof. Dr. Yusuf ULCAY Asst. Prof. Dr. Pınar DURU BAYKAL In recent years, the changes in consumer demand and the textiles products used in industrail area reveal the requirement of new product. This requirements increased the studies about production of different types of yarns produced with new tecniques by use of different kinds of fibers. As a result, it has been produced yarns with different structure and properties. Nowadays, added value of conventional yarns have been decreased gradually, consequently fancy yarns produced with different properties and appearances have been replaced the conventional yarns. One of the fancy yarns is core-spun yarns. Core yarn is the yarn type that has the filament in the core and staples in the sheath, which is used to achieve the multi-functional performance. In this study, a conventional ring spinning machine is modified in order to produce core spun yarns. Servo motor controlled elastan feeding mechanism is used in this system. The motors used can be controlled by motor driver with the help of a computer. Intended type of yarns can be produced automatically when the parameters are inserted to control computer conducted which has Turkish software because of easiness to use. The basic aim of the design is to develop the current exported systems and produce a domestic system. And than, by changing different production parameters of machine, core-spun yarns with elastane is produced. The effect of production parameters on yarn quality has been investigated by appliying different quality control tests. The results derived from tests has been statistically analyzed with the aid of Design-Expert statistics packet program. KeyWords: Elastane, Core yarn, Ring spinning frame, Modification II

5 TEŞEKKÜR Doktora çalışmamın en başından itibaren değerli bilgi ve tecrübeleriyle çalışmalarıma yön veren, akademik desteğini ve bilimsel katkılarını hiçbir zaman esirgemeyen, çok yoğun olan temposuna rağmen çalışmama değerli zamanını ayıran, bu çalışmanın ortaya çıkmasında ki en büyük paya sahip danışman hocam sayın Prof. Dr. Osman BABAARSLAN a en içten saygı ve teşekkürlerimi sunmak isterim. Tez izleme komitesi üyesi olmayı kabul ederek değerli zamanlarını ayıran ve çalışmam boyunca desteklerini esirgemeyen sayın Prof. Dr. R.Tuğrul OĞULATA ya ve sayın Prof. Dr. Melih BAYRAMOĞLU na saygı ve minnet duygularımla birlikte ayrı ayrı teşekkür ederim. Çalışmalarım sırasında gösterdikleri ilgi ve desteklerinden dolayı Tekstil Mühendisliği Bölümü Akademik ve İdari personeline, manevi desteklerini yakından gördüğüm arkadaşlarım sayın Arş. Gör. Nazan Avcıoğlu KALEBEK, Arş. Gör. Ebru ÇORUH ve Arş. Gör. Emel KAPLAN ÇİNÇİK e teşekkür ederim. Çalışmada kullandığım hammaddeleri temin ettiğim İSKUR Tekstil A.Ş. ve MODASAN Tekstil Sanayi ve Tic. A.Ş. ne, iplik üretimleri sırasında pratik işletme tecrübelerinden yararlandığım ve birlikte makine başında günler geçirdiğimiz sayın Serhan KARLILAR a, ayrıca çalışma sonundaki bazı testleri yapabilmem için laboratuar imkanlarından yararlanmamı sağlayan KIVANÇ Tekstil A.Ş. ne, burada geçirdiğim günlerde ilgi ve alakalarını yakından hissettiğim başta Kalite Kontrol Laboratuar Şefi sayın Nursel SABIR olmak üzere tüm laboratuar ekibine sonsuz teşekkür ederim. Hayatımın her döneminde ve özellikle doktora çalışmalarım sırasındaki yoğun günlerimde sonsuz sevgileriyle, maddi ve manevi destekleriyle her zaman yanımda olan, isimlerini tek tek sayamayacağım aile fertlerime ve dünyaya geldiği günden itibaren yaşama sevincim olan dünyalar tatlısı biricik kızım Zeynep Neva VURUŞKAN a sonsuz teşekkürlerimi sunarım. III

6 İÇİNDEKİLER ÖZ I ABSTRACT II TEŞEKKÜR.... III İÇİNDEKİLER... IV ÇİZELGELER DİZİNİ..... VIII ŞEKİLLER DİZİNİ.... X 1. GİRİŞ ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Elastan Elastanın Üretim Prosesleri Elastanın Fiziksel Özellikleri Elastanın Kimyasal Özellikleri Elastan İçerikli İplik Üretim Yöntemleri Yalın (Çıplak) Elastan İplikler Kaplanmış Elastan İplikler Kaplama (covering) Metodu Hava ile Kaplama (air-covering) Metodu Büküm Metodu (1). Ring Makinesinde Büküm (2). Two-for-one Büküm (3). İçi Boş İğ Tekniği (4). Siro-spun Tekniği Core-spun (Özlü İplik) Metodu (1) O.E. Rotor Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretimi (2) Vortex İplik Eğirme Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretimi. 20 IV

7 (3). Ring Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretimi Elastan İçerikli İpliklerin Kullanım Alanları ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR MATERYAL VE METOT Materyal Metot Ring İplik Eğirme Makinesinin Modifikasyonu Modifikasyon Tasarımı İhtiyaç Duyulan Parçaların Belirlenmesi İmal Edilecek Parçaların Belirlenmesi Montaj Yazılım Çalışması PC (Kullanıcı Arayüz) Yazılımı PLC (Programming Logic Contoller) Yazılımı Üretim Planı İpliğe Uygulanan Testler İplik Numarası Testi İplik Bükümü Testi İplik Kopma Mukavemeti ve Kopma Uzaması Testi İplik Düzgünsüzlüğü Testi İplik Hataları Testi İplik Tüylülüğü Testi Kullanılan İstatistiksel Paket Programı BULGULAR ve TARTIŞMA İplik Numarası Test Sonuçları İplik Bükümü Test Sonuçları İplik Kopma Mukavemeti ve Kopma Uzaması Test Sonuçları İplik Düzgünsüzlüğü Test Sonuçları İplik Hataları Test Sonuçları V

8 İnce Yer Hatası Test Sonuçları Kalın Yer Hatası Test Sonuçları Neps Hatası Test Sonuçları İplik Tüylülüğü Test Sonuçları SONUÇ VE ÖNERİLER Genel Değerlendirme Sonraki Çalışmalar İçin Öneriler 168 KAYNAKLAR 170 ÖZGEÇMİŞ EKLER EK-1 Elastan Besleme Silindirleri İçin Motor Seçiminde Kullanılacak Güç Hesabı EK-2 Çekim Silindirleri İçin Motor Seçiminde Kullanılacak Güç Hesabı. 180 EK-3 İplik Kalite Test Sonuçları. 194 Pamuk İpliği (%100) Kopma Mukavemeti Test Sonuçları (Rkm) Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Kopma Mukavemeti Test Sonuçları (Rkm) Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Kopma Mukavemeti Test Sonuçları (Rkm) Pamuk İpliği (%100) Kopma Uzaması Test Sonuçları (%). 197 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Kopma Uzaması Test Sonuçları (%). 198 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Kopma Uzaması Test Sonuçları (%). 199 Pamuk İpliği (%100) Düzgünsüzlük Test Sonuçları (CV m ) 200 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Düzgünsüzlük Test Sonuçları (CV m ) 201 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Düzgünsüzlük Test Sonuçları (CV m ). 202 Pamuk İpliği (%100) İnce Yer Hatası Test Sonuçları (-40%). 203 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) İnce Yer Hatası Test Sonuçları (-40%). 204 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) İnce Yer Hatası Test Sonuçları (-40%) Pamuk İpliği (%100) Kalın Yer Hatası Test Sonuçları (+50%) Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Kalın Yer Hatası Test Sonuçları (+50%) Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Kalın Yer Hatası Test Sonuçları (+50%) VI

9 Pamuk İpliği (%100) Neps Hatası Test Sonuçları (+200%) 209 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Neps Hatası Test Sonuçları (+200%) 210 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Neps Hatası Test Sonuçları (+200%). 211 Pamuk İpliği (%100) Tüylülük Test Sonuçları (S3) 212 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Tüylülük Test Sonuçları (S3) 213 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) İplik Tüylülük Test Sonuçları (S3) 214 Ek-4 Kullanıcı Arayüz Yazılımı VII

10 ÇİZELGELER DİZİNİ Sayfa No Çizelge 2.1. Elastan Lifi Çekim Yöntemleri ve Oranları 6 Çizelge 2.2. Elastan Üretici Firmalar.. 6 Çizelge 2.3. Elastan Lifinin Numara Aralığına Göre Kullanım Alanları 7 Çizelge 2.4. Elastan Liflerin Fiziksel Özellikleri 8 Çizelge 2.5. Elastan Liflerin Kimyasal Özellikleri.. 9 Çizelge 4.1. Modifiye Edilen Ring İplik Eğirme Makinesi Teknik Özellikleri...35 Çizelge 4.2. Pamuk Fitilinin Özellikleri (Karde) Çizelge 4.3. Pamuk/Viskon Fitilinin Özellikleri. 36 Çizelge 4.4. Pamuk/Polyester Fitilinin Özellikleri.. 36 Çizelge 4.5. Üretimde Kullanılan Fitillerin Düzgünsüzlük Değerleri. 37 Çizelge 4.6. Hesaplamalar Sonucu Bulunan Motor Moment ve Güç Değerleri.. 42 Çizelge 4.7. Kullanılan Servo Motor Özellikleri Çizelge 4.8. Ne 16 Numara Elastan Özlü İpliklerin Üretim Planı.. 70 Çizelge 4.9. Ne 24 Numara Elastan Özlü İpliklerin Üretim Planı Çizelge Ne 32 Numara Elastan Özlü İplik Üretim Planı Çizelge 5.1. Ne 16 Numara İpliklerin Ölçülen (Gerçek) Numara Tablosu. 78 Çizelge 5.2. Ne 24 Numara İpliklerin Ölçülen (Gerçek) Numara Tablosu. 79 Çizelge 5.3. Ne 32 Numara İpliklerin Ölçülen (Gerçek) Numara Tablosu. 80 Çizelge 5.4. Ne 16 Numara İpliklerin Beklenen ve Ölçülen Büküm Tablosu 81 Çizelge 5.5. Ne 24 Numara İpliklerin Beklenen ve Ölçülen Büküm Tablosu 82 Çizelge 5.6. Ne 32 Numara İpliklerin Beklenen ve Ölçülen Büküm Tablosu 83 Çizelge 5.7. Ne 16 Numara İpliklerin Kopma Mukavemeti (Rkm)Sonuç Tablosu 84 Çizelge 5.8. Ne 24 Numara İpliklerin Kopma Mukavemeti (Rkm) Sonuç Tablosu 85 Çizelge 5.9. Ne 32 Numara İpliklerin Kopma Mukavemeti (Rkm) Sonuç Tablosu.86 Çizelge İplik Kopma Mukavemeti İstatistiksel Model Tablosu. 89 Çizelge İplik Kopma Mukavemeti ANOVA Tablosu 91 Çizelge İplik Kopma Mukavemeti Sadeleştirilmiş ANOVA Tablosu VIII

11 Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Kopma Uzaması (%) Sonuç Tablosu 97 Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Kopma Uzaması (%) Sonuç Tablosu 98 Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Kopma Uzaması (%) Sonuç Tablosu 99 Çizelge İplik Kopma Uzaması İstatistiksel Model Tablosu Çizelge İplik Kopma Uzaması ANOVA Tablosu Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Düzgünsüzlük (%CV m ) Sonuç Tablosu 108 Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Düzgünsüzlük (%CV m ) Sonuç Tablosu 109 Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Düzgünsüzlük (%CV m ) Sonuç Tablosu 110 Çizelge İplik Düzgünsüzlüğü İstatistiksel Model Tablosu. 113 Çizelge İplik Düzgünsüzlüğü ANOVA Tablosu 115 Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin İnce Yer Hatası (-40%) Sonuç Tablosu 120 Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin İnce Yer Hatası (-40%) Sonuç Tablosu 121 Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin İnce Yer Hatası (-40%) Sonuç Tablosu 122 Çizelge İnce Yer Hatası İstatistiksel Model Tablosu. 124 Çizelge İnce Yer Hatası ANOVA Tablosu. 126 Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Kalın Yer Hatası (+50%) Sonuç Tablosu. 131 Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Kalın Yer Hatası (+50%) Sonuç Tablosu. 132 Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Kalın Yer Hatası (+50%) Sonuç Tablosu. 133 Çizelge Kalın Yer Hatası İstatistiksel Model Tablosu Çizelge Kalın Yer Hatası ANOVA Tablosu Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Neps (+200%) Sonuç Tablosu Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Neps (+200%) Sonuç Tablosu Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Neps (+200%) Sonuç Tablosu Çizelge Neps Hatası İstatistiksel Model Tablosu Çizelge Neps Hatası ANOVA Tablosu Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Tüylülük (S3) Sonuç Tablosu Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Tüylülük (S3) Sonuç Tablosu Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Tüylülük (S3) Sonuç Tablosu Çizelge İplik Tüylülüğü İstatistiksel Model Tablosu. 157 Çizelge İplik Tüylülüğü ANOVA Tablosu. 159 IX

12 ŞEKİLLER DİZİNİ Sayfa No Şekil 2.1. Elastan Merkezli (Özlü) Sargılı İplik.. 4 Şekil 2.2. Elastanın Uzaması ve Eski Haline Dönmesi... 5 Şekil 2.3. Kaplama Metodu ile Kombine İplik Üretimi.. 11 Şekil 2.4. Havalı Sistemle Kombine İplik Üretim Sistemi.. 13 Şekil 2.5. Ring Makinesinde Büküm Prensibi. 15 Şekil 2.6. Two-for-one Sistemi 16 Şekil 2.7. İçi Boş İğ Tekniği Çalışma Prensibi 17 Şekil 2.8. Siro-spun Sistemi Çalışma Prensibi 18 Şekil 2.9. O.E. Rotor Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretim Prensibi.. 20 Şekil Vortex Eğirme Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Eğirme Prensibi.21 Şekil Ring Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretim Prensibi.. 22 Şekil 4.1. Fitil Üretimi İçin İşlem Akışı.. 37 Şekil 4.2. Ring İplik Makinesinde Yapılan Modifikasyonun Genel Tasarım Şeması. 41 Şekil 4.3. Kullanılan Servo Motor Şekil 4.4. Servo Motorların Gücünü Artırmak İçin Kullanılan Redüktör Şekil 4.5. Servo Motor Sürücü 45 Şekil 4.6. Sistemde Kullanılan Enkoder.. 46 Şekil 4.7. PLC Cihazının Genel Görünüşü.. 47 Şekil 4.8. Makine Üzerine Monte Edilen Enkoder Parçası. 48 Şekil 4.9. Makine Üzerine Yükseklik Amaçlı Monte Edilen İlave Enkoder Parçası. 48 Şekil Enkoderin Monte Edildiği Parça Şekil İkinci Enkoder İçin Makine Üzerine Monte Edilen Parça 49 Şekil 4.12 Makine Üzerindeki Parçaya (Şekil 4.11) Dik Olarak Birleştirilen Parça Şekil İkinci Enkoderi Taşıyan Parça.. 50 Şekil Makine Üzerine Monte Edilen Servo Motor Taşıyıcı Tabla. 51 Şekil Servo Motor Destek Parçası.. 52 Şekil Redüktör Taşıyan Parça. 53 X

13 Şekil Makine Üzerine Monte Edilen ve Redüktör Taşıyan Parçayı Tutan Parça Şekil Orta ve Arka Çekim Millerini Kontrol Edecek Servo Sistem Tasarımı 55 Şekil Servo Motorun ve Redüktörün Makine Şasisine Montaj Planı. 56 Şekil Ring İplik Makinesi Üzerinde Motor ve Redüktörün Yerleştirildiği Şasi Düzlemi. 57 Şekil Montaj Sonrası Servo Motor ve Redüktör 57 Şekil Elastan Besleme Silindirleri Teknik Gösterimi. 58 Şekil Elastan Besleme Silindiri.. 59 Şekil Elastan Besleme Silindirleri Montaj Gösterimi.60 Şekil Servo Motor ve Elastan Besleme Silindirleri ve Dişlileri. 61 Şekil Servo Motorun Makine Üzerine Montaj Planı.. 62 Şekil Elastan Besleme Silindiri Servo Motorunun Makine Üzerinde Yerleştirileceği Düzlem Şekil Elastan Besleme Silindirleri ve Kontrol Eden Servo Motorlar Şekil Elektrik ve Elektronik Sistem Blok Şeması.. 64 Şekil Kontrol Panosunun İç Görüntüsü.. 65 Şekil Modifikasyon Sonrası Ring İplik Eğirme Makinesi.. 66 Şekil Kullanıcı Arayüz Programı Akış Diyagramı 67 Şekil Üretim Bilgileri Giriş Menüsü Şekil Üretim Bilgileri İnceleme Menüsü 68 Şekil 5.1. İplik Kopma Mukavemeti Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği). 87 Şekil 5.2. Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Kopma Mukavemeti Grafiği Şekil 5.3. İplik Kopma Mukavemeti İçin Normal Dağılım Grafiği 90 Şekil 5.4. İplik Kopma Mukavemeti İçin Düzenlenmiş Normal Dağılım Grafiği.. 92 Şekil 5.5. Karışım Tipinin İplik Kopma Mukavemeti Üzerine Etkisi. 93 Şekil 5.6. Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Mukavemeti Üzerine Etkisi Şekil 5.7. Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Mukavemeti Üzerine Etkisi XI

14 Şekil 5.8. Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Mukavemeti Üzerine Etkisi Şekil 5.9. İplik Kopma Uzaması Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği). 100 Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Kopma Uzaması Grafiği 101 Şekil İplik Kopma Uzaması İçin Normal Dağılım Grafiği. 102 Şekil Karışım Tipinin İplik Kopma Uzaması Üzerine Etkisi. 104 Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Uzaması Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Uzaması Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Uzaması Üzerine Etkisi Şekil İplik Düzgünsüzlüğü Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği). 111 Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Düzgünsüzlük Grafiği Şekil İplik Düzgünsüzlüğü İçin Normal Dağılım Grafiği Şekil Karışım Tipinin İplik Düzgünsüzlüğü Üzerine Etkisi Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Düzgünsüzlüğü Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Düzgünsüzlüğü Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Düzgünsüzlüğü Üzerine Etkisi Şekil İnce Yer Hatası Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama İnce Yer Hatası Grafiği. 124 Şekil İnce Yer Hatası İçin Normal Dağılım Grafiği Şekil Karışım Tipinin İplik İnce Yer Hatası Üzerine Etkisi Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik İnce Yer Hatası Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik İnce Yer Hatası Üzerine Etkisi XII

15 Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik İnce Yer Hatası Üzerine Etkisi Şekil Kalın Yer Hatası Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Kalın Yer Hatası Grafiği135 Şekil Kalın Yer Hatası İçin Normal Dağılım Grafiği. 136 Şekil Karışım Tipinin İplik Kalın Yer Hatası Üzerine Etkisi. 138 Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kalın Yer Hatası Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kalın Yer Hatası Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kalın Yer Hatası Üzerine Etkisi Şekil Neps Hatası Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Neps Hatası Grafiği Şekil Neps Hatası İçin Normal Dağılım Grafiği 148 Şekil Karışım Tipinin İplik Neps Hatası Üzerine Etkisi 149 Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Neps Hatası Üzerine Etkisi 150 Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Neps Hatası Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Neps Hatası Üzerine Etkisi Şekil İplik Tüylülüğü Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği). 156 Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Tüylülük Grafiği 157 Şekil İplik Tüylülüğü İçin Normal Dağılım Grafiği Şekil Karışım Tipinin İplik Tüylülüğü Üzerine Etkisi Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Tüylülüğü Üzerine Etkisi. 161 Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Tüylülüğü Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Tüylülüğü Üzerine Etkisi XIII

16 1. GİRİŞ Deniz VURUŞKAN 1. GİRİŞ Son yıllarda insanların, giyim ihtiyaçlarında meydana gelen değişimler, kendi konfor ve zevklerine uygun, kaliteli ve aynı zamanda da sağlıklı ürünler talep etme eğilimleri, hem göze hitap eden hem de kullanım rahatlığı sağlayan ürünlere yönelimi arttırmıştır. Bu talep kumaş üretiminde ve buna bağlı olarak da iplik üretiminde değişik özellikteki ihtiyaçları ortaya çıkarmıştır. Bu ihtiyaç, tekstil endüstrisinde yeni ürünlerin elde edilebilmesi amacıyla, değişik yapı ve özelliklerde lifler kullanılarak değişik tekniklerle farklı yapılarda ipliklerin üretilmesine yönelik çeşitli çalışmaları tetiklemiştir. Bunun sonucu olarak da yeni lif türleri oluşturulmaya başlanmıştır. Tekstil lifleri içerisinde elastan ya da spandex olarak bilinen materyal de bu yeni nesil lif türlerinin bir grubunu oluşturmaktadır. Elastan lifi, şık görünüm, esneklik ve kullanım kolaylığı gibi özelliklere sahip bir liftir. Elastomer liflere olan ilgi ve talep miktarı yıldan yıla artmaktadır yılında dünya genelinde ton olan elastan üretimi, 2007 yılı sonunda tonlara çıkmıştır, 2008 yılında bu üretim küçük bir miktar düşüş göstererek ton (The Fiber Year 2007/08; The Fiber Year 2008/09) civarına gerilemiş olsa da, arasındaki 5 yılda elastana olan talep yaklaşık %40 artış göstermiştir. Elastan; genellikle mayo, streç giysiler, spor giysiler gibi esneklik gerektiren giysilerde kullanılır. Özellikle bayan çorapları, mayo, spor giyimde önemli bir kullanım alanına sahiptir. İç çamaşırı, tıbbi malzemeler, bazı teknik aksesuarlar elastanın diğer kullanım alanlarıdır. Dokuma ve örme kumaş üretiminde kullanılabilmektedir. Elastanın tekstil endüstrisinde yalın (çıplak) kullanımına çok az rastlanır. Genel olarak başka hammaddelerle birleştirilerek iplik formuna getirilerek kullanılır. Elastan içerikli iplik üretimi, bilinen iplik üretim makinelerinin çeşitli modifikasyonları sonucu yapılabilmektedir. Bu makinelerden ring iplik eğirme makinesi, düz iplik üretiminde olduğu gibi elastan içerikli iplik üretiminde de oldukça fazla kullanılmaktadır. Bu tez çalışması kapsamında düz iplik üretimi yapan bir ring iplik eğirme makinesi, elastan içerikli iplik üretmek üzere modifiye edilmiş ve bazı üretim parametreleri (hammadde, iplik numarası, iplik bükümü, elastan numarası ve elastan çekimi) değiştirilerek, farklı yapılarda elastan içerikli iplikler 1

17 1. GİRİŞ Deniz VURUŞKAN üretilmiştir. Daha sonra, üretilen ipliklere önceden belirlenen kalite testleri (mukavemet, uzama, düzgünsüzlük, iplik hataları, tüylülük) uygulanmış ve üretim parametrelerinin iplik kalite özellikleri üzerine etkileri, sayısal ve istatistiksel olarak değerlendirilmiştir. Çalışma kapsamında yapılan makine modifikasyonu çalışmanın en özgün kısmıdır. Çünkü modifikasyon elektronik olarak yapılmış ve bir kullanıcı arayüz yazılımıyla desteklenmiştir. Bu yazılım, ring iplik eğirme makinesinde elastan içerikli iplik üretmek üzere, makine üzerine yerleştirilmiş servo motorları tam anlamıyla kontrol eden bir yazılımdır. Yazılım tamamen Türkçe ve basit bir menüye sahiptir. Yazılım çalışmaları sırasında elektronik ve bilgisayar mühendisliği disiplinleriyle ortak çalışmalar yapılmıştır. Yazılım Visual Basic programlama dilinde yapılmıştır. Tez çalışmasının ikinci önemli değeri ise üretilen iplik numunelerinin sayısıdır. Birtakım elastan içerikli iplik üretim parametrelerinin değiştirilerek bunların bazı iplik özelliklerine etkilerinin incelendiği çalışmalar mevcuttur. Ancak tez çalışması kapsamında toplam 162 farklı tür ve özellikte iplik üretilmiş ve çok genel bir değerlendirme yapılmıştır. Çalışma TÜBİTAK tarafından desteklenen bir Bilimsel Araştırma Projesinin parçasıdır. Proje sonucunda ortaya çıkan ve tez çalışmasının da içinde bulunduğu sistemle (modifiye edilmiş ring makinesi ve yazılım) ilgili Türk Patent Enstitüsü ne patent müracaatında bulunulmuştur. Çalışma altı temel bölüm ile anlatılmıştır; Giriş bölümünde, çalışma geneli hakkında kısa bilgiye yer verilmiştir. Elastan İçerikli İplikler bölümünde, elastan, elastan üretimi ve özellikleri, elastanlı iplik üretim yöntemleri ve bu ipliklerin kullanım alanları hakkında bilgiler anlatılmıştır. Önceki Çalışmalar bölümünde, konu ile daha önce yapılmış bazı önemli çalışmalara yer verilmiştir. Materyal ve Metot bölümünde, yapılan modifikasyon işlemi detaylıca anlatılmış, elastan içerikli iplik üretimi için kullanılan hammaddeler ve üretim yöntemlerine değinilmiştir. 2

18 1. GİRİŞ Deniz VURUŞKAN Bulgular ve Tartışma bölümünde, yapılan testlerin sonuçları verilmiş, bu sonuçlar grafiksel ve istatistiksel olarak yorumlanmıştır. Sonuç ve Öneriler bölümünde, çalışmayla ilgili genel bir değerlendirme yapılmış ve sonraki çalışmalar için bazı önerilerde bulunulmuştur. 3

19 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Bir kumaş ve dolayısıyla iplik yapısında, sentetik lif varlığı, mukavemet, uzun ömür, boyutsal stabilite gibi fonksiyonel özellikler bakımından tercih edilse de, tüketiciler, sağlık ve tutum özelliklerinden dolayı doğal liflere daha yakındır. Bu durum, harmandan sentetik-doğal lif karışımlı iplik üretimine alternatif bir iplik yapısının araştırılmasına yol açmıştır. Araştırmalar sonucunda Sawhney 1970 li yıllarda patenti kendisine ait olan özlü (sargılı) iplik (core-yarn) yapısını geliştirmiştir (Yeşilkütük, 2000). Bu yapının günümüzde en fazla kullanılan tipi, elastan merkezli sargılı (özlü) ipliktir. Şekil 2.1 de elastan merkezli (özlü) sargılı iplik yapısı görülmektedir. Kesikli (ştapel) lifler Çekirdek elastan lifi Şekil 2.1. Elastan Merkezli (Özlü) Sargılı İplik 2.1. Elastan Elastan lifleri, yapılarında en az %85 oranında segmente edilmiş poliüretan bulunan sentetik polimer zincirlerinden (sert kristalin ve yumuşak uzun amorf bölgelerden) oluşan, yüksek derecede uzama ve orijinal durumuna dönme özelliğine sahip lif çeşitleridir. Bu lifler, kimyasal yapılarından dolayı çok yüksek derecede uzama gösterebilmekte (% ) ve kopma noktasına kadar olan uzamalarda, üzerlerine etki eden kuvvet kaldırıldığında tamamen ve hızlı bir biçimde ilk hallerine dönebilmektedir. Elastomer lifler, moleküler zincir ağından oluşur ve yüksek amorf 4

20 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN bölgeleri çapraz bağlarla birleşmiştir. Uzama halinde bu amorf bölgeler daha fazla oryante olur ve yapı olarak daha kristalleşir. Uzama, yapıdaki çapraz bağlar, moleküllerin hareketini sınırlayıncaya kadar devam eder. Bu noktada, life daha fazla kuvvet uygulanırsa yapıda bozulmalar meydana gelebilir (Yeşil, 2003; Kul, 2005). Elastanın yapısındaki sert ve yumuşak bölgeler ile uzama ve eski haline dönüşü Şekil 2.2 de görülmektedir. Şekil 2.2. Elastanın Uzaması ve Eski Haline Dönmesi ( 2009) Elastanın Üretim Prosesleri Elastan lifler genel olarak kuru çekim yöntemine göre üretilirler. Elastan eriyiği dimetilasetamid (DMAC) içerisinde çözülerek düzelerden geçirilir ve bu sırada uygulanan sıcak hava yardımıyla çözücü madde buharlaştırılarak sistemden uzaklaştırılır. Çekim bölgesi çıkışında oluşan filamanlar, sarım silindirleri arasında meydana gelen gerilimden dolayı, istenilen oranda çekilerek istenilen inceliklerine kavuşurlar. Sistemde çok delikli düze kullanılmışsa hala viskoz bir halde olan filamanlar, yalancı büküm ünitesinden geçişte birbirlerine temas ederek yapışırlar. Böylece monofilament bir yapı oluşur. Bu monofilament yapı, daha sonra spin-finish 5

21 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN işleminden geçirilerek elastan olarak sarılır. Kuru çekim yönteminin yanı sıra elastan üretiminde yaş veya eriyikten çekimde kullanılabilmektedir. Ancak, bu yöntemlerle elde edilen lifler, kuru çekimle elde edilen liflere nazaran zayıf özellikler göstermesi ve kuru çekimin maliyet açısından daha avantajlı olması nedeniyle günümüzde kuru çekim yöntemi tercih edilmektedir. Elastan lifinin çekim yöntemlerine göre üretim miktarları Çizelge 2.1 de verilmiştir. Çizelge 2.1. Elastan Lifi Çekim Yöntemleri ve Oranları (Demirbaş, 2005) Lif Çekim Yöntemi Üretim Miktarı (%) Kuru Lif Çekimi 80 Eriyikten Lif Çekimi 13 Yaş Lif Çekimi 7 Endüstriyel alanda ilk poliüretan esaslı elastomerik lif üretimi, J.C. Shvers ve arkadaşları tarafından DuPont firması araştırma bölümünde kuru çekim prosesiyle gerçekleştirilmiştir. DuPont firması, geliştirdiği bu poliüretan esaslı multi-filament yapıdaki elastomerik elyafı lycra adı altında 1962 yılından beri üretmeye devam etmektedir yılında aynı elyaf Bayer AG (Almanya) tarafından dorlastan ismi altında üretilip piyasaya sunulmuştur(kul, 2005; Örtlek ve Babaarslan, 2002). Günümüzde dünya genelinde çok çeşitli firmalar, çeşitli ticari isimlerle elastan lifi üretimi yapmaktadır. Bu firmaların en önemlileri ve ürettikleri elastan liflerinin ticari isimleri Çizelge 2.2 de verilmiştir. Çizelge 2.2. Elastan Üretici Firmalar Ürün Adı Firma Ülke Lycra DuPont ABD Acelan Taewang Kore Dorlastan Bayer AG Almanya Texlon Hyosung Chemical Kore Roica Asahi Kasei Japonya Glospan Globe MFG Co. ABD 6

22 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Elastanın Fiziksel Özellikleri Elastan lifi, mono yada multi filament olarak üretilebilmektedir. Kullanım yerine göre, istenildiği takdirde stapel (kesikli) hale getirilebilir. Numara aralığı olarak dtex arasında değişen incelikte üretmek mümkündür. Elastan lifinin numara aralığına göre kullanım alanları Çizelge 2.3 de gösterilmiştir. Çizelge 2.3. Elastan Lifinin Numara Aralığına Göre Kullanım Alanları (Demirbaş, 2005) Kullanım Alanları Elastan Filament Numarası (dtex) Kadın Çorabı 11, 22, 33, 44, 78, 156 Düşük Gramajlı Kumaşlar 44, 78, 156, 310 Mayo 33, 44, 78, 156 İç Çamaşır 44, 78, 156, 310, 470, 620, 640 Dış Giyim (Dokuma) 44, 78, 156 Dış Giyim (Örme) 44, 78, 156 Dar Dokuma 470, 620, 940, 1240, 1880 Elastan lifinin enine kesitleri üretim yöntemlerine göre yuvarlak, oval, dörtgen ve değişik şekillerde olabilmektedir. Yoğunluğu, elastan tipi ve üretim yöntemine göre g/cm 3 arasında değişmektedir. Kopma mukavemeti bakımından, elastanlar diğer sentetiklere göre daha dayanıksızdır. Ortalama kopma mukavemetleri 4 12 cn/dtex arasında değişmektedir. Yaş halde bu değer çok az miktarda düşüş göstermektedir. Kopma uzaması değeri % arasında değişir. Rezilyans özelliği çok iyidir. Elastan, hidrofobik bir elyaftır. 20 C ve %65 bağıl nemli ortamda nem alması %0.3-1,5 arasında değişir (Örtlek, 2001; Babaarslan, 2009). Yumuşama sıcaklığı C, erime sıcaklığı ise C arasındadır. Yumuşama özelliğinden ötürü ütüleme sıcaklığı 150 C yi geçmemelidir. Elastan, eriyerek, kimyasal bir koku oluşturarak yanar ve is çıkarmaz. Isı iletkenliği zayıftır, bu nedenle iyi bir izolasyon maddesidir. Elektrik direnci orta seviyededir, bu nedenle özellikle kuru ortamlarda statik elektriklenme oluşabilir. Elastan liflerinin fiziksel özellikleri Çizelge 2.4 de gösterilmiştir. 7

23 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Çizelge 2.4. Elastan Liflerin Fiziksel Özellikleri (Yakartepe ve Yakartepe, 1995) Kriterler Elastan Liflerinin Fiziksel Özellikleri Mikroskobik Görünüş Nispeten pürüzsüz ve düzgün görünümlüdür. Enine kesitleri üretim şekline göre değişmekle beraber, genelde yuvarlaktır. Yoğunluk Elastan tipi ve üretim şekline göre değişir. Genelde 1.24 gr/cm 3 civarındadır. Polyester ve yünden düşük, poliamidden yüksektir. Uzunluk Sonsuz (filament) uzunlukta üretilir ve genelde bu şekilde kullanılır. İstenilirse kullanım yerine göre stapel (kesikli) hale getirilebilir. İncelik dtex arası, kullanım yerine göre istenilen incelikte üretilebilir. Renk Renksizdir. Parlaklık Mat, parlak veya çok az parlak olarak üretilebilir. Mukavemet Diğer sentetik elyaflara nazaran dayanıksızdır. Yaş sağlamlığında çok az düşme gösterir. Uzama Elastikiyeti Elastikiyeti mükemmeldir. Elyafın en belirgin karakteristiği budur. %700 leri geçen uzamaya sahiptir. Rezilyans (Yaylanma) Elastikiyetine bağlı olarak iyi bir rezilyans derecesine sahiptir. Nem Alma Hidrofobik bir elyaf olduğu için çok düşüktür. %65 nispi nem ve 20 C de, %1 civarı nem alır. Sudan pek etkilenmez. Sıcaklık Tipine bağlı olarak ısıya karşı direnci değişir. 150 C de sertleşme görülür C arasında yumuşar ve C arasında erir. Ütüleme sıcaklığı 150 C yi geçmemelidir. Yüksek sıcaklıklar elyafın bozulmasına neden olur. 8

24 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Alev Alma Statik Elektriklenme Boncuklanma (Pilling) Eriyerek ve issiz yanar. Kuru ortamlarda statik elektriklenme olabilir. Boncuklanma özelliği yoktur Elastanın Kimyasal Özellikleri Elastan lifinin kimyasal özelliklerine göz atılacak olursa, asit ve bazların çoğuna uzun süreli ve yüksek sıcaklıklarda ki uygulamalar hariç dirençlidir. Kuru temizlemeye karşı dirençlidir. Küf, mantar ve güveden etkilenmez. Işık ve atmosferik koşullara bir noktaya kadar direnç gösterir. Uzun süre ışığa maruz kalan liflerde sararma ve mukavemet kaybı meydana gelebilir. Boya alımları elastan tipine göre farklılık gösterir. Asit, dispers, metal kompleks ve krom boyarmaddeleriyle boyanabilir. Elastan liflerinin kimyasal özellikleri Tablo 2.5 de gösterilmiştir. Çizelge 2.5. Elastan Liflerin Kimyasal Özellikleri (Yakartepe ve Yakartepe, 1995) Kriterler Elastan Liflerin Kimyasal Özellikleri Su Düşük su emiciliğine sahiptir. Kolay kurur. Klorlu sularda fiziksel özelliklerinde düşmeler görülebilir. Asitler Asitlerin çoğuna, 24 saatten fazla maruz kalmadıkça dirençlidir. Soğukta, sulu asitlerden pek etkilenmez. Sıcaklıkla etki derecesi artar. Derişik anorganik asitlerde hemen bozulur ve çözünür. Bazlar Bazların çoğuna karşı dirençlidir. Organik Çözücüler Kuru temizleme çözgenlerine karşı dirençlidir. Aromatik çözücülerde şişer. Ağartma Maddeleri Sodyum hipoklorit gibi klorlu ağartma yapılmasından kaçınılmalıdır. Klorlu yükseltgen maddeler renk değişimlerine ve fiziksel özelliklerinde düşmeye neden olabilir. Küf ve Mantar Etkilenmez. 9

25 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Güveler ve Böcekler Etkilenmez. Işık ve Atmosfer Orta derecede dirençlidir. Güneş ışığı zamanla elyafın Koşulları sararmasına ve bozulmasına neden olur. Boyama Özellikle dispers, asit, metal kompleks, krom boyarmaddeleri ile boyanabilir. Bazı tiplerinin boyanmasında zorluklar yaşanabilmektedir Elastan İçerikli İplik Üretim Yöntemleri Elastan iplikler tekstil endüstrisinde yalın veya başka bir elyaf çeşidiyle kaplanmış olarak kullanılabilmektedir Yalın (Çıplak) Elastan İplikler Polimer eriyiğinden lif çekimi sonucu elde edildikten sonra doğrudan kullanılabilen monofilament veya multifilamentli ipliklerdir. Tekstilde kullanım alanı oldukça sınırlıdır. Bazı örgü kumaşlarda kullanılırlar. Yüksek fiyatı nedeniyle, elastan liflerinin yalın halde kullanımından kaçılmaktadır Kaplanmış Elastan İplikler Tekstil endüstrisinin çok çeşitli ihtiyaçlarına ekonomik bir şekilde cevap verebilmek için elastan liflerin, değişik iplik ve elyaf türleri ile kombine edilerek kullanılması yoluna gidilmiştir. Filament haldeki elastan üzerine çeşitli liflerin sarılması ile kaplanmış yapıdaki elastan iplikler elde edilir. Bu amaçlarla üretilen elastan içerikli kombine iplikler, ipliği oluşturan komponentlerin türüne ve üretimde kullanılan sistemlere göre değişen özelliklere sahiptirler. Elastan içerikli kombine iplik üretim yöntemlerini dört ana grupta incelemek mümkündür (Örtlek ve Babaarslan., 2002; Babaarslan, 2009). Kaplama (covering) metodu Hava ile kaplama (air-covering) metodu 10

26 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Büküm metodu Core-spun (özlü iplik) metodu Kaplama (covering) Metodu Kaplama işlemi, elastik olmayan filament ya da kısa stapel ipliğin, merkezdeki elastan filament üzerine sarılması esasına dayanan bir prosestir. İpliğin merkezinde kalacak olan elastan filament, içi oyuk iğ içerisinden (hollow spindle) geçirilerek, yine içi oyuk iğ üzerindeki özel bir bobinden sağılan kaplama ipliği ile sarılır (Örtlek ve Babaarslan., 2002). Kaplama işleminin oluşumu Şekil 2.3 de gösterilmiştir. Şekil 2.3. Kaplama Metodu ile Kombine İplik Üretimi (Jurg ve Böhringer, 1999) Sargı ipliğinin elastan çekirdek üzerine sarılması tek veya çift kat olabilir. Tek kat sarım metoduna göre üretilen elastan içerikli kombine ipliklerde, tek yönde 11

27 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN uygulanan sarımın etkisiyle oluşan bir dönme (karışma) eğilimi vardır. Bu eğilim bu tür kombine ipliklerin kullanılacağı tekstil proseslerini olumsuz yönde etkileyebilmektedir. Kombine iplik üzerinde ki bu olumsuz eğilimi azaltmak için ipliğe ısıl işlem (fiksaj) uygulamak gerekir. Fiksaj işlemi genellikle, üretilen kombine ipliklerin bobinler halinde bir otoklavda ısıl işleme tabi tutulması şeklinde olur. Ancak ısıl işlem, istenirse sarım prosesi esnasında sıcak plakalar kullanılarak da yapılabilir. Isıl işlem süresince liflerin maruz kaldığı sıcaklık ve süre, ipliğin esnekliğini etkiler. Bu nedenle bu iki faktör, üretilen ipliğin son kullanım yeri göz önüne alınarak tespit edilmelidir (Babaarslan, 2009). Çift kat sarım metoduyla kombine iplik üretiminde, gerek elastanın beslenmesi, gerekse oluşan kombine ipliğin çekilip sarılması tek kat sarım metoduyla benzer şekildedir. Tek kat sarım sisteminden farklı olarak, bu sistemde birbirlerine göre zıt yönde dönen iki adet içi oyuk iğ kullanılır. Bu şekilde elastan kaplama iplikleri tarafından çapraz şekilde sarılır (Z ve S yönünde). Birbirlerine zıt yönlü iki grup sarımı; iç ve dış sarım olarak adlandırmak mümkündür. Dış sarım, kombine iplik üzerinde ilk sarımın etkisiyle oluşan dönme etkisini dengeler. Kombine iplik üzerindeki bu kuvvetin dengelenmesi, dış sarımı oluşturan üstteki iğin tur sayısı ile iç sarımı oluşturan alttaki iğin tur sayısının koordine edilmesiyle sağlanır. Bu nedenle çapraz sarılmış bu tür kombine ipliklerde ısıl işlem (fiksaj) uygulamasına gerek yoktur. İç ve dış sarımlar arası tur farkı elastan ipliğin gerilimi ve istenen uzama kabiliyetine bağlı olarak değişir. Kaplama metodu ile elde edilen iplikler streç pantolon, spor kıyafetleri, çorap vb. gibi çeşitli dokuma ve örme mamullerine esneklik kazandırmak amacı ile kullanılırlar Hava ile Kaplama (air-covering) Metodu Hava ile kaplama prensibinde, filament iplik bobinden alındıktan sonra silindirler üzerinden geçerek çekim sahasına gelir. Burada filament cinsine göre değişen oranlarda bir çekim işlemine tabi tutulur. Çekim sahasını izleyen kombinasyon bölümünde filament ipliğe, karşıdan geniş bir açıyla basınçlı hava 12

28 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN üflenmektedir. Basınçlı havanın etkisiyle filament iplik tek tek filamanlarına ayrılmakta ve filamanlar bir rotasyon hareketi içine girerek, birbirleri ve elastan üzerine bükülmektedirler. Bu şekilde elastan ve filament iplik arasında periyodik bağlantı noktalarının oluşmasıyla elastan içerikli kombine iplik ortaya çıkmaktadır. Bu bağlantı noktaları periyodik bir biçimde iplik boyunca devam etmektedir. Sistemde filament yerine ştapel liflerden eğrilmiş ipliklerde kullanılabilir. Dokuma işleminde çözgü iplikleri, ağızlık açma ve tefe vurma sırasında periyodik uzamalara maruz kaldığından, elastomerik iplikte bağlantı yerlerinde çözülmeler olmakta ve çözgü iplikleri birbirleri ile tutunarak dokuma işlemini güçleştirmekte ve verimini düşürmektedir. Bu problemlerinden dolayı, bu yöntemle üretilen ipliklerinin dokumada sadece atkı ipliği olarak kullanılması daha verimli olmaktadır (Örtlek ve Babaarslan, 2002; Kul, 2005). Şekil 2.4 de hava ile kaplama prensibi gösterilmektedir. Şekil 2.4. Havalı Sistemle Kombine İplik Üretim Sistemi 13

29 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Büküm Metodu Büküm metoduyla elastan içerikli iplik üretimi dört alt başlıkta incelenebilir. Bunlardan, üçünde elastan çıplak olarak kullanılırken, two for one prosesinde elastik komponent olarak çıplak elastan ya da elastik kombine iplik kullanma imkânı vardır. Bu metodlar; a. Ring makinesinde büküm (Elasto-twist) b. Two for one (Çift büküm) c. İçi boş iğ tekniği d. Siro-spun tekniği (1). Ring Makinesinde Büküm Ring makinesinde bükümün esası, iki katlı stapel elyaflı iplikle, elastomer lifi (üç kat olarak) kaplamaktır. Üç ayrı iplik aynı anda kopça ve bilezik arasında dönerek kaplamayı gerçekleştirir. Sistemde koça hızı sınırlandırılmıştır. Yüksek hızlarla çalışıldığında kops oluşumunda boşluklar olabilmesi ve kopsa sarılan iplik miktarının düşük olması, sistemin fazla kullanılmamasının nedenleridir. Sistemin iplik üretim prensibi Şekil 2.5 de gösterilmiştir. Proseste, daha önceden bobinlenmiş iplik kopsları makinenin cağlık kısmına yerleştirilir. Elastan lif, üst besleme silindiri yardımıyla sisteme beslenerek, diğer iki iplikle birleştirilir. Kısa stapel iplikler ve elastan, alt besleme silindirinden beraber geçerek, kopçanın ve iğin dönmesiyle büküm alarak kops üzerine sarılır (Örtlek ve Babaarslan, 2002; Kul, 2005). 14

30 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN 1.Kısa stapel iplik 2.Alt besleme silindiri 3.Üst besleme silindiri 4.Üst silindir 5.İplik klavuzu 6.Gezdirici 7.İğ D:Elastan Şekil 2.5. Ring Makinesinde Büküm Prensibi (Jurg ve Böhringer., 1999) (2). Two-for-one Büküm Sistem, diğer tekniklere göre fazla yatırım maliyeti gerektirmeyen ve üretim sırasında çok çeşitli hammadde kullanılmasına imkân veren bir tekniktir. Bu sayede, değişik renk ve numaralarda iplik üretme imkânı sağlayan bir sistemdir. Sistemde elastanı çıplak halde kullanma zorunluluğu yoktur. Kaplama prosesi, katlama ve büküm olarak iki aşamada gerçekleşir. Katlama aşamasında açıktan gelen elastomer lif diğer normal ipliklerle bir araya getirilerek katlanır. Katlama prosesinden sonra büküm prosesi gelmektedir. 15

31 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Katlanmış iplik bobini, içi boş iğin üzerine yerleştirilir. Bobinden alınan iplikler iğin içinden geçirilir. Daha sonra bu iplikler, iğin altındaki iplik çıkış kanalı vasıtasıyla balon kırıcıdan geçerek bobinleme ünitesine ulaşır. İğin her devrinde ipliğe iğ içerisinde bir büküm verilirken, aynı anda balon bölgesinde de bir büküm verilir. Bu iki büküm, ipliğe aynı yönde ve eş zamanlı olarak verilmektedir. Böylece iğin bir turunda iplik iki büküm almış olur. Şekil 2.6 da sistemin çalışma prensibi gösterilmiştir (Örtlek ve Babaarslan, 2002; Kul, 2005). 2. Büküm 1. Büküm İğ Dönüş Yönü Şekil 2.6. Two-for-one Sistemi ( Lexikon/dd-prinz.jpg, 2009) (3). İçi Boş İğ Tekniği Bu sistemde, daha çok üç farklı özellikteki materyalin bir araya getirilmesi sonucunda elde edilen iplik söz konusudur. Burada çekirdek olarak adlandırılan bir elastomerik filament, bu filamenti çevreleyen paralel haldeki kesikli lif demeti ve bu iki malzemeyi sararak onlara tutum kazandıran sargı filamenti bulunmaktadır (Yeşil, 2003). Şekil 2.7 de sistemin iplik üretim prensibi gösterilmektedir. 16

32 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Şekil 2.7. İçi Boş İğ Tekniği Çalışma Prensibi (Babaarslan ve Baykal, 1998) Şekilde de görüldüğü gibi, daha önce paralelleştirilmiş ve kesikli liflerden oluşan şerit, sistemin çekim ünitesine beslenmektedir. Çekim etkisiyle, gerekli inceltme sağlandıktan sonra sargı filamentini taşıyan içi boş iğe beslenir. Aynı zamanda ipliğin öz kısmını oluşturacak olan elastomerik çekirdek ise doğrudan içi boş iğe beslenmektedir. İğ girişinde, beslenen elastomerik çekirdek filament kesikli lif demeti arasına karışarak onunla birlikte kendi ekseni etrafında dönen ve aynı zamanda sargı filamentini taşıyan içi boş iğin içerisinden geçirilmektedir. Bu geçiş sırasında sargı filamenti, bu iki malzeme üzerine sarmal bir yapıda sarılmaktadır (4). Siro-spun Tekniği Bu sistem, özellikle uzun kesik elyaflarla çalışmaya uygun bir sistemdir. Bu proses katlama ve büküm aşamalarını ortadan kaldırarak, üretimde tasarruf sağlamak 17

33 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN amacıyla geliştirilmiştir. Sistemde elastik kombine ipliğin üretimi (büküm ve elastanın ilavesi) tek bir adımda gerçekleşmektedir (Weber, 1996; Babaarslan, 2009). Sistemde makine üzerine iki ayrı fitil birbirine paralel halde beslenir. Çekime uğrayıp ön çekim silindirine gelen fitiller arasına elastomer lif beslenir ve ön çekim silindirini terk eden elastan ve lifler, bilezik ve kopça yardımıyla bobinlenir. Sistemin çalışma prensibi Şekil 2.8 de gösterilmiştir. Fitil Arka silindir Orta silindir Apron Elastan Ön silindir Şekil 2.8. Siro-spun Sistemi Çalışma Prensibi (Weber, 1996) Core-spun (Özlü İplik) Metodu Elastan içerikli kor (özlü) iplik, aynı merkezli iki lif demetinden oluşur. Bunlardan ilki, yüksek elastikiyete sahip elastanın oluşturduğu öz ve diğeri bu öz üzerine sarılan kesikli lif demetinden oluşan dış tabakadır. Bu tür kombine iplikler endüstride, daha çok elastik kor iplikler ya da elastik core-spun iplikler olarak bilinmektedirler. Kor iplik yapısının elde edildiği iplik eğirme sistemleri şu şekilde sıralanabilir (Özdemir ve Yeşilkütük, 1998); a. Ring iplikçilik 18

34 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN b. Friksiyon iplikçilik c. Tandem (hava jetli+friksiyon) iplikçilik d. Repco selfil e. Air-vortex f. Rotor iplikçilik Kor iplik yapısının en yaygın üretildiği iplik eğirme sistemi ring iplik eğirme sistemidir. Diğer iplikçilik yöntemleri ile de kor iplik yapısı elde edilse de, bu sistemler sanayide çok fazla kullanılmazlar. Kor iplik üretiminde, iplik merkezinde filament öz, kesik elyaf öz veya elastan öz kullanılabilir. Ancak tez çalışmasında elastan öz ve kesikli dış tabaka çalışıldığından, elastan özlü kor iplik üzerinde durulmuştur (1). O.E. Rotor Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretimi O.E. rotor eğirme sistemindeki temel prensip, makineye beslenen elyaf grubunu tek lif halinde açtıktan sonra düzenli bir şekilde tekrar toplayarak iplik formuna getirmektir. Open -end iplikçiliğinde elyaf beslemesi tek lif haline gelinceye kadar azaltılır. Elyaf şeridindeki lifler hava akımıyla taşınır. Lifler iç gerilmelerden kurtulmuş şekilde serbest olan iplik kuyruğuna bağlanırlar. Bu şekilde rotorun dönmesiyle elde edilen bir çeşit büküm yardımıyla iplik elde edilir ve bobinlere sarılır. O.E. rotor makinelerinde elastan özlü kor iplik üretmek için liflerin açılarak içine beslendiği rotorun özel bir forma getirilmesi gerekmektedir. Şekil 2.9 da gösterildiği gibi, rotorun ortası elastanın besleneceği biçimde oyuk olmalıdır. Bu oyuk içerisinden, rotorun arka tarafından beslenen elastan, rotor içine beslenen lifler tarafından sarılarak, elastan özlü iplik yapısı oluşmaktadır. 19

35 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Şekil 2.9. O.E. Rotor Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretim Prensibi (Rieter BT904 Catalogue) (2). Vortex İplik Eğirme Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretimi Vortex iplik eğirme sisteminde, çekim sisteminden çıkan lifler, içerisinde yüksek hızlı hava girdabının oluşturulduğu jetin girişinde bulunan spiral açıklığa doğru emilir ve gergin bir pozisyon alırlar. Bu şekilde bir ucu jetteki spiral açıklıktan içeri giren liflerin diğer açık olan uçları hava girdabı sayesinde içi oyuk iğ etrafında döndürülür. Döndürülen bu lifler jetin içinde sıkı bir yapıda bulunan lifler etrafına sarılır ve böylece oluşan iplik jet içerisinden aşağıya doğru çekilir. Vortex makinesinde elastan içerikli iplik üretmek için, elastanı belirli bir gerginlik altında jet içine besleyecek özel bir düzenek gerekmektedir (Şekil 2.10). Jetin tam ortasına beslenen elastan lifi merkezde kalacak şekilde sargı lifleri ile tamamen sarılmaktadır. Sistemde, sargı liflerinin yüksek hava akımı sayesinde elastan üzerine dolanmaları sağlandığından, merkezdeki elastan lifi büküm almaz. Bu nedenle vortex iplik, öz ipliğin burulma kuvveti altında zarar görmesinden kaynaklanan problemlere uğramamış olur. Ayrıca yine bu sebepten dolayı oluşan iplik mukavemetinin düşmesi azaltılmış olur. 20

36 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Şekil Vortex Eğirme Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Eğirme Prensibi (Vortex 861 Catalogue) (3). Ring Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretimi Ring makinesinde elastan özlü kor iplik üretimi, çıplak elastanı işleyebilecek şekilde modifiye edilmiş standart ring iplik eğirme makinelerinde yapılmaktadır. Şekil 2.11 de ring eğirme sistemiyle, elastan özlü kor iplik üretim prensibi gösterilmiştir. 21

37 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Şekil Ring Makinesinde Elastan Özlü Kor İplik Üretim Prensibi (Örtlek ve Babaarslan, 2002) Makineye fitil formunda beslenen kısa stapel lifler ile elastan filament, çekim sisteminin ön silindir çiftinin kıstırma noktasından birbirleri ile birleşmektedir. Ring eğirme sisteminde elastik kor ipliğinin üretilebilmesi için ring eğirme makinesine elastan besleme ünitesi (besleme silindirleri) ve V-yivli elastan kılavuzu eklenmesi gerekmektedir. 22

38 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Elastan filamente uygulanan gerilim (çekim) oranı, üretilen kor ipliğin içerisindeki elastan oranını ve kor ipliğin elastikiyetini belirlemektedir. Elastana, tahrik silindirleri ile çekim sistemi ön silindirleri arasında uygulanan çekim değeri, bu iki silindirin yüzeysel hızlarının birbirlerine oranı ile belirlenmektedir. Pratikteki uygulamalarda elastan filamentin çekim değeri 3-4 arasındadır (Yeşilkütük, 2000). Çekim değeri arttıkça üretilen elastik kombine iplikteki elastan oranı düşecektir. Proses sırasında elastanın kısa stapel lifler tarafından iyi bir şekilde sarılması için, yapıya normal klasik ring iplikçiliğine göre daha fazla miktarda büküm verilir. Elastik kor ipliğe verilecek büküm miktarı, kullanılan kısa stapel liflerin türüne, üretilen kor ipliğin numarasına ve son kullanım alanına bağlıdır. Üretilen elastik kor ipliğine verilen büküm değeri, kısa stapel liflerin elastan üzerinde kaymamasını sağlayacak oranda olmalıdır. Dokumada kullanılacak elastik kor ipliklere tıpkı klasik ring ipliği üretiminde olduğu gibi, örmede kullanılacak olanlara oranla daha fazla büküm verilmektedir. Elastik kor ipliği üretim sistemleri, iplik gözetim elemanlarına sahip olmalıdırlar. Üretim sırasında elastan koptuğunda, fitil beslemesi de durmalıdır. Aksi takdirde üretilen kor iplik üzerinde elastan içermeyen bölgeler oluşacaktır. Bu durum, elastanlı iplik üretiminde karşılaşılan büyük sorunlardan bir tanesidir. Genel olarak, kısa veya uzun lifli her türlü doğal ve kimyasal elyaf, elastik kor iplik üretiminde kullanılabilir. Elastik kor ipliklerde yapıdaki elastan miktarı %3-20 arasında değişmektedir (Örtlek ve Babaarslan, 2002; Mavruz, 2003). Çok değişik yapı ve özellikte liflerin kullanılabilmesi, üretilen elastik kor iplikleri kullanacak olan kumaş üreticilerine geniş tasarım imkânları sunmaktadır. Modifiye edilmiş ring iplik makinelerinde üretilen masuralara sarılı haldeki elastik kor iplikler, klasik bobinleme makinelerinde bobin halinde sarılırlar. Ancak bu ipliklerin sahip oldukları yüksek elastikiyet özelliği nedeniyle, düşük sarım gerginliğinde çalışmaya özen gösterilmelidir. Örme makinelerinde kullanılacak olan elastik kor iplikler, bobinleme işlemi sırasında genelde parafinlenmektedir. Üretilen elastik kor iplikler, normalden daha fazla büküme sahip olduklarından, genellikle büküm açılması ve karışmayı önlemek için fiksaj işlemi uygulanır. Ancak fiksaj işlemi, yapıdaki elastanın fiziksel özelliklerini korumak 23

39 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN amacıyla düşük sıcaklıklarda yapılmalıdır. Üretilen iplikte elastanın kısalıp, etrafındaki kesik elyafın üniform olamayan hacimli boğumlar oluşturmasını önlemek amacıyla, kullanılan modifiye edilmiş ring eğirme sisteminde, aynı numarada normal bir ring ipliği üretiminde kullanılan kopçalara nazaran daha ağır kopçalar kullanılmalıdır. Kopçaların ağır olması, bilezikte elastik ipliğe, normalden daha fazla bir çekim uygulayacaktır. Kopçaların çok fazla ağır olması, elastan kopuşlarına neden olacağından, elastik kor ipliği üretici firmaların, deneme yolu ile proses sırasında kullanacakları en uygun kopça ağırlığını tespit etmeleri gerekmektedir (Örtlek ve Babaarslan, 2002; Mavruz, 2003) Elastan İçerikli İpliklerin Kullanım Alanları Elastan, tekstil endüstrisinde ipliğe ve dolayısıyla kumaşa kattığı konfor, esneklik, insan vücuduna tam uyum, rahatlık ve fonksiyonellik sayesinde önemli bir yere sahiptir. Özellikle 2000 li yıllardan sonra sergilenen moda eğilimleri arasında elastanlı ürünlerin bulunmadığı tasarım neredeyse yok gibidir. Elastanlı tekstil ürünlerinin klasik kullanım alanları arasında bay ve bayan çorapları, serbest zaman giysileri, iç giyim ürünleri, spor giyim, abiye kıyafetler, korse, mayo ve tıbbi tekstiller bulunmaktadır. Klasik alanlar dışında ki özellikle çok fazla aktivite içeren ve yüksek derecede vücut hareketi gerektiren sporlar da kullanılan kıyafetler için de elastanlı tekstil ürünleri tercih edilmektedir. Örneğin, kayak sporunda kullanılan bir giysinin, çeşitli noktalarının %35-50 arası esneme yeteneğine sahip olması gerekmektedir. Bu esnekliğin elastanlı tekstil ürünleri ile sağlanması mümkündür (Kul, 2005; Yeşil, 2003). Elastanlı ipliklerin çok yüksek elastikiyet ve rezilyans (yaylanma) yeteneği vardır. Bu iplikler, içindeki elastanın %3-5 gibi düşük kullanım oranlarında bile kumaşa ve giysiye hatırı sayılırı derecede elastikiyet katarlar. Elastanlı ipliklerin kumaşa kattığı ekstra özellikler; Giysilerde düzgün ve hoş görünüm, Giyim konforunda artış, Giysilere verilen şekil boyutlarının daha kalıcı olması, 24

40 2. ELASTAN İÇERİKLİ İPLİKLER Deniz VURUŞKAN Daha düşük buruşma eğilimi, Çok fazla hareket serbestliğidir. Bu özelliklerin yanı sıra özellikle insan vücuduyla mükemmel uyumu, vücudu son derece iyi sarması, vücut hareketlerine aşırı duyarlılık göstermesi, dayanıklı ve uzun ömürlü olması, deformasyon ve bollaşmayı önlemesi, ince ve ipeksi tutumu sayesinde elastanlı tekstil ürünleri hemen her alanda kullanılmaya ve tercih edilmeye devam etmektedir. 25

41 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Çelik ve ark. (2009), farklı parametrelerle üretilen özlü ipliklerin bazı fiziksel özelliklerinin karşılaştırılmalarını amaçladıkları çalışmalarında, ring iplik makinesinde, öz kısmında polyester filament, sargı (kaplama) kısmında ise pamuk lifi kullanarak farklı öz/sargı oranlarında ve farklı büküm değerlerine sahip olacak şekilde üç tipte özlü iplik üretmişlerdir. Üretilen özlü ipliklerin fiziksel özelliklerini belirlemek amacıyla iplik numarası, bükümü, düzgünsüzlüğü, mukavemeti, kopma uzaması ve iplik canlılığı testleri yapılmıştır. Sonuçlar, varyans analizi yapılarak değerlendirilmiştir. Yapılan deneyler ve istatistiksel değerlendirmelere göre; öz/sargı oranının ve büküm sayısının değişiminin mukavemet, kopma uzaması ve iplik canlılığını etkilediği saptanmıştır. İpliklerde öz oranı arttırıldığında mukavemet değeri artmaktadır. Çalışma sonucunda, sargı lifi oranı artışının iplik düzgünsüzlüğünü arttırdığı ve iplik tüylülüğünü azalttığı görülmüştür. Büküm miktarının artısıyla beraber ipliklerin mukavemet değerleri artmış, kopma uzaması ve iplik canlılığı değerlerinde herhangi bir değişim gözlenmemiş, iplik düzgünsüzlüğü ve iplik tüylülüğü ise azalmıştır. Kim ve ark. (2009), yaptıkları çalışmada, ring iplik eğirme makinesi üzerinde, öz olarak 3 farklı filament (PET, aramid ve bazalt), sargı lifi olarakta pamuk kullanarak, farklı bükümlerde iplikler elde etmişler ve bu ipliklerin mukavemetuzama özelliklerini incelemişlerdir. Çalışma kapsamında üretilen iplikler, farklı öz/sargı lifi oranlarında (PET/pamuk ve aramid/pamukta, 1:0,1:2,1:4,1:6,1:8,1:10, bazalt pamukta, 1:0,1:0.5,1:1.0,1:1.5,1:2.0) üretilmiştir. Mukavemet değerleri incelendiğinde, ipliklerin öz/sargı oranlarına ve kullanılan öz lifine göre farklı eğilimler gösterdiği sonucuna varılmıştır. Aramid ve bazalt özlü ipliklerde mukavemet, bükümün artmasıyla ciddi oranda düşmüştür. Ancak, daha yüksek uzama seviyesine sahip olan PET lifinin kullanıldığı özlü ipliklerde ise, mukavemette bükümün artmasıyla birlikte artışlar gözlenmiştir. Her üç iplik tipinde de, kopma uzaması değerleri, bükümün artmasıyla birlikte artış göstermiştir. Ancak bu artış bazalt/pamuk iplikte çok daha fazla hissedilir olmuştur. 26

42 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN Pramanik ve Patil (2009), yapmış oldukları çalışmada, ring iplik eğirme makinesi ve hava jetli eğirme makinesinde ürettikleri polyester özlü, pamuk kaplı kor ipliklerin bazı fiziksel özelliklerini, %100 pamuk ring ipliğiyle karşılaştırmışlardır. Çalışmada öz olarak, 30 denye 24 filament, 44 denye 36 filament ve 70 denye 36 filament polyester, kaplama olarak ise 33.5 mm, 4.2 mikroner pamuk kullanılmıştır. Çalışmada 12 farklı özellikte kor iplik (6 tanesi ring iplik eğrime makinesinde, 6 tanesi hava jetli eğirme makinesinde) üretilmiştir. Çalışma sonucunda, düz ipliğe göre kor ipliğin mukavemet, uzama, iplik hataları gibi bazı fiziksel özelliklerinde iyileşmeler görülmüştür. Sadece, hava jetli ipliklerin mukavemetleri, düz ipliklere göre daha düşük ölçülmüştür. Fakat diğer özellikleri, düz iplikten daha iyidir. Yang ve ark. (2009), yaptıkları, ring iplik makinesinde eğrilmiş yüksek mukavemetli özlü ipliklerin, iplik mukavemetine etki eden parametrelerin incelendiği çalışmalarında, hammadde olarak özde aramid lifleri, yüksek mukavemetli PET lifleri ve bazalt kullanmışlardır. Çalışma sonunda, öz kısmında yüksek mukavemete sahip filamentler ve sargı tabakasında pamuk stapel liflerden hazırlanan özlü ipliklerin kopma mukavemeti özellikleri test edilmiştir. Büküm sayısının artması aramid özlü ipliklerin mukavemetinde azalmaya neden olurken, PET özlü ipliklerin mukavemeti çeşitli büküm seviyelerinde neredeyse hiç değişmemiştir. Aramid özlü ipliklerin kopma uzaması büküm sayısı arttıkça artma eğilimindedir. Çalışmada ayrıca PET özlü ipliklerin belli bir büküm seviyesi ile sınırlı bir uzama oranına sahip olduğu gözlenmiştir. Bazalt özlü ipliklerin, büküm sayısının artmasıyla belirgin olarak daha yüksek bir uzamaya sahip olduğu görülmüştür. Kakvan ve ark. (2007), yaptıkları çalışmada, yün/polyester kaplamalı elastan özlü kor ipliklerde, elastan çekim oranının ve kor iplik içindeki elastan pozisyonunun, ipliğin fiziksel özelliklerine etkilerini araştırmışlardır. Çalışmada 44 dtex elastan ve %45-55 yün/polyester karşımı fitil kullanılmıştır. Çalışma kapsamında, 4 farklı elastan çekim oranında (2.7, 3.22, 3.49 ve 4.41) ve 3 farklı elastan pozisyonunda (sol, merkez ve sağ) iplikler üretilmiş ve ipliklerin mukavemet, tüylülük, düzgünsüzlük ve kaplama gibi özellikleri incelenmiştir. Sonuçta, 3.49 çekim oranının daha iyi mukavemet, uzama ve tüylülük sonuçları verdiği saptanmıştır. Ayrıca, elastan çekim oranının artmasının, iplik düzgünsüzlüğünü 27

43 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN arttırdığı görülmüş ve bu sebepten 4.41 çekim oranında en büyük düzgünsüzlük sonuçları elde edilmiştir. Kor iplik içerisindeki elastan pozisyonlarına bakıldığında ise, elastan pozisyonunun elyaf kaplama özelliklerine ve mukavemet değerine önemli bir etkisi olmadığı görülmüştür. Ancak, elastanın fitil içerisine soldan beslendiği iplik yapısında iplik düzgünsüzlüğünde artış, elastanın merkezden beslendiği durumda ise, iplik tüylülüğünde düzelme eğilimleri gözlenmiştir. Dhouib ve ark. (2006), yaptıkları çalışmada, pamuk kaplı elastan özlü iplikte, elastan oranının ipliğin sağlamlık ve uzamasına olan etkilerini incelemişlerdir. Çalışmada kor iplikler, aynı büküm faktörüyle ve değişik elastan oranları içerecek şekilde, pamuk kaplı olarak üretilmiştir. Çalışma sonucunda, iplik içerisindeki elastan yüzdesinin, ipliğin sağlamlığını ve kopma uzamasını yakından etkilediği ortaya konmuştur. Örtlek (2006), yaptığı çalışmada, Vortex iplik üretim makinesinde, üretim hızını, düze basıncını ve elastan numarasını değiştirerek, aynı iplik numarasında iplikler üretmiş ve bu ipliklerin bazı mekanik özelliklerini test etmiştir. Çalışmada iki farklı hızda (300 ve 330 m/dk) ve üç farklı düze basıncında ( ve 0.6 MPa), 44 dtex elastan içeren, 78 dtex elastan içeren ve elastan içermeyen iplikler üretilmiştir. İpliklere kopma mukavemeti ve kopma uzaması testleri uygulanmış ve proses değişkenlerinin, bu özelliklere etkileri araştırılmıştır. Sonuçta, elastan içeren ipliklerin içermeyenlere göre daha yüksek kopma uzaması değerleri gösterdiği, ancak kopma mukavemeti sonuçlarının daha kötü çıktığı görülmüştür. Ayrıca, düze basıncının arttırılması ve üretim hızının düşürülmesi, kopma uzaması ve kopma mukavemeti sonuçlarını fark edilir düzeyde olumsuz etkilemiştir. Viswarajasekaran ve Raghunathan (2006), yaptıkları çalışmada, kor ipliklerin fiziksel özelliklerini araştırmışlardır. Çalışmada, modifiye edilmiş bir ring iplik makinası kullanılmış ve kor iplik yapılarının çeşitli proses parametrelerinden etkilenmeleri incelenmiştir. Sonuçta, kaplanmış iplik özelliklerinin, kaplamadaki elyaf tipi, büküm düzeyi, farklı kaplama yapıları gibi proses parametrelerinden çok fazla etkilendiği gözlemlenmiştir. Çalışmada filament ve kesikli kaplama iplikler için optimum büküm sayıları da tespit edilmiştir. Ayrıca çalışma sonucunda, kaplanmış 28

44 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN ipliklerin, fiziksel özellikler bakımından düz pamuk ipliklerden daha iyi sonuçlar verdiği ortaya çıkmıştır. Demirbaş (2005), yaptığı yüksek lisans çalışmasında, farklı elastomerik lif çeşitlerinin fiziksel özelliklerini karşılaştırmıştır. Çalışma iki bölümde yapılmıştır. İlk bölümde, dört farklı firmaya ait elastan filamentin (Lycra, Dorlastan, Radicispandex ve Roica ) fiziksel özellikleri tespit edilmiş ve farklı ticari markalara ait elastomer filamentlerin fiziksel özellikleri istatistiksel olarak karşılaştırılmıştır. Test sonuçları incelendiğinde; kopma mukavemeti ve maksimum mukavemet açısından 44 dtex ve 78 dtex incelikte Dorlastan elastomerik lifin diğerlerine kıyasla daha iyi değerler sağladığı görülmüştür. Maksimum uzama ve kopma uzaması değerleri bakımından ise; yine her iki numara değerinde de Lycra filamentinin diğer elastomerik filamentlere göre daha iyi değerlere sahip olduğu saptanmıştır. Kalıcı uzama değerlerinde ise, değişik markalara arasında önemli bir fark olmadığı tespit edilmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde ise, dört farklı elastan filament kullanılarak modifiye edilmiş bir ring iplik eğirme makinesinde Ne 16 ve Ne 30 numarada kor iplikler üretilmiş ve üretilen ipliklerin fiziksel özellikleri incelenmiştir. Bu çerçevede, iplik düzgünsüzlüğü, ince ve kalın yer sonuçları değerlendirildiğinde, en yüksek değeri Radicispandex, en düşün değeri ise Lycra ile üretilen iplikler vermiştir. Neps, iplik tüylülüğü, iplik kopma mukavemeti ve uzaması sonuçları incelendiğinde ise, birbirine çok yakın sonuçlar elde edildiği görülmüştür. Lou ve ark. (2005), multi seksiyonlu bir çekim sistemi kullanarak, ring iplik eğirme sisteminde elastan içerikli polyester kaplı iplikler elde ettikleri bir çalışma yapmışlardır. Tasarlanan multi seksiyonlu çekim ünitesinde 5 çekim silindir çifti kullanılmıştır. Elastan, burada uygulanan çekimin ardından, ring eğirme sisteminin ön çekim silindirinde gönderilmekte ve ipliğe dâhil olmaktadır. Çalışmada 44 dtex elastan elyaf ve 1,7 dtex polyester lifi kullanılmıştır. Çalışmada elastana, 1.2 ve 2.0 oranında ön çekimler ve 1.2, 1.7, 2.2, 2.7, 3.2 oranlarında esas çekimler uygulanmıştır. Esas çekimlerin her birisi üç farklı hız oranından (multi seksiyonlu çekim sistemi ön çekim silindiri ve ring iplik eğirme sistemi ön çekim silindiri arasındaki hız oranı ) elde edilmiştir. Çalışma sonucunda elde edilen elastan içerikli 29

45 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN ipliklerin bazı fiziksel ve mekanik özellikleri incelenmiştir. Sonuçta, maksimum kopma mukavemeti değeri, 1.2 oranındaki ön çekim ve 179,2 rpm ring makinesi ön çekim silindiri hızı ile sağlanmıştır. Ön çekim 2.0 olduğunda, kopma mukavemeti, ring makinesi ön çekim silindir hızının artmasıyla düşmektedir. Kopma mukavemetinin en yüksek olduğu esas çekim değerleri ise 2.2 ve 2.7 olmuştur. En yüksek kopma uzaması değeri ise, 128 rpm ring makinesi ön çekim silindir hızı ve 2.2 veya 2.7 esas çekim oranlarında elde edilmiştir. Lou (2005), çalışmasında öz olarak metal tel içeren kaplanmış kor ipliklerin üretim süreçlerini incelemiştir. Bu çalışmada ring iplik eğirme makinası kullanılmıştır. Kor materyal olarak bakır ve paslanmaz çelik tel kullanılmış, kaplama materyali olarak da rayon ve polyester/rayon fitil kullanılmıştır. Eğirme prosesi süresince metal tel, makinanın ön çekim silindirinden beslenmiştir. Çalışma sırasında, besleme açısı (0, 50, 70, 90 ), öz materyalinin cinsi (bakır ve çelik tel), fitil hammaddesi (rayon ve polyester/rayon), büküm miktarı (αe 2,4-7,5 arası) ve iplik numarası (Ne 15, 20, 25, 30, 35) gibi çeşitli proses parametreleri değiştirilerek, elde edilen ipliklerin mukavemet ve tüylülük değerlerinin, bu parametrelerden nasıl etkilendiği gözlemlenmiştir. Sonuçta, bükümün artmasının iplik tüylülüğünü azalttığı görülmüştür. Ayrıca, iplikler içerisindeki en yüksek mukavemet değeri, Ne 15 numara ve αe 3,6 iplikte ölçülmüştür. Su ve Yang (2004), farklı incelikte elastan ve farklı çekimler kullanarak yaptıkları çalışmada, farklı numaralarda elastan kaplı iplikler elde etmişlerdir. Çalışmada elastan çekimi olarak ve 4 çekim değerleri kullanılmıştır. Sonuçta, 4.4 tex, 3.3 tex ve 2.2 tex inceliklerinde elastan kullanılmış ve 20, 15, 10 tex iplikler, üç farklı büküm faktörü kullanılarak elde edilmiştir. Çalışmada kaplama materyali olarak, 0,428 gram/metre mısır pamuğu fitili kullanılmıştır. Üretimler, rpm iğ devrinde yapılmıştır. Üretimler sonucunda, iplik kesitleri ve elastan migrasyonu gözlenmiştir. Çalışma sonucunda, üniform yapıda ve iyi kaplama efektine sahip ince elastomerik iplik yapılabilirliği kanısına varılmıştır. Kullanılacak bir elastan rehberinin elastanı merkezlemede etkili olduğu ve böylece kaliteyi arttırdığı vurgulanmıştır. Sonuçlar incelendiğinde, elastanın 4 çekim oranıyla ve 40 büküm 30

46 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN faktörüyle üretilen 10 tex kor ipliğin en iyi elastik geri dönüşü verdiği ortaya çıkmıştır. Lin ve Chang (2004), yaptıkları çalışmada çok seksiyonlu bir çekim ünitesi ve bir rotor büküm elemanı kullanarak elastan içerikli farklı iplikler elde etmişler ve bu ipliklerin bazı özelliklerini karşılaştırmışlardır. Çalışmada öz olarak 78 dtex elastan (Lycra ) ve kaplama olarakta 78 dtex tekstüre edilmiş nylon filament kullanılmıştır. İplik üretimi sürecinde, 6 farklı elastan çekimi (1,5-2-2,5-3-3,5-4), 4 farklı sarım sıklığı (2,5-3-3,5-4 tur/cm) ve 3 farklı rotor hızı(4000,6000,8000 rpm) kullanılmıştır. Çalışma sonucunda, 4000 rpm üretim hızında ve 2,5 veya 3 tur/cm sarım sıklığında üretilen ipliklerin en yüksek kopma mukavemeti değerini verdiği ortaya çıkmıştır. Bu değer, elastanın çekim oranıyla paralel olarak artmaktadır. Kopma uzamasında ise, rotor hızı 8000 devire çıkartıldığında, az miktarda düşüş gözlenmiştir. Su ve ark. (2004), yaptıkları çalışmada, kaplama olarak gram/metre lik pamuk fitilleri öz olarak da 44.4 dtex elastan elyaf kullanmışlardır. Elastan, 2-2,5-3- 3,5-4-4,5 çekim oranlarında ve çeşitli besleme açılarıyla (0, 60 ve 120 ) fitil içerisine beslenmiştir. Çalışmada rpm iğ hızında, 19,7 tex iplikler elde edilmiştir. Çalışma da, çekim oranı ve besleme açısının (elastanın ön çekim silindiriyle kontakt açısı) iplik özellik ve performansı üzerine etkileri ve ipliklerin kesit alanları incelenmiştir. Çalışma sonucunda, yüksek besleme açısının (üst apronla daha fazla kontakt kurması) titreşimi engellediği ve elastanın daha iyi kontrol edilmesini sağladığı, bunun sonucu olarak ta daha iyi kaplama efekti sağladığı sonucuna varılmıştır. Ayrıca, 3,5 çekim oranında beslenen elastanla elde edilmiş iplikler, en iyi elastik geri dönüş özelliğini vermiştir. Mahmood ve ark. (2003), çalışmalarında naylon filament özlü ve pamuk kaplı kor ipliklerin mukavemet ve iplik numaralarını gözlemlemişlerdir. Çalışmada aynı hammaddeden, üç değişik iğ hızında (8000, 10000, rpm) ve üç değişik büküm faktörüyle (3,75-4,00-4,25), 20 numarada iplikler elde edilmiştir. Sonuçlar incelendiğinde en iyi iplik mukavemeti değeri, en yüksek büküm faktörü olan 4,25 de ve en düşük iğ hızı olan 8000 rpm de elde edilmiştir. 31

47 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN Örtlek ve Babaarslan (2003), çalışmalarında, elastik kor iplik yapısındaki elastan varlığının ve bu ipliklere uygulanan bobinleme işleminin tüylülük özelliğine etkilerini, %50/50 polyester/viskon karışımı elastik kor iplikleri kullanarak araştırmışlardır. Çalışmada, modifiye edilmiş ring iplik makinesinde, üretilen değişik inceliklerde elastan içerikli kor iplikler ve yine aynı şartlarda elastansız olarak üretilen Ne 20/1 numarada iplik, kops ve bobin halinde numune olarak kullanılmıştır. Tüm ipliklerin üretiminde %50/50 polyester/viskon karışımı kullanılmıştır. Çalışmada kullanılan elastan (Lycra )78 dtex inceliğindedir. Çalışma sonucunda Ne 20/1 iplik numarasındaki ipliklerde yapılan testler sonucunda, ipliğin bütün olarak tüylülüğünü temsil eden iplik tüylülük indeksinde, elastanlı ve elastansız durumlar arasında genel olarak istatistiki açıdan anlamlı herhangi bir değişim gözlenmemiştir. Ancak S3 değerinde, elastanlı durumda anlamlı bir azalma söz konusudur. Ne 18/1 ve Ne 22/1 numaralarındaki ipliklere yapılan testler sonucunda, kopstan bobine sarım esnasında tüylülükte istatistiksel açıdan anlamlı bir artış gözlenmektedir. Babaarslan ve Çelik (2002), yaptıkları çalışmada, modifiye edilmiş bir ring iplik makinesinde 3 değişik kor pozisyonunda kor iplik elde etmişler ve iplik özellikleri açısından karşılaştırma yapmışlardır. Çalışmada 38 mm 1,2 denye polyester elyafı ve yine 38 mm 2,2 denye viskon elyafı kullanılmıştır. Harmanlama işlemi %50/50 olarak tarakta yapılmış ve Nm 2,3 ve Nm 2,4 numaralarında fitiller elde edilmiştir. Öz olarak 78 dtex elastan (Lycra ) kullanılmıştır. Çalışmada 3 farklı merkezleme pozisyonunda (öz iplik kenarda, öz iplik merkezde ve iki fitil beslemeli öz iplik ortada) 33 tex numarada iplik üretilmiştir. Çalışma sonucunda, iki fitil beslemeli, elastan içerikli kombine iplik üretiminin mümkün olduğu gösterilmiş ve kor (merkez) iplik pozisyonunun, kombine ipliğin mekaniksel ve fiziksel özellikleri üzerinde etkili olduğu görülmüştür. Jiang ve Peng (2002), çalışmalarında, çoklu ön çekimin, elastan/pamuk karışımlı kor ipliklerdeki elastana ve iplik özelliklerine olan etkilerini incelemişlerdir. Elastanın ön çekimi, elastikiyet, kopma kuvveti, kopma uzaması ve fiyat gibi çeşitli iplik özelliklerini etkileyen bir parametredir. Çalışma için farklı çoklu ön çekim düzenekleri dizayn edilmiştir. Çalışma sonucunda, 40 dtex elastan ve 14.6 tex iplik için en optimum ön çekimin 3.3 olduğu kanısına varılmıştır. Bu ön 32

48 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN çekim miktarında hem iplik özellikleri iyi sonuçlar vermiş, hem de pamuğun elastanı kaplaması çok daha sıkı bir biçimde olmuştur. Babaarslan (2001), yapmış olduğu çalışmada modifiye edilmiş bir ring iplik makinesinde, polyester/viskon karışımı iplik ve polyester/viskon/elastan iplik elde etmiş ve iplik özellikleri bakımından karşılaştırma yapmıştır. Çalışmada üretilen elastanlı iplik, elastanı iki farklı şekilde merkezlenerek üretilmiştir. Polyester/viskon karışımı %50/50 olarak ayarlanmış, 38 mm ve 1,3 dtex polyester elyafı, 38 mm ve 2,4 dtex viskon elyafı ve kor iplik olarak 78 dtex elastan (Lycra ) kullanılmıştır. Çalışma sonucunda Ne 18/1 iplikler, elastan merkezde ve kenarda olmak üzere iki farklı şekilde üretilmiştir. Sonuçta, ince yer, kalın yer ve uzama değerlerinde elastanlı kombine iplikler daha iyi sonuç verirken, tüylülük değerlerinde polyester/viskon karışımlı iplik daha iyi sonuç vermiştir. Çalışma sonucunda öz ipliğin pozisyonunun iplik özellikleri üzerine etkili olduğu ortaya çıkmıştır. Babaarslan ve Tüzün (2000), çalışmalarında, üç değişik öz ile polyester/viskon kaplı iplikler elde etmişler ve üç değişik özün, elde edilen kaplamalı iplik özelliklerine etkisine bakmışlardır. Çalışmada öz iplik olarak, tekstüre edilmiş polyester (78 dtex ve 34 filament), tekstüre edilmiş nylon 6,6 (78 dtex ve 34 filament) ve elastan (likra-78 dtex) kullanılmıştır. Kaplama olarak, %50/50 karışım oranında polyester/viskon fitili kullanılmıştır. Kullanılan fitil Ne1,3 inceliğindedir. Elde edilen iplik 33 tex numaradadır. Çalışma, değişik öz iplikler kullanılarak kombine iplik üretiminin mümkün olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca çalışma sonuçları, elastan kaplı ipliğin daha düşük sağlamlığa sahip olduğunu, uzama sonrası elastik geri dönüşünün çok iyi olduğu ve diğer ipliklerle aynı kopma uzaması değerine sahip olduğunu göstermiştir. Ayrıca, elastan kaplı ipliğin daha fazla tüylülük değerine sahip olduğunu görülmüştür. Yeşilkütük (2000), yaptığı çalışmada, bazı üretim parametrelerinin değişiminin iplik özelliklerine olan etkilerini incelemiştir. Çalışmada pamuk kaplı, poliester filament özlü kor iplikler, eğirme üretimindeki çekim ve büküm parametreleri değiştirilerek üretilmiştir. Çalışmada aynı fitilden 21, 18, 15 ve 12 toplam çekim değerleriyle, 4 farklı numarada iplikler üretilmiştir. Ayrıca, bu numaralardan 4 farklı büküm değerinde ( ve 800 T/m) üretim 33

49 3. ÖNCEKİ ÇALIŞMALAR Deniz VURUŞKAN yapılmıştır. Üretilen her iplik tipinin doğrusal yoğunluk, enine kesit ve iplik bileşen oranlarının tespit edilmesinin yanı sıra, çekim ve büküm gibi üretim parametrelerinin değişiminin iplik kopma mukavemeti, kopma uzaması, iplik düzgünsüzlüğü, ince yer, kalın yer ve neps miktarı üzerindeki etkileri incelenmiştir. İkinci adımda ise, sargılı iplik özellikleri ile konvansiyonel pamuk ring ipliğinin özellikleri mukayese edilmiştir. Yapılan çalışma sonucunda, sargılı iplik tekniği ile üretilmiş ipliklerin özelliklerinde, %100 pamuk ipliğine göre iyileşme gözlenmiştir. Ayrıca, çekim ve büküm parametrelerinin değişiminin sargılı iplik özellikleri üzerinde etkili olduğu görülmüştür. Çalışma sonucunda 12 çekim değeriyle (en kalın iplikler) ve T/m bükümle üretilen iplikler en iyi kopma mukavemeti ve uzaması sonuçlarını vermiştir. Ayrıca, 12 çekimle üretilen en kalın iplikler, düzgünsüzlük, ince yer, kalın yer ve neps değerleri bakımından da yine en iyi sonuçları vermiştir. Weber (1996), yaptığı çalışmada, bir ring iplik makinasının ilave gerdirme tertibatı ile tek taraflı olarak nasıl modifiye edilip elastanlı kor iplik üretilebilir hale getirilebileceğini anlatmaktadır. Metodun ana prensipleri ve elemanları; gerdirme alanı uzaklığı, gerdirme tahrik sistemi ve elastan bobininin serbest veya kontrollü olarak sağılmasından oluşmaktadır. Çalışma, bu iki sağım sisteminin dezavantajlarını incelenmiştir. 34

50 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN 4. MATERYAL VE METOT 4.1. Materyal Tez çalışması kapsamında modifiye edilen ve üzerinde elastan içerikli iplik üretimleri gerçekleştirilen ring iplik eğirme makinesi, Ingolstadt marka R4407 tipi 56 iğlik bir makinedir. Makine işletme tipi olup, tek seksiyon şeklinde tasarlanmıştır. Makinenin teknik özellikleri tablo halinde Çizelge 4.1 de verilmiştir. Çizelge 4.1. Modifiye Edilen Ring İplik Eğirme Makinesi Teknik Özellikleri İğ Devri (d/dk) Toplam Çekim 10-40,4 Kırıcı Çekim 1,15-1,25,1,39 Büküm (T/m) Ön: 25 Çekim Mili Çapları (mm) Orta: 25 Arka: 25 İplik üretimlerinde 3 farklı tip hammadde kullanılmıştır. Bunlar; pamuk (%100), pamuk/viskon (%50-50) ve pamuk/polyester (%50-50) dir. Hammaddeler fitil formunda temin edilmiş olup, özellikleri aşağıdaki tablolarda verilmiştir. Çizelge 4.2. Pamuk Fitilinin Özellikleri (Karde) Harman Pamuk (%100) Menşei: Diyarbakır Hammadde Özellikleri Lif uzunluğu: mm Lif inceliği: 4.52 mic. Lif mukavemeti: 30 cn/tex Harman (Karışım) Şekli --- Fitil Numarası (Ne) 0.87 Fitil Bükümü (T/m) 45 Temin Yeri İSKUR A.Ş./ Kahramanmaraş 35

51 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Çizelge 4.3. Pamuk/Viskon Fitilinin Özellikleri Harman Pamuk/Viskon (%50/50) Pamuk Viskon Menşei: Diyarbakır Lenzing Hammadde Özellikleri Lif uzunluğu: mm 38 mm Lif inceliği: 4.52 mic. 1.3 dtex Lif mukavemeti: 30cN/tex 24 cn/tex Harman (Karışım) Şekli Cerde Karışım Fitil Numarası (Ne) 0.87 Fitil Bükümü (T/m) 43 Temin Yeri İSKUR A.Ş. / Kahramanmaraş Çizelge 4.4. Pamuk/Polyester Fitilinin Özellikleri Harman Pamuk/Polyester (%50/50) Pamuk Polyester Menşei: Diyarbakır Sasa Hammadde Özellikleri Lif uzunluğu: mm 38 mm Lif inceliği: 4.72 mic. 1.3 dtex Lif mukavemeti: 34.5 cn/tex 40 cn/tex Harman (Karışım) Şekli Harmanda Karışım Fitil Numarası (Ne) 0.9 Fitil Bükümü (T/m) 40 Temin Yeri MODASAN Tekstil A.Ş. / Kahramanmaraş Çalışmada kullanılan fitillerin hepsi iki pasaj cer işleminden geçirilerek üretilmiştir. Pamuk/viskon fitili, cerde karıştırılmış, pamuk/polyester ise harmanda karıştırılmıştır. Fitil üretimi için uygulanan işlem akışı Şekil 4.1 de gösterilmiştir. 36

52 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Pamuk/Polyester Karışımı Harman- Hallaç Tarak I. Pasaj Cer Pamuk/Viskon Karışımı II. Pasaj Cer Fitil Şekil 4.1. Fitil Üretimi İçin İşlem Akışı Fitillerin ölçülen düzgünsüzlük değerleri (%CV m ) Çizelge 4.5 de verilmiştir. Çizelge 4.5. Üretimde Kullanılan Fitillerin Düzgünsüzlük Değerleri Fitil Düzgünsüzlüğü (%CV m ) Uster Kalite Düzeyi (%) Pamuk (%100) Pamuk/Viskon (%50/50) %25 %5-25 (5 e daha yakın) Pamuk-Polyester (%50/50) %25 Elastan özlü iplik üretiminde kullanılan elastan, DuPont üretimi olan Lycra dır. Çalışma kapsamında 44 ve 78 dtex numaralarında Lycra lar kullanılmıştır. Lycra lar satın alma yoluyla temin edilmiş ve satın alındıktan sonra 3 ay içerisinde iplik üretimlerine başlanmıştır. İplik üretimleri yaklaşık 3 ay sürmüştür. 37

53 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN 4.2. Metot Çalışma kapsamında izlenilen yol adım adım aşağıda verilmiştir; Öncelikle çalışmanın yapılacağı ring iplik eğirme makinesi üzerinde yapılması gereken modifikasyonlar belirlenmiş ve bu çerçevede imal edilecek veya satın alınacak malzeme ve donanım temin edilmiştir. Modifikasyon için gerekli malzeme ve donanım seçimi çeşitli hesaplamalar ve çizimlerle desteklenmiştir. Modifikasyon işlemiyle eş zamanlı olarak, yazılım çalışmaları yapılmıştır. Bu çerçevede, kişisel bilgisayarda çalışacak olan kullanıcı arayüz programı ve kullanıcı arayüz programı ile tasarlanan ve girilen bilgilere uygun olarak ipliğin üretilmesini sağlayacak şekilde PLC (Programming Logic Contoller) cihazını işletecek olan programın yazılımları yapılmıştır. Yazılım çalışmalarının tamamlanmasıyla birlikte sistem üzerinde belirlenen program ve üretim değerleri çerçevesinde elastan içerikli kor iplikler üretilmiştir. Üretimlerin ardından, ipliklere daha önceden belirlenen kalite testleri uygulanmıştır. Test sonuçları elde edildikten sonra, bu sonuçlar sayısal, grafiksel ve istatistiksel olarak değerlendirilmiştir Ring İplik Eğirme Makinesinin Modifikasyonu Çalışmanın yapılacağı ring iplik eğirme makinesinin bakım-onarım çalışmalarının ardından, makinenin elastan içerikli iplik üretimi yapabilecek duruma getirilmesi için çeşitli modifikasyonlar yapılmıştır. Bir ring iplik eğirme makinesi, elastanlı iplik üretmek üzere iki şekilde modifiye edilebilir. Elastan besleme silindirlerinin hareketlerini makine üzerinde bulunan son çekim silindirinden, dişliler yardımıyla aldığı durum olan, mekanik sistem ve elastan besleme silindirlerinin hareketlerini dışardan bir motordan aldığı elektronik sistem dir. Elektronik sistemin, mekanik sisteme göre iki büyük avantajı bulunmaktadır. Bunlardan ilki, 38

54 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN mekanik sistemde elastan beseleme silindirleri hareketlerini dişliler yardımıyla son çekim silindirinden aldığından ve elastan çekim oranı, bu iki silindir arasında ki hız farkından dolayı oluştuğundan, her elastan çekim değeri için ayrı dişliler kullanmak gerekliliğidir. Böyle olduğundan, makine üzerinde farklı elastan çekim değerlerinde çalışılması gerektiğinde, makine durdurulmakta ve hareket aktarımı yapan dişliler değiştirilmektedir. İki sistem arasındaki bir diğer fark ise, elastan çekim oranının mekanik sistemde, elektronik sistem kadar hassas bir şekilde ayarlanamamasıdır. Mekanik sistemde dişlinin diş sayısıyla elde edilen çekim oranı, elektronik sistemde motorun dönüş hassasiyeti ile orantılı olarak 1/1.000 hassasiyetlerde bile istenilen oranda verilebilmektedir. Bu avantajlarından dolayı çalışmada kullanılan ring iplik eğirme makinesi, besleme silindirlerinin dışardan servo motorla kontrol edildiği elektronik sistem şeklinde modifiye edilmiştir. Ayrıca, makineye çalışma esnekliği ve kolaylığı kazandırmak ve farklı fantezi efektleri üretebilmek adına çekim silindirlerinin (orta ve arka) servo motorlar tarafından kontrol edilmesi için, silindirler makine ana motorundan ayrılmış ve makinenin her iki tarafında iki servo motor kullanılmıştır. Bunun sonucu olarak, makine ana motoru sadece iğlere ve son çekim silindirine hareket vermektedir Modifikasyon Tasarımı Öncelikle makine üzerinde yapılması gereken değişiklikler aşağıdaki şekilde tespit edilmiştir: Çekim silindirlerini ana motorun tahrik sisteminden ayırarak servo motora bağlamak için gerekli iletim mekanizmalarının kurulması. Çekim silindirlerini tahrik edecek servo motorların makine gövdesine uygun şekilde yerleştirilmesi. Silindir hızlarını ölçerek geri besleme sinyallerini üretecek olan enkoderlerin makine gövdesine bağlantı elemanları yardımıyla bağlanması. Elastan lifini beslemek amacıyla elastan bobinlerini taşıyarak cağlık görevi görecek ve liflerin çekim bölgesine istenilen çekim oranında beslenmesini 39

55 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN sağlayacak silindirlerin ve servo motordan gelen tahriki iletecek hareket mekanizmasının kurulması. Elastan besleme mekanizmasını tahrik edecek servo motorların makine gövdesine bağlantı elemanları yardımıyla bağlanması. Baskı silindirlerinin üzerine yerleşecek olan elastan merkezleme elemanlarının (V-yivli kılavuz) satın alınması ve montajı. Yapılacak olan modifikasyonun tasarımı yukarıdaki şekilde oluşturulduktan sonra satın alınacak donanımlar, gerekli bazı hesaplamalar yardımıyla belirlenmiştir. Bununla eş zamanlı olarak imal edilecek parçaların tasarım ve çizim işlemleri yapılmış ve bu parçalar imal ettirilmiştir. Ring iplik eğirme makinesinde yapılacak modifikasyonun genel tasarım şeması Şekil 4.2 de gösterilmiştir. 40

56 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil 4.2. Ring İplik Makinesinde Yapılan Modifikasyonun Genel Tasarım Şeması 41

57 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN İhtiyaç Duyulan Parçaların Belirlenmesi Tez çalışması kapsamında yapılacak modifikasyon işlemleri için ihtiyaç duyulan elektronik ve mekanik parçalardan önemlileri aşağıda açıklanmıştır. Servo Motor : Makine üzerinde kullanılacak en önemli donanım servo motorlardır. Sistem modifikasyonu, elastan besleme silindirleri için 1 adet ve çekim silindirleri için de 1 adet olmak üzere toplan 2 adet servo motorla yapılabilecekken, sistemin daha esnek bir yapıya sahip olması için, 2 tanesi elastan besleme silindirleri, 2 tanesi çekim silindirleri olmak üzere toplam 4 adet servo motor kullanılmasına karar verilmiştir. Böylece, makinenin her iki tarafını (sağ-sol), ayrı ayrı kontrol etmek mümkün olacaktır. Servo motorlar temin edilmeden önce piyasa şartlarında bu tip makinelerde kullanılabilecek motorlar araştırılmış ve pratik deneyime sahip kişilerle fikir alışverişleri yapılmıştır. Çünkü servo motorların güç, tork ve devir gibi özelliklerinin, sistemde kullanılabilecek sınırlar içerisinde olması gerekmektedir. Her ne kadar pratik deneyimleri olan kişilerle fikir alışverişi sonucu, bu tip bir makine için gerekli minimum güç ve tork ortaya çıkmış olsada, bu veriler çeşitli hesaplamalarla desteklenmiş ve alınacak servo motorlara karar verilmiştir. Hesaplamalar sonucu elde edilen sonuçlar Çizelge 4.6 da verilmiştir. Yapılan hesaplamalar ek-1 ve ek-2 olarak verilmiştir. Çizelge 4.6. Hesaplamalar Sonucu Bulunan Motor Moment ve Güç Değerleri Gerekli Motor Momenti (Nm) Gerekli Motor Gücü (kw) Çekim Silindiri (1:1 İletim Oranlı) 18,88 0,120 Çekim Silindiri (1,46:1 İletim Oranlı) 12,94 0,120 Çekim Silindiri (3:1 İletim Oranlı) 6,30 0,120 Çekim Silindiri (9:1 İletim Oranlı) 2,12 0,121 Elastan Besleme Silindiri 1,89 0,021 42

58 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Yapılan hesaplamaların ardından servo motorların hepsi, maksimum kuvvet baz alınarak aynı güç ve özelliklere sahip olacak şekilde seçilmiştir. Kullanılan servo motorların özellikleri Çizelge 4.7 de, resmi ise Şekil 4.3 de verilmiştir. Motorlar Mitsubishi marka ve HC-KFS73 modeldir. Çizelge 4.7. Kullanılan Servo Motor Özellikleri Üretici Firma Mitsubishi Sürekli Tork (Nm) 2,4 Maksimum Tork (Nm) 7,2 Güç (kw) 0,75 Maks. Devir (d/dk) 3000 Ağırlık (kg) 3 Şekil 4.3. Kullanılan Servo Motor Redüktör: Çekim sistemini tahrik eden servo motorlara, elastan besleme mekanizmasını tahrik eden motorlara göre daha fazla yük bineceğinden bu iki motorun gücünü artırmak amacıyla redüktör kullanmak gerekmiştir. Çekim sistemini tahrik eden motorlar baskı silindirleri ile çekim milleri arasındaki sürtünme kuvvetlerini ve bu dönen parçaların eylemsizlik momentlerini yenmek zorundadırlar. Bu kuvvetler 43

59 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN elastan besleme mekanizmasındaki sürtünme ve eylemsizlik momenti kuvvetlerinden çok daha fazladır. Kullanılan redüktörler (2 adet) SHIMPO marka ve VRSF-S9D- 750 modelidir. Yaklaşık 7,5 oranında bir redüktör kullanımı, ideal redüktör olarak hesaplanmıştır. Ancak sistem için seçilen redüktörün güç artırma oranı, hesaplanandan biraz daha yüksek olarak 1:9 seçilmiştir. Hesaplamalar, ek-2 de verilmiştir. Şekil 4.4 de kullanılan redüktörün resmi gösterilmiştir. Şekil 4.4. Servo Motorların Gücünü Artırmak İçin Kullanılan Redüktör Servo Motor Sürücü: PLC (Programming Logic Contoller) cihazlarında motorları kontrol etmek için üretilen sinyalleri, motorun anlayacağı biçime dönüştürerek motoru kontrol etmek için kullanılması gereklidir. Her bir motor için bir adet sürücü gerektiğinden toplam 4 adet Mitsubishi marka ve MR-J2S-70A model sürücü kullanılmıştır (Şekil 4.5). Sürücüler sistemin kumanda panosu içerisine monte edilmişlerdir. 44

60 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Enkoder: Şekil 4.5. Servo Motor Sürücü Sistemin istenilen özelliklerde ürün üretebilmesi, kapalı çevrim kontrol yapabilmesine bağlıdır. Kapalı çevrimin gerçekleşebilmesi için sistemin çıkışının yani çıkış silindirlerinin hızının sürekli gözlenmesi gerekmektedir. Çıkış hızı okuma işlemi için yüksek çözünürlüğe sahip enkoderler tercih edilmiş ve kullanılmıştır. Eğirme makinenin sağ ve sol taraflarındaki ön ve arka çekim silindirlerine bağlanmak üzere toplam 4 adet enkoder kullanılmıştır. Kullanılan enkoderler, Mitsubishi marka olup, NOC-S1000-2MWT modelindedir. Kullanılan enkoderin ölçüm hassasiyeti 1000 pulse dır. Satın alınan enkoderlerden birinin genel görünüşü Şekil 4.6 da verilmiştir. 45

61 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil 4.6. Sistemde Kullanılan Enkoder PLC Kontrol Ünitesi: Modifikasyon çalışması kapsamında 2 adet Mitsubishi FX1N PLC ünitesi kullanılmıştır. PLC lerin sistemdeki görevleri aşağıda sıralanmıştır. PLC nin ilk temel görevi, PC üzerinde çalışan programdan üretim verilerini alıp kendi kalıcı hafızasına yazmaktır. PLC üretim verilerini bilgisayar yazılımından aldıktan sonra bilgisayara ihtiyaç duymaz ve üretim sırasında bilgisayardan veri okuma işlemi yapmaz. Yüksek üretim hızlarında bilgisayardan yapılacak okuma-yazma işlemleri, veri ve zaman kayıplarına yol açabilmektedir. Veriler, bilgisayardan kullanıcı isteğiyle üretim başlangıcında girilmekte ve yukarıda gibi muhtemel iletişim sorunları oluşmadan önlenmiş olmaktadır. Enkoderlerden gelen devir sayısını okumak.. Orta çekim ve elastan besleme silindirlerinin devir sayılarını hesaplayıp servo motor sürücülerini kumanda etmek.. Sistem, sağ ve sol olmak üzere birbirinden bağımsız iki kısım olarak tasarlandığı için iki adet PLC kullanılmıştır. Küçük uygulamalar için tasarlanmış, düşük fiyatlı Mitsubishi FX1N PLC ler, 2 adet servo motor sürebilme özelliğine 46

62 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN sahiptir. Fiyat-performans optimizasyonu yapılarak tercih edilen PLC lerden birinin görünüşü Şekil 4.7 de verilmiştir. Şekil 4.7. PLC Cihazının Genel Görünüşü Sistemde kullanılmak üzere bu donanımlara ek olarak, 56 adet V-yivli kılavuz, 4 adet kayış, 4 adet sigorta, 1 adet şalter, 54 adet elastan bobini seperatörü, çeşitli ebatlarda cıvata, somun ve pul satın alınmıştır İmal Edilecek Parçaların Belirlenmesi Sistemde kullanılacak mekanik ve elektronik donanımların ring iplik makinesi üzerine montajı sırasında, bu elemanları taşıyacak bazı parçalar gerekmiştir. Bu taşıyıcı (destek) parçalar; enkoder destek parçaları, motor destek parçaları ve redüktör destek parçaları olarak sıralanabilir. Parçaların imalinden önce, Corel Designer programları kullanılarak teknik resimleri çizilmiştir. Ardından lazer kesim tekniğine göre ST 37 çelik malzemeden kestirilmiş ve gerekli kısımlara kaynak yaptırılmıştır. Bu parçaların çizimleri aşağıda verilmiştir. Destek parçaların makine üzerinde sağ-sol ve ileri-geri hareketlerini rahat yapabilmeleri için vida delikleri slot şeklinde yaptırılmıştır. 47

63 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Enkoder Destek Parçaları: Sistemde, makinenin sağında ve solunda ikişer adet olmak üzere toplam 4 adet enkoder kullanılmıştır. Bu enkoderler ilk ve son çekim silindirlerinin hızlarını on-line olarak ölçmek için kullanılmaktadır. Ölçülen bu hız değerleri, servo motorların ana motorla senkronize biçimde çalışması için kullanılmıştır. Bu enkoderlerin makine gövdesine monte edilebilmeleri için çeşitli destek parçaları imal edilmiştir. Bu parçaların çizimleri aşağıda verilmiştir. Bu çizimlerin ilk 3 tanesi (Şekil ) ön çekim silindirlerinde (çıkış silindiri) kullanılan enkoderler için, diğer 3 tanesi (Şekil ) ise arka çekim silindirinde (giriş silindiri) kullanılacak enkoderler için imal edilmiştir. Şekil 4.9 da çizimi verilen parça, makine üzerine monte edilmiş, Şekil 4.8 ve Şekil 4.10 da gösterilen parçalar ise birbirlerine kaynaklama yöntemiyle tutturularak, makine üzerinde yükseklik amacıyla kullanılan Şekil 4.9 ile vidalama tekniği ile birleştirilmiştir. Şekil 4.8. Makine Üzerine Monte Edilen Enkoder Parçası Şekil 4.9. Makine Üzerine Yükseklik Amaçlı Monte Edilen İlave Enkoder Parçası 48

64 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil 4.9 ve Şekil 4.10 da gösterilen parçalar enkoderi tutmak için kullanılmış ve kısa kenarlarından kaynakla birleştirilmiştir. Şekil Enkoderin Monte Edildiği Parça İkinci enkoder için aşağıdaki üç parça yaptırılmıştır. Bu parçalardan Şekil 4.11 makine üzerine monte edilmiştir. Şekil İkinci Enkoder İçin Makine Üzerine Monte Edilen Parça Şekil 4.12, uzun kenarından, Şekil 4.11 in kısa kenarına dik olarak kaynak yöntemiyle birleştirilmiştir. Parçaların et kalınlıkları 5 mm dir. 49

65 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil 4.12 Makine Üzerindeki Parçaya (Şekil 4.11) Dik Olarak Birleştirilen Parça Şekil 4.13 ikinci enkoderi taşıyan parçadır. Bu parça, Şekil 4.12 deki parçayla vidalama yöntemiyle paralel olarak birleştirilmiştir. Şekil İkinci Enkoderi Taşıyan Parça 50

66 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Servo Motor Destek Parçaları: Elastan besleme silindirlerine hareket verecek olan servo motorları sisteme adapte etmek için imali yapılan destek parçaları Şekil 4.14 ve Şekil 4.15 de verilmiştir. Şekil 4.14 de gösterilen parça, makine üzerine yerleştirilmiş, Şekil 4.15 deki motor destek elemanı ise servo motoru tutmakta ve bu parçaya dik olarak birleştirilerek servo motoru taşımaktadır. Parçaların et kalınlığı 10 mm dir. Şekil Makine Üzerine Monte Edilen Servo Motor Taşıyıcı Tabla 51

67 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil Servo Motor Destek Parçası 52

68 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Redüktör Destek Parçaları: Makinenin çekim silindirlerini, ana motordan bağımsız olarak hareket ettirecek olan servo motor ve bu motorların ön tarafında bulunan redüktörleri sisteme adapte etmek için imali yapılan destek parçaları Şekil 4.16 ve Şekil 4.17 de verilmiştir. Şekil 4.16 da gösterilen parça, redüktörü ve dolayısıyla ucundaki servo motoru tutacak olan parça, Şekil 4.17 deki parça ise bu parçaya dik olarak birleştirilerek bu parçanın makine üzerine montesini ve redüktör grubunun makine üzerinde ileri geri hareketini sağlayan parçadır. Parçaların et kalınlıkları 10 mm dir. Şekil Redüktör Taşıyan Parça 53

69 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil Makine Üzerine Monte Edilen ve Redüktör Taşıyan Parçayı Tutan Parça Montaj Modifikasyonlar için tasarlanan işlemlere öncelikle çekim silindirlerini kontrol edecek servo motorların yerleştirilmesinden başlanmıştır. Bu işlem için, makine üzerindeki orta ve arka çekim silindirleri makine ana motorundan ayrılmış ve servo motorlara bağlanmıştır. Şekil 4.18 de mevcut ring iplik makinesinin üzerinde çekim silindirleri için yapılan mekanik değişiklikler bir şema ile gösterilmiştir. Mevcut makinede çekim silindirlerini ana motora giden iletim mekanizmasına 54

70 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN bağlayan çekim dişlisi sökülerek iptal edilmiş, onun yerine bir dişli kasnak (Z5) monte edilmiştir. Bu dişli kasnak bir kayış kasnak (Z6) bağlantısı ile servo motora bağlanmıştır. Servo motorun gücünü artırmak için redüktör kullanılmıştır. Böylece servo motor ile tüm çekim sistemi pozitif olarak kontrol edilebilmektedir. Servo motor ile ana çekim belirlenebilirken, kırıcı çekim yine dişli değiştirmek suretiyle ayarlanmaktadır. Şekil Orta ve Arka Çekim Millerini Kontrol Edecek Servo Sistem Tasarımı Şekilden de anlaşıldığı gibi, ön çekim silindirleri ve iğler ana motor ile bağlantılı olarak çalışırken, orta ve arka silindirler servo motorlar tarafından kontrol edilmektedir. Motor çıkışındaki kasnağın 21, karşısındaki kasnağın ise 40 dişli seçilmesinin nedeni motora gelen yükü azaltarak daha rahat çalışmasını sağlamaktır. Bu dişli oranı ile motorun torku yaklaşık 2 kat artırılmış olmaktadır. 40 nolu dişlinin çapı, çalışacağı bölgedeki serbest alana göre belirlenmiştir. Mekanik aksama ait burada verilen teknik bilgiler mevcut makinenin yapısı gözetilerek, amaca uygun hesaplamalarla ortaya konulmuştur. Şekil 4.19 da servo motorların makinenin ana gövdesine nasıl bağlandığı gösterilmiştir. Şekilde görüldüğü gibi motor redüktöre civata-somun bağlama 55

71 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN elemanları ile bağlanmakta, redüktör de 1 nolu parçaya (teknik çizimi Şekil 4.16 da verilmişti) 4 noktadan yine civata-somun bağlama elemanları ile bağlanmaktadır. 1 nolu parça dikey slotlardan (2 adet) geçen 4 adet civata-somun bağlama elemanları ile 2 (teknik çizimi 4.17 de verilmişti) nolu parçaya bağlanmaktadır. Böylece 1 nolu parça slotlar yardımıyla redüktör ve motorla birlikte yukarı aşağı kaydırılabilecektir. 2 nolu parça ise, 4 adet slottan geçen saplama civatalar yardımıyla makine gövdesine bağlanmıştır. Bu slotlar sayesinde 1, 2 nolu parçalar, redüktör ve motor bir bütün halinde motor mili ekseni yönünde ileri geri kaydırılabilmektedir. Bu kaydırma hareketleri motor miline bağlı dişli kasnak ile karşısında bulunan ve makineye bağlı hareket alıcı dişli kasnağın kayış bağlantısı yapılırken hizalama işlemini yapabilmek için gereklidir. Motor ve redüktörün ring iplik makinesi üzerinde yerleştirileceği bölge Şekil 4.20 de verilen resimde gösterilmiştir. Kırmızı okla işaret edilen alan makine şasisi olup dökme demirden yapılmıştır. Böylece servo mekanizmanın sarsıntıdan etkilenmesi ve hassasiyet kaybına uğraması önlenmiş olmaktadır. Şekil 4.20 de işaret edilen kısım makinenin sol yanı olup, tüm üretim noktalarının kontrol edilebilmesi için sağ yana da aynı mekanizma kurulmuştur. Şekil Servo Motorun ve Redüktörün Makine Şasisine Montaj Planı 56

72 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil Ring İplik Makinesi Üzerinde Motor ve Redüktörün Yerleştirildiği Şasi Düzlemi Makine üzerindeki montaj işleminin ardından servo motor ve redüktörün resimleri Şekil 4.21 de gösterilmiştir. Şekil Montaj Sonrası Servo Motor ve Redüktör 57

73 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Çekim silindirlerinin bağlantısının tamamlanmasının ardından, elastan besleme silindirlerinin ve bu silindirleri tahrik edecek servo motorların montaj işlemlerine başlanmıştır. Çalışma kapsamında makine üzerine monte edilen elastan besleme silindirlerinin teknik çizimi ve makine üzerindeki yerleşimi Şekil 4.22 de gösterilmiştir. Elastan besleme silindirleri (Şekil üzerinde 1 numara ile gösterilmiştir) makine boyunca, iki taraftan yataklanarak yerleştirilmiştir. Bir tarafları sadece yatak içerisinde kalırken, diğer uçlarından dişlilere bağlanmıştır. Bu dişliler için seçilen diş sayısı Z38 dişlidir (bkz. Şekil 4.25). Bu dişlilerle aynı düzlemde bulunan servo motor dişlisi için seçilen diş sayısı ise Z22 dir. Bu dişlilerin, 38 ve 22 diş sayılarında seçilmelerinin nedeni, modernizasyonu yapılacak sistemin mekaniğinin buna uygun olmasından kaynaklanmaktadır. Böylelikle burada 22/38 oranında bir kuvvet kazancı olması düşünülmektedir. Bu üç dişli, kayış ile birbirine bağlanmıştır. Şekil 4.22 de servo motor eksen olarak dışarıda gösterilmiştir. Ancak sistemde, Z1 ve Z2 dişlilerinin tam altına monte edilmiştir. Elastan besleme silindirleri, hafif olması bakımından alüminyum malzemeden yapılmıştır. Yüzey sürtünmesinin azaltılması ve yüzey pürüzlülüğünün ortadan kalkması için eloksel kaplama tekniği ile kaplanmıştır. Silindir dış çapı tam 50 mm, silidir et kalınlığı ise 5 mm dir (Şekil 4.23). Şekil 4.22 de, 2 numara ile gösterilen elastan separatörleri, elastan bobinlerinin birbirlerinden ayrılmasını sağlayan elemanlardır. Bu elemanlardan 54 adet, plastik dökme tekniği ile yaptırılarak satın alınmıştır. Şekil Elastan Besleme Silindirleri Teknik Gösterimi 58

74 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil 4.23 de elastan besleme silindirlerinden birisinin teknik çizimi gösterilmiştir. Bu silindirden toplam 4 adet kullanılmıştır. Şekil Elastan Besleme Silindiri Şekil 4.24 de ise, elastan besleme silindirlerinin hangi mesafede ve makine üzerine tam olarak nasıl monte edildiği teknik olarak gösterilmiştir. İlk silindir merkeziyle makine şasi merkezi arasındaki mesafe 85 mm, iki silindir merkezi arasındaki mesafe ise 105 mm dir. 59

75 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil Elastan Besleme Silindirleri Montaj Gösterimi Elastan besleme silindirleri ve servo motorun kayış mekanizması ile birleştirilmesinin teknik gösterimi Şekil 4.25 de verilmiştir. Makinenin iki tarafı için iki adet servo motor kullanılmıştır. 60

76 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil Servo Motor ve Elastan Besleme Silindirleri Sistemde, elastan besleme silindirleri için kullanılan servo motorlar, sistem üzerine Şekil 4.26 da gösterilen destek parçaları aracılığı montaj edilmiştir. Bu parçalardaki slotlar, servo motorun makine üzerinde yatay ve dikey yönde bir miktar hareket etmesine olanak sağlamaktadır. 61

77 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil Servo Motorun Makine Üzerine Montaj Planı Şekil 4.27 de ise, elastan besleme silindirlerini tahrik edecek servo motorların monte edildiği yer mevcut makine resmi üzerinde gösterilmektedir. 62

78 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil Elastan Besleme Silindiri Servo Motorunun Makine Üzerinde Yerleştirileceği Düzlem Elastan besleme silindirleri ve bunları kontrol edecek servo motorların makine üzerine monte edilmesinin ardından, makine üzerindeki pozisyonları Şekil 4.28 de gösterilmiştir. Şekil 4.28 Elastan Besleme Silindirleri ve Kontrol Eden Servo Motorlar 63

79 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Elastan besleme silindirlerinin ve silindirleri kontrol eden motorların montajının ardından sistemin elektrik ve elektronik montajı yapılmıştır. Elektrik ve elektronik kapsamda alınan ve yukarıda bahsedilen parçaların, Şekil 4.29 daki blok şema çerçevesinde montajları yapılmıştır. Makinenin her iki tarafında bulunan servo motorları kontrol eden servo motor sürücüleri birer PLC tarafından kontrol edilmektedir. Kullanılan iki PLC de direkt olarak bilgisayara bağlanmıştır. P N Encoder 1 E1 E3 Encoder 3 Mitsubishi FX PLC 1 X1 X3 Mitsubishi MR-JR Servo Sürücü L N U V W M Kullanıcı Arayüzü Programlama arabirimi Mitsubishi MR-JR Servo Sürücü L N U V W M E2 E4 Encoder 2 Encoder 4 Mitsubishi FX PLC 2 X1 X3 Mitsubishi MR-JR Servo Sürücü L N U V W M L Mitsubishi MR-JR Servo Sürücü N U V W M Şekil Elektrik ve Elektronik Sistem Blok Şeması 64

80 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Yukarıdaki şekilde blok şeması verilen kontrol panosunun içinin görüntüsü ise, Şekil 4.30 da verilmiştir. Şekil Kontrol Panosunun İç Görüntüsü Ring iplik makinesinin her iki tarafında aynı anda farklı özelliklerde iplik üretimi planlandığından dolayı elastan besleme mekanizması ve çekim mekanizmaları için, makinenin her iki tarafı da ayrı ikişer motor ile kontrol edilmektedir. Böylece, makine üzerinde toplam 4 adet servo motor kullanılmıştır. Kumanda panosuna her bir motor için birer sürücü yerleştirilmiş, sol tarafı kontrol eden 2 servo motor (motor 1-3) ve 2 sürücü için 1 adet PLC, sağ tarafı kontrol eden 2 servo motor (motor 2-4) ve 2 sürücü için 1 adet PLC cihazı yerleştirilmiştir. Diğer elektrik ve elektronik parçalar kumanda panosuna yerleştirilip bağlantılar yapıldıktan sonra, sisteme veri girişi yapabilmek için bir adet kişisel bilgisayar (PC) kullanılmıştır. 65

81 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Bu çalışmaların ardından ring iplik eğirme makinesi üzerinde ki mekanik ve elektronik modifikasyon bitirilmiştir. Sistemin modifikasyondan sonraki resmi, Şekil 4.31 de gösterilmiştir. Şekil Modifikasyon Sonrası Ring İplik Eğirme Makinesi Yazılım Çalışması Kurulan mekanik sistemi belli bir program çerçevesinde çalıştıracak olan elektrik ve elektronik sistemin yönetimi için uygun bir yazılım tasarımı gerekmektedir. Söz konusu yazılım iki bölüm halinde tasarlanmıştır. Bunlar kişisel bilgisayarda çalışacak olan kullanıcı arayüz programı ve kullanıcı arayüz programı ile tasarlanan ve girilen bilgilere uygun olarak ipliğin üretilmesini sağlayacak şekilde PLC cihazını işletecek olan yazılım programıdır. 66

82 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN PC (Kullanıcı Arayüz) Yazılımı Kullanıcı arayüz yazılımı kişisel bilgisayarda çalışabilecek şekilde, Visual Basic 6.0 programlama dili kullanılarak yapılmıştır. Yazılım tasarlanırken makine üzerinde sadece elastanlı iplik üretmek üzere olması yerine, değişik fantezi efektli ipliklerin üretiminde kullanılabilecek şekilde tasarlanmıştır. Bu yazılımın temel işlevleri aşağıdaki şekildedir. 1. Kullanıcının daha rahat ve görsel bir ortamda çalışabilmesi, veri girmesi, tasarım yapması ve makineyi kontrol etmesi. 2. Üretilecek düz ve fantezi iplik (elastanlı iplik, şantuklu iplik, elastan içerikli şantuklu iplik) tiplerinin tasarımının yapılması, tasarlanmış veya çalışılmış tüm iplik tiplerine ait verilerin bir veritabanında saklanması. 3. Önceden girilmiş veya çalışılmış iplik tiplerine ait verilerin incelenerek herhangi birinin seçilebilmesi ve bu verilerin üretim amacıyla PLC yazılımına transfer edilmesi. Şekil 4.32 de kullanıcı arayüz programının çalışma aşamalarını gösteren bir akış diyagramı sunulmuştur. Şekil 4.33 ve Şekil 4.34 de ise veritabanına yeni üretim için veri giriş menüsü ve üretim bilgileri inceleme menüsü arayüz sayfalarının görünüşleri verilmiştir. Programın bütün kodları ek-4 te verilmiştir. ANA MENÜ İnceleme Üretim ve Desen Bilgileri Transfer Veri Girişi Üretim ve Desen Bilgileri Veri tabanına Kaydet Transfer Ayarlar Şekil Kullanıcı Arayüz Programı Akış Diyagramı 67

83 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Şekil Üretim Bilgileri Giriş Menüsü Şekil Üretim Bilgileri İnceleme Menüsü 68

84 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN PLC (Programming Logic Contoller) Yazılımı PLC yazılımının temel işlevi; kullanıcının PC yazılımı aracılığı ile sisteme girdiği verileri makineye transfer ederek istenilen özelliklerde ipliğin üretilmesini sağlamaktır. Bunun için PC den aktarılan teknik verileri belleğinde tutması, makine üzerindeki enkoderlerden alınan anlık sinyalleri programlanmış olan matematik bağıntıları kullanarak işlemesi ve tüm üretim süresince anlık olarak servo-motorların hızını kontrol etmek üzere gerekli sinyalleri üretmesi gerekmektedir. Böylece, çalışma boyunca temel iplik numarası ve elastan çekim oranı kontrol edilebilmektedir. Yazılım, Melsoft GX Developer FX kod geliştirme programı kullanılarak yapılmıştır. Yazılımların geliştirilmesiyle ilgili bilgisayar ve elektronik mühendisliği birimleriyle ortak çalışılmıştır. Tez çalışması kapsamında ortaya çıkan bu sistemin bir dezavantajı ani elektrik kesilmesi durumunda tüm ipliklerin kopmak durumunda kalmasıdır. Bunun nedeni elektrik kesildiği zaman orta ve arka çekim silindirlerini kontrol eden servomotorların, ön çekim silindirini kontrol eden ana motorun yavaşlama hızına eş zamanlı olarak yavaşlamasını sağlayacak enerjiye sahip olmamasıdır. Bu problem yapılan çalışma yalnızca bilimsel denemeler için düşünüldüğünden göz ardı edilmiştir Üretim Planı Ring iplik eğirme makinesinin modifikasyonu ve gerekli yazılımların tamamlanmasının ardından elastan içerikli iplik üretimlerine başlanmıştır. Üretimlerde, daha önce özellikleri verilen üç değişik hammadde ile elastan özlü iplikler üretilmiştir. Kullanılan hammaddeler; Pamuk (%100)- (Üretilen iplik kodu: A) Pamuk/Viskon (%50/50)- (Üretilen iplik kodu: B) Pamuk/Polyester (%50/50)- (Üretilen İplik kodu: C) 69

85 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Bu hammaddeler kullanılarak aşağıda verilen Çizelge ve 4.10 çerçevesinde üretimler yapılmıştır. Üretimler, seçilen üç farklı iplik numarası, üç farklı iplik bükümü, iki farklı elastan numarası ve üç farklı elastan çekim oranında yapılmıştır. Böylece her hammaddeden toplam 54 farklı özellikte iplikler üretilmiştir. Her iplik grubundan 11 er adet kops üretimi olmak üzere her hammaddeden toplam 594 kops iplik üretimi yapılmıştır. 3 değişik hammadde için toplam 1782 kops iplik üretilmiştir. Üretimler 8000 devir/dakika iğ devrinde, C ve %45-50 izafi nem koşullarında yapılmıştır. Makine üzerinde 48 numara bilezik, 16 numaralı ipliklerin üretiminde 4, 24 numaralı ipliklerin üretiminde 2, 32 numaralı ipliklerin üretiminde ise 1.0 numaralı, Reiners+Fürst marka ve C2hr-T tipinde kopça kullanılmıştır. Baskı tabancalarında, 16 numara iplikler için 2,5 mm genişliğindeki sarı klips, 24 ve 32 numara iplikler için 2 mm genişliğindeki kırmızı klips kullanılmıştır. Çalışmada kullanılan hammaddeler ve seçilen üretim değişkenlerine, üretim yapılacak makinenin teorik sınır değerleri ve mevcut piyasa kullanım koşulları gözetilerek karar verilmiştir. Çizelge 4.8. Ne 16 Numara Elastan Özlü İplik Üretim Planı İplik Numarası (Ne) 16 Büküm Faktörü (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan İplik Çekimi Kodu 3 A/B/C-1 3,5 A/B/C-2 4 A/B/C-3 3 A/B/C-4 3,5 A/B/C-5 4 A/B/C-6 3 A/B/C-7 3,5 A/B/C-8 4 A/B/C-9 3 A/B/C-10 3,5 A/B/C-11 4 A/B/C-12 3 A/B/C-13 3,5 A/B/C-14 4 A/B/C-15 3 A/B/C-16 3,5 A/B/C-17 4 A/B/C-18 70

86 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN Çizelge 4.9. Ne 24 Numara Elastan Özlü İplik Üretim Planı İplik Numarası (Ne) 24 Büküm Faktörü (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan İplik Çekimi Kodu 3 A/B/C-19 3,5 A/B/C-20 4 A/B/C-21 3 A/B/C-22 3,5 A/B/C-23 4 A/B/C-24 3 A/B/C-25 3,5 A/B/C-26 4 A/B/C-27 3 A/B/C-28 3,5 A/B/C-29 4 A/B/C-30 3 A/B/C-31 3,5 A/B/C-32 4 A/B/C-33 3 A/B/C-34 3,5 A/B/C-35 4 A/B/C-36 Çizelge Ne 32 Numara Elastan Özlü İplik Üretim Planı İplik Numarası (Ne) 32 Büküm Faktörü (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num.(dtex) Elastan İplik Çekimi Kodu 3 A/B/C-37 3,5 A/B/C-38 4 A/B/C-39 3 A/B/C-40 3,5 A/B/C-41 4 A/B/C-42 3 A/B/C-43 3,5 A/B/C-44 4 A/B/C-45 3 A/B/C-46 3,5 A/B/C-47 4 A/B/C-48 3 A/B/C-49 3,5 A/B/C-50 4 A/B/C-51 3 A/B/C-52 3,5 A/B/C-53 4 A/B/C-54 71

87 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN İpliğe Uygulanan Testler Sistemde üretilen elastan özlü ipliklere, beklenen özellikte olup olmadıklarının kontrolü için numara ve büküm testleri, kalite kontrolleri için ise mukavemet, uzama, düzgünsüzlük, iplik hataları ve tüylülük testleri uygulanmıştır. Uygulanan kopma mukavemeti ve kopma uzaması testi Kıvanç Tekstil A.Ş. İplik Kalite Kontrol Laboratuarında, diğer tüm testler ise Çukurova Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölüm Laboratuarlarında yapılmıştır. Testler uygulanmadan önce numuneler en az 1 gün süreyle standart atmosfer şartları (20 C sıcaklık ve %65 bağıl nem) altında kondüsyonlanmış ve testler standart atmosfer şartlarında uygulanmıştır İplik Numarası Testi İpliklerin, kopma mukavemeti ve kopma uzaması testlerinden önce gerçek numaralarının bilinmesi gerektiğinden ve üretilen gerçek numaranın, öngörülen numarayla yakınlığının tespiti için iplik numarası testi yapılmıştır. İplik numarası ölçümü; TS 244 EN ISO 2060 Tekstil-İplikler-Doğrusal Yoğunluk Tayini-Çile Metodu standardı esas alınarak, üretilmiş olan 10 ar kopsun her birinden iplik numara ölçüm çıkrığında 100 er metrelik çileler sarılarak ve hassas terzide tartılarak yapılmıştır. Kullanılan çıkrığın çevresi 1 metre, kullanılan hassas terazi 0.1 gr hassasiyetindedir. Elastan özlü iplik için çıkrık üzerinde var olan gerdirme aparatı kullanılmış ve iplik sarımları sabit gerilim altında yapılmıştır İplik Bükümü Testi İplik büküm testleri, Çukurova Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü İplik Laboratuarında bulunan Muteks marka ve MTM50 model iplik bükümü ölçme cihazında, TS 247 EN ISO 2061 Tekstil-İpliklerde Büküm Tayini-Doğrudan Sayma Metodu esas alınarak, açma-kapama prensibine göre yapılmıştır. Test, her iplik tipine toplam 5 defa uygulanmıştır. Aynı büküm katsayısıyla üretilen gruplarda 6 tane bükümleri aynı, diğer özellikleri farklı iplik bulunduğundan, her grup için 72

88 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN toplam 30 test yapılmış olmaktadır. Büküm testi sırasında, her kopstan ipliklerin ortalama 25 er metresi sağılmış ve test daha sonra yapılmıştır. Bulgular kısmında her grup için ortalama büküm (tur/metre) verilmiştir İplik Kopma Mukavemeti ve Kopma Uzaması Testi İplik kopma mukavemeti, ipliğin kopmaya karşı gösterdiği direnç olup kopma kuvvetinin iplik numarasına oranıdır. Kalın bir ipliği koparmak için gerekli kuvvet ince iplikten daha fazla olacağından, sadece kuvvetlerin karşılaştırılması bir anlam ifade etmemektedir. Bu nedenle kuvvet yerine, iplik numarasının da işin içine katıldığı mukavemet terimi kullanılmaktadır. İplik mukavemeti g/tex, cn/tex, Rkm (kgf x Nm) gibi terimlerle ifade edilebilir. İplik kopma mukavemeti için Rkm terimi yaygın olarak kullanılmakta olup, ipliğin düşey konumda kendi ağırlığında koptuğu uzunluğum kilometre olarak ifadesidir. İplik kopma uzaması ise, ipliğin koptuğu anda boyunda meydana gelen toplam uzamadır. İplik kopma mukavemeti ve kopma uzaması testi, Kıvanç Tekstil A.Ş. Kalite Kontrol Laboratuarında bulunan Uster Tensorapid-3 İplik Mukavemeti Test Cihazında, TS 245 EN ISO 2062 Tekstil-Paketlerden Alınan İplikler-Tek İpliğin Kopma Mukavemeti ve Kopma Uzaması Tayini standardına göre yapılmıştır. Test cihazı tam otomatik bir makine olup, iplik numunesini alarak çenelere yerleştirme, çenenin hareketi ile ipliği koparma, sonuçları değerlendirme, kopan ipliği temizleme gibi fonksiyonları otomatik olarak gerçekleştirmektedir. Test için, her iplik grubundan 5 er kops alınmış, her kopsa 10 ar adet test uygulanmıştır. Testler, çeneler arası mesafe 500 mm, test hızı ise 500 mm/dakika olacak şekilde uygulanmıştır. Test sırasında ipliklere 0.5 cn/tex öngerilim verilmiştir İplik Düzgünsüzlüğü Testi İpliğin uzunluğu boyunca kütlesinde meydana gelen değişim (varyasyon), iplik düzgünsüzlüğü olarak tanımlanır. %U m (ortalama sapma yüzdesi) veya %CV m (kütlesel değişim katsayısı) olarak iki şekilde ifade edilir (Baykal, 2003). Ancak 73

89 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN günümüzde %U m artık kullanılmamakta ve yerini %CV m değerine bırakmaktadır (Uster, 2008). O nedenle tez kapsamında düzgünsüzlük ifadesi olarak %CV m değeri kullanılacaktır. İplik düzgünsüzlüğü testi, Çukurova Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü İplik Laboratuarında bulunan Uster Tester-4 Düzgünsüzlük Test Cihazı kullanılarak yapılmıştır. Uster Tester-4, kapasitif sisteme göre çalışan ve iplik, fitil, şerit düzgünsüzlüğü ölçebilen bir test cihazıdır. Aralarında elektriksel alan oluşturulan iki kapasitif levha arasından geçirilen iplik üzerindeki kütlesel değişimler, buradaki elektriksel alanı değiştirmekte ve bu değişim ile düzgünsüzlük ölçülmektedir. Düzgünsüzlük testi, cihazın yapımcı firması Uster in oluşturduğu ve dünyada kabul gören standartlarına göre her iplik grubunda ki 10 kopsun her birine bir defa uygulanmıştır. Her kops için, 400 m/dk test hızında ve 2.5 dakika test süresinde, toplam 1000 metre iplik test edilmiştir İplik Hataları Testi İplik hataları; ince yer, kalın yer ve neps olarak adlandırılan, iplik kesitinde meydana gelen incelme, kalınlaşma ve topaklaşmalardır. Bu hatalar, iplik yüzeyinde düzgünsüzlüğe yol açmakta ve hoş olmayan görüntüler ortaya çıkartmaktadır. İnce yer hatasındaki -50% ifadesi, ipliğin ortalama kesit kalınlığından %50 si kadar veya daha fazla bir incelmeyi belirtmektedir. Benzer şekilde kalın yer hatasındaki +50% ifadesi, ipliğin ortalama kesit kalınlığından %50 si kadar veya daha fazla bir kalınlaşmayı belirtmektedir. Neps hatası ise bir çeşit kalın yer hatasıdır ve ifadesindeki +200% rakamı, iplik üzerinde, ortalama kesit kalınlığından %200 fazla (iplik kalınlığının 3 katı) bir kalınlaşmayı ifade eder. Bu hatalar iplik düzgünsüzlüğü ölçüm prensibindeki gibi, kapasitif levhalar arasında ki, elektriksel alanın değişmesi ile ölçülürler ve bir kilometrede iplikteki sayı adetleriyle ifade edilirler. Test, iplik düzgünsüzlüğü testi ile aynı anda yapılmaktadır. 74

90 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN İplik Tüylülüğü Testi İplik tüylülüğü, birim uzunluk başına iplik yüzeyinden dışarı doğru çıkan liflerin sayısıdır. Üretim sırasında uçuntu ve düğümlenmelere, kumaş kullanımı sırasında da boncuklanmaya neden olduğundan özel bazı durumlar hariç genel anlamda istenmeyen bir özelliktir. İplik tüylülüğü testi, Çukurova Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü İplik Laboratuarında bulunan Zweigle-G 567 İplik Tüylülüğü Test Cihazında TS Tekstil-İplikler-Tüylülük Tayini-Foto Elektrik Metot standardına göre yapılmıştır. Test cihazı, fotoelektrik metoda göre çalışmaktadır. Bir ışık kaynağından iplik kesitine dik olarak gönderilen ışık, iplik ve iplik gövdesinden çıkan lifler tarafından kesilir. Bu şekilde, iplik gövdesinden çıkan liflerle (tüylerle) engellenen ışın demetinde tüy sayısı ve uzunluklarına göre dalgalanmalar oluşmaktadır. Dalgalanmalar, ışın demetinin düştüğü fototransistor üzerinde bir fotoakıma dönüştürülmekte ve kuvvetlendirilerek değerlendirilmektedir (Örtlek ve Babaarslan, 2003). Cihaz, iplik tüylerini uzunluklarına göre 12 farklı grupta (1, 2, 3, 4, 6, 8, 10, 12, 15, 18, 21 ve 25 mm) değerlendirmektedir. İpliklerde genel anlamda istenmeyen tüylü lif uzunlukları 3mm ve 3mm den daha uzun olanlardır. 3 mm ve daha uzun liflerin sayısı, test cihazından S3 değeri olarak alınabilmektedir. Çalışma kapsamında da S3 değerleri değerlendirilmiştir. Test, her iplik grubundan 10 ar kops numune alınarak, her kopsa bir defa uygulanmıştır. Test, her kops için, 50 m/dk test hızında ve 2 dakika test süresinde, toplam 100 metre ipliğe uygulanmıştır Kullanılan İstatistiksel Paket Programı Elastan içerikli ipliklerde, bazı üretim değişkenlerinin, iplik kalitesi üzerindeki etkilerinin araştırıldığı bu çalışmada, etkilerin istatistiksel anlamlarını ortaya koyabilmek için Design Expert paket programı kullanılmıştır. Çalışmada, karışım tipi, iplik numarası, büküm faktörü, elastan numarası ve elastan çekimi gibi 5 bağımsız değişkenin iplik kopma mukavemeti, iplik kopma uzaması, iplik düzgünsüzlüğü, iplik hataları (ince yer, kalın yer ve neps) ve iplik tüylülüğü bağımlı 75

91 4. MATERYAL VE METOT Deniz VURUŞKAN değişkenleri üzerindeki etkisi irdelenmiştir. Çalışmada, farklı seviyedeki bağımlı değişkenler söz konusu olduğundan dolayı Genel Faktöriyel Dizayn (General Factorial Design) tipi kullanılmıştır. Genel faktöriyel dizayn, iki veya daha fazla farklı seviyelere sahip faktörün etkisi altında kalan deney tiplerinde kullanılan dizayn tipidir. Farklı seviyelere sahip n tane faktörden, A faktörünün a seviyesi, B faktörünün b seviyesi, C faktörünün c seviyesi gibi farklı faktörler ve farklı seviye sayılarında kullanılabilen bir model tipidir. Genel faktöriyel dizayn tipi ve üç bağımsız değişken için kullanılan lineer, 2FI (ikili etkileşim), kuadratik ve kübik modellerin denklemleri sırasıyla aşağıda verilmiştir (Montgomery, 2001) ) ( x b x b b x a x f = (4.1) ) ( x x b x x b x x b x b x b b x a x f = (4.2) ) ( x x b x x b x x b x b x b x b x b x b b x a x f = (4.3) (4.4) ) ( x x x b x x b x x b x x b x x b x x b x x b x b x b x b x x b x x b x x b x b x b x b x b x b x b a x f = Denklemlerde, bağımsız değişkenler, ise bilinmeyen katsayılardır. Modelin kullanılabilirliği açısından mümkün olduğu kadar basit ve az değişken içeren modeli seçmek ve kullanmak gerekmektedir , x ve x x ,,, b b b a 76

92 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Çalışma kapsamında 3 farklı hammaddeden 162 farklı tip ve özellikte iplikler üretilmiş ve bu ipliklere, istenilen numara ve büküm değerlerinde olup olmadıklarının kontrolü için iplik numarası ve iplik bükümü testleri, kalite özelliklerinin kontrolü açısından da kopma mukavemeti, kopma uzaması, düzgünsüzlük, iplik hataları ve tüylülük testleri uygulanmıştır. Testler sonucunda elde edilen bulgular aşağıda verilmiştir İplik Numarası Test Sonuçları Çalışma kapsamında, Ne16, Ne24 ve Ne32 olmak üzere 3 farklı numarada iplikler üretilmiştir. Bu ipliklerin gerçek numaraları özellikle kopma mukavemeti testi için gerekli olduğundan ilk olarak gerçek numaraları ölçülmüştür. Ne 16 numara ipliklerin gerçek numara sonuçları Çizelge 5.1 de, Ne 24 numara ipliklerin sonuçları Çizelge 5.2 de, Ne 32 numara ipliklerin sonuçları ise Çizelge 5.3 de verilmiştir. Çizelgelerde verilen değerler, her iplik tipi için yapılan 10 ar ölçümün ortalama değerleridir. Üretimler sırasında, kullanılan yazılım aracılığı ile makineye girilen iplik numarası, nihai numara olduğundan, başka bir değişle, sistem, üretilmesi planlanan iplik numarası için fitile gerekli çekimi vermek amacı ile elastan numarasını ve elastan çekimini hesaba kattığından, iplik numarası değişimi üzerindeki tek etkili parametre iplik bükümüdür. Bu nedenle, çizelgeler içerisinde ki her büküm grubu altında grup ortalamaları ve standart sapmalar verilmiştir. 77

93 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.1. Ne 16 Numara İpliklerin Ölçülen (Gerçek) Numara Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Fak. (αe) 3,5 Elastan Num. (dtex) 44 Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-1 16,62 15,78 16,13 3,5 A/B/C-2 16,18 15,76 16,28 Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) 4 A/B/C-3 16,49 15,43 15,61 3 A/B/C-4 16,37 15,65 16,02 3,5 A/B/C-5 16,31 15,48 15, A/B/C-6 15,65 15,49 15,83 Ortalama ( X ) 16,27 15,60 15,95 Standart Sapma (SS) 0,34 0,15 0,24 3 A/B/C-7 16,13 15,46 15, ,5 A/B/C-8 16,11 15,38 15,96 4 A/B/C-9 16,22 15,20 15,44 3 A/B/C-10 16,03 15,43 15,46 3,5 A/B/C-11 15,77 15,26 15, A/B/C-12 16,04 15,18 15,39 Ortalama ( X ) 16,05 15,32 15,59 Standart Sapma (SS) 0,15 0,12 0,21 3 A/B/C-13 16,03 15,17 15,59 4,5 44 3,5 A/B/C-14 15,72 15,07 15,32 4 A/B/C-15 15,87 15,30 15,06 3 A/B/C-16 16,00 15,23 15,33 3,5 A/B/C-17 15,71 14,95 15, A/B/C-18 15,65 14,98 15,26 Ortalama ( X ) 15,83 15,12 15,27 Standart Sapma (SS) 0,16 0,14 0,20 78

94 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.2. Ne 24 Numara İpliklerin Ölçülen (Gerçek) Numara Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Fak. (αe) 3,5 Elastan Num. (dtex) 44 Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-19 25,59 24,35 24,16 3,5 A/B/C-20 25,32 24,26 24,16 Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) 4 A/B/C-21 25,39 24,23 23,68 3 A/B/C-22 25,03 23,83 24,32 3,5 A/B/C-23 25,02 23,36 24, A/B/C-24 24,44 23,46 24,72 Ortalama ( X ) 25,13 23,92 24,18 Standart Sapma (SS) 0,40 0,43 0,34 3 A/B/C-25 24,74 23,65 23, ,5 A/B/C-26 24,78 23,58 23,77 4 A/B/C-27 24,89 23,52 23,61 3 A/B/C-28 24,81 23,51 23,50 3,5 A/B/C-29 24,08 23,26 23, A/B/C-30 24,35 23,21 23,26 Ortalama ( X ) 24,61 23,46 23,51 Standart Sapma (SS) 0,32 0,18 0,20 3 A/B/C-31 24,64 23,66 23,46 4,5 44 3,5 A/B/C-32 24,32 23,26 23,25 4 A/B/C-33 24,65 23,17 23,32 3 A/B/C-34 24,11 23,35 23,27 3,5 A/B/C-35 24,28 22,96 23, A/B/C-36 24,15 23,35 23,09 Ortalama ( X ) 24,36 23,29 23,29 Standart Sapma (SS) 0,24 0,23 0,12 79

95 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.3. Ne 32 Numara İpliklerin Ölçülen (Gerçek) Numara Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Fak. (αe) 3,5 Elastan Num. (dtex) 44 Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-37 34,12 32,30 32,75 3,5 A/B/C-38 33,55 32,62 32,25 Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) 4 A/B/C-39 33,60 31,46 32,45 3 A/B/C-40 33,71 32,21 32,20 3,5 A/B/C-41 33,21 31,45 32, A/B/C-42 32,54 30,77 31,94 Ortalama ( X ) 33,46 31,80 32,32 Standart Sapma (SS) 0,54 0,69 0,27 3 A/B/C-43 33,37 31,72 32, ,5 A/B/C-44 32,98 31,15 31,95 4 A/B/C-45 32,16 31,52 32,29 3 A/B/C-46 32,37 31,09 31,99 3,5 A/B/C-47 32,02 31,05 31, A/B/C-48 31,97 30,64 31,44 Ortalama ( X ) 32,48 31,20 31,91 Standart Sapma (SS) 0,57 0,38 0,38 3 A/B/C-49 32,73 32,46 31,48 4,5 44 3,5 A/B/C-50 32,18 31,61 31,26 4 A/B/C-51 32,28 31,14 31,25 3 A/B/C-52 32,19 31,19 31,30 3,5 A/B/C-53 33,21 31,36 31, A/B/C-54 32,15 30,46 30,71 Ortalama ( X ) 32,46 31,37 31,30 Standart Sapma (SS) 0,43 0,66 0,35 Tablolar incelendiğinde, üretilen ipliklerin beklenen ve ölçülen numaraları arasında büyük farklar bulunmadığı görülmektedir. Dikkat çeken tek konu, bütün iplikler için büküm arttıkça numaranın düşmesi yani ipliğin kalınlaşmasıdır. Bu olay bükümün artmasıyla iplikte meydana gelen büküm kısalmasıyla açıklanabilmektedir. İplik numarası, iplik kopma mukavemeti ve kopma uzaması testi için önemli bir parametredir ve bu test için ipliklerin ölçülen gerçek numaraları kullanılmıştır. 80

96 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN 5.2. İplik Bükümü Test Sonuçları Belirlenen büküm faktörlerine (αe= 3,5-4-4,5) göre üretimi yapılan ipliklerin, olması gereken (beklenen) ve ölçülen (gerçek) bükümleri tablo halinde aşağıda verilmiştir. Çizelge 5.4 de 16 numara ipliklerin, Çizelge 5.5 de 24 numara ipliklerin, Çizelge 5.6 da ise 32 numara ipliklerin olması gereken ve ölçülen bükümleri verilmiştir. Tablodaki ölçülen büküm değerleri, her grup için yapılan toplam 30 büküm ölçümünün ortalama sonuçlarıdır. Çizelge 5.4. Ne 16 Numara İpliklerin Beklenen ve Ölçülen Büküm Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Faktörü (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan Çekimi 3 3, , , , , ,5 4 Beklenen Büküm Değeri (T/m) Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C)

97 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.5. Ne 24 Numara İpliklerin Beklenen ve Ölçülen Büküm Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Faktörü (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan Çekimi 3 3, , , , , ,5 4 Beklenen Büküm Değeri (T/m) Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C)

98 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.6. Ne 32 Numara İpliklerin Beklenen ve Ölçülen Büküm Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Faktörü (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan Çekimi 3 3, , , , , ,5 4 Beklenen Büküm Değeri (T/m) Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) İplik bükümü testi, tamamen kontrol amaçlı olarak uygulanmış olan bir testtir. Sonuçlar incelendiğinde, iplik bükümlerinin, genel olarak beklenen büküm değerlerinden daha yüksek çıktıkları görülmektedir. İkili değerler arasındaki fark genelde %5 veya daha küçük, birkaç tane iplikte ise %10 a yakın çıkmıştır. Bu farklılığın bir kısmı, numaralarda meydana gelen, beklenen-ölçülen arası farklardan kaynaklanmaktadır. Büküm farklılıklar, tez çalışması kapsamında ihmal edilebilecek sınırlar içerisindedir İplik Kopma Mukavemeti ve Kopma Uzaması Test Sonuçları İplik kopma mukavemeti ve kopma uzaması test sonuçlarının değerlendirilmesi çerçevesinde öncelikle iplik kopma mukavemeti test sonuçları hemen ardından ise iplik kopma uzaması test sonuçları incelenecektir. Çizelge 5.7 de 16 numara ipliklerin kopma mukavemeti sonuçları Rkm değeri olarak (kgf x Nm), 83

99 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.8 de 24 numara ipliklerin kopma mukavemet sonuçları ve Çizelge 5.9 da ise 32 numara ipliklerin kopma mukavemet sonuçları verilmiştir. Çizelgelerde verilen sonuçlar her iplik tipi için seçilen 5 kopsa uygulanan 10 ar testin toplamı olan 50 testin ortalamasıdır. İplik kopma mukavemeti için her iplik tipinde, seçilen 5 er kopsa uygulanan 10 ar testin ortalama sonuçları ekler kısmında tablo şeklinde verilmiştir. Her iplik grubunun farklı kalite özelliği göstermesi beklendiğinden, kopma mukavemeti ve bundan sonraki diğer iplik kalite özellik sonuç tablolarında standart sapma değerleri verilmemiştir. Çizelge 5.7. Ne 16 Numara İpliklerin Kopma Mukavemeti (Rkm)Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-1 14,13 13,98 20,00 3,5 A/B/C-2 14,52 15,05 21,16 Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) 4 A/B/C-3 15,09 15,12 21,37 3 A/B/C-4 12,39 13,17 19,54 3,5 A/B/C-5 13,60 14,06 19,61 4 A/B/C-6 14,37 14,83 20,98 3 A/B/C-7 15,73 14,81 21,19 3,5 A/B/C-8 16,14 15,61 20,84 4 A/B/C-9 16,72 15,52 22,39 3 A/B/C-10 14,49 14,19 19,62 3,5 A/B/C-11 14,78 14,66 20,35 4 A/B/C-12 15,85 15,39 21,00 3 A/B/C-13 16,09 15,27 20,22 3,5 A/B/C-14 16,15 15,67 21,11 4 A/B/C-15 17,09 16,10 21,96 3 A/B/C-16 15,00 14,14 19,82 3,5 A/B/C-17 15,05 14,59 20,22 4 A/B/C-18 15,87 15,34 20,69 84

100 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.8. Ne 24 Numara İpliklerin Kopma Mukavemeti (Rkm) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-19 12,76 13,47 18,29 3,5 A/B/C-20 13,00 14,07 19,15 4 A/B/C-21 13,83 14,44 19,55 3 A/B/C-22 11,42 12,74 16,93 3,5 A/B/C-23 12,86 13,08 18,10 4 A/B/C-24 13,01 14,04 18,25 3 A/B/C-25 13,12 14,27 18,74 3,5 A/B/C-26 14,30 14,51 19,70 4 A/B/C-27 14,95 15,21 20,59 3 A/B/C-28 12,21 12,74 17,90 3,5 A/B/C-29 13,31 13,43 19,05 4 A/B/C-30 14,32 14,63 20,53 3 A/B/C-31 14,08 14,37 18,92 3,5 A/B/C-32 15,16 14,66 20,49 4 A/B/C-33 16,56 15,63 20,41 3 A/B/C-34 12,62 13,26 17,60 3,5 A/B/C-35 13,63 13,46 18,94 4 A/B/C-36 14,09 14,57 19,26 85

101 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.9. Ne 32 Numara İpliklerin Kopma Mukavemeti (Rkm) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-37 11,64 12,58 17,28 3,5 A/B/C-38 12,08 13,93 18,22 4 A/B/C-39 13,01 13,86 20,47 3 A/B/C-40 9,59 12,11 14,83 3,5 A/B/C-41 10,54 12,38 16,80 4 A/B/C-42 11,86 13,59 18,75 3 A/B/C-43 12,20 13,49 18,46 3,5 A/B/C-44 13,28 14,05 19,23 4 A/B/C-45 14,86 14,72 21,07 3 A/B/C-46 10,64 12,07 16,30 3,5 A/B/C-47 11,55 13,23 16,48 4 A/B/C-48 12,09 14,04 18,40 3 A/B/C-49 12,08 12,99 18,42 3,5 A/B/C-50 14,54 15,19 18,83 4 A/B/C-51 15,49 15,58 20,07 3 A/B/C-52 11,27 12,46 16,37 3,5 A/B/C-53 11,89 12,94 16,94 4 A/B/C-54 13,82 13,86 18,85 Üç farklı karışım tipi için iplik kopma mukavemeti test sonuçları aynı çizgi grafiği üzerinde Şekil 5.1 de gösterilmiştir. 86

102 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Mukavemet (kgfxnm) kgfxnm İplik Numune No %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil 5.1. İplik Kopma Mukavemeti Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) İplik kopma mukavemeti toplu sonuçlarının dağılım grafiği incelendiğinde, kopma mukavemetinin her üç iplik tipinin de benzer eğilimler gösterdiği, numara artışı (ipliğin incelmesi) ile birlikte hafif bir düşüş meydana geldiği ve pamuk/polyester karışımı ipliğin diğer ipliklere göre daha mukavemetli olduğu görülmektedir. Grafikte dikkat çeken nokta, her üç iplik tipinde de, 4, 10, 16, 22, 28, 34, 40, 46 ve 52 kodlu iplik numunelerinin diğer ipliklere nazaran daha kötü sonuçlar verdiğidir. İplik kopma mukavemeti sonuç tabloları incelendiğinde bu ipliklerin ortak özelliklerinin 78 dtex elastanla ve 3 elastan çekimiyle üretilen iplikler olduğu görülmektedir. Grafikte en yüksek değerlere ise 3, 9, 15, 21, 27, 33, 39, 45 ve 51 kodlu ipliklerin sahip olduğu görülmektedir. Bu ipliklerin ortak özellikleri ise 44 dtex elastan ve 4 elastan çekim değeri ile üretilmiş olmalarıdır. Bu durumda, grafik yorumu olarak elastan numarasının 44 dtex den 78 dtex e çıkması, yani elastanın kalınlaşmasının iplik mukavemetini olumsuz yönde etkilediği, elastan çekiminin artmasının ise iplik mukavemetini olumlu yönde etkilediği söylenebilir. 87

103 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil 5.2 de üç farklı karışım tipinin iplik numaralarına göre ayrılmış ortalama iplik kopma mukavemeti sonuçları çubuk grafiği şeklinde gösterilmiştir. Mukavemet (kgfxnm) 25 20, ,02 18,10 Mukavemet (kgfxnm) ,17 14,86 13,62 14,03 13,50 12, Ne 16 Ne 24 Ne 32 İplik Numarası %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil 5.2. Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Kopma Mukavemeti Grafiği İpliklerin ortalama kopma mukavemeti sütun grafiğinin genel değerlendirmesi yapılacak olursa, iplik numarasının artmasıyla birlikte iplik kopma mukavemetinin azaldığı görülmektedir. İplik inceldikçe, kopma mukavemeti azalmaktadır. Genel olarak pamuk/polyester (%50/50) karışımı ipliğin kopma mukavemeti en yüksek çıkmıştır. Pamuk/polyester (%50/50) karışımı ipliği, 24 ve 32 numarada pamuk/viskon (%50/50) iplik, 16 numarada ise pamuk (%100) ipliği takip etmektedir. Tüm sonuçlar incelendiğinde pamuk ve pamuk-viskon ipliklerinin kopma mukavemetlerinin birbirlerine çok yakın değerlere sahip olduğu görülmektedir. İplik kopma mukavemeti test sonuçlarının istatistiksel değerlendirilmesinde Design Expert paket programı kullanılarak öncelikle model seçimi yapılmıştır. Bu çerçevede kullanılabilecek 4 model içerisinden standart sapma ve P değerlerinin düşük, R 2, düzeltilmiş R 2 ve tahmin edilen R 2 değerlerinin yüksek olduğu ve paket programın önerdiği model kullanılmıştır. Bu terimlerden standart sapma, dağılımdaki her bir değerin ortalamaya göre ne uzaklıkta olduğunu, diğer bir deyişle dağılımın ne 88

104 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN yaygınlıkta olduğunu gösteren bir ölçüdür ve küçük çıkması istenir. P değeri, modelin ortaya çıkardığı terimlerin modele olan katkısının anlamlı veya anlamsız olmasında kullanılan bir değerlendirme ölçüsüdür. Çalışma kapsamında anlamlılık seviyesi %5 alınmıştır. Böylelikle her terimin modele olan katsının anlamlı sayılabilmesi için P değerinin <0.05 olması gerekmektedir. R 2 değeri (belirlilik katsayısı), kurulan modelde yer alan terimlerin (bağımsız değişkenlerin) modeli (bağımlı değişkeni) ne kadar açıkladığının yüzde olarak ifadesidir. Model kurulması sırasında modele katkısı olmayan terimlerin modelden çıkartılmasıyla oluşan tahmin gücü daha yüksek yeni modelin belirlilik katsayısına ise düzeltilmiş R 2 denilmektedir. Son olarak, tahmin edilen R 2 değeri ise, modelin yeni olayları tahmin edebilme yeteneğini gösteren bir değerdir. Çizelge 5.10 da iplik kopma mukavemeti için bu çerçevede oluşturulan model tablosu verilmiştir. Programın önerdiği model çizelgede koyu olarak yazılmıştır. Bundan sonraki bölümlerde de tabloda koyu şekilde gösterilecektir. İplik kopma mukavemeti için önerilen model 2FI etkileşim modelidir (ikili etkileşim modeli) ve istatistiksel analiz bu modele göre yapılmıştır. 2FI etkileşim modeli, ana faktörlerin ve bu faktörlerin birbirleriyle olan etkileşimlerinden kurulan model tipidir. Çizelge İplik Kopma Mukavemeti İstatistiksel Model Tablosu İstatistiksel Model Standart Sapma Düzeltilmiş R 2 Tahmin Edilen R 2 P Değeri Lineer < FI < Kuadratik < Kübik R 2 R 2 Çizelge 5.10 daki model tablosu incelendiğinde, kullanılacak modelin (2FI) değerinin olduğu görülmektedir. Bunun anlamı, kurulan modeldeki faktörlerin (bağımsız değişkenler) modeli yaklaşık % 98 oranında açıklayabildikleridir. Bu durum, iplik kopma uzaması için oluşturulan modelin, bağımsız değişkenler ile bağımlı değişken arasındaki ilişkiyi çok yüksek bir oranda ifade ettiği anlamına gelmektedir. 89

105 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Uygulanacak istatistiksel modelin belirlenmesinin ardından, model sapmalarının (artıklarının) normal dağılıma uygun olup olmadığına bakılmalıdır. Model sapmalarının, normal dağılım grafiğinde yaklaşık olarak bir doğru üzerinde olmaları gerekmektedir. Bu şekilde seçilen modelin teyidi yapılmış olunmaktadır. Şekil 5.3 de İplik kopma mukavemeti için 2FI modeli uygulandığında oluşan sapmaların normal dağılım grafiği verilmiştir. Grafikten de, sapmaların normal dağılıma uygun dağıldığı görülmektedir. DESIGN-EXPERT Plot Mukavemet Normal plot of residuals 99 Normal Olasılık % probability (%) Standart Sapan Değerler Studentized Residuals Şekil 5.3. İplik Kopma Mukavemeti İçin Normal Dağılım Grafiği 2FI etkileşim modelinin, iplik mukavemeti için uygun model olduğu normal dağılım grafiğiyle teyit edildikten sonra, modeli oluşturan değişkenlerin varyans analizi (ANOVA) yapılmıştır. Varyans analizinde, modeli oluşturan bağımsız değişkenlerin modele katkısının anlamlı olup olmadığına ve etki derecelerine bakılmaktadır. Daha öncede belirtildiği gibi tez çalışması kapsamında anlamlılık seviyesi %5 alındığından, P<0.05 olan değerler model için anlamlıdır. Çizelge 5.11 de 2FI modeli için ANOVA tablosu verilmiştir. 90

106 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge İplik Kopma Mukavemeti ANOVA Tablosu Varyans Kaynağı P Değeri Etki Düzeyi (%) Model < Anlamlı Karışım Tipi < İplik Numarası < Büküm Faktörü < Elastan Numarası < Elastan Çekim Oranı < Karışım Tipi x İplik Numarası < Karışım Tipi x Büküm Faktörü < Karışım Tipi x Elastan Numarası Karışım Tipi x Elastan Çekim Oranı İplik Numarası x Büküm Faktörü İplik Numarası x Elastan Numarası < İplik Numarası x Elastan Çekim Oranı < Büküm Faktörü x Elastan Numarası Büküm Faktörü x Elastan Çekim Oranı Elastan Numarası x Elastan Çekim Oranı Çizelgedeki P değerleri incelendiğinde bazı terimlerin modele anlamlı katkılarının olmadığı görülmektedir. Çizelgede koyu olarak verilen bu terimler modelden çıkartılarak model sadeleştirilme yönünde modifiye edilmiştir. Sadeleştirilmiş yeni ANOVA tablosu Çizelge 5.12 de verilmiştir. Çizelge İplik Kopma Mukavemeti Sadeleştirilmiş ANOVA Tablosu Varyans Kaynağı P Değeri Etki Düzeyi (%) Model < Anlamlı Karışım Tipi < İplik Numarası < Büküm Faktörü < Elastan Numarası < Elastan Çekim Oranı < Karışım Tipi x İplik Numarası < Karışım Tipi x Büküm Faktörü < Karışım Tipi x Elastan Numarası Karışım Tipi x Elastan Çekim Oranı İplik Numarası x Elastan Numarası < İplik Numarası x Elastan Çekim Oranı <

107 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.12 incelendiğinde, karışım tipi, iplik numarası, büküm faktörü, elastan numarası, elastan çekim oranı terimlerinin ve karışım tipi x iplik numarası, karışım tipi x büküm faktörü, karışım tipi x elastan numarası, karışım tipi x elastan çekim oranı, iplik numarası x elastan numarası, iplik numarası x elastan çekim oranı etkileşimlerinin modele anlamlı katkıları olduğu görülmektedir. Terimlerin modele etki seviyesine baktığımızda, iplik kopma mukavemeti için en büyük etkiyi karışım tipinin oluşturduğu, onu iplik numarasının izlediği görülmektedir. İplik kopma mukavemeti için en az etkiyi ise, ana faktörlerden büküm faktörünün, bütün model terimlerinden ise karışım tipi x elastan çekim oranı etkileşiminin yaptığı görülmektedir. Modele etkisi çok az olan değerlerin modelden çıkartılmasının ardından oluşan yeni normal dağılım grafiği Şekil 5.4 de verilmiştir. DESIGN-EXPERT Plot Mukavemet Normal plot of residuals 99 Normal % Olasılık probability (%) Standart Sapan Değerler Studentized Residuals Şekil 5.4. İplik Kopma Mukavemeti İçin Düzenlenmiş Normal Dağılım Grafiği 92

108 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN 3 farklı karışım tipiyle elde edilmiş ipliklerin mukavemet davranışlarını gösteren model grafiği Şekil 5.5 de verilmiştir. Şekil 5.5. Karışım Tipinin İplik Kopma Mukavemeti Üzerine Etkisi Model grafiğinden de görüldüğü gibi pamuk/polyester ipliklerin kopma mukavemetleri, diğer ipliklerden daha iyi çıkmıştır. Pamuk ipliğinin mukavemetinin ise, beklenildiği üzere en düşük olduğu görülmektedir. Pamuk lifine göre mukavemeti yüksek olan yapay lif varlığı iplik mukavemetine olumlu yönde etki yapmıştır. Kurulan istatistiksel modeldeki ana faktörlerin, iplik kopma mukavemetiyle olan ilişkilerini gösteren model grafikleri aşağıda verilmiştir. Şekil 5.6 da pamuk ipliği için model grafikleri, Şekil 5.7 de pamuk/viskon ipliği için model grafikleri, Şekil 5.8 de ise pamuk/polyester ipliği için model grafikleri verilmiştir. 93

109 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil 5.6. Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Mukavemeti Üzerine Etkisi Şekil 5.7. Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Mukavemeti Üzerine Etkisi 94

110 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil 5.8. Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Mukavemeti Üzerine Etkisi Ana faktörlerin, iplik kopma mukavemeti ile ilişkilerini gösteren model grafikleri incelendiğinde, her üç iplik tipi içinde grafik eğilimlerinin benzer olduğu görülmektedir. Üç iplik tipi için de, ana faktör olan, iplik numarası, büküm faktörü, elastan numarası ve elastan çekim oranının, iplik kopma mukavemeti üzerinde anlamlı bir etkisinin olduğu grafiklerden de anlaşılmaktadır. İplik numarası arttıkça, yani iplik inceldikçe mukavemet değerinde azalma meydana gelmiştir. Büküm faktörünün ve dolayısıyla bükümün artması ipliklerin mukavemetlerinde artış meydana getirmiştir. Elastan numarasının 44 dtex den 78 dtex e çıkması iplik mukavemetlerini olumsuz yönde etkilemiştir. Son olarak elastan çekiminin artışı ise, yine bütün iplik tiplerinde iplik kopma mukavemetini anlamlı bir ölçüde arttırmıştır. Seçilen modele göre, iplik kopma mukavemetini ifade eden denklemler, çalışmada kullanılan her karışım tipi için (pamuk, pamuk/viskon, pamuk/polyester) aşağıda belirtildiği gibi elde edilmiştir. 95

111 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Pamuk için; Rkm = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü) ( E-003 x elastan no) + ( x elastan çekim oranı) - ( E-003 x iplik no x elastan no) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) (5.1) Pamuk/Viskon için; Rkm = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü) + ( E-003 x elastan no) ( x elastan çekim oranı) - ( E-003 x iplik no x elastan no) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) (5.2) Pamuk/Polyester için; Rkm = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü) - ( E- 003 x elastan no) + ( x elastan çekim oranı) - ( E-003 x iplik no x elastan no) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) (5.3) İplik kopma mukavemetinin istatistiksel değerlendirilmesinde, kurulan model için verilen ilk ve düzeltilmiş ANOVA tablolarının ve normal dağılım grafiklerinin diğer tüm test sonuçları için verilmesinin rakamsal karışıklığa neden olacağı ve tez içerisinde ciddi bir yer kaplayacağı düşünüldüğünden bundan sonraki modellerin değerlendirmelerinde sadece, modele anlamlı bir katkısı olmayan değerlerin modelden çıkartıldığı düzeltilmiş sonuçlar verilecektir. İplik kopma uzaması (%) test sonuçları yine iplik numaralarına göre sınıflandırılmış olarak aşağıda ki çizelgelerde gösterilmiştir. Çizelge 5.13 de 16 numara ipliklerin kopma uzaması sonuçları, Çizelge 5.14 de 24 numara ipliklerin kopma uzaması sonuçları ve Çizelge 5.15 da ise 32 numara ipliklerin kopma uzaması sonuçları verilmiştir. Çizelgelerde verilen sonuçlar her iplik tipi için seçilen 5 kopsa uygulanan 10 ar testin toplamı olan 50 testin ortalamasıdır. İplik kopma mukavemeti için her iplik tipinde, seçilen 5 er kopsa uygulanan 10 ar testin ortalama sonuçları ekler kısmında tablo şeklinde verilmiştir. 96

112 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Kopma Uzaması (%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-1 7,44 9,08 11,05 3,5 A/B/C-2 7,77 9,34 11,47 4 A/B/C-3 8,03 9,73 11,86 3 A/B/C-4 7,42 9,28 11,67 3,5 A/B/C-5 7,76 9,68 11,68 4 A/B/C-6 8,19 10,24 12,32 3 A/B/C-7 8,00 8,94 11,81 3,5 A/B/C-8 8,38 9,50 11,40 4 A/B/C-9 8,85 9,83 12,71 3 A/B/C-10 8,53 9,79 12,41 3,5 A/B/C-11 9,00 10,50 12,51 4 A/B/C-12 9,83 11,12 13,04 3 A/B/C-13 8,26 9,52 11,88 3,5 A/B/C-14 9,10 10,58 12,48 4 A/B/C-15 9,04 10,03 13,03 3 A/B/C-16 9,55 10,63 12,86 3,5 A/B/C-17 9,51 11,00 13,00 4 A/B/C-18 10,50 12,06 13,48 97

113 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Kopma Uzaması (%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-19 5,93 7,41 9,92 3,5 A/B/C-20 6,28 7,84 10,28 4 A/B/C-21 6,51 8,42 10,56 3 A/B/C-22 6,77 8,45 10,59 3,5 A/B/C-23 7,46 9,34 11,29 4 A/B/C-24 8,38 10,15 11,44 3 A/B/C-25 6,36 7,71 10,19 3,5 A/B/C-26 6,75 8,37 10,55 4 A/B/C-27 7,32 9,16 11,07 3 A/B/C-28 7,11 8,64 10,93 3,5 A/B/C-29 7,97 9,76 11,82 4 A/B/C-30 9,63 11,07 12,69 3 A/B/C-31 6,99 8,26 10,57 3,5 A/B/C-32 7,54 8,85 11,28 4 A/B/C-33 8,23 9,58 11,67 3 A/B/C-34 7,54 9,02 10,93 3,5 A/B/C-35 7,79 9,70 11,79 4 A/B/C-36 8,39 9,97 12,43 98

114 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Kopma Uzaması (%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-37 5,84 7,63 9,56 3,5 A/B/C-38 3,32 8,06 10,08 4 A/B/C-39 6,47 8,4 10,97 3 A/B/C-40 5,69 7,67 9,11 3,5 A/B/C-41 6,59 8,62 10,47 4 A/B/C-42 7,97 9,49 12,52 3 A/B/C-43 3,33 7,61 7,15 3,5 A/B/C-44 6,24 7,92 10,25 4 A/B/C-45 7,56 8,7 11,1 3 A/B/C-46 6,64 8,09 10,19 3,5 A/B/C-47 6,94 8,94 10,72 4 A/B/C-48 8,09 10,16 12,34 3 A/B/C-49 6,17 7,94 10,58 3,5 A/B/C-50 4,39 5,95 10,56 4 A/B/C-51 4,67 6,31 11,38 3 A/B/C-52 3,39 5,34 10,32 3,5 A/B/C-53 3,34 5,26 10,36 4 A/B/C-54 9,13 10,06 12,6 İplik kopma uzaması test sonuçlarının değerlendirilmesi kapsamında üç farklı karışım tipi için iplik kopma uzaması test sonuçları aynı çizgi grafiği üzerinde Şekil 5.9 da gösterilmiştir. 99

115 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN UZAMA (%) % İplik Numune No %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil 5.9. İplik Kopma Uzaması Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) İplik kopma uzaması toplu sonuçlarının dağılım grafiği incelendiğinde, kopma uzamasında her üç iplik tipinin de benzer eğilimler gösterdiği ve pamuk/polyester karışımı ipliğin kopma uzamasının diğer ipliklere göre daha fazla olduğu görülmektedir. Grafikte dağılımında dikkat çeken nokta, her üç iplik tipinde de, 6, 12, 18, 24, 30, 36, 42, 48 ve 54 kodlu iplik numunelerinin diğer ipliklere nazaran daha yüksek kopma uzaması sonuçları verdiğidir. Uzama sonuç tabloları incelendiğinde bu ipliklerin her bükümde 78 dtex elastan ve 4 elastan çekimi ile üretilen iplikler olduğu görülmektedir. 1, 7, 13, 19, 25, 31, 37, 43 ve 50 kodlu iplikler ise genel olarak diğer ipliklere nazaran daha kötü kopma uzaması sonuçları vermişlerdir. Yine tablolar incelendiğinde bu ipliklerin 44 dtex elastan ve 3 elastan çekimiyle üretilen iplikler olduğu görülmektedir. Şekil 5.10 da üç farklı karışım tipinin iplik numaralarına göre ayrılmış ortalama iplik kopma uzaması sonuçları çubuk grafiği şeklinde gösterilmiştir. 100

116 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Uzama (%) ,62 10,05 12,26 7,39 8,98 11,11 7,90 10,57 % 6 5, Ne 16 Ne 24 Ne 32 İplik Numarası %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Kopma Uzaması Grafiği İpliklerin kopma uzaması sütun grafiğinin genel değerlendirmesi yapılacak olursa, iplik numarasının artmasıyla birlikte iplik kopma uzamasının azaldığı görülmektedir. İplik inceldikçe, kopma uzaması azalmaktadır. Genel olarak pamuk/polyester (%50/50) ipliğinin kopma uzaması en yüksek çıkmıştır. Pamukpolyester ipliğini pamuk/viskon (%50/50) ipliği takip etmektedir. Pamuk (%100) ipliğin kopma uzaması ise en düşük çıkmıştır. Çizelge 5.16 da iplik kopma uzaması için yapılan istatistiksel analiz çerçevesinde oluşturulan model tablosu verilmiştir. Programın önerdiği model çizelgede koyu olarak yazılmıştır. İplik kopma mukavemeti için önerilen model 2FI etkileşim modelidir ve istatistiksel analiz bu modele göre yapılmıştır. Çizelge İplik Kopma Uzaması İstatistiksel Model Tablosu İstatistiksel Model Standart Sapma Düzeltilmiş R 2 Tahmin Edilen R 2 Lineer FI Kuadratik Kübik R 2 101

117 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN R 2 Çizelge 5.16 daki model tablosu incelendiğinde, kullanılacak modelin (2FI) değerinin olduğu görülmektedir. Bunun anlamı, kurulan modeldeki faktörlerin (bağımsız değişkenler) modeli yaklaşık % 94 oranında açıklayabildikleridir. Bu durum, iplik kopma uzaması için oluşturulan modelin bağımsız değişkenler ile bağımlı değişken arasındaki ilişkiyi oldukça yüksek bir oranda ifade ettiğini göstermektedir. Uygulanacak istatistiksel modelin belirlenmesinin ardından, model sapmalarının (artıklarının) normal dağılıma uygun olup olmadığına bakılmalıdır. Model sapmalarının, normal dağılım grafiğinde yaklaşık olarak bir doğru üzerinde olmaları gerekmektedir. Bu şekilde seçilen modelin teyidi yapılmış olunmaktadır. Şekil 5.11 de İplik kopma uzaması için 2FI modeli uygulandığında oluşan sapmaların normal dağılım grafiği verilmiştir. Grafikten de, sapmaların normal dağılıma uygun dağıldığı görülmektedir. DESIGN-EXPERT Plot Uzama Normal plot of residuals 99 Normal % Olasılık probability (%) Standart Sapan Değerler Studentized Residuals Şekil İplik Kopma Uzaması İçin Normal Dağılım Grafiği 102

118 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN 2FI etkileşim modelinin, iplik kopma uzaması için uygun model olduğu anlaşıldıktan sonra, modeli oluşturan değişkenlerin varyans analizi (ANOVA) yapılmıştır. Varyans analizinde, modeli oluşturan bağımsız değişkenlerin modele katkısının anlamlı olup olmadığına ve etki derecelerine bakılmaktadır. Daha öncede belirtildiği gibi tez çalışması kapsamında anlamlılık seviyesi %5 alındığından, P<0.05 olan değerler model için anlamlıdır ve bu terimler modele katılmıştır. Çizelge 5.17 de 2FI modeli için ANOVA tablosu verilmiştir. Çizelge İplik Kopma Uzaması ANOVA Tablosu Varyans Kaynağı P Değeri Etki Düzeyi (%) Model < Anlamlı Karışım Tipi < İplik Numarası < Büküm Faktörü < Elastan Numarası < Elastan Çekim Oranı < Karışım Tipi x İplik Numarası İplik Numarası x Büküm Faktörü < İplik Numarası x Elastan Çekim Oranı Elastan Numarası x Elastan Çekim Oranı Çizelge 5.17 incelendiğinde, karışım tipi, iplik numarası, büküm faktörü, elastan numarası, elastan çekim oranı terimlerinin ve karışım tipi x iplik numarası, iplik numarası x büküm faktörü, iplik numarası x elastan çekim oranı, elastan numarası x elastan çekim oranı etkileşimlerinin modele anlamlı katkıları olduğu görülmektedir. Terimlerin modele etki seviyesine baktığımızda, iplik kopma uzaması için en büyük etkiyi karışım tipinin oluşturduğu, onu iplik numarasının izlediği görülmektedir. İplik kopma uzaması için en az etkiyi ise, ana faktörlerden büküm faktörünün, bütün model terimlerinden ise karışım tipi x iplik numarası etkileşiminin yaptığı görülmektedir. 3 farklı karışım tipiyle elde edilmiş ipliklerin kopma uzaması davranışlarını gösteren model grafiği Şekil 5.12 de verilmiştir. 103

119 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Karışım Tipinin İplik Kopma Uzaması Üzerine Etkisi Model grafiğinden de görüldüğü gibi pamuk/polyester ipliklerin kopma uzaması test sonuçları, diğer ipliklerden daha iyi çıkmıştır. Pamuk ipliğinin kopma uzama değerinin ise en düşük olduğu görülmektedir. Karışımdaki yapay lif varlığının, iplik mukavemeti gibi kopma uzamasına da olumlu yönde katkı yaptığı görülmektedir. Kurulan istatistiksel modeldeki ana faktörlerin, iplik kopma uzamasıyla olan ilişkilerini gösteren model grafikleri aşağıda verilmiştir. Şekil 5.13 de pamuk ipliği için model grafikleri, Şekil 5.14 de pamuk/viskon ipliği için model grafikleri, Şekil 5.15 de ise pamuk/polyester ipliği için model grafikleri verilmiştir. 104

120 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Uzaması Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Uzaması Üzerine Etkisi 105

121 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kopma Uzaması Üzerine Etkisi Ana faktörlerin, iplik kopma uzaması ile ilişkilerini gösteren model grafikleri incelendiğinde, her üç iplik tipi içinde kopma mukavemetinde olduğu gibi burada da grafik eğilimlerinin benzer olduğu görülmektedir. Üç iplik tipi için de, ana faktör olan, iplik numarası, büküm faktörü, elastan numarası ve elastan çekim oranının, iplik kopma uzaması üzerinde anlamlı bir etkisinin olduğu grafiklerden de anlaşılmaktadır. İplik numarası arttıkça, yani iplik inceldikçe kopma uzaması değerinde azalma meydana gelmiştir. Büküm faktörünün ve dolayısıyla bükümün artması ipliklerin kopma uzamalarında artış meydana getirmiştir. Elastan numarasının 44 dtex den 78 dtex e çıkması kopma uzamasını arttırmıştır. Son olarak elastan çekiminin artışı ise, yine bütün iplik tiplerinde kopma uzamasını anlamlı bir ölçüde arttırmıştır. Seçilen modele göre, iplik kopma uzamasını ifade eden denklemler, çalışmada kullanılan her karışım tipi için (pamuk, pamuk/viskon, pamuk/polyester) aşağıda belirtildiği gibi elde edilmiştir. 106

122 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Pamuk için; % Uzama = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü) x elastan no) ( x elastan çekim oranı) ( x iplik no x büküm faktörü) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) + ( x elastan no x elastan çekim oranı) (5.4) Pamuk/Viskon için; % Uzama = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü) ( x elastan no) ( x elastan çekim oranı) ( x iplik no x büküm faktörü) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) + ( x elastan no x elastan çekim oranı) (5.5) Pamuk/Polyester için; % Uzama = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü) ( x elastan no) ( x elastan çekim oranı) ( x iplik no x büküm faktörü) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) + ( x elastan no x elastan çekim oranı) (5.6) 5.4. İplik Düzgünsüzlüğü Test Sonuçları İplik düzgünsüzlüğünün değerlendirilmesinde, daha öncede bahsedildiği gibi günümüzde %U m yerine %CV m değeri kullanılmaya başlanmıştır. Tez çalışması kapsamında da, iplik düzgünsüzlüğü değerlendirilmesinde %CV m değeri kullanılmıştır. Çizelge 5.18 de 16 numara ipliklerin düzgünsüzlük sonuçları, Çizelge 5.19 da 24 numara ipliklerin düzgünsüzlük sonuçları ve Çizelge 5.20 de ise 32 numara ipliklerin düzgünsüzlük sonuçları verilmiştir. Çizelgelerde verilen sonuçlar her iplik tipi için 10 kopsa uygulanan 1 er testin toplamı olan 10 testin ortalamasıdır. İplik düzgünsüzlüğü için her iplik grubuna yapılan 10 ar testin sonuçları ekler kısmında tablo şeklinde verilmiştir. 107

123 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Düzgünsüzlük (%CV m ) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-1 12,15 9,77 11,59 3,5 A/B/C-2 12,00 9,64 11,51 4 A/B/C-3 12,27 9,86 11,53 3 A/B/C-4 11,85 9,36 10,99 3,5 A/B/C-5 12,01 9,57 11,35 4 A/B/C-6 11,93 9,97 11,27 3 A/B/C-7 12,04 9,72 11,51 3,5 A/B/C-8 12,13 9,70 11,37 4 A/B/C-9 12,25 9,79 11,39 3 A/B/C-10 11,95 9,48 11,05 3,5 A/B/C-11 12,25 9,64 11,15 4 A/B/C-12 12,18 9,69 11,22 3 A/B/C-13 11,84 9,54 11,55 3,5 A/B/C-14 12,16 9,63 11,46 4 A/B/C-15 12,03 9,59 11,41 3 A/B/C-16 11,80 9,33 11,21 3,5 A/B/C-17 12,08 9,57 11,24 4 A/B/C-18 12,38 9,61 11,41 108

124 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Düzgünsüzlük (%CV m ) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-19 14,19 11,38 13,58 3,5 A/B/C-20 14,14 11,38 13,66 4 A/B/C-21 14,30 11,61 13,65 3 A/B/C-22 13,49 10,64 12,77 3,5 A/B/C-23 13,81 11,04 12,87 4 A/B/C-24 14,01 11,66 13,39 3 A/B/C-25 14,18 11,07 13,28 3,5 A/B/C-26 14,59 11,38 13,60 4 A/B/C-27 14,52 11,35 13,61 3 A/B/C-28 13,72 10,99 12,81 3,5 A/B/C-29 14,22 11,24 13,09 4 A/B/C-30 14,15 11,38 13,18 3 A/B/C-31 14,13 11,13 13,33 3,5 A/B/C-32 14,43 11,31 13,49 4 A/B/C-33 14,52 12,48 13,51 3 A/B/C-34 13,91 11,09 13,10 3,5 A/B/C-35 14,33 11,03 13,00 4 A/B/C-36 14,52 11,24 13,27 109

125 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Düzgünsüzlük (%CV m ) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-37 16,2 13,06 15,55 3,5 A/B/C-38 16,40 13,00 15,65 4 A/B/C-39 16,77 13,23 16,00 3 A/B/C-40 15,39 12,14 14,83 3,5 A/B/C-41 15,72 12,23 14,81 4 A/B/C-42 16,05 12,73 15,33 3 A/B/C-43 16,68 13,15 15,21 3,5 A/B/C-44 16,29 12,74 14,89 4 A/B/C-45 16,22 12,82 15,04 3 A/B/C-46 15,48 12,5 14,75 3,5 A/B/C-47 15,90 12,44 15,10 4 A/B/C-48 16,41 12,76 15,36 3 A/B/C-49 17,59 14,09 15,23 3,5 A/B/C-50 16,32 12,77 14,94 4 A/B/C-51 16,18 12,90 15,05 3 A/B/C-52 15,66 12,60 14,55 3,5 A/B/C-53 16,09 12,88 14,89 4 A/B/C-54 15,98 12,80 14,63 İplik düzgünsüzlüğü test sonuçlarının değerlendirilmesi kapsamında üç farklı karışım tipi için iplik düzgünsüzlüğü test sonuçları aynı çizgi grafiği üzerinde Şekil 5.16 da gösterilmiştir. 110

126 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Düzgünsüzlük (%CV) %CV İplik Numune No % 100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil İplik Düzgünsüzlüğü Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) İplik düzgünsüzlüğü toplu sonuçlarının dağılım grafiği incelendiğinde, düzgünsüzlük değerinin her üç iplik tipinin de çok benzer eğilimler gösterdiği ve pamuk ipliğin düzgünsüzlük değerinin diğer ipliklere göre daha fazla olduğu görülmektedir. Grafik dağılımı dikkatli incelendiğinde her üç iplik tipinde de, 4, 10, 16, 22, 28, 34, 40, 46 ve 40 kodlu iplik numunelerinin diğer ipliklere nazaran daha düşük düzgünsüzlük değerinde olduğu görülmektedir. Düzgünsüzlük sonuç tabloları incelendiğinde bu ipliklerin her iplik grubundaki 78 dtex elastan ve 3 elastan çekimi kullanılarak üretilen iplikler olduğu görülmektedir. Grafikten de görüldüğü gibi, Ne 16 numaradaki ilk 18 iplik grubunda, sonuçlar arası çok gözle görülür bariz farklılıklar dikkat çekmese de, iplik incelip numara Ne 32 olduğunda, iplik test sonuçları arasındaki farklılıklar daha da belirginleşmiştir. Bu nedenle, düzgünsüzlük testi için en yüksek sonuçları veren iplikler grafik üzerinde daha çok Ne 24 ve Ne32 numarada kendini göstermiştir. Grafik incelendiğinde 21, 33, 39, 43 ve 49 kodlu ipliklerin düzgünsüzlük değeri için daha kötü sonuçlar verdiği görülmektedir. Bu ipliklerin ortak özellikleri ise, 44 dtex elastanla üretilmiş olmalarıdır. 111

127 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil 5.17 da üç farklı karışım tipinin iplik numaralarına göre ayrılmış ortalama iplik düzgünsüzlüğü sonuçları çubuk grafiği şeklinde gösterilmiştir. Düzgünsüzlük (%CVm) ,07 11,35 14,18 11,30 13,29 16,19 12,82 15,10 %CVm , Ne 16 Ne 24 Ne 32 İplik Numarası %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Düzgünsüzlük Grafiği İplik düzgünsüzlüğü sütun grafiği incelendiğinde, iplik numarasının artmasıyla birlikte iplik düzgünsüzlüğünün de arttığı görülmektedir. Literatürle paralel olarak, iplik inceldikçe, iplik düzgünsüzlüğü de artmaktadır. Genel olarak pamuk (%100) ipliğinin düzgünsüzlüğü en yüksek çıkmıştır. Pamuk (%100) ipliğini, pamuk/polyester (%50/50) ipliği takip etmektedir. Pamuk/viskon (%50/50) ipliğin düzgünsüzlüğü ise en düşük çıkmıştır. Doğal liflere göre daha düzgün lif yapısına sahip yapay liflerin iplik bünyesine katılması beklenildiği gibi düzgünsüzlüğü azaltmıştır. Çizelge 5.21 de iplik düzgünsüzlüğü için yapılan istatistiksel analiz çerçevesinde oluşturulan model tablosu verilmiştir. Programın önerdiği model çizelgede koyu olarak yazılmıştır. İplik kopma mukavemeti için önerilen model 2FI etkileşim modelidir ve istatistiksel analiz bu modele göre yapılmıştır. 112

128 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge İplik Düzgünsüzlüğü İstatistiksel Model Tablosu İstatistiksel Model Standart Sapma Düzeltilmiş R 2 Tahmin Edilen R 2 Lineer FI Kuadratik Kübik R 2 R 2 Çizelge 5.21 deki model tablosu incelendiğinde, kullanılacak modelin (2FI) değerinin olduğu görülmektedir. Bunun anlamı, kurulan modeldeki faktörlerin (bağımsız değişkenler) modeli yaklaşık % 99 oranında açıklayabildikleridir. Bu durum, iplik düzgünsüzlüğü için oluşturulan modelin bağımsız değişkenler ile bağımlı değişken arasındaki ilişkiyi mükemmel bir derecede ifade ettiğini göstermektedir. Uygulanacak istatistiksel modelin belirlenmesinin ardından, model sapmalarının (artıklarının) normal dağılıma uygun olup olmadığına bakılmalıdır. Model sapmalarının, normal dağılım grafiğinde yaklaşık olarak bir doğru üzerinde olmaları gerekmektedir. Bu şekilde seçilen modelin teyidi yapılmış olunmaktadır. Şekil 5.18 de iplik düzgünsüzlüğü için 2FI modeli uygulandığında oluşan sapmaların normal dağılım grafiği verilmiştir. Grafikten de, sapmaların normal dağılıma uygun dağıldığı görülmektedir. 113

129 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN DESIGN-EXPERT Plot düzgünsüzlük Normal plot of residuals 99 Normal Olasılık (%) Normal % probability Standart Sapan Değerler Studentized Residuals Şekil İplik Düzgünsüzlüğü İçin Normal Dağılım Grafiği 2FI etkileşim modelinin, iplik düzgünsüzlüğü için uygun model olduğu anlaşıldıktan sonra, modeli oluşturan değişkenlerin varyans analizi (ANOVA) yapılmıştır. Varyans analizinde, modeli oluşturan bağımsız değişkenlerin modele katkısının anlamlı olup olmadığına ve etki derecelerine bakılmaktadır. Daha öncede belirtildiği gibi tez çalışması kapsamında anlamlılık seviyesi %5 alındığından, P<0.05 olan değerler model için anlamlıdır ve bu terimler modele katılmıştır. Büküm faktörü teriminin modele anlamlı bir katkısı olmamasına rağmen, ana faktör olduğundan dolayı modele dâhil edilmiştir. Çizelge 5.22 de 2FI modeli için ANOVA tablosu verilmiştir. 114

130 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge İplik Düzgünsüzlüğü ANOVA Tablosu Varyans Kaynağı P Değeri Etki Düzeyi (%) Model < Anlamlı Karışım Tipi < İplik Numarası < Büküm Faktörü Elastan Numarası < Elastan Çekim Oranı < Karışım Tipi x İplik Numarası < Karışım Tipi x Büküm Faktörü İplik Numarası x Elastan Numarası < Büküm Faktörü x Elastan Numarası < Büküm Faktörü x Elastan Çekim Oranı Elastan Numarası x Elastan Çekim Oranı < Çizelge 5.22 incelendiğinde, karışım tipi, iplik numarası, elastan numarası, elastan çekim oranı terimlerinin ve karışım tipi x iplik numarası, karışım tipi x büküm faktörü, iplik numarası x elastan numarası, büküm faktörü x elastan numarası, büküm faktörü x elastan çekim oranı, elastan numarası x elastan çekim oranı etkileşimlerinin modele anlamlı katkıları olduğu görülmektedir. Büküm faktörünün ise modele anlamlı bir katkısı olmamasına rağmen ana faktör olduğundan dolayı modele dâhil edilmiştir. Terimlerin modele etki seviyesine baktığımızda, iplik düzgünsüzlüğü için en büyük etkiyi iplik numarasının oluşturduğu, onu karışım tipinin izlediği görülmektedir. İplik düzgünsüzlüğü için en az etkiyi ise, ana faktör olduğu için modele katılan büküm faktörü yapmıştır. 3 farklı karışım tipiyle elde edilmiş ipliklerin düzgünsüzlük davranışlarını gösteren model grafiği Şekil 5.19 da verilmiştir. 115

131 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Karışım Tipinin İplik Düzgünsüzlüğü Üzerine Etkisi Karışım tiplerinin iplik düzgünsüzlüğü üzerindeki etkisini gösteren yukarıdaki model grafiğinden de görüldüğü gibi pamuk/viskon ipliklerin düzgünsüzlük test sonuçları, diğer ipliklerden daha iyi çıkmıştır. Viskon, pamuk gibi selülöz esaslı ama yapay bir liftir. Bu nedenle özellikle pamukla olan karışımlarında, iplik kalite özelliklerini olumlu yönde arttırdığı bilinmektedir. Kurulan istatistiksel modeldeki ana faktörlerin, iplik düzgünsüzlüğüyle olan ilişkilerini gösteren model grafikleri aşağıda verilmiştir. Şekil 5.20 de pamuk ipliği için model grafikleri, Şekil 5.21 de pamuk/viskon ipliği için model grafikleri, Şekil 5.22 de ise pamuk/polyester ipliği için model grafikleri verilmiştir. 116

132 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Düzgünsüzlüğü Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Düzgünsüzlüğü Üzerine Etkisi 117

133 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Düzgünsüzlüğü Üzerine Etkisi Ana faktörlerin, iplik düzgünsüzlüğü ile ilişkilerini gösteren model grafikleri incelendiğinde, her üç iplik tipi içinde grafik eğilimlerinin benzer olduğu görülmektedir. Üç iplik tipi için de, ana faktör olan, iplik numarası, elastan numarası ve elastan çekim oranının, iplik düzgünsüzlüğü üzerinde anlamlı bir etkisinin olduğu grafiklerden de anlaşılmaktadır. Daha önce verilen ANOVA tablosu değerlendirmesinde de bahsedildiği gibi model için ana faktörlerden birisi olan büküm faktörünün iplik düzgünsüzlüğüne anlamlı bir etkisi yoktur. Bu durum model grafiklerinden de görülmektedir. İplik numarasının artması, iplik düzgünsüzlüğünü her üç tip iplikte de ciddi ölçüde arttırmıştır. Elastan numarasının 44 dtex den 78 dtex e çıkması iplik düzgünsüzlüklerinde bir miktar iyileşme sağlamıştır. Elastan çekiminin artışı ise, yine bütün iplik tiplerinde düzgünsüzlükleri azda olsa olumsuz etkilemiştir (arttırmıştır). Seçilen modele göre, iplik düzgünsüzlüğünü ifade eden denklemler, çalışmada kullanılan her karışım tipi için (pamuk, pamuk/viskon, pamuk/polyester) aşağıda belirtildiği gibi elde edilmiştir. 118

134 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Pamuk için; Düzgünsüzlük (%CV m ) = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü*) -( x elastan no) + ( x elastan çekim oranı) ( E-004 x iplik no x elastan no) + ( E-003 x büküm faktörü x elastan no) ( x büküm faktörü x elastan çekim oranı) + ( E-003 x elastan no x elastan çekim oranı) (5.7) Pamuk/Viskon için; Düzgünsüzlük (%CV m ) = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü*) - ( x elastan no) + ( x elastan çekim oranı) - ( E- 004 x iplik no x elastan no) + ( E-003 x büküm faktörü x elastan no)- ( x büküm faktörü x elastan çekim oranı) + ( E-003 x elastan no x elastan çekim oranı) (5.8) Pamuk/Polyester için; Düzgünsüzlük (%CV m ) = ( x iplik no) - ( x büküm faktörü*) - ( x elastan no) + ( x elastan çekim oranı) - ( E- 004 x iplik no x elastan no) + ( E-003 x büküm faktörü x elastan no) - ( x büküm faktörü x elastan çekim oranı) + ( E-003 x elastan no x elastan çekim oranı) (5.9) * Büküm faktörü, modele istatistiksel olarak anlamlı katkı yapmadığı halde, ana faktör olduğundan dolayı model denklemine katılmıştır İplik Hataları Test Sonuçları İplik hataları, iplik yüzeyinde sıkça rastlanan incelme, kalınlaşma ve topaklaşmalardır. Bu hatalar, ince yer, kalın yer ve neps başlıkları altında incelenebilir. 119

135 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN İnce Yer Hatası Test Sonuçları İnce yer sonuçları için, -40% değeri baz alınmıştır. Bunun anlamı, ortalama iplik kesitinin %60 ı yada daha azı kadar olan ince yer hatalarının dikkate alındığıdır. -50% değerinde birçok iplikte sıfır veya sıfıra çok yakın hata sayısı bulunduğundan, değerlendirmeler -40% ye göre yapılmıştır. Çizelge 5.23 de 16 numara ipliklerin ince yer sonuçları, Çizelge 5.24 da 24 numara ipliklerin ince yer sonuçları ve Çizelge 5.25 de ise 32 numara ipliklerin ince yer sonuçları verilmiştir. Çizelgelerde verilen sonuçlar her iplik tipi için 10 kopsa uygulanan 1 er testin toplamı olan 10 testin ortalamasıdır. İnce yer hatası için her iplik grubuna yapılan 10 ar testin sonuçları ekler kısmında tablo şeklinde verilmiştir. Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin İnce Yer Hatası (-40%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-1 17,9 0,3 4,2 3,5 A/B/C-2 14,9 0,7 4,4 4 A/B/C-3 24,8 0,5 6,5 3 A/B/C-4 9,3 0,3 1,9 3,5 A/B/C-5 16,7 0,0 2,3 4 A/B/C-6 15,7 0,2 2,8 3 A/B/C-7 19,3 0,2 5,2 3,5 A/B/C-8 23,6 0,7 3,7 4 A/B/C-9 25,1 0,4 5,4 3 A/B/C-10 19,9 0,3 1,8 3,5 A/B/C-11 25,8 0,1 3,6 4 A/B/C-12 23,5 0,5 3,5 3 A/B/C-13 15,2 0,3 5,8 3,5 A/B/C-14 23,4 0,4 5,9 4 A/B/C-15 21,5 0,3 3,8 3 A/B/C-16 15,5 0,4 3,3 3,5 A/B/C-17 19,6 0,3 4,2 4 A/B/C-18 24,6 0,8 4,3 Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) 120

136 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin İnce Yer Hatası (-40%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,3 8,9 56,2 3,5 A/B/C ,7 10,8 55,5 4 A/B/C ,3 8,2 51,8 3 A/B/C-22 40,9 1,7 17,3 3,5 A/B/C-23 57,0 2,2 17,7 4 A/B/C-24 80,6 3,9 31,5 3 A/B/C ,6 4,4 42,4 3,5 A/B/C ,5 8,7 59,8 4 A/B/C ,1 7,2 60,0 3 A/B/C-28 69,7 4,9 23,0 3,5 A/B/C ,8 5,7 26,3 4 A/B/C-30 99,8 3,9 25,1 3 A/B/C ,9 5,0 40,1 3,5 A/B/C ,0 6,8 52,0 4 A/B/C ,9 12,9 49,8 3 A/B/C-34 86,8 7,5 32,5 3,5 A/B/C ,2 4,6 27,1 4 A/B/C ,2 5,0 32,9 121

137 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin İnce Yer Hatası (-40%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,1 58,1 204,3 3,5 A/B/C ,9 53,6 201,9 4 A/B/C ,8 54,7 282,7 3 A/B/C ,6 16,7 114,2 3,5 A/B/C ,2 18,8 116,8 4 A/B/C ,5 25,0 156,0 3 A/B/C ,6 53,1 176,9 3,5 A/B/C ,2 35,8 146,7 4 A/B/C ,1 39,3 159,6 3 A/B/C ,8 21,3 107,6 3,5 A/B/C ,1 24,2 141,4 4 A/B/C ,5 29,5 155,5 3 A/B/C ,0 429,7 173,8 3,5 A/B/C ,1 36,9 141,6 4 A/B/C ,7 42,3 157,0 3 A/B/C ,0 24,8 91,2 3,5 A/B/C ,3 40,7 140,2 4 A/B/C ,8 37,7 107,6 İnce yer hatası test sonuçlarının değerlendirilmesi kapsamında üç farklı karışım tipi için ince yer hatası test sonuçları aynı çizgi grafiği üzerinde Şekil 5.23 de gösterilmiştir. 122

138 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN İnce Yer (-%40) İnce Yer (-%40) İplik Numune No %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil İnce Yer Hatası Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) İnce yer hatası toplu sonuçlarının dağılım grafiği incelendiğinde, grafik eğrilerinin her üç iplik tipinin de benzer eğilimler gösterdiği ve pamuk ipliğin ince yer değerinin diğer ipliklere göre daha fazla olduğu görülmektedir. Grafikten de görüldüğü gibi, Ne 16 numaradaki ilk 18 iplik grubunda, sonuçlar arası gözle görülür bariz farklılıklar dikkat çekmese de, iplik incelip numara Ne 24 ve özellikle Ne 32 olduğunda, iplik test sonuçları arasındaki farklılıklar daha da belirginleşmiştir. Bu nedenle, ince yer testi için en yüksek sonuçları veren iplikler grafik üzerinde daha çok Ne 24 ve Ne32 numarada kendini göstermiştir. Grafik dağılımı dikkatli incelendiğinde her üç iplik tipinde de, 22, 28, 40, 46 ve 52 kodlu iplik numunelerinin diğer ipliklere nazaran daha düşük ince yer değerine sahip olduğu görülmektedir. İnce yer sonuç tabloları incelendiğinde bu ipliklerin her büküm değerindeki 78 dtex elastan ve 3 elastan çekimi kullanılarak üretilen iplikler olduğu görülmektedir. Grafik incelendiğinde 21, 26, 27, 33, 39, 43 ve 49 kodlu ipliklerin ince yer değeri için diğer ipliklerden daha kötü sonuçlar verdiği görülmektedir. Bu ipliklerin ortak özellikleri ise, 44 dtex elastanla üretilmiş olmalarıdır. Şekil 5.24 de üç farklı karışım tipinin iplik numaralarına göre ayrılmış ortalama ince yer hatası test sonuçları çubuk grafiği şeklinde gösterilmiştir. 123

139 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN İnce Yer (-%40) , İnce Yer / km ,79 112,02 57,90 38,94 0,37 4,03 6,24 Ne 16 Ne 24 Ne 32 İplik Numarası %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester 154,17 Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama İnce Yer Hatası Grafiği İnce yer hatası sütun grafik sonuçları incelendiğinde iplik numarasının artmasıyla birlikte iplik üzerindeki ince yer sayısının da arttığı görülmektedir. Literatürle paralel olarak, iplik inceldikçe, ince yer sayısı da artmaktadır. Genel olarak pamuk (%100) ipliğinin ince yer sayısı en yüksek çıkmıştır. Pamuk (%100) ipliğini, pamuk/polyester (%50/50) ipliği takip etmektedir. Pamuk/viskon (%50/50) ipliğin ince yer sayısı ise en düşük çıkmıştır. Çizelge 5.26 da ince yer hatası için yapılan istatistiksel analiz çerçevesinde oluşturulan model tablosu verilmiştir. Programın önerdiği model çizelgede koyu olarak yazılmıştır. İplik ince yer hatası için önerilen model 2FI etkileşim modelidir ve istatistiksel analiz bu modele göre yapılmıştır. Çizelge İnce Yer Hatası İstatistiksel Model Tablosu İstatistiksel Model Standart Sapma Düzeltilmiş R 2 Tahmin Edilen R 2 Lineer FI Kuadratik Kübik R 2 124

140 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN R 2 Çizelge 5.26 daki model tablosu incelendiğinde, kullanılacak modelin (2FI) değerinin olduğu görülmektedir. Bunun anlamı, kurulan modeldeki faktörlerin (bağımsız değişkenler) modeli yaklaşık % 93 oranında açıklayabildikleridir. Bu durum, ince yer hatası için oluşturulan modelin bağımsız değişkenler ile bağımlı değişken arasındaki ilişkiyi oldukça yüksek bir oranda ifade ettiğini göstermektedir. Uygulanacak istatistiksel modelin belirlenmesinin ardından, model sapmalarının (artıklarının) normal dağılıma uygun olup olmadığına bakılmalıdır. Model sapmalarının, normal dağılım grafiğinde yaklaşık olarak bir doğru üzerinde olmaları gerekmektedir. Bu şekilde seçilen modelin teyidi yapılmış olunmaktadır. Şekil 5.25 de ince yer hatası için 2FI modeli uygulandığında oluşan sapmaların normal dağılım grafiği verilmiştir. Grafikten de, sapmaların normal dağılıma uygun dağıldığı görülmektedir. DESIGN-EXPERT Plot ince yer Normal plot of residuals 99 Normal Olasılık (%) Normal % probability Standart Sapan Değerler Studentized Residuals Şekil İnce Yer Hatası İçin Normal Dağılım Grafiği 125

141 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN 2FI etkileşim modelinin, ince yer hatası değerlendirmesi için uygun model olduğu anlaşıldıktan sonra, modeli oluşturan değişkenlerin varyans analizi (ANOVA) yapılmıştır. Varyans analizinde, modeli oluşturan bağımsız değişkenlerin modele katkısının anlamlı olup olmadığına ve etki derecelerine bakılmaktadır. Daha öncede belirtildiği gibi tez çalışması kapsamında anlamlılık seviyesi %5 alındığından, P<0.05 olan değerler model için anlamlıdır ve bu terimler modele katılmıştır. Büküm faktörü teriminin modele anlamlı bir katkısı olmamasına rağmen ana faktör olduğundan dolayı modele dâhil edilmiştir. Çizelge 5.27 de 2FI modeli için ANOVA tablosu verilmiştir. Çizelge İnce Yer Hatası ANOVA Tablosu Varyans Kaynağı P Değeri Etki Düzeyi (%) Model < Anlamlı Karışım Tipi < İplik Numarası < Büküm Faktörü Elastan Numarası < Elastan Çekim Oranı Karışım Tipi x İplik Numarası < Karışım Tipi x Elastan Numarası Karışım Tipi x Elastan Çekim Oranı İplik Numarası x Elastan Numarası İplik Numarası x Elastan Çekim Oranı Çizelge 5.27 incelendiğinde, karışım tipi, iplik numarası, elastan numarası, elastan çekim oranı terimlerinin ve karışım tipi x iplik numarası, karışım tipi x elastan numarası, karışım tipi x elastan çekim oranı, iplik numarası x elastan numarası, iplik numarası x elastan numarası etkileşimlerinin modele anlamlı katkıları olduğu görülmektedir. Büküm faktörünün ise modele anlamlı bir katkısı olmamasına rağmen ana faktör olduğundan dolayı modele dâhil edilmiştir. Terimlerin modele etki seviyesine baktığımızda, ince yer hatası için en büyük etkiyi iplik numarasının oluşturduğu, onu karışım tipinin izlediği görülmektedir. İplik ince yer hatasına en az etkiyi ise, ana faktör olduğu için modele katılan büküm faktörü yapmıştır. 3 farklı karışım tipiyle elde edilmiş ipliklerin ince yer hatası davranışlarını gösteren model grafiği Şekil 5.26 da verilmiştir. 126

142 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Karışım Tipinin İplik İnce Yer Hatası Üzerine Etkisi Karışım tiplerinin ince yer üzerindeki etkisini gösteren yukarıdaki model grafiğinden de görüldüğü gibi pamuk/viskon ipliklerin ince yer test sonuçları aynı iplik düzgünsüzlüğünde olduğu gibi, diğer ipliklerden daha iyi çıkmıştır. Viskon, pamuk gibi selülöz esaslı ama yapay bir liftir. Bu nedenle özellikle pamukla olan karışımlarında, iplik kalite özelliklerini olumlu yönde arttırdığı bilinmektedir. Kurulan istatistiksel modeldeki ana faktörlerin, iplik ince yer hatasıyla olan ilişkilerini gösteren model grafikleri aşağıda verilmiştir. Şekil 5.27 de pamuk ipliği için model grafikleri, Şekil 5.28 de pamuk/viskon ipliği için model grafikleri, Şekil 5.29 da ise pamuk/polyester ipliği için model grafikleri verilmiştir. 127

143 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik İnce Yer Hatası Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik İnce Yer Hatası Üzerine Etkisi 128

144 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik İnce Yer Hatası Üzerine Etkisi Ana faktörlerin, ince yer hatası ile ilişkilerini gösteren model grafikleri incelendiğinde, üç iplik tipi için de, ana faktör olan, iplik numarası, elastan numarası ve elastan çekim oranının, iplik ince yer hatası üzerinde anlamlı bir etkisinin olduğu anlaşılmaktadır. Daha önce verilen ANOVA tablosu değerlendirmesinde de bahsedildiği gibi model için ana faktörlerden birisi olan büküm faktörünün iplik ince yer hatasına anlamlı bir etkisi yoktur. Bu durum model grafiklerinden de görülmektedir. İplik numarasının artması, yani ipliğin incelmesi iplik üzerindeki ince yer sayısının ciddi biçimde artmasına sebep olmaktadır. Bu durum özellikle pamuk ve pamuk/polyester ipliklerinde ön plana çıkmaktadır. Elastan numarasının 44 dtex den 78 dtex e çıkması ince yer sayılarında bir miktar azalma sağlamıştır. Elastan çekiminin artışı ise, özellikle pamuk ipliğinde, ince yer sayısının artmasına neden olmaktadır. Seçilen modele göre, ince yer hatasını ifade eden denklemler, çalışmada kullanılan her karışım tipi için (pamuk, pamuk/viskon ve pamuk/polyester) aşağıda belirtildiği gibi elde edilmiştir. 129

145 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Pamuk için; İnce yer (-%40) = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü*) + ( x elastan no) - ( x elastan çekim oranı) - ( x iplik no x elastan no) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) (5.10) Pamuk/Viskon için; İnce yer (-%40) = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü*) + ( x elastan no) - ( x elastan çekim oranı) ( x iplik no x elastan no) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) (5.11) Pamuk/Polyester için; İnce yer (-%40) = ( x iplik no) + ( x büküm faktörü*) + ( x elastan no) - ( x elastan çekim oranı) ( x iplik no x elastan no) + ( x iplik no x elastan çekim oranı) (5.12) * Büküm faktörü, modele istatistiksel olarak anlamlı katkı yapmadığı halde, ana faktör olduğundan dolayı model denklemine katılmıştır Kalın Yer Hatası Test Sonuçları Tez çalışması kapsamında kalın yer sonuçları için, +50% değeri baz alınmıştır. Bunun anlamı, ipliğin 1 kilometresinde ki, %50 veya daha fazla kalınlaşmaların sayısıdır. Çizelge 5.28 de 16 numara ipliklerin kalın yer sonuçları, Çizelge 5.29 da 24 numara ipliklerin kalın yer sonuçları ve Çizelge 5.30 de ise 32 numara ipliklerin kalın yer sonuçları verilmiştir. Çizelgelerde verilen sonuçlar her iplik tipi için 10 kopsa uygulanan 1 er testin toplamı olan 10 testin ortalamasıdır. Kalın yer hatası için her iplik grubuna yapılan 10 ar testin sonuçları ekler kısmında tablo şeklinde verilmiştir. 130

146 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Kalın Yer Hatası (+50%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-1 21,8 3,0 23,6 3,5 A/B/C-2 22,9 2,0 24,3 4 A/B/C-3 20,9 2,9 20,9 3 A/B/C-4 19,1 1,2 13,9 3,5 A/B/C-5 22,0 1,8 20,3 4 A/B/C-6 20,8 4,0 16,6 3 A/B/C-7 23,3 2,8 22,0 3,5 A/B/C-8 26,2 2,7 22,7 4 A/B/C-9 22,1 3,1 22,0 3 A/B/C-10 20,7 2,1 13,7 3,5 A/B/C-11 29,8 2,0 17,4 4 A/B/C-12 26,6 3,0 18,2 3 A/B/C-13 17,9 3,2 23,3 3,5 A/B/C-14 24,2 3,0 24,4 4 A/B/C-15 23,1 1,9 16,6 3 A/B/C-16 18,6 1,8 20,0 3,5 A/B/C-17 27,7 3,8 20,1 4 A/B/C-18 29,7 2,5 27,6 131

147 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Kalın Yer Hatası (+50%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,6 19,6 124,5 3,5 A/B/C ,6 19,2 129,3 4 A/B/C ,1 21,9 120,1 3 A/B/C-22 99,0 11,9 89,4 3,5 A/B/C ,8 26,2 88,3 4 A/B/C ,9 43,8 116,5 3 A/B/C ,8 14,1 101,3 3,5 A/B/C ,5 19,3 120,5 4 A/B/C ,9 20,2 122,8 3 A/B/C ,1 15,2 87,8 3,5 A/B/C ,4 19,2 97,3 4 A/B/C ,0 29,8 111,8 3 A/B/C ,2 16,2 111,8 3,5 A/B/C ,9 19,2 115,4 4 A/B/C ,6 28,0 116,4 3 A/B/C ,9 16,9 94,0 3,5 A/B/C ,7 16,8 94,0 4 A/B/C ,6 22,1 110,6 132

148 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Kalın Yer Hatası (+50%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,7 70,1 317,7 3,5 A/B/C ,0 72,1 304,3 4 A/B/C ,4 86,3 365,4 3 A/B/C ,7 42,0 264,9 3,5 A/B/C ,3 46,0 262,0 4 A/B/C ,0 76,8 302,9 3 A/B/C ,3 77,5 268,3 3,5 A/B/C ,2 61,6 233,6 4 A/B/C ,4 58,3 251,1 3 A/B/C ,1 79,1 244,8 3,5 A/B/C ,9 56,7 288,1 4 A/B/C ,1 72,5 325,0 3 A/B/C ,4 81,9 299,2 3,5 A/B/C ,9 64,4 239,4 4 A/B/C ,3 70,5 244,1 3 A/B/C ,3 58,0 224,2 3,5 A/B/C ,6 65,1 257,2 4 A/B/C ,1 62,3 224,5 Kalın yer hatası test sonuçlarının değerlendirilmesi kapsamında üç farklı karışım tipi için kalın yer hatası test sonuçları aynı çizgi grafiği üzerinde Şekil 5.30 de gösterilmiştir. 133

149 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Kalın Yer (+%50) Kalın Yer / km İplik Numune No %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil Kalın Yer Hatası Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) Kalın yer hatası toplu sonuçlarının dağılım grafiği incelendiğinde, grafik eğrilerinin her üç iplik tipinin de benzer eğilimler gösterdiği ve pamuk ipliğin kalın yer değerinin diğer ipliklere göre daha fazla olduğu görülmektedir. Grafikten de görüldüğü gibi, Ne 16 numaradaki ilk 18 iplik grubunda, sonuçlar arası gözle görülür bariz farklılıklar dikkat çekmese de, iplik incelip numara Ne 24 ve özellikle Ne 32 olduğunda, iplik test sonuçları arasındaki farklılıklar daha da belirginleşmiştir. Bu nedenle, ince yer testi için en yüksek sonuçları veren iplikler grafik üzerinde daha çok Ne 24 ve Ne32 numarada kendini göstermiştir. Grafik dağılımı dikkatli incelendiğinde özellikle pamuk ipliği başta olmak üzere, 22, 28, 34, 40, 46 ve 52 kodlu iplik numunelerinin diğer ipliklere nazaran daha düşük kalın yer değerine sahip olduğu görülmektedir. Kalın yer sonuç tabloları incelendiğinde bu ipliklerin her büküm değerindeki 78 dtex elastan ve 3 elastan çekimi kullanılarak üretilen iplikler olduğu görülmektedir. Grafik incelendiğinde 24, 27, 30, 33, 36, 39, 42, 43 ve 49 kodlu ipliklerin genel olarak kalın yer değeri için diğer ipliklerden daha kötü sonuçlar verdiği görülmektedir. Bu ipliklerin ortak özellikleri, 44 dtex elastanla veya 78 dtex elastanın 4 elastan çekimiyle üretilmiş olmalarıdır. 134

150 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil 5.31 de üç farklı karışım tipinin iplik numaralarına göre ayrılmış ortalama kalın yer hatası test sonuçları çubuk grafiği şeklinde gösterilmiştir. Kalın Yer (+%50) , ,15 Kalın Yer / km ,09 108,43 66, ,19 20,33 21,09 2,60 Ne 16 Ne 24 Ne 32 İplik Numarası %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Kalın Yer Hatası Grafiği Kalın yer hatası sütun grafiği incelendiğinde, iplik numarasının artmasıyla (ipliğin incelmesi) birlikte iplik üzerindeki kalın yer sayısının da arttığı görülmektedir. Literatürle paralel olarak, iplik inceldikçe, kalın yer sayısı da artmaktadır. Genel olarak pamuk (%100) ipliğinin kalın yer sayısı yüksek çıkmıştır. Pamuk (%100) ipliğini, pamuk/polyester (%50/50) ipliği takip etmektedir. Pamuk/viskon (%50/50) ipliğin kalın yer sayısı ise en düşük çıkmıştır. Çizelge 5.31 de kalın yer hatası için yapılan istatistiksel analiz çerçevesinde oluşturulan model tablosu verilmiştir. Programın önerdiği model çizelgede koyu olarak yazılmıştır. İplik kalın yer hatası için önerilen model 2FI etkileşim modelidir ve istatistiksel analiz bu modele göre yapılmıştır. Çizelge Kalın Yer Hatası İstatistiksel Model Tablosu İstatistiksel Model Standart Sapma Düzeltilmiş R 2 Tahmin Edilen R 2 Lineer FI Kuadratik Kübik R 2 135

151 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN R 2 Çizelge 5.31 deki model tablosu incelendiğinde, kullanılacak modelin (2FI) değerinin olduğu görülmektedir. Bunun anlamı, kurulan modeldeki faktörlerin (bağımsız değişkenler) modeli yaklaşık % 97 oranında açıklayabildikleridir. Bu durum, kalın yer hatası için oluşturulan modelin bağımsız değişkenler ile bağımlı değişken arasındaki ilişkiyi oldukça yüksek bir doğrulukla ifade ettiğini göstermektedir. Uygulanacak istatistiksel modelin belirlenmesinin ardından, model sapmalarının (artıklarının) normal dağılıma uygun olup olmadığına bakılmalıdır. Model sapmalarının, normal dağılım grafiğinde yaklaşık olarak bir doğru üzerinde olmaları gerekmektedir. Bu şekilde seçilen modelin teyidi yapılmış olunmaktadır. Şekil 5.32 da kalın yer hatası için 2FI modeli uygulandığında oluşan sapmaların normal dağılım grafiği verilmiştir. Grafikten de, sapmaların normal dağılıma uygun dağıldığı görülmektedir. DESIGN-EXPERT Plot kalin yer Normal plot of residuals 99 Normal Olasılık % probability (%) Standart Sapan Değerler Studentized Residuals Şekil Kalın Yer Hatası İçin Normal Dağılım Grafiği 136

152 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN 2FI etkileşim modelinin, kalın yer hatası değerlendirmesi için uygun model olduğu anlaşıldıktan sonra, modeli oluşturan değişkenlerin varyans analizi (ANOVA) yapılmıştır. Varyans analizinde, modeli oluşturan bağımsız değişkenlerin modele katkısının anlamlı olup olmadığına ve etki derecelerine bakılmaktadır. Daha öncede belirtildiği gibi tez çalışması kapsamında anlamlılık seviyesi %5 alındığından, P<0.05 olan değerler model için anlamlıdır ve bu terimler modele katılmıştır. Çizelge 5.32 de 2FI modeli için ANOVA tablosu verilmiştir. Çizelge Kalın Yer Hatası ANOVA Tablosu Varyans Kaynağı P Değeri Etki Düzeyi (%) Model < Anlamlı Karışım Tipi < İplik Numarası < Büküm Faktörü E-003 Elastan Numarası Elastan Çekim Oranı Karışım Tipi x İplik Numarası < Elastan Numarası x Elastan Çekim Oranı Çizelge 5.32 incelendiğinde, karışım tipi, iplik numarası, terimlerinin ve karışım tipi x iplik numarası, elastan numarası x elastan çekim oranı etkileşimlerinin modele anlamlı katkıları olduğu görülmektedir. Elastan numarası ve elastan çekim oranı terimlerinin katkılarının anlamlılık seviyesi sınır değerine çok yakın olduğu görülmektedir. Büküm faktörünün ise modele anlamlı bir katkısı olmamasına rağmen ana faktör olduğundan dolayı modele dâhil edilmiştir. Terimlerin modele etki seviyesine baktığımızda, kalın yer hatası için en büyük etkiyi iplik numarasının oluşturduğu, onu karışım tipinin izlediği görülmektedir. İplik kalın yer hatasına en az etkiyi ise, ana faktör olduğu için modele katılan büküm faktörü yapmıştır. 3 farklı karışım tipiyle elde edilmiş ipliklerin kalın yer hatası davranışlarını gösteren model grafiği Şekil 5.33 de verilmiştir. 137

153 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Karışım Tipinin İplik Kalın Yer Hatası Üzerine Etkisi Karışım tiplerinin kalın yer üzerindeki etkisini gösteren yukarıdaki model grafiğinden de görüldüğü gibi pamuk/viskon ipliklerin kalın yer test sonuçları aynı iplik düzgünsüzlüğünde ve ince yer hatasında olduğu gibi, diğer ipliklerden daha iyi çıkmıştır. Kurulan istatistiksel modeldeki ana faktörlerin, iplik kalın yer hatasıyla olan ilişkilerini gösteren model grafikleri aşağıda verilmiştir. Şekil 5.34 de pamuk ipliği için model grafikleri, Şekil 5.35 de pamuk/viskon ipliği için model grafikleri, Şekil 5.36 da ise pamuk/polyester ipliği için model grafikleri verilmiştir. 138

154 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kalın Yer Hatası Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kalın Yer Hatası Üzerine Etkisi 139

155 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Kalın Yer Hatası Üzerine Etkisi Ana faktörlerin, kalın yer hatası ile ilişkilerini gösteren model grafikleri incelendiğinde, üç iplik tipi için de, ana faktör olan iplik numarasının, kalın yer hatası üzerinde anlamlı bir etkisinin olduğu anlaşılmaktadır. İplik numarasının artması, iplik üzerindeki kalın yer sayısını da anlamlı bir biçimde artış yaratmıştır. Büküm faktörü, elastan numarası ve elastan çekim oranının iplik üzerindeki kalın yer sayısını anlamlı biçimde etkilemediği grafiklerden de anlaşılmaktadır. Seçilen modele göre, kalın yer hatasını ifade eden denklemler, çalışmada kullanılan her karışım tipi için (pamuk, pamuk/viskon ve pamuk/polyester) aşağıda belirtildiği gibi elde edilmiştir. 140

156 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Pamuk için; Kalın yer (+%50)= ( x iplik no) - ( x büküm faktörü*) - ( x elastan no**) - ( x elastan çekim oranı**) + ( x elastan no x elastan çekim oranı) (5.13) Pamuk/Viskon için; Kalın yer = ( x iplik no) - ( x büküm faktörü*) - ( x elastan no**) - ( x elastan çekim oranı**) + ( x elastan no x elastan çekim oranı) (5.14) Pamuk/Polyester için; Kalın yer = ( x iplik no) - ( x büküm faktörü*) ( x elastan no**) - ( x elastan çekim oranı**) + ( x elastan no x elastan çekim oranı) (5.15) * Büküm faktörü, modele istatistiksel olarak anlamlı katkı yapmadığı halde, ana faktör olduğundan dolayı model denklemine katılmıştır. ** Elastan numarası ve elastan çekim oranının, kalın yer hatası üzerine etkileri istatistiksel olarak sınır değerlerde çıkmıştır. Ancak ana faktör olduklarından model denklemine dahil edilmişlerdir Neps Hatası Test Sonuçları Neps sonuçları değerlendirmesi için, ring ipliklerinin değerlendirilmesinde kullanılan +200% değeri baz alınmıştır. Bunun anlamı, ipliğin 1 kilometresinde ki, %200 (iplik kesit alanının üç katı) veya daha fazla kalınlaşmaların sayısıdır. Çizelge 5.33 de 16 numara ipliklerin neps sonuçları, Çizelge 5.34 da 24 numara ipliklerin neps sonuçları ve Çizelge 5.35 de ise 32 numara ipliklerin neps sonuçları verilmiştir. Çizelgelerde verilen sonuçlar her iplik tipi için 10 kopsa uygulanan 1 er testin toplamı olan 10 testin ortalamasıdır. Neps hatası için her iplik grubuna yapılan 10 ar testin sonuçları ekler kısmında tablo şeklinde verilmiştir. 141

157 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Neps Hatası (+200%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C-1 22,6 5,5 64,7 3,5 A/B/C-2 18,6 5,1 56,8 4 A/B/C-3 21,7 6,1 55,8 3 A/B/C-4 17,5 3,2 46,3 3,5 A/B/C-5 16,7 3,9 50,5 4 A/B/C-6 17,3 6,3 42,2 3 A/B/C-7 27,5 5,0 55,5 3,5 A/B/C-8 23,3 6,7 60,1 4 A/B/C-9 23,1 6,1 56,0 3 A/B/C-10 16,2 4,6 47,9 3,5 A/B/C-11 22,3 3,1 47,9 4 A/B/C-12 15,2 3,0 55,2 3 A/B/C-13 20,7 4,5 61,6 3,5 A/B/C-14 22,8 4,7 63,0 4 A/B/C-15 24,4 5,8 49,1 3 A/B/C-16 15,0 3,0 51,4 3,5 A/B/C-17 20,2 5,1 51,9 4 A/B/C-18 18,6 3,4 58,7 142

158 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Neps Hatası (+200%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,6 41,0 174,1 3,5 A/B/C ,8 32,2 186,9 4 A/B/C ,6 29,7 168,0 3 A/B/C-22 70,3 21,3 131,3 3,5 A/B/C ,0 36,0 132,2 4 A/B/C ,5 105,0 177,1 3 A/B/C ,8 30,0 148,3 3,5 A/B/C ,3 29,6 171,9 4 A/B/C ,7 30,0 172,9 3 A/B/C-28 86,2 21,4 118,5 3,5 A/B/C ,1 28,9 138,8 4 A/B/C ,1 40,5 152,8 3 A/B/C ,0 32,7 178,3 3,5 A/B/C ,0 29,3 159,2 4 A/B/C ,4 50,8 175,2 3 A/B/C-34 94,7 24,9 134,7 3,5 A/B/C ,7 22,3 139,2 4 A/B/C ,5 24,2 139,2 143

159 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Neps Hatası (+200%) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,1 110,9 457,4 3,5 A/B/C ,8 121,8 453,5 4 A/B/C ,3 130,1 529,4 3 A/B/C ,7 87,1 394,5 3,5 A/B/C ,0 93,0 392,5 4 A/B/C ,1 133,9 483,9 3 A/B/C ,4 124,9 423,8 3,5 A/B/C ,9 110,2 364,7 4 A/B/C ,0 104,9 399,4 3 A/B/C ,8 102,9 362,1 3,5 A/B/C ,9 103,8 433,0 4 A/B/C ,2 119,7 479,4 3 A/B/C ,3 132,9 450,0 3,5 A/B/C ,3 121,0 378,7 4 A/B/C ,3 113,3 394,0 3 A/B/C ,4 94,9 330,5 3,5 A/B/C ,9 110,4 376,3 4 A/B/C ,3 98,7 347,5 Neps hatası test sonuçlarının değerlendirilmesi kapsamında üç farklı karışım tipi için neps hatası test sonuçları aynı çizgi grafiği üzerinde Şekil 5.37 de gösterilmiştir. 144

160 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Neps (+%200) Neps (+%200) İplik Numune No %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil Neps Hatası Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) Neps hatası toplu sonuçlarının dağılım grafiği incelendiğinde, grafik eğrilerinin her üç iplik tipinin de benzer eğilimler gösterdiği ve pamuk/polyester ipliğin neps değerinin diğer ipliklere göre daha fazla olduğu görülmektedir. Grafikten de görüldüğü gibi, Ne 16 numaradaki ilk 18 iplik grubunda, sonuçlar arası gözle görülür bariz farklılıklar dikkat çekmese de, iplik incelip numara Ne 24 ve özellikle Ne 32 olduğunda, iplik test sonuçları arasındaki farklılıklar daha da belirginleşmiştir. Bu nedenle, ince yer testi için en yüksek sonuçları veren iplikler grafik üzerinde daha çok Ne 24 ve Ne32 numarada kendini göstermiştir. Grafik dağılımı dikkatli incelendiğinde özellikle pamuk ipliği başta olmak üzere, 22, 28, 34, 40, 46 ve 52 kodlu iplik numunelerinin diğer ipliklere nazaran daha düşük neps yer değerine sahip olduğu görülmektedir. Neps sonuç tabloları incelendiğinde bu ipliklerin her büküm değerindeki 78 dtex elastan ve 3 elastan çekimi kullanılarak üretilen iplikler olduğu görülmektedir. Grafik incelendiğinde 24, 33, 39, 42, 48 ve 49 kodlu ipliklerin genel olarak neps değeri için diğer ipliklerden daha kötü sonuçlar verdiği görülmektedir. Bu ipliklerin ortak özellikleri, 44 dtex elastanla veya 78 dtex elastanın 4 elastan çekimiyle üretilmiş olmalarıdır. 145

161 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil 5.38 de üç farklı karışım tipinin iplik numaralarına göre ayrılmış ortalama neps hatası test sonuçları çubuk grafiği şeklinde gösterilmiştir. Neps (+%200) ,71 413, Neps / km ,29 155,48 111, ,21 54,14 34,99 4,73 Ne 16 Ne 24 Ne 32 İplik Numarası %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Neps Hatası Grafiği Neps hatası sütun grafiği sonuçları incelendiğinde, iplik numarasının artmasıyla birlikte iplik üzerindeki neps sayısının da arttığı görülmektedir. Literatürle paralel olarak, iplik inceldikçe, neps sayısı da artmaktadır. Genel olarak pamuk/polyester (%50/50) ipliğin neps sayısı yüksek çıkmışsa da, pamuk (%100) ipliğinin neps sayısı pamuk/polyester ipliğe yakın çıkmıştır. Pamuk/viskon (%50/50) ipliğin neps sayısı ise en düşük çıkmıştır. Çizelge 5.36 da neps hatası için yapılan istatistiksel analiz çerçevesinde oluşturulan model tablosu verilmiştir. Programın önerdiği model çizelgede koyu olarak yazılmıştır. Neps hatası için önerilen model 2FI etkileşim modelidir ve istatistiksel analiz bu modele göre yapılmıştır. 146

162 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Neps Hatası İstatistiksel Model Tablosu İstatistiksel Model Standart Sapma Düzeltilmiş R 2 Tahmin Edilen R 2 Lineer FI Kuadratik Kübik R 2 R 2 Çizelge 5.36 daki model tablosu incelendiğinde, kullanılacak modelin (2FI) değerinin olduğu görülmektedir. Bunun anlamı, kurulan modeldeki faktörlerin (bağımsız değişkenler) modeli yaklaşık % 93 oranında açıklayabildikleridir. Bu durum, neps hatası için oluşturulan modelin bağımsız değişkenler ile bağımlı değişken arasındaki ilişkiyi oldukça yüksek bir doğrulukla ifade ettiğini göstermektedir. Uygulanacak istatistiksel modelin belirlenmesinin ardından, model sapmalarının (artıklarının) normal dağılıma uygun olup olmadığına bakılmalıdır. Model sapmalarının, normal dağılım grafiğinde yaklaşık olarak bir doğru üzerinde olmaları gerekmektedir. Bu şekilde seçilen modelin teyidi yapılmış olunmaktadır. Şekil 5.39 da neps hatası için 2FI modeli uygulandığında oluşan sapmaların normal dağılım grafiği verilmiştir. Grafikten de, sapmaların normal dağılıma uygun dağıldığı görülmektedir. 147

163 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN DESIGN-EXPERT Plot neps Normal plot of residuals 99 Normal % Olasılık probability (%) Standart Sapan Değerler Studentized Residuals Şekil Neps Hatası İçin Normal Dağılım Grafiği 2FI etkileşim modelinin, neps hatası değerlendirmesi için uygun model olduğu anlaşıldıktan sonra, modeli oluşturan değişkenlerin varyans analizi (ANOVA) yapılmıştır. Varyans analizinde, modeli oluşturan bağımsız değişkenlerin modele katkısının anlamlı olup olmadığına ve etki derecelerine bakılmaktadır. Daha öncede belirtildiği gibi tez çalışması kapsamında anlamlılık seviyesi %5 alındığından, P<0.05 olan değerler model için anlamlıdır ve bu terimler modele katılmıştır. Çizelge 5.37 de 2FI modeli için ANOVA tablosu verilmiştir. Çizelge Neps Hatası ANOVA Tablosu Varyans Kaynağı P Değeri Etki Düzeyi (%) Model < Anlamlı Karışım Tipi < İplik Numarası < Büküm Faktörü Elastan Numarası Elastan Çekim Oranı Karışım Tipi x İplik Numarası <

164 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.37 incelendiğinde, karışım tipi, iplik numarası, elastan numarası terimlerinin ve karışım tipi x iplik numarası etkileşiminin modele anlamlı katkıları olduğu görülmektedir. Büküm faktörü ve elastan çekim oranı terimleri ise modele anlamlı bir katkısı olmamasına rağmen ana faktör olduklarından dolayı modele dâhil edilmiştir. Terimlerin modele etki seviyesine baktığımızda, neps hatası için en büyük etkiyi iplik numarasının oluşturduğu, onu karışım tipinin izlediği görülmektedir. Neps hatasına en az etkiyi ise, ana faktör olduğu için modele katılan büküm faktörü yapmıştır. 3 farklı karışım tipiyle elde edilmiş ipliklerin neps hatası davranışlarını gösteren model grafiği Şekil 5.40 da verilmiştir. Şekil Karışım Tipinin İplik Neps Hatası Üzerine Etkisi Karışım tiplerinin neps hatası üzerindeki etkisini gösteren yukarıdaki model grafiğinden de görüldüğü gibi pamuk/viskon ipliklerin neps hatası test sonuçları aynı iplik düzgünsüzlüğünde, ince yer ve kalın yer hatasında olduğu gibi, diğer ipliklerden daha iyi çıkmıştır. Kurulan istatistiksel modeldeki ana faktörlerin, iplik neps hatasıyla olan ilişkilerini gösteren model grafikleri aşağıda verilmiştir. Şekil 5.41 de pamuk ipliği 149

165 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN için model grafikleri, Şekil 5.42 de pamuk/viskon ipliği için model grafikleri, Şekil 5.43 de ise pamuk/polyester ipliği için model grafikleri verilmiştir. Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Neps Hatası Üzerine Etkisi 150

166 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Neps Hatası Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Neps Hatası Üzerine Etkisi 151

167 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Ana faktörlerin, neps hatası ile ilişkilerini gösteren model grafikleri incelendiğinde, üç iplik tipi için de, ana faktör olan iplik numarası ve elastan numarasının, neps hatası üzerinde anlamlı bir etkisinin olduğu anlaşılmaktadır. Daha önce verilen ANOVA tablosu değerlendirmesinde de bahsedildiği gibi model için büküm faktörü ve elastan çekim oranının anlamlı bir etkisi yoktur. Bu durum model grafiklerinden de görülmektedir. İplik numarasının artması, yani ipliğin incelmesi iplik üzerindeki neps sayısının ciddi biçimde artmasına sebep olmaktadır. Bu durum özellikle pamuk ve pamuk-polyester ipliklerinde daha fazla meydana gelmektedir. Elastan numarasının 44 dtex den 78 dtex e çıkması iplik üzerindeki neps sayısında bir miktar azalma sağlamıştır. Bu durum her üç tip iplik için de geçerlidir. Seçilen modele göre, neps hatasını ifade eden denklemler, çalışmada kullanılan her karışım tipi için (pamuk, pamuk/viskon ve pamuk/polyester) aşağıda belirtildiği gibi elde edilmiştir. Pamuk için; Neps (+%200) = ( x iplik no) ( x büküm faktörü*) ( x elastan no) + ( x elastan çekim oranı*) (5.16) Pamuk/Viskon için; Neps (+%200) = ( x iplik no) - ( x büküm faktörü*) ( x elastan no) + ( x elastan çekim oranı*) (5.17) Pamuk/Polyester için; Neps (+%200) = ( x iplik no) ( x büküm faktörü*) -( x elastan no) + ( x elastan çekim oranı*) (5.18) * Büküm faktörü ve elastan çekim oranı, modele istatistiksel olarak anlamlı katkı yapmadığı halde, ana faktör olduğundan dolayı model denklemine katılmıştır. 152

168 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN 5.6. İplik Tüylülüğü Test Sonuçları İplik tüylülüğünün değerlendirilmesinde, daha öncede bahsedildiği şekilde, iplik için rahatsız edici tüylülük olarak bilinen ve iplik yüzeyinden çıkan 3 mm ve daha uzun tüylerin toplam sayısı olan S3 değeri kullanılmıştır. Çizelge 5.38 de 16 numara ipliklerin tüylülük (S3) sonuçları, Çizelge 5.39 da 24 numara ipliklerin tüylülük sonuçları ve Çizelge 5.40 de ise 32 numara ipliklerin tüylülük sonuçları verilmiştir. Çizelgelerde verilen sonuçlar her iplik tipi için 10 kopsa uygulanan 1 er testin toplamı olan 10 testin ortalamasıdır. Tüylülük için her iplik grubuna yapılan 10 ar testin sonuçları ekler kısmında tablo şeklinde verilmiştir. Çizelge Ne 16 Numara İpliklerin Tüylülük (S3) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 16 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) 153

169 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 24 Numara İpliklerin Tüylülük (S3) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 24 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) 154

170 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge Ne 32 Numara İpliklerin Tüylülük (S3) Sonuç Tablosu İplik Num. (Ne) 32 Büküm Fak. (αe) 3,5 4 4,5 Elastan Num. (dtex) Elastan Çekimi İplik Kodu Pamuk (%100) (A) Pamuk/ Viskon (%50/50) (B) 3 A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C A/B/C ,5 A/B/C A/B/C Pamuk/ Polyester (%50/50) (C) İplik tüylülüğü test sonuçlarının değerlendirmesi kapsamında üç farklı karışım tipi için iplik tüylülüğü test sonuçları aynı çizgi grafiği üzerinde Şekil 5.44 de gösterilmiştir. 155

171 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN TÜYLÜLÜK (S3) S İplik Numune No %100 Pamuk %50-50 Pamuk- Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil İplik Tüylülüğü Toplu Sonuçlar Çizgi Grafiği (Saçılım Grafiği) İplik tüylülüğü toplu sonuçlarının dağılım grafiği incelendiğinde, 8, 12, 15, 20, 26, 32, 38 ve 53 kodlu iplik numunelerinin diğer ipliklere nazaran daha düşük tüylülük değerine sahip olduğu göze çarpmaktadır. Tüylülük sonuç tabloları incelendiğinde bu ipliklerin büyük çoğunlukla 44 dtex elastanla ve 3,5-4 elastan çekim oranlarıyla üretilen iplikler olduğu görülmektedir. Grafik incelendiğinde 7, 24, 37, 40 ve 52 kodlu ipliklerin de genel olarak daha yüksek tüylülük değerlerine sahip oldukları görülmektedir. Bu ipliklerin ortak özellikleri ise, birisi hariç diğerlerinin 3 elastan çekimiyle üretilmiş olmalarıdır. Elastan çekimi 3 e düştüğünde iplik tüylülüğünde grafiksel olarak fark edilir düzeyde artış gözlenmektedir. Şekil 5.45 de üç farklı karışım tipinin iplik numaralarına göre ayrılmış ortalama tüylülük test sonuçları çubuk grafiği şeklinde gösterilmiştir. 156

172 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Tüylülük (S3) ,44 814, ,00 S ,83 470,89 426,83 322,11 407,72 307, Ne 16 Ne 24 Ne 32 İplik Numarası %100 Pamuk %50-50 Pamuk-Viskon %50-50 Pamuk-Polyester Şekil Ne 16, 24 ve 32 Numara İpliklerin Ortalama Tüylülük Grafiği İplik tüylülüğü sütun grafiği sonuçları incelendiğinde, iplik numarasının artmasıyla birlikte tüylülüğün azaldığı görülmektedir. Düz iplikte de olan bu durum, elastanlı iplik içinde geçerlidir ve iplik inceldikçe, kesitteki lif sayısı azaldığından, iplik tüylülüğü azalmıştır. Genel olarak pamuk (%100) ipliğinin tüylülük değeri en yüksek çıkmışsa da, pamuk/viskon (%50/50) ipliğin tüylülük değeri pamuğa yakın çıkmıştır. Pamuk/polyester (%50/50) ipliğin tüylülük değeri ise en düşük çıkmıştır. Çizelge 5.41 de iplik tüylülüğü için yapılan istatistiksel analiz çerçevesinde oluşturulan model tablosu verilmiştir. Programın önerdiği model çizelgede koyu olarak yazılmıştır. İplik tüylülüğü için önerilen model Lineer modelidir ve istatistiksel analiz bu modele göre yapılmıştır. Çizelge İplik Tüylülüğü İstatistiksel Model Tablosu İstatistiksel Model Standart Sapma Düzeltilmiş R 2 Tahmin Edilen R 2 Lineer FI Kuadratik Kübik R 2 157

173 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Çizelge 5.41 deki model tablosu incelendiğinde, kullanılacak modelin (Lineer) R 2 değerinin olduğu görülmektedir. Bunun anlamı, kurulan modeldeki faktörlerin (bağımsız değişkenler) modeli yaklaşık % 75 oranında açıklayabildikleridir. Bu durum, iplik tüylülüğü için oluşturulan modelin bağımsız değişkenler ile bağımlı değişken arasındaki ilişkiyi yüksek sayılabilecek bir doğrulukla ifade ettiğini göstermektedir. Uygulanacak istatistiksel modelin belirlenmesinin ardından, model sapmalarının (artıklarının) normal dağılıma uygun olup olmadığına bakılmalıdır. Model sapmalarının, normal dağılım grafiğinde yaklaşık olarak bir doğru üzerinde olmaları gerekmektedir. Bu şekilde seçilen modelin teyidi yapılmış olunmaktadır. Şekil 5.46 da iplik tüylülüğü için Lineer modeli uygulandığında oluşan sapmaların normal dağılım grafiği verilmiştir. Grafikten de, sapmaların normal dağılıma uygun dağıldığı görülmektedir. DESIGN-EXPERT Plot tüylülük Normal plot of residuals 99 Normal Olasılık % probability (%) Standart Sapan Değerler Studentized Residuals Şekil İplik Tüylülüğü İçin Normal Dağılım Grafiği 158

174 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Lineer modelinin, iplik tüylülüğü değerlendirmesi için uygun model olduğu anlaşıldıktan sonra, modeli oluşturan değişkenlerin varyans analizi (ANOVA) yapılmıştır. Varyans analizinde, modeli oluşturan bağımsız değişkenlerin modele katkısının anlamlı olup olmadığına ve etki derecelerine bakılmaktadır. Daha öncede belirtildiği gibi tez çalışması kapsamında anlamlılık seviyesi %5 alındığından, P<0.05 olan değerler model için anlamlıdır ve bu terimler modele katılmıştır. Çizelge 5.42 de Lineer model için ANOVA tablosu verilmiştir. Çizelge İplik Tüylülüğü ANOVA Tablosu Varyans Kaynağı P Değeri Etki Düzeyi (%) Model < Anlamlı Karışım Tipi < İplik Numarası < Büküm Faktörü Elastan Numarası Elastan Çekim Oranı Çizelge 5.42 incelendiğinde, karışım tipi, iplik numarası, büküm faktörü ve elastan çekim oranı terimlerinin modele anlamlı katkıları olduğu görülmektedir. Elastan numarası terimi ise modele anlamlı bir katkısı olmamasına rağmen ana faktör olduğundan dolayı modele dâhil edilmiştir. Terimlerin modele etki seviyesine baktığımızda, iplik tüylülüğü için en büyük etkiyi iplik numarasının oluşturduğu, onu karışım tipinin izlediği görülmektedir. İplik tüylülüğüne en az etkiyi ise, ana faktör olduğu için modele katılan elastan numarası yapmıştır. 3 farklı karışım tipiyle elde edilmiş ipliklerin tüylülük davranışlarını gösteren model grafiği Şekil 5.47 de verilmiştir. 159

175 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Karışım Tipinin İplik Tüylülüğü Üzerine Etkisi Karışım tiplerinin iplik tüylülüğü üzerindeki etkisini gösteren yukarıdaki model grafiğinden de görüldüğü gibi pamuk/polyester ipliklerin iplik tyülülük değerleri diğer ipliklerden daha iyi çıkmıştır. Kurulan istatistiksel modeldeki ana faktörlerin, iplik tüylülüğüyle olan ilişkilerini gösteren model grafikleri aşağıda verilmiştir. Şekil 5.48 de pamuk ipliği için model grafikleri, Şekil 5.49 da pamuk/viskon ipliği için model grafikleri, Şekil 5.50 de ise pamuk/polyester ipliği için model grafikleri verilmiştir. 160

176 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Tüylülüğü Üzerine Etkisi Şekil Pamuk/Viskon İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Tüylülüğü Üzerine Etkisi 161

177 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Şekil Pamuk/Polyester İpliği İçin Ana Faktörlerin İplik Tüylülüğü Üzerine Etkisi Ana faktörlerin, iplik tüylülüğü ile ilişkilerini gösteren model grafikleri incelendiğinde, üç iplik tipi için de, ana faktör olan iplik numarası, büküm faktörü ve elastan çekim oranının, iplik tüylülüğü üzerinde anlamlı bir etkisinin olduğu anlaşılmaktadır. Daha önce verilen ANOVA tablosu değerlendirmesinde de bahsedildiği gibi model için ana faktörlerden birisi olan elastan numarasının iplik tüylülüğüne anlamlı bir etkisi yoktur. Bu durum model grafiklerinden de görülmektedir. İplik numarasının artması, yani ipliğin incelmesi iplik tüylülüğünü ciddi biçimde azaltmaktadır. Bu durum özellikle pamuk ve pamuk/viskon ipliklerinde ön plana çıkmaktadır. Bükümün ve elastan çekim oranının artması her üç tip iplikte de tüylülüğü azaltmaktadır. Seçilen modele göre, iplik tüylülüğünü ifade eden denklemler, çalışmada kullanılan her karışım tipi için (pamuk, pamuk/viskon, pamuk/polyester) aşağıda belirtildiği gibi elde edilmiştir. 162

178 5. BULGULAR VE TARTIŞMA Deniz VURUŞKAN Pamuk için; Tüylülük (S3) = ( x iplik no) - ( x büküm faktörü) + ( x elastan no*) - ( x elastan çekim oranı) (5.19) Pamuk/Viskon için; Tüylülük (S3) = ( x iplik no) - ( x büküm faktörü) + ( x elastan no*) - ( x elastan çekim oranı) (5.20) Pamuk/Polyester için; Tüylülük (S3) = ( x iplik no) - ( x büküm faktörü) + ( x elastan no*) - ( x elastan çekim oranı) (5.21) * Elastan numarası, modele istatistiksel olarak anlamlı katkı yapmadığı halde, ana faktör olduğundan dolayı model denklemine katılmıştır. 163

179 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Deniz VURUŞKAN 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Yapılan bu tez çalışmasında, bir ring iplik eğirme makinesinin elastan içerikli kor iplik üretmek üzere modifikasyonu yapılmış, elde edilen yeni sistemin kolayca çalıştırılabilmesi ve kontrol edilebilmesi adına Türkçe menüye sahip bir bilgisayar arayüz programı yazılmıştır. Program sayesinde, elastan besleme silindirlerini ve çekim silindirlerini hareket ettiren servo motorlar tam olarak kontrol edilmektedir. Bu sayede makine, olabildiğince esnek bir üretime sahip olmuştur. Ardından bu sistemle, daha önceden belirlenen üç farklı hammadde ile, bazı üretim değişkenleri değiştirilerek farklı yapılarda elastan içerikli iplikler elde edilmiştir. Bu ipliklere çeşitli kalite testleri uygulanmış ve sonuçlar Design Expert istatistik paket programı kullanılarak değerlendirilmiştir. Sonuçta, bazı iplik üretim parametrelerinin, iplik kalitesi üzerine olan etkileri incelenmiştir Genel Değerlendirme Tez kapsamında yapılmış olan bu çalışmayla öncelikle, modifikasyonu yapılan bir makineyi kontrol edebilecek bir bilgisayar programının, tamamen Türkçe olarak yazılabileceği ve yıllardır yurtdışındaki bazı ülkelerden satın alınan sistemlerin aslında kendi öz kaynak ve ekiplerimizle meydana getirilebileceği gösterilmektedir. Yapılan çalışma sonucu ortaya çıkan sonuçların genel değerlendirmesi maddeler halinde aşağıda özetlenmiştir. 1. İplik kopma mukavemeti sonuçları incelendiğinde, ipliğin incelmesiyle (doğrusal yoğunluğunun azalmasıyla), mukavemetinde de bir miktar düşüş gözlenmektedir. Çalışmada kullanılan 3 farklı hammadde için de bu geçerlidir. Bu durum literatürde de olan, beklenen bir durumdur. İpliğin incelmesi, kesitteki lif sayısını azaltmakta ve böylece mukavemette düşüş meydana getirmektedir. Kurulan istatistiksel model incelendiğinde, model terimlerinin iplik kopma mukavemetini %98 gibi çok yüksek bir oranda açıklayabildikleri görülmektedir. Model ana faktörleri olan karışım tipi, iplik 164

180 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Deniz VURUŞKAN numarası, büküm faktörü, elastan numarası ve elastan çekim oranının iplik kopma mukavemeti üzerine anlamlı etkileri bulunmaktadır. Mukavemete en büyük etkiyi, karışım tipi yapmaktadır. Polyester ve viskon lifleri, pamukla karıştırıldıklarında pamuğun mukavemet değerini arttırmaktadır. İplik numarası faktörünün, iplik kopma mukavemeti üzerine ciddi anlamda etki ettiği istatistiksel olarak da görülmüştür. Mukavemeti üçüncü olarak etkileyen faktörün, elastan çekim oranı olduğu görülmüştür. Elastan çekiminin 3 ten 4 e çıkarılması, ipliğin kopma mukavemetinin de fark edilir oranda artmasına neden olmuştur. Literatüre bakıldığında, elastan çekiminin bir noktaya kadar artmasının, mukavemet değerlerini arttırdığı çalışmalar mevcuttur. Elastan numarası 44 dtex ten 78 dtex e çıktığında, mukavemet değerinde anlamlı bir düşüş gözlenmektedir. Bunun sebebinin, iplik içindeki elastanın kalınlaşmasıyla, ipliğin kesit alanına düşen lif sayısının azalması olduğu düşünülmektedir. İplik kesit alanındaki lif sayısı azaldığından mukavemet değeri düşmüştür. Ana faktörlerden bükümün artması ise, beklenildiği gibi mukavemeti arttırmıştır. Bükümün, belirli sınırlar içerinde artışı, liflerin bir arada tutulmasına katkı sağlamakta ve bu şekilde mukavemette artış gözlenmektedir. 2. İpliğin kopma uzamasında, ipliğin incelmesiyle birlikte (doğrusal yoğunluğunun azalmasıyla), mukavemetle paralel olarak bir miktar düşüş gözlenmektedir. 3 farklı hammadde için de bu geçerlidir. İpliğin incelmesi, kesitteki lif sayısını azaltmakta ve böylece uzamada da düşüş meydana getirmektedir. Kurulan istatistiksel model sonuçları incelendiğinde, model terimlerinin iplik kopma uzamasını açıklama oranı %94 gibi yüksek bir orandır. Model ana faktörleri olan karışım tipi, iplik numarası, büküm faktörü, elastan numarası ve elastan çekim oranının iplik kopma uzaması üzerine anlamlı etkileri bulunmaktadır. Uzamaya en büyük etkiyi, karışım tipi yapmaktadır. Polyester ve viskon lifleri, pamukla karıştırıldıklarında pamuğun mukavemet değerini gibi uzama miktarlarını da arttırmaktadır. İplik numarasının artması, yani ipliğin incelmesi uzamayı anlamlı bir biçimde azaltmıştır. Kesitteki lif sayınsın azalması, mukavemeti olduğu gibi uzamayı 165

181 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Deniz VURUŞKAN da doğru orantılı olarak azaltmaktadır. Elastan çekiminin artması, kopma uzamasını arttırıcı bir etken olarak görülmektedir. Elastan çekimiyle ilgili yapılan çalışmalarda da, çekim ve mukavemet-uzama arasındaki ilişki bir noktaya kadar doğru orantılıdır. Elastan numarasının artmasının (elastanın kalınlaşması), uzamayı her 3 tip iplik içinde anlamlı bir biçimde arttırdığı görülmektedir. Bu durum mukavemette tam ters şekilde gözlenmiştir. Bunun sebebi, iplik mukavemetine etki eden faktörün, iplik bünyesindeki lifler, ancak uzamaya etki eden faktörün merkezdeki elastan olmasıdır. Bu nedenle elastan numarasında ki artış, yani daha kalın elastan kullanmak, ipliğin kopma uzamasını artırmaktadır. Büküm faktörünün ise, mukavemette olduğu gibi, uzamayı da bir miktar arttırdığı görülmektedir. 3. İplik düzgünsüzlüğü değerlerinde, ipliğin incelmesiyle birlikte (doğrusal yoğunluğunun azalmasıyla), artış gözlenmektedir. Başka bir değişle, iplik inceldikçe düzgünsüzlüğü artmaktadır. 3 farklı hammadde için de benzer sonuçlar bulunmuştur. İpliğin incelmesi, kesitteki lif sayısını azaltmakta ve liflerin merkezdeki elastanın üzerine homojen ve düzgün dağılımını engellemektedir. Kalın ipliklerde, kesitteki lif sayısının fazla olması, liflerin daha düzgün ve homojen dağılımı sağlamakta ve böylece düzgünsüzlüğü azaltmaktadır. Kurulan istatistiksel model incelendiğinde, model terimlerinin iplik düzgünsüzlüğünü açıklama oranı %99 gibi çok yüksek bir orandır. Model ana faktörleri olan karışım tipi, iplik numarası, elastan numarası ve elastan çekim oranının iplik düzgünsüzlüğü üzerine anlamlı etkileri bulunduğu görülmektedir. Çalışmada kullanılan farklı büküm oranlarının ise, düzgünsüzlük üzerine istatistiki açıdan bir etki yapmadığı sonucu ortaya çıkmıştır. Düzgünsüzlüğe en büyük etkiyi, iplik numarası yapmaktadır. İplik numarası, iplik düzgünsüzlüğünü doğrudan ve en fazla etkileyen faktör olarak görülmektedir. Düzgünsüzlük açısından ikinci büyük faktör olarak karışım tipi görülmektedir. %50-50 Pamuk-viskon karışımı iplikler en iyi düzgünsüzlük sonucunu veren iplik olmuştur. %100 pamuk ise, en kötü düzgünsüzlük sonucunu vermiştir. Pamuk-viskon ipliğin daha düzgün sonuçlar vermesi, fitil düzgünsüzlüğünün en iyi olması ve viskonun pamukla 166

182 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Deniz VURUŞKAN olan karışımının daha düzgün olmasıyla açıklanabilir. Elastan çekiminin artması tüm iplik tiplerinde literatürle paralel olarak azda olsa düzgünsüzlüğü arttırmış, elastan numarasının artması (elastanın kalınlaşması) ise düzgünsüzlüğü azda olsa azaltmıştır. 4. İplik hataları sonuçlarına bakıldığında, ince yer, kalın yer ve neps hataları için ipliğin incelmesiyle hataların arttığı gözlenmektedir. İnce yer ve kalın yerde %100 pamuk, nepste ise %50-50 pamuk-polyester ipliğinde en fazla hata görülmektedir. Kurulan istatistiksel modellerdeki terimlerin modeli açıklama yüzdeleri, ince yer için %93, kalın yer için % 97, neps için % 93 gibi çok yüksek orandadır. Her üç hata tipi içinde iplik numarasının, yukarıda da söylendiği gibi modellere en fazla etkiyi yaptığı görülmektedir. İplik inceldikçe üç hata tipinde de ciddi artış söz konusudur. Diğer bir faktör olan karışım tipide yine her üç hata içinde istatistiki açıdan anlamlı çıkmıştır. %50-50 pamuk-viskon ipliği her üç hata tipi için de en iyi sonucu vermiştir. Elastan numarası, her üç hata tipi için de istatistiki açıdan yine anlamlı sonuçlar vermiştir. Elastan numarasının 44 dtex ten 78 dtex e çıkması üç hata tipinin de azalmasını sağlamıştır. Elastan çekim oranının artması, kalın yer ve neps hataları üzerinde anlamlı etkiler yaratmazken, ince yer hatasının bir miktar artmasını sağlamıştır. Büküm değişimi ise, üç hata tipi içinde anlamlı bir etki yapmamıştır. 5. İplik tüylülüğü sonuçları değerlendirildiğinde, iplik üzerindeki rahatsız edici tüylülük diye adlandırılan 3 mm ve daha uzun tüyler için, ipliğin incelmesiyle birlikte (doğrusal yoğunluğunun azalmasıyla), tüylülükte ciddi miktarda azalma görülmektedir. Bu azalma, Ne16 numarayla Ne24 numara arasında, Ne24 ve Ne 32 numara arasından daha fazladır. Kalın iplik kesitinde daha fazla lif bulunmakta ve bunun sonucu olarak iplik bünyesinden dışarı çıkan lif ucu sayısı da daha fazla olmaktadır. İplik bünyesindeki elastan varlığının, özellikle rahatsız edici tüylülüğü azaltıcı bir etki yaptığı literatürde var olan çalışmalarla açıklanmaktadır. Bu durum, elastanın, geri toparlama gücü ile bazı lif uçlarını iplik bünyesine dahil ettiği şeklinde açıklanabilir. İpliğin incelmesiyle, bünyesinde bulunan liflerin merkezdeki elastanla olan 167

183 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Deniz VURUŞKAN etkileşimi artacağı ve bu şekilde tüylülüğünün azalacağı söylenebilir. Kurulan istatistiksel model sonuçları incelendiğinde, model terimlerinin iplik tüylülüğünü açıklama oranı %75 dir. Model ana faktörleri olan karışım tipi, iplik numarası, büküm faktörü ve elastan çekim oranının iplik tüylülüğü üzerine anlamlı etkileri bulunmaktadır. Tüylülüğü en büyük etkiyi iplik numarası yapmaktadır. Karışım tipi, tüylülük üzerine anlamlı etki yapan bir diğer faktördür. %50-50 pamuk-polyester ipliğinin S3 değeri diğer ipliklerden ciddi oranda düşük ölçülmüştür. İplik bünyesindeki sentetik elyaf varlığı, tüylülüğü azaltıcı rol oynamıştır. Çalışma sonucunda, iplik bükümünün tüylülük üzerinde anlamlı bir etkisi olduğu da görülmektedir. Bükümün artması, liflerin bir arada daha sıkı bir şekilde tutulduğundan tüylülüğü azaltmıştır. Son olarak elastan çekimin artması, yani elastanın daha gergin bir biçimde iplik merkezine gönderilmesi de tüylülüğü azaltıcı etki göstermiştir Sonraki Çalışmalar İçin Öneriler Yapılan bu tez çalışması esas alınarak gelecekte yapılabilecek çalışmalar için araştırma önerilerini maddeler halinde sıralamak gerekirse; 1. Öncelikle yapılan yazılım daha da geliştirilip, bazı ek özellikler eklenebilir. 2. Çalışma gerek hammadde olarak, gerekse aynı hammaddenin farklı karışım oranları kullanılarak genişletilebilir. Özellikle tekstil endüstrisinde yeni kullanılmaya başlanılan liflerle, elastan arasındaki ilişki bu şekilde ortaya konabilir. Aynı hammaddenin farklı karışım oranlarıyla yapılacak bir çalışmayla, elastanın hammadde üzerindeki etkisi çok daha net olarak ortaya konabilir. 3. Çalışma farklı üretim sistemleriyle tekrarlanabilir. Her ne kadar endüstriyel alanda çok fazla kullanılmasa da, rotor veya vortex makinelerinde bu tarz bir çalışma yapılabilir. 4. İplik numara aralığı genişletilerek çok daha fazla numuneler üretilip, çok daha kapsamlı tahminleme modelleri ortaya konabilir. 168

184 6. SONUÇ VE ÖNERİLER Deniz VURUŞKAN 5. Farklı iğ hızlarında denemeler yapılarak, iğ hızının etkisi üzerinde durulabilir. 6. Elde edilen iplikler dokunarak, kumaş özellikleri bakımından ve ardından boyanarak boya alma özellikleri bakımından karşılaştırılmaları yapılabilir. 169

185 KAYNAKLAR BABAARSLAN, O., BAYKAL, P.D., 1998, Tekstilde İçi Boş İğ Tekniği ile Üretilen Katlı (Sargı) İplik Çeşitleri ve Uygulama Alanları, Tekstil Teknik Dergisi, Sayı 163: BABAARSLAN, O., 2001, Method of Producing a Polyester/Viscose Core-Spun Yarn Containing Spandex Using a Modified Ring Spinning Frame, Textile Research Journal, 71(4): BABAARSLAN, O., 2009, Fantezi (Core-spun ve Şantuklu) İplik Üretimi için Konvansiyonel Ring İplik Eğirme Makinasının Modernizasyonu, Tübitak Araştırma Projesi Sonuç Raporu, Proje No:107M134, (82s). BABAARSLAN, O., TÜZÜN Z., 2000, Core-Spun Properties, Textile Asia, 31(12): BABAARSLAN, O., ÇELİK, N., 2002, Polyester/Viscone Core-Spun Yarn Properties and Core Positioning, Melliand İnternational, 8: BABAARSLAN, O., İLHAN, İ., VURUŞKAN, D., 2008, Design And Plc Control of a Ring Spinning Frame For Producing The Effected Slub And Core-Spun Yarns, 15 th International Conference, STRUTEX, Faculty of Textile Engineering, Technical University of Liberec, Czech Republic: BAYKAL, P.D., 2003, Pamuk/Polyester Karışımı OE Rotor İplik ÖZelliklerinin Tahmin Edilmesi ve Karışım Optimizasyonu, Doktora Tezi, Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü (211s). ÇELİK, P., BEDEZ ÜTE, T., ÖZDEN, D., ÇÖMLEKÇİ, H., AKKALE, E.C., 2009, Öz/Manto Oranı ve Büküm Sayısının Filament Özlü İpliklerin İplik Özelliklerine Etkisi, Tekstil Teknolojileri Elektronik Dergisi, 3 (2): DEMİRBAŞ, S., 2005, Farklı Elastomerik Elyaf Çeşitlerinin Fiziksel Özelliklerinin Karşılaştırılması, Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, (146s). 170

186 DHOUIB, A.B., EL-GHEZAL, S., CHEIKHROUHOU, M., 2006, A Study of the Impact of Elastane Ratio on Mechanical Properties of Cotton Wrapped Elastane-Core Spun Yarns, Journal of the Textile Institute, V:97 (2): a_center/elasto.pdf JIANG, H., PENG, S., 2002, Pre-drafting Multiple of Spandex for spandex/cotton Core-spun Yarns, Journal of Dong Hua University, 19(1): JURG, R., BOHRINGER, A., 1999, Yarns and Fabrics Containing Elastane, Internatioanl Textile Bulletin, (1): KAKVAN, A., NAJAR, S.S., SAIDI, R.G., NAMIL, M., 2007, Effects of Draw Ratio and Elastic Core Yarn Positioning on Physical Properties of Elastic Wool/Polyester Core-Spun Ring Yarns, Journal of the Textile Institute, 98(1): KIM, H.J., YANG, H.W., ZHU, C.H., HUH, Y., 2009, Influence of the Core-sheath Weight Ratio and Twist on the Tensile Strength of the Ring Core Yarns with High Tenacity Filaments, Fibers and Polymers, 10(4): KUL, E., 2005, Pes/Vis/Elastan İçerikli İplik Tiplerinde Kalite İyileştirici Proses Çalışmaları ve Dokuma Kumaşlarda Kalite Analizi, Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, (176s). LIN,J.H., CHANG, C.W., 2004, Mechanical Properties of Highly Elastic Complex Yarns with Spandex Made by a Novel Rotor Twister, Textile Research Journal, 74(6): LOU, C.W., 2005, Process of Complex Core Spun Yarn Containing a Metal Wire, Textile Research Journal, 75(6):

187 LOU C.W., CHANG, C.W., LIN, J.H., LEI, C.H., HSING, W.H., 2005, Production of a Polyester Core-Spun Yarn with Spandex Using a Multi-section Drawing Frame and a Ring Spinning Frame, Textile Research Journal, 75(5): MAHMOOD, N., JAMIL, N.A., NADEEM, M., SAEED, M.A., 2003, Effect of Multiple Spinning Variables on the Spinability of Cotton Covered Nylon Filament Core Yarn, Pakistan Textile Journal, LII(2). MAVRUZ, S., 2003, Lycralı İplik ve Kumaş Üretim Tekniklerinin İncelenmesi ve Kalite Kontrolü, Özel Kumaş Konstrüksiyonları Ders Projesi, Çukurova Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü. MONTGOMERY, D.C., 2001, Design and Analysis of Experiments, John Wiley & Sons Inc., New York, USA, (684s). ÖRTLEK, H.G, 2001, Spandex İçerikli (Lycra lı) Core-Spun İpliklerin Tüylülük Özelliklerinin İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü. ÖRTLEK, H.G., 2006, Influence of Selected Process Variables on the Mechanical Properties of Core-Spun Vortex Yarns Containing Elastane, Fibres&Textiles in Eastern Europe, 14(3): ÖRTLEK, H. G., BABAARSLAN, O., 2002, Elastan İçerikli Kombine İplik Üretimi ve Bu İpliklerin Kullanımında Karşılaşılan Problemler, Tekstil &Teknik Dergisi, 212: ÖRTLEK, H.G., BABAARSLAN, O., 2003, Spandex (Lycra ) İçerikli Core-Spun İpliklerin (Pes/Viskon) Tüylülük Özelliklerinin İncelenmesi, Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi, 8(1): ÖZDEMİR, Ö., YEŞİLKÜTÜK, N., 1998, Ring İplik Eğirme Makinelerinde Core İplik Eğirme Sistemleri-I, Tübitak-Mam Tekstil Enstitüsü SAGEM Teknik Yayını, 5:5-8. PRAMANIK, P., PATIL, V.M., 2009, Physical Characteristics of Cotton/Polyester Core Spun Yarn Made Using Ring anda ir-jet Systems, AUTEX Research Journal, 9 (1): RIETER BT904 Rotor Spinning Machine Catalogue, (20s). 172

188 SU, C.I., YANG, H.Y., 2004, Structure and Elasticity of Fine Elastomeric Yarns, Textile Research Journal, 74(12): SU, C.I., MAA, M.C., YANG, H.Y., 2004, Structure and Performance of Elastic Core-Spun Yarn, Textile Research Journal, 74(7): TAL, J., 1989, Motion Control Applications, Galil Motion Control Inc, USA, (145s). THE FIBER YEAR 2007/08, 2008, Oerlikon Textile, Issue 8 (82s). THE FIBER YEAR 2008/09, 2009, Oerlikon Textile, Issue 9 (90s). USTER STATISTICS 2007, CD, Version 3.2, VISWARAJASEKARAN, V., RAGHUNATHAN, K., 2006, An Investigation on the Physical Properties of Core Yarns, Indian Journal of Fibre&Textile Research, 31(2): VORTEX 861 Spinning Machine Catalogue, (8s). WEBER, W., 1996, Lycra Çekirdekli Core İpliklerin Modifiye Edilmiş Ring İplik Makinalarında Eğrilmesi, Tekstil Maraton Dergisi, 5: YAKARTEPE, Z. ve YAKARTEPE, M., 1995, Tekstil Terbiye Teknolojisi Ansiklopedisi, Cilt 1, İstanbul, (312s). YANG, H.W., KIM, H.J., ZHU, C.H., HUH, Y., 2009, Comparisons of Core Sheath Structuring Effects on the Tensile Properties of High-Tenacity Ring Core- Spun Yarns, Textile Research Journal,79 (5): YEŞİL, Y., 2003, Farklı Karışımlarda Elastan Lif İçeren Örme Kumaşların Boyanması ve Haslık Özellikleri, Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü (261s). YEŞİLKÜTÜK, N., 2000, Ring İplik Makinelerinde Sargılı İpliklerin (Core Yarn) Eğrilmesinde Bazı Üretim Parametrelerinin İplik Özelliklerine Etkilerinin İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü (73s). 173

189 ÖZGEÇMİŞ 1978 yılında Gaziantep te doğdu. İlköğrenimini Gaziantep Akyol İlkokulda, ortaöğrenimini Gaziantep Anadolu Lisesi nde tamamladıktan sonra 1996 yılında Afyon Kocatepe Üniversitesi Uşak Mühendislik Fakültesi Tekstil Mühendisliği Bölümü nde başladığı lisans eğitimini 2000 yılında tamamladı. Aynı yıl Gaziantep Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü nde yüksek lisans eğitimine başladı yılında Gaziantep Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü nde araştırma görevlisi olarak atandı yılında yüksek lisans eğitimini tamamlamasının ardından, 2004 yılında doktora eğitimi için Çukurova Üniversitesi Tekstil Mühendisliği Bölümü nde 2547 Sayılı Yükseköğretim Kanununun 35. Maddesine göre geçici olarak görevlendirildi. Halen bu görevi sürdürmektedir. 174

190 EKLER 175

191 EK-1 ELASTAN BESLEME SİLİNDİRLERİ İÇİN MOTOR SEÇİMİNDE KULLANILACAK GÜÇ HESABI EK-2 ÇEKİM SİLİNDİRLERİ İÇİN MOTOR SEÇİMİNDE KULLANILACAK GÜÇ HESABI EK-3 İPLİK KALİTE TEST SONUÇLARI EK-4 KULLANICI ARAYÜZ YAZILIMI 176

192 EK-1 ELASTAN BESLEME SİLİNDİRLERİ İÇİN MOTOR SEÇİMİNDE KULLANILACAK GÜÇ HESABI Motorun zirve torkunu hesaplamak için; T P = (J M +J L ) α + T f (1) bağıntısı kullanılacaktır (Tal, 1989). J M : Motorun eylemsizlik momenti (kg.m 2 ) J L : Sürülecek yükün eylemsizlik momenti (kg.m 2 ) α : En büyük ivme değeri (rad/s 2 ) T f : Sabit sürtünme momenti (Nm) Motorun Eylemsizlik Momenti: J M değeri, motora ait bir momenttir. Piyasada mevcut ve bu amaçla kullanılan motorların teknik özellikleri incelendiğinde bu moment değerinin 1, kg.m 2 alınmasına karar verilmiştir. J M = 1, kg.m 2 Yükün Eylemsizlik Momenti: Sistemin yük hesabı yapılırken dişliler ihmal edilmiş ve elastan besleme silindiri hesaplanmıştır. Bu silindirin bir tanesi 5 kg ağırlığında kabul edilerek hesaplamalar yapılmıştır. Silindirler içi boş alüminyum malzemeden yapılmıştır. R r R = 25 mm r = 20 mm İçi boş silindirin eylemsizlik momenti iç yarıçap ve dış yarıçaptan hareketle aşağıdaki formülle hesaplanır. Sistemde kullanılan elastan besleme silindirlerinin çapı 50 mm. et kalınlığı ise 5 mm. dir I = m ( R + r ) (2) I = (2 5kg )(0, ,02 ) 2 J L =I = 0, kg.m 2 177

193 En Büyük İvme Değeri Hesabı: Maksimum İğ Devri: d/dk Minimum Büküm Değeri: 400 t/m olarak alınırsa, makine üretim hızı; L= iğ devri / büküm (3) L= /400 = 25 metre/dk. olarak hesaplanır. Minimum elastan çekim oranı 1,5 alınacak olursa; Elastan beslemesi 25 metre/ 1,5 = 16,7metre/ dk. olacaktır. Elastan besleme silindiri çevresi = πr = 3,14 0,05 = 0,157 metre Maksimum Elastan Besleme Silindiri Devri = 16,7 / 0,157 = 106 d/dk. dır πn Açısal Hız = ώ = 30 (4) ώ = 106 3,14 30 = 11,1 rd / sn α = Δω 11,1 = = 22,2 rd / sn 2 Δt 0, 5 (5) ( Δt, makine üzerinde yapılan ölçümler sonucu 0,5 saniye kabul edilmiştir.) Sürtünme Momenti: Elastan Bobini W=0,5 kg Wy Wx Elastan Besleme Silindiri W Elastan bobinleri, elastan besleme silindirleri üzerine belirli bir açı ile yük bindirmesi yapacaklardır. Bu açı yaklaşık 30 dir. Bu sayede oluşan sürtünme kuvveti ise, sisteme yük olarak yansıyacaktır. Elastan bobininin ağırlığı 0,5 kg. dır. 178

194 W x = W cos30 = 0,5 0,86 = 0,43 kg = 0,43 9,81 = 4,22 N W y = W cos30 = 0,5 0,86 = 0,43 kg = 0,43 9,81 = 4,22 N Elastan besleme silindirleri incelendiğinde; f s f s f s = W r μ (6) μ = sürtünme katsayısı (metal-nylon arasındaki sürtünme katsayısı 0,25 dir ( 2009). Bu çalışma için sürtünme katsayısı 0,3 kabul edilmiştir. f s = 4,22 0,3 0,025 = 0,03165 Nm Toplam 28 adet elastan bobini kullanılacağı için; f s = 28 0,03165 = 0,8862 Nm İki silindir için bu rakam iki ile çarpılırsa; f s toplam = 2 0,8862 = 1,7724 Nm Toplam Gerekli Tork Hesabı: T P = (J M +J L ) α + T f T P = (1, kg.m 2 + 0,005125) 22,2 + 1,7724 T P = 1,89 Nm Gerekli Motor Gücü Hesabı: P = M ώ (7) P= 1,89 11,1 = 20,98 w = 0,021 kw 179

195 EK-2 ÇEKİM SİLİNDİRLERİ İÇİN MOTOR SEÇİMİNDE KULLANILACAK GÜÇ HESABI Motorun zirve torkunu hesaplamak için; T P = (J M +J L ) α + T f (1) bağıntısı kullanılacaktır (Tal, 1989). J M : Motorun eylemsizlik momenti (kg.m 2 ) J L : Sürülecek yükün eylemsizlik momenti (kg.m 2 ) α : En büyük ivme değeri (rad/s 2 ) T f : Sabit sürtünme momenti (Nm) Motorun Eylemsizlik Momenti: J M değeri, motora ait bir momenttir. Piyasada mevcut ve bu amaçla kullanılan motorların teknik özellikleri incelendiğinde bu moment değerinin 1, kg.m 2 alınmasına karar verilmiştir. J M =1,51x10-4 Sürülecek Yükün Eylemsizlik Momenti: Dolu silindir için eylemsizlik momenti, I = m r (kg.m 2 ) (2) 2 Arka çekim mili için; Uzunluk, l = 2,347 m Çap, =25 mm Kütle, m = 8,99 kg Eylemsizlik momenti, I arka =.8,99.(.10 ) = 7, kg.m L Çevresel hız, V = (3) Top. Çekim Lenb 25 Venba = = = 2,5 m/dk Top. Çekimenk 10 Üretim hızı (L), elastan besleme silindirleri için motor güç hesabında hesaplanmıştı. Makinenin en küçük toplam çekim değeri, makinenin teknik özelliğidir. 180

196 V Silindir devri, n = π. d (4) Venba 2,5 nenba = = = 31,85 d/dk π. d π.0,025 π. n Açısal hız ω = (5) 30 π. nenba π.31,85 ωenba = = = 3,33 rd/sn Açısal ivme, α = Δω Δ t Δωenba 3,33 0 αarka = = = 6,66 rd/sn 2 Δt 0,5 (6) Orta çekim mili için; Uzunluk, l = 2,027 m Çap, =25 mm Kütle, m = 7,76 kg Eylemsizlik momenti, I orta , 76.(.10 ) 6, = = kg.m 2 ToplamÇekim 10 Ana Çekim= = = 8, 7 KıırıcıÇekm 1,15 L 25 Çevresel Hız = enb Venbo = = 2, 87 m/dk AnaÇekimenk 8,7 V Silindir devri, n = π. d Venbo 2,87 nenbo = = = 36,56 d/dk π. d π.0,025 π. n Açısal hız ω = 30 π. nenbo π.36,56 En büyük açısal hız; ωenbo = = = 3, 83rd/sn Açısal ivme, α = Δω Δ t Δωenbo 3,83 0 αorta = = = 7,66 rd/sn 2 Δt 0,5 181

197 Dişliler için; I = mr (7) m:kütle (kg) r:yarıçap (m) =.0,57.(.10 ) = 3, kg.m =.0,65.(.10 ) = 4, kg.m =.0,49.(.10 ) = 2, kg.m =.2,46.(.10 ) = 5, kg.m =.0,93.(.10 ) = 7, kg.m =.0,29.(.10 ) = 9, kg.m 2 I I I I I I Toplam eylemsizlik momenti: J L0 = 8, kg.m 2 olur. 182

198 Motora yansıyacak eylemsizlik momentleri ise; J L J L0 = (8) 2 n J L : Motora yansıyan eylemsizlik momenti J L0 : Gerçek yük (yukarıda hesaplandı) n : Redüktör iletim oranı Buradan motora yansıyan eylemsizlik momentinin n 2 kat azalacağı görülmektedir (Tal, 1989). Çalışma kapsamında redüktörsüz ve üç farklı iletim oranına sahip redüktör (1,46-3-9) için hesaplamalar yapılmıştır. Amaç, uygun olan motor ve redüktörü seçmektir. i = 1:1 için; 3 J L 8, JL = = = 8, Nm 2 2 n 1 i = 1, 46 :1 için; 3 8, JL = = 3,95.10 Nm 2 1, 46 i = 3:1 için; 3 8, JL = = 9,34.10 Nm 2 3 i = 9:1 için; 3 8, JL = = 1, Nm 2 9 En Büyük İvme Değeri Hesabı: n Z5 = narka i (9) Z motor. 6 N arka, daha önce 4 numaralı denklemde hesaplanmıştı. Bu değer, 9 numaralı eşitlikte yerine koyulursa; i = 1:1 için; 40 1 n motor = 31,85. = 60,67d / dk 21 1 i = 1, 46 :1 için; 40 1,46 n motor = 31,85. = 88,58d / dk 21 1 i = 3:1 için; 40 3 n motor = 31,85. = 182,01d / dk

199 i = 9:1 için; 40 9 n motor = 31,85. = 546,03d / dk 21 1 İvme değerleri, daha öncede bahsedildiği gibi, makinenin söz konusu temel hızlara ulaşma süresi 0,5 saniye kabul edildiğinden aşağıdaki şekilde hesaplanır. n. π w 30 n. π α = Δ = = Δt Δt 30. Δt i = 1:1 için; 60,67. π α = = 12,70 rd/s 2 30.(0,5) i = 1, 46 :1 için; 88,58. π α = = 18,54 rd/s 2 30.(0,5) i = 3:1 için; 182,01. π α = = 38,10 rd/s 2 30.(0,5) i = 9:1 için; 546,03. π α = = 114,30 rd/s 2 30.(0,5) Sürtünme Momenti: Baskı tabancalarından kaynaklı sürtünme momentleri; Baskı silindirleri ile çekim milleri arasındaki (çelik-kauçuk) kayma sürtünme katsayısı μ =0,3-0,6 arasında, statik sürtünme katsayısı ise μ =0,6-0,9 arasında değişmektedir ( source/f/r/friction/source.html, 2009). Çalışma kapsamında bu değerlerin ortalaması olan μ=0,6 katsayısı kullanılmıştır. Baskı manşonları ile çekim millerinin belli bir açı ile aşağıya doğru eğimli bir çizgi doğrultusunda yerleşmişlerdir. Bu eğim açısı hesaplamalarda çok az fark yaratacağından dolayı, işlemleri sadeleştirmek amacıyla ihmal edilmiştir. 184

200 Şekil 1. Baskı manşonu ve çekim mili kuvvet analizi Arka çekim mili için; Kullanılan baskı tabancası basıncı arka çekim mili için dan arasında değişmektedir ( 2009). Çalışma kapsamında baskı tabancalarının arka çekim mili için basıncı ortalama değer olan 14 dan alınmıştır. F=14 dan = 140 N (2 iğ için) (10 N = 1 dan) Toplam iğ sayısı 56 olup makinenin bir yanında 28 iğ vardır. Böylece, makinenin bir yanı için F baskı kuvveti toplamı; 28 F = 140 = 1960N olacaktır. 2 Baskı silindirlerinin ağırlığından kaynaklanan kuvvet, W =140 gr (2 iğ için) W =.. = 1, 96 kg Kütleden kaynaklanan kuvvet; W = mg. (10) W = mg. = 1,96.9,81 = 19,23 N 185

201 N = F + W Sürtünme kuvveti, = ,23 = 1979,23 = μ. N (11) f s = μ. N = 0,6 1979,23 = 1187,54 fs Toplam moment, M = I. α (12) Şekil 1 de kesit şeması görülen görülen çekim mili ve baskı silindirleri için aşağıdaki bağıntılar yazılabilir. MO = Marka fs. r = Iarka. αarka 25 M O = M arka 1187,54 ( 10 2 ) = 7, Arka silindiri döndürmek için gerekli moment; M arka = 14,85 Nm bulunur. Orta çekim mili için;.6,66 Kullanılan baskı tabancası basıncı orta çekim mili için dan arasında değişmektedir ( Çalışma kapsamında baskı tabancalarının orta çekim mili için basıncı ortalama değer olan 12 dan alınmıştır. F=12 dan = 120 N (2 iğ için) (10 N = 1 dan) Toplam iğ sayısı 56 olup makinenin bir yanında 28 iğ vardır. Böylece, makinenin bir yanı için F baskı kuvveti toplamı; 28 F = 120 = 1680 N 2 Baskı silindirlerinin ağırlığından kaynaklanan kuvvet, W = 288 gr (2 iğ için) W =.. = 4,032 kg W = mg. = 4,032.9,81 = 39,6 N N = F + W = ,6 = 1719,6 N 186

202 Sürtünme kuvveti, = μ. N f s = μ. N = 0,6 1719,6 = 1031,76 fs Toplam moment, M = I. α Şekil 1 de kesit şeması görülen görülen çekim mili ve baskı silindirleri için aşağıdaki bağıntılar yazılabilir. MO = Morta fs. r = Iorta. αorta 25 M O = M orta 1031,76 ( 10 2 ) = 6, ,66 Burada, apron kalınlığı ihmal edilmiştir. Orta silindiri döndürmek için gerekli moment; M orta = 12,9 Nm bulunur. Sürülecek yükün ve eylemsizlik momentlerinin redüktör üzerinden motora yansıyan miktarları aşağıdaki şekilde hesaplanabilir: Aşağıda açıklanmış olan kuvvet analizi yapılırken, servo motorun tahrik kuvvetini çekim silindirlerine ileten tüm dişliler ayrı ayrı ele alınmıştır. Rijit cisimler olan dişlilerin düzlemsel hareket yaptığı, düzlemsel levhalar halinde ve simetrik yapıda oldukları kabul edilebilir. Bu durumda dinamik denge halinde ağırlık merkezi etrafında dönmekte olan cisme etkiyen dış kuvvetlerin momentleri toplamı cismin eylemsizlik momenti ile açısal ivmesinin çarpımına eşittir. Bu durum genel olarak daha önce de verilen 12 nolu eşitlik ile ifade edilmektedir (Beer ve Johnston, 1979). 12 nolu eşitlik tüm dişlilere uygulanmak suretiyle kinematik analizler yapılmış ve sistemi durur halden en büyük hıza 0,5 sn içinde (yani ana motorun makineyi çalışır duruma getirmesi için gereken süre içinde) en büyük çalışma hızına çıkarması için motorun uygulaması gereken moment değerine ulaşılmıştır. Dişlilerin kinematik analizi aşağıda açıklanmıştır. Tüm analizlerde saat yönünün tersi pozitif olarak kabul edilmiştir. Analizler için dişlilerin yarıçapları ve eylemsizlik momentleri daha önce hesaplandığından, burada öncelikle açısal ivmenin hesaplanması gerekmektedir. Dişlilerin maksimum dönüş hızları; n Z1 = 36,56 d/dk (orta çekim silindirinin maksimum hızı) Z1 23 nz 2 = nz1. = 36,56. = 24,73 d / dk Z2 34 n n 24,73 d/dk Z 3 = Z 2 = 187

203 Z 3 41 nz 4 = nz 3. = 24,73. = 32,71d / dk Z 31 n 4 Z 5 = n Z 4 = 32,71 Z 5 40 nz 6 = nz 5. = 32,71. = 62,30 d / dk Z 21 Dişlilerin açısal hızları; Açısal hız, π. n ω = (rd/s) 30 n:dönüş hızı (d/dk).36,56 ω 1 = π = 3,83 rd / s 30.24,73 ω 2 = π = 2,59 rd / s 30.24,73 ω 3 = π = 2,59 rd / s 30.32,71 ω 4 = π = 3,42 rd / s 30.32,71 ω 5 = π = 3,42 rd / s 30.62,30 ω 1 = π = 6,52 rd / s 30 Dişlilerin açısal ivmeleri; Açısal ivme, α = Δω (rd/s 2 ) olduğuna göre, Δ t 3,83 2 α1 = = 7,66 rd / s 0,5 2,59 2 α 2 = = 5,18 rd / s 0,5 2,59 2 α 3 = = 5,18 rd / s 0,5 3,42 2 α 4 = = 6,84 rd / s 0,5 3,42 2 α 5 = = 6,84 rd / s 0,5 6,52 α 6 = = 13,04 rd / s 0,

204 Şekil nolu dişli (Z1, helisel) için kuvvet analizi M = F. r M = I. α O t 2,1 1 orta 1 1 F t 2,1 = 516 N M orta : Orta çekim milini döndürmek için uygulanması gereken moment F t 2,1 : Z 2 dişlisinden Z 1 dişlisine aktarılan kuvvet Şekil nolu dişli (Z2, helisel) için kuvvet analizi M = F. r M = I. α B t1, M = 2 18, 06 Nm M 2 : Z2 dişlisine mekanizmayı döndürmek için uygulanması gereken moment F t 1,2 : Z 1 dişlisinin Z 2 dişlisine karşı koyma kuvveti (F t 2,1 = F t 1,2 ) Şekil nolu dişli (Z3, helisel) için kuvvet analizi 189

205 Z 2 ve Z 3 dişlileri aynı eksen üzerinde, aynı mile bağlı olarak dönmektedir. Bu yüzden Z 2 ve Z 3 e uygulanan momentler birbirine eşit kabul edilmiştir. M 3 = M 2 = 18,06 Z 3 dişlisini döndürecek M 3 momentini oluşturmak için gerekli olan Z 4 ten Z 3 e aktarılması gereken F t 4,3 kuvveti aşağıdaki şekilde bulunur. M = M F. r = I. α C F t 481, 6 N 4,3 = 3 t4, M 3 : Z2 dişlisini döndürmek için gerekli olan ya da Z3 dişlisini döndürmeme yönünde etki eden moment Şekil nolu dişli (Z4, helisel) için kuvvet analizi Z 4 dişlisini döndürmek için yani Z 4 dişlisinden Z 3 dişlisine F t 4,3 kuvvetini aktarmak için uygulanması gereken moment M 4 momenti aşağıdaki şekilde bulunmuştur. MC = M4 Ft3,4. r4 Marka = I4. α4 M = 4 30, 5 Nm M 4 : Z4 dişlisine sistemi döndürmek için uygulanması gereken moment 190

206 Şekil nolu dişli (Z5, düz dişli kasnak) için kuvvet analizi M = M 30, 5 Nm 5 4 = M = F. r M = I. α D t 6, F t 469, 23 N 6,5 = M 5 : Z5 dişlisine sistemi döndürmek için uygulanması gereken moment F = F t 6,5 t5,6 Şekil Z6 dişli kasnak kuvvet analizi Servo motor miline gelecek olan en büyük moment olan M 6 momenti aşağıdaki şekilde hesaplanmıştır. M = F. r + M = I. α E M 6 = 18, 76 Nm t 5, Motora gelen yükü azaltarak motor maliyetini düşürmek için motor çıkışına redüktör koymak böyle sistemlerde çokça uygulanmaktadır. M 6 momenti bir redüktörden geçerek iletildiği taktirde motora gelen yük azalmaktadır. Motora yansıyan sürtünme moment değeri değişik iletim (redüktör) oranları için aşağıdaki şekilde hesaplanabilir. T f Tf = 0 (13) n (verimlilik %100 kabul edilmiştir) T f : Motora yansıyan sürtünme momenti T f0 : Sürülen yükün torku n : Redüktör iletim oranı 191

207 Buradan motora yansıyan sürtünme momenti n kat azalacağı görülmektedir (Tal, 1989). i = 1:1 için; T f 0 18,77 T f = = = 18,77 Nm n 1 i = 1, 46 :1 için; Tf 0 18,77 Tf = = = 12,86 Nm n 1,46 i = 3:1 için; T f 0 18,77 T f = = = 6,26 Nm n 3 i = 9:1 için; Tf 0 18,77 Tf = = = 2,09 Nm n 9 Toplam Gerekli Tork Hesabı: Bu durumda motor için gerekli moment aşağıdaki şekilde hesaplanabilir. Tp = ( JM + JL). α + T f i = 1:1 için; 4 3 T p = (1, ,41.10 ).12,7 + 18,87 = 18, 88 Nm i = 1, 46 :1 için; 4 3 T p = (1, ,95.10 ).18, ,86 = 12, 94 Nm i = 3:1 için; 4 4 T p = (1, ,34.10 ).38,10 + 6,26 = 6, 30 Nm i = 9:1 için; 4 4 T p = (1, ,04.10 ).114,30 + 2,09 = 2, 12 Nm Gerekli Motor Gücü Hesabı: Değişik i değerleri için gerekli motor gücü değerleri aşağıdaki şekilde hesaplanır. Motor devri değerleri 9 numaralı eşitlikle hesaplanmıştır. n. P= M. w= M. π (14) 30 i = 1:1 için; 60,67. π P = 18,88. = 119,89 watt = 0, 120 kw 30 i = 1, 46 :1 için; 88,58. π P = 12,94. = 119,97 watt = 0, 120 kw 30 i = 3:1 için; 192

208 182,01. π P = 6,30. = 120,02 watt = 0, 120 kw 30 i = 9:1 için; 546,03. π P = 2,12. = 121,16 watt = 0, 121kw 30 En ideal hız azaltma (redüktör iletim) oranı motora yansıyan sürülecek yüke ait eylemsizlik momenti ile motorun eylemsizlik momentinin eşit olmasını sağlayan orandır (Tal, 1989). n = J J L 0 M (15) J L0 : Gerçek yük 3 8,41.10 n = = 7,46 bu sistem için en ideal redüktör oranıdır. 4 1,51.10 Değişik redüktör iletim oranlarına göre hesaplanan motor moment ve güç değerleri; i Gerekli motor momenti Gerekli motor gücü (Nm) (kw) 1:1 18,88 0,120 1,46:1 12,94 0,120 3:1 6,30 0,120 9:1 2,12 0,

209 EK-3 İPLİK KALİTE TEST SONUÇLARI Pamuk İpliği (%100) Kopma Mukavemeti Test Sonuçları (Rkm) İplik 1. Test 2. Test 3. Test 4. Test 5. Test Ortalama Kodu A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A

210 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Kopma Mukavemeti Test Sonuçları (Rkm) İplik 1. Test 2. Test 3. Test 4. Test 5. Test Ortalama Kodu B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B

211 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Kopma Mukavemeti Test Sonuçları (Rkm) İplik 1. Test 2. Test 3. Test 4. Test 5. Test Ortalama Kodu C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C

212 Pamuk İpliği (%100) Kopma Uzaması Test Sonuçları (%) İplik 1. Test 2. Test 3. Test 4. Test 5. Test Ortalama Kodu A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A

213 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Kopma Uzaması Test Sonuçları (%) İplik 1. Test 2. Test 3. Test 4. Test 5. Test Ortalama Kodu B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B

214 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Kopma Uzaması Test Sonuçları (%) İplik 1. Test 2. Test 3. Test 4. Test 5. Test Ortalama Kodu C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C

215 Pamuk İpliği (%100) Düzgünsüzlük Test Sonuçları (CV m ) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A

216 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Düzgünsüzlük Test Sonuçları (CV m ) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B

217 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Düzgünsüzlük Test Sonuçları (CV m ) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C

218 Pamuk İpliği (%100) İnce Yer Hatası Test Sonuçları (-40%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A

219 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) İnce Yer Hatası Test Sonuçları (-40%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B

220 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) İnce Yer Hatası Test Sonuçları (-40%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C

221 Pamuk İpliği (%100) Kalın Yer Hatası Test Sonuçları (+50%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A

222 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Kalın Yer Hatası Test Sonuçları (+50%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B

223 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Kalın Yer Hatası Test Sonuçları (+50%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C

224 Pamuk İpliği (%100) Neps Hatası Test Sonuçları (+200%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A

225 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Neps Hatası Test Sonuçları (+200%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B

226 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) Neps Hatası Test Sonuçları (+200%) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C

227 Pamuk İpliği (%100) Tüylülük Test Sonuçları (S3) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A A

228 Pamuk/Viskon İpliği (%50/50) Tüylülük Test Sonuçları (S3) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B B

229 Pamuk/Polyester İpliği (%50/50) İplik Tüylülük Test Sonuçları (S3) İplik Ort. Kodu Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C C

230 EK-4 KULLANICI ARAYÜZ YAZILIMI Ana Form (Giriş Sayfası) Public veritabani As String Public dil As Boolean Private Sub cikis_click() End End Sub Private Sub degersecimliincele_click() End Sub Private Sub degersecimlitasarim_click() End Sub Private Sub desentasarimigiris_click() Load DsnGrsF DsnGrsF.Show End Sub Private Sub desentasarimiincele_click() KGrsF.dturu = "" Load DsnNclF DsnNclF.Show End Sub Private Sub iletisim_click() Load Comms Comms.Show End Sub Private Sub ingilizce_click() dil = False AnaF.turkce.Checked = False AnaF.ingilizce.Checked = True AnaF.ayarlar.Caption = "Settings" AnaF.Yardım.Caption = "Help" AnaF.Toolbar1.Buttons(1).Caption = "Explore" AnaF.Toolbar1.Buttons(2).Caption = "Input Pattern" AnaF.Toolbar1.Buttons(3).Caption = "Settings" AnaF.Toolbar1.Buttons(4).Caption = "Quit" AnaF.incele.Caption = "Explore" AnaF.verigirisi.Caption = "Explore" AnaF.ayarlar.Caption = "Settings" AnaF.desentasarimigiris.Caption = "Pattern Design" AnaF.desentasarimiincele.Caption = "Patterns" 215

231 AnaF.cikis.Caption = "Quit" End Sub Private Sub makinaayar_click() makayar.show End Sub Private Sub MDIForm_Load() 'Dim uretimbilgilerikodu As Long 'Dim desentasarimkodu As Long 'Dim tarih As Date 'Dim uygulayiciadi As String 'Dim iplikturu(1 To 4) As Integer 'Dim kiricicekimsissayisi As Integer 'Dim temeliplikdogrusalagirligi As Double 'Dim fitildogrusalagirligi As Single 'Dim igdevri As Long 'Dim bukumkatsayisi As Single 'Dim hammaddebilgileri As String 'Dim kopcabilgileri As String 'Dim iplikdogrusalagirligi As Integer 'Dim elastancekimorani As Single 'Dim elastanicerikliiplikdogrusalagirligi As Single 'Dim hizgecissuresi As Single 'Dim degerbelirlemeyontemi As Integer 'Dim toplamadimsayisi As Integer End Sub Private Sub Picture2_Click() End Sub Private Sub Picture3_Click() End Sub Private Sub Picture8_Click() End End Sub Private Sub MDIForm_Unload(Cancel As Integer) End End Sub Private Sub rastgeleincele_click() End Sub Private Sub rastgeletasarim_click() End Sub 216

232 Private Sub Toolbar1_ButtonClick(ByVal Button As MSComctlLib.Button) KGrsF.dturu = "" KGrsF.desen = 0 Select Case Button.index Case 1: DsnNclF.Show Case 2: DsnGrsF.Show Case 3: makayar.show Case 4: End End GirisF.Show End Select End Sub Private Sub turkce_click() dil = True AnaF.turkce.Checked = True AnaF.ingilizce.Checked = False AnaF.ayarlar.Caption = "Ayarlar" AnaF.Yardım.Caption = "Yardım" AnaF.Toolbar1.Buttons(1).Caption = "İncele" AnaF.Toolbar1.Buttons(2).Caption = "Veri Girişi" AnaF.Toolbar1.Buttons(3).Caption = "Ayarlar" AnaF.Toolbar1.Buttons(4).Caption = "Çıkış" AnaF.incele.Caption = "İncele" AnaF.verigirisi.Caption = "Veri Girişi" AnaF.ayarlar.Caption = "Ayarlar" AnaF.desentasarimigiris.Caption = "Desen Tasarımı Giriş" AnaF.desentasarimiincele.Caption = "Desen İncele" AnaF.cikis.Caption = "Çıkış" End Sub Private Sub uretimbilgilerigiriş_click() Load KGrsF KGrsF.Show ' Load Form5 ' Form5.Show End Sub Private Sub uretimbilgileriincele_click() Load KScmF KScmF.Show End Sub 217

233 PC-PLC İletişim Formu Private Sub fracpuparameters_dragdrop(source As Control, X As Single, Y As Single) End Sub Private Sub Timer1_Timer() Label37.Caption = mitsi.commport If Not mitsi.commsbusy Then ' degerler (sayac) porta_degeri (sayac) porta_adresi (sayac) mitsi.cpumodecommand = 1 mitsi.numdevices = Val(txtCPUNumberOfDevices.Text) mitsi.executecpucommand AddLogEntry "SND: " & DecodeStr(mitsi.SendString) While mitsi.commsbusy DoEvents Wend Dim alinan As String alinan = mitsi.receivestring AddLogEntry "RCV: " & DecodeStr(alinan) If mitsi.timedout Then AddLogEntry "RCV: " & "Timeout!!" End If If mitsi.commanderror Then Select Case mitsi.errorcode Case 1 AddLogEntry "RCV: " & "NAK received!!" Case 2 AddLogEntry "RCV: " & "Invalid checksum!!" Case 3 AddLogEntry "RCV: " & "Missing chars!!" Case 4 AddLogEntry "RCV: " & "Invalid message!!" Case 5 AddLogEntry "RCV: " & "No response!!" End Select End If End If End Sub 218

234 Function DecodeStr(ByVal Command As String) As String Dim i As Integer For i = 1 To Len(Command) char = Asc(Mid(Command, i, 1)) Select Case char Case &H2 DecodeStr = DecodeStr & "<STX>" Case &H3 DecodeStr = DecodeStr & "<ETX>" Case &H4 DecodeStr = DecodeStr & "<EOT>" Case &H5 DecodeStr = DecodeStr & "<ENQ>" Case &H6 DecodeStr = DecodeStr & "<ACK>" sayac = sayac + 1 Case &HA DecodeStr = DecodeStr & "<LF>" Case &HC DecodeStr = DecodeStr & "<CL>" Case &HD DecodeStr = DecodeStr & "<CR>" Case &H15 DecodeStr = DecodeStr & "<NAK>" Case Else DecodeStr = DecodeStr & Chr(char) End Select Next End Function Sub SetWriteData(ByVal MyString As String) Dim i As Integer Dim j As Integer Dim k As Integer Dim startpos As Integer startpos = 1 j = 0 Do i = InStr(startpos, MyString, ",") If i > 0 Then If i > startpos Then mitsi.plcdata(j) = Val(Mid(MyString, startpos, i - startpos)) End If 219

235 j = j + 1 startpos = i + 1 If startpos > Len(MyString) Then Exit Do End If Else If startpos <= Len(MyString) Then mitsi.plcdata(j) = Val(Right(MyString, (Len(MyString) + 1) - startpos)) End If Exit Do End If Loop End Sub Sub AddLogEntry(ByVal Entry As String) If lstcommandlog.listcount >= Val(txtMaxLog.Text) Then lstcommandlog.removeitem lstcommandlog.listcount - 1 End If lstcommandlog.additem Format(Time) & " " & Entry, 0 End Sub Program Şifreli Giriş Formu LoginSucceeded = False End End Sub Private Sub cmdok_click() If Label1.Caption <> "" Then If user <> " " And pass <> "" Then Set kayit = New ADODB.Recordset Set komut = New ADODB.Command sql = "Select * from kullanici where kullaniciadi='" & user.text & "' and sifre='" & pass.text & "' and kayitno>0" kayit.open (sql), baglanti, adopenstatic, adlockreadonly If kayit.recordcount > 0 Then LoginSucceeded = True Me.Hide AnaF.Show Else MsgBox "Şifreniz Yanlış!",, "Giriş" user.setfocus SendKeys "{Home}+{End}" End If 220

236 End If End If End Sub Private Sub button1_click() End Sub Private Sub Command1_Click() Dosya1.ShowOpen vt = Dosya1.FileName Label1.Caption = vt Set baglanti = New ADODB.Connection baglanti.provider = "Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;Persist Security Info=False;Data Source=" & vt baglanti.open End Sub Private Sub Form_Load() vt = "C:\Veriler.mdb" baglanti.provider = "Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;Persist Security Info=False;Data Source=" & vt 'str1="provider=msdasql.1;persist Security Info=False;Extended Properties="DBQ="& vt &";DefaultDir="& vt &";Driver={Driver do Microsoft Access (*.mdb)};driverid=25;fil=ms Access;FILEDSN="&vt&".dsn;MaxBufferSize=2048;MaxScanRows=8;PageTimeo ut=5;safetransactions=0;threads=3;uid=admin;usercommitsync=yes;" End Sub Yeni İplik Tasarım Formu Option Explicit Dim baglanti As New ADODB.Connection Dim kayit, kayit2 As New ADODB.Recordset Dim komut As New ADODB.Command Public desen As Integer Dim sonkayit, yanit, i, aranacak As Integer Public yeni_kayit As Boolean Public dturu, secilenyer As String Dim sql, arama As String Private Sub kayitata() If kayit![uretimbilgilerikodu] <> "" Then Text1.Text = kayit![uretimbilgilerikodu] If kayit![uretimtipi] <> "" Then 221

237 Combo5.Text = kayit![uretimtipi] Else Combo5.Text = "" End If If kayit![tasarimkodu] <> "" Then Text2.Text = kayit![tasarimkodu] If kayit![degerbelirleme] <> "" Then Combo1.Text = kayit![degerbelirleme] If kayit![musteribilgileri] <> "" Then Text10.Text = kayit![musteribilgileri] If kayit![tarih] <> "" Then Text11.Text = kayit![tarih] If kayit![kullanici] <> "" Then Text12.Text = kayit![kullanici] If kayit![hammaddebilgileri] <> "" Then Text15.Text = kayit![hammaddebilgileri] If kayit![kopcabilgileri] <> "" Then Text14.Text = kayit![kopcabilgileri] If kayit![cekimdissayi] <> "" Then Text16.Text = kayit![cekimdissayi] If kayit![dogrusalagirlik] <> "" Then Text17.Text = kayit![dogrusalagirlik] If kayit![fitildogrusalagirlik] <> "" Then Text18.Text = kayit![fitildogrusalagirlik] If kayit![igdevri] <> "" Then Text19.Text = kayit![igdevri] If kayit![bukumkatsayisi] <> "" Then Text77.Text = kayit![bukumkatsayisi] If kayit![escekim] <> "" Then Text3.Text = kayit![escekim] If kayit![esiplik] <> "" Then Text4.Text = kayit![eslif] If kayit![eshizgecissuresi] <> "" Then Text6.Text = kayit![eshizgecissuresi] End Sub Private Sub temizle() Text1.Text = "" Combo5.Text = "" Text2.Text = "" Combo1.Text = "" Text10.Text = "" Text11.Text = "" Text12.Text = "" Text15.Text = "" Text14.Text = "" Text16.Text = "" Text17.Text = "" Text18.Text = "" Text19.Text = "" Text77.Text = "" Text3.Text = "" Text4.Text = "" Text6.Text = "" End Sub Private Sub Combo5_Change() If Combo5.Text = "DUZ IPLIK" Then Frame13.Enabled = False End If If Combo5.Text = "ELASTANLI IPLIK" Then 222

238 Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = False Text6.Enabled = False Label3.Enabled = True Text3.Enabled = True Label4.Enabled = True Text4.Enabled = True End If If Combo5.Text = "SANTUKLU IPLIK" Then Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = True Text6.Enabled = True Label3.Enabled = False Text3.Enabled = False Label4.Enabled = False Text4.Enabled = False End If If Combo5.Text = "ELASTANLI SANTUKLU IPLIK" Then Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = True Text6.Enabled = True Label3.Enabled = True Text3.Enabled = True Label4.Enabled = True Text4.Enabled = True End If End Sub Private Sub Combo5_Click() If Combo5.Text = "DUZ IPLIK" Then Frame13.Enabled = False End If If Combo5.Text = "ELASTANLI IPLIK" Then Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = False Text6.Enabled = False Label3.Enabled = True Text3.Enabled = True Label4.Enabled = True Text4.Enabled = True End If If Combo5.Text = "SANTUKLU IPLIK" Then Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = True 223

239 Text6.Enabled = True Label3.Enabled = False Text3.Enabled = False Label4.Enabled = False Text4.Enabled = False End If If Combo5.Text = "ELASTANLI SANTUKLU IPLIK" Then Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = True Text6.Enabled = True Label3.Enabled = True Text3.Enabled = True Label4.Enabled = True Text4.Enabled = True End If End Sub Private Sub Command1_Click() secilenyer = 1 Load ulistf ulistf.show End Sub Private Sub Command2_Click() If Text2.Text <> "" Then desen = Text2.Text Load DsnGrsF DsnGrsF.Show End Sub Private Sub Command3_Click() yanit = MsgBox("Yeni Bir Kayıt Açmak İstediğinize Emin misiniz?", vbyesno) If yanit = vbyes Then yeni_kayit = True Dim maxi As Integer sonkayit = kayit!uretimbilgilerikodu temizle sql = "Select max(uretimbilgilerikodu) as maksi from uretim" Set kayit = New ADODB.Recordset kayit.open (sql), baglanti, adopenkeyset, adlockoptimistic kayit.movefirst maxi = kayit!maksi Text1.Text = maxi + 1 End If End Sub 224

240 Private Sub Command4_Click() Load Comms Comms.Show End Sub Private Sub Command5_Click() yanit = MsgBox("Kayit Etmek İstediğinize Emin misiniz?", vbyesno) If yanit = vbyes Then If yeni_kayit = True Then kayit.addnew If Text12.Text <> "" Then kayit![kullanici] = Text12.Text If Text15.Text <> "" Then kayit![hammaddebilgileri] = Text15.Text If Text14.Text <> "" Then kayit![kopcabilgileri] = Text14.Text If Text16.Text <> "" Then kayit![cekimdissayi] = Text16.Text If Text17.Text <> "" Then kayit![dogrusalagirlik] = Text17.Text If Text18.Text <> "" Then kayit![fitildogrusalagirlik] = CDbl(Text18.Text) If Text19.Text <> "" Then kayit![igdevri] = Text19.Text If Text77.Text <> "" Then kayit![bukumkatsayisi] = Text77.Text If Text3.Text <> "" Then kayit![escekim] = Text3.Text If Text4.Text <> "" Then kayit![eslif] = Text4.Text If Text6.Text <> "" Then kayit![eshizgecissuresi] = Text6.Text If Text1.Text <> "" Then kayit![uretimbilgilerikodu] = Text1.Text If Combo5.Text <> "" Then kayit![uretimtipi] = Combo5.Text If Text2.Text <> "" Then kayit![tasarimkodu] = Text2.Text If Combo1.Text <> "" Then kayit![degerbelirleme] = Combo1.Text If Text10.Text <> "" Then kayit![musteribilgileri] = Text10.Text If Text11.Text <> "" Then kayit![tarih] = Text11.Text kayit.update End If End Sub Private Sub Command6_Click() yanit = MsgBox("Silmek İstediğinize Emin misiniz?", vbyesno) If yanit = vbyes Then kayit.delete If kayit.recordcount = 0 Then temizle If kayit.bof = True Then kayit.movenext If kayit.eof = True Then kayit.moveprevious If kayit.eof = False And kayit.eof = False Then kayit.moveprevious End If End Sub Private Sub Command7_Click() yeni_kayit = False sql = "Select * from uretim order by kayitno" Set baglanti = New ADODB.Connection baglanti.cursorlocation = aduseclient 225

241 baglanti.provider = "Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;Persist Security Info=False;Data Source=" & GirisF.vt baglanti.open Set kayit = New ADODB.Recordset kayit.open (sql), baglanti, adopenkeyset, adlockoptimistic If kayit.recordcount > 0 Then kayit.movefirst kayitata End If End Sub Public Function kayita_git(x As Integer) kayit.close kayit.open aranacak = X arama = "uretimbilgilerikodu=" & CInt(aranacak) kayit.find arama If arama <> "" Then kayitata End Function Private Sub Command8_Click() If (Combo1.Text = "Rastgele") Then dturu = "Rastgele" If (Combo1.Text = "Değer Seçimli") Then dturu = "Değer Seçimli" Load DsnNclF DsnNclF.Command1.Visible = True DsnNclF.Show End Sub Private Sub Form_Load() sql = "Select * from uretim order by kayitno" Set baglanti = New ADODB.Connection baglanti.cursorlocation = aduseclient baglanti.provider = "Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;Persist Security Info=False;Data Source=" & GirisF.vt baglanti.open Set kayit = New ADODB.Recordset kayit.open (sql), baglanti, adopenkeyset, adlockoptimistic If kayit.recordcount > 0 Then kayit.movefirst kayitata End If End Sub 226

242 İplik Tasarım İnceleme ve Makineye Transfer Formu Option Explicit Public gonderimno As Integer Dim baglanti As New ADODB.Connection Dim kayit, kayit2, kayit3 As New ADODB.Recordset Dim komut As New ADODB.Command Public desen As Integer Dim sonkayit, yanit, i, aranacak As Integer Public yeni_kayit As Boolean Public dturu As String Dim sql, arama As String Public d_131 As Integer Public secilen As Integer Public ipliknumarasi As Integer Public bukumkatsayi As Double Public bukumdegeri As Double Public igdevri As Double Public uretimhizi As Double Public hizgecis As Double Public fitilnumarasi As Double Public toplamcekimorani As Double Public cekimdegeri As Double Public lifno As Double Public temeliplikno As Double Public cklifno As Double Public gr_mtcek As Double Public gr_mtort As Double Public gr_mttop As Double Public elastanoran As Double Public cekim_degeri As Double Public ecekimdgr As Double Public z5, z6, z7, z8 As Integer Private Sub Combo5_Change() If Combo5.Text = "DUZ IPLIK" Then Frame13.Enabled = False End If If Combo5.Text = "ELASTANLI IPLIK" Then Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = False Text13.Enabled = False Label3.Enabled = True Text4.Enabled = True Label4.Enabled = True liff.enabled = True End If 227

243 If Combo5.Text = "SANTUKLU IPLIK" Then Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = True Text13.Enabled = True Label3.Enabled = False Text4.Enabled = False Label4.Enabled = False liff.enabled = False End If If Combo5.Text = "ELASTANLI SANTUKLU IPLIK" Then Frame13.Enabled = True Label6.Enabled = True Text13.Enabled = True Label3.Enabled = True Text4.Enabled = True Label4.Enabled = True liff.enabled = True End If End Sub Private Sub Command1_Click() KGrsF.secilenyer = 2 Load ulistf ulistf.show End Sub Public Function kayita_git(x As Integer) kayit.close kayit.open aranacak = X arama = "uretimbilgilerikodu=" & CInt(aranacak) kayit.find arama If arama <> "" Then kayitata End Function Private Sub hesapla() ecekimdgr = 0 cekim_degeri = 0 If kayit![uretimtipi] = "DUZ IPLIK" Then ipliknumarasi = Val(Text3) bukumkatsayi = CDbl(Text77) bukumdegeri = * bukumkatsayi * Sqr(1.693 * ipliknumarasi) igdevri = CDbl(Text19) 228

244 If bukumdegeri <> 0 Then uretimhizi = igdevri / bukumdegeri If fitilnumarasi <> 0 Then toplamcekimorani = ipliknumarasi / fitilnumarasi End If If kayit![uretimtipi] = "ELASTANLI IPLIK" Then ipliknumarasi = Val(Text3.Text) cekimdegeri = CDbl(Text4.Text) lifno = CDbl(liff.Text) bukumkatsayi = CDbl(Text77) igdevri = CDbl(Text19) 'temeliplikno = (ipliknumarasi * cekimdegeri * 10000) / (cekimdegeri * ipliknumarasi * * lifno) temeliplikno = (ipliknumarasi * cekimdegeri * 5905) / ((5905 * cekimdegeri) - (lifno * ipliknumarasi)) toplamcekimorani = temeliplikno / fitilnumarasi cklifno = (cekimdegeri * 10000) / (1.693 * lifno) 'çekilmiş elastanlı lif no gr_mtcek = 1 / (cklifno * 1.693) 'grambolumetrecekilmiselastan gr_mtort = 1 / (ipliknumarasi * 1.693) 'grambolumetreortalamaiplik gr_mttop = gr_mtcek + gr_mtort elastanoran = gr_mtcek * 100 / gr_mttop bukumdegeri = * bukumkatsayi * Sqr(ipliknumarasi) uretimhizi = igdevri / bukumdegeri End If If kayit![uretimtipi] = "SANTUKLU IPLIK" Then Dim dtk() As Long Dim adim() As Long Dim uzunlk() As Double Dim kalinlik() As Double Dim toplamuzunluk As Double Dim payda1() As Double Dim toplampayda1 As Double Dim payda2() As Double Dim toplampayda2 As Double Dim payda3() As Double Dim toplampayda3 As Double Dim santuknumarasi() As Double Dim gecisnumarasi() As Double Dim ortalamaipliknumarasi As Double Dim toplamsantukuzunlugu As Double Dim temeliplikuzunluguorani As Double Dim toplamgecisuzunlugu As Double Dim gecisuzunluguorani As Double Dim santukuzunluguorani As Double Dim desenbirimindetemeliplikuzunlugutoplami As Double Dim gecisuzunlugununsantukuzunlugunaorani As Double Dim gu As Double Dim tas, toplamadimsayisi As Integer 229

245 toplampayda1 = 0 toplampayda2 = 0 toplampayda3 = 0 toplamuzunluk = 0 toplamsantukuzunlugu = 0 desenbirimindetemeliplikuzunlugutoplami = 0 ipliknumarasi = Val(Text3.Text) cekimdegeri = CDbl(Text4.Text) lifno = CDbl(liff.Text) hizgecis = CDbl(Text13) igdevri = Val(Text19.Text) bukumkatsayi = CDbl(Text77) bukumdegeri = * bukumkatsayi * Sqr(1.693 * ipliknumarasi) uretimhizi = igdevri / bukumdegeri gu = (hizgecis * uretimhizi) / For tas = 1 To kayit2.recordcount ReDim Preserve dtk(tas) ReDim Preserve adim(tas) ReDim Preserve uzunlk(tas) ReDim Preserve kalinlik(tas) dtk(tas) = DataGrid1.Columns(0).Value adim(tas) = DataGrid1.Columns(1).Value uzunlk(tas) = DataGrid1.Columns(2).Value / 10 kalinlik(tas) = DataGrid1.Columns(3).Value toplamuzunluk = toplamuzunluk + uzunlk(tas) If kalinlik(tas) = 1 Then ReDim Preserve payda1(tas) payda1(tas) = uzunlk(tas) / ipliknumarasi 'o adıma ait uzunluğun o kısmın iplik numarasına oranı toplampayda1 = toplampayda1 + payda1(tas) desenbirimindetemeliplikuzunlugutoplami = desenbirimindetemeliplikuzunlugutoplami + uzunlk(tas) ElseIf kalinlik(tas) <> 1 Then ReDim Preserve payda2(tas) ReDim Preserve payda3(tas) ReDim Preserve santuknumarasi(tas) ReDim Preserve gecisnumarasi(tas) santuknumarasi(tas) = ipliknumarasi / kalinlik(tas) 230

246 payda2(tas) = (uzunlk(tas) - 2 * gu) / santuknumarasi(tas) toplampayda2 = toplampayda2 + payda2(tas) toplamsantukuzunlugu = toplamsantukuzunlugu + uzunlk(tas) 'santuk uzunlugu toplami gecisnumarasi(tas) = 2 * santuknumarasi(tas) * ipliknumarasi / (santuknumarasi(tas) + ipliknumarasi) payda3(tas) = 2 * gu / gecisnumarasi(tas) toplampayda3 = toplampayda3 + payda3(tas) End If kayit2.movenext Next If (toplampayda1 + toplampayda2 + toplampayda3) > 0 Then ortalamaipliknumarasi = toplamuzunluk / (toplampayda1 + toplampayda2 + toplampayda3) 'santuklu kisim End If toplamadimsayisi = kayit2.recordcount If toplamsantukuzunlugu > 0 Then gecisuzunlugununsantukuzunlugunaorani = (toplamadimsayisi - 1) * gu * 100 / toplamsantukuzunlugu If toplamuzunluk > 0 Then temeliplikuzunluguorani = desenbirimindetemeliplikuzunlugutoplami * 100 / toplamuzunluk toplamgecisuzunlugu = (toplamadimsayisi - 1) * gu If toplamuzunluk > 0 Then gecisuzunluguorani = toplamgecisuzunlugu * 100 / toplamuzunluk If toplamuzunluk > 0 Then santukuzunluguorani = toplamsantukuzunlugu * 100 / toplamuzunluk If fitilnumarasi > 0 Then toplamcekimorani = ipliknumarasi / fitilnumarasi End If cekim_degeri = toplamcekimorani ecekimdgr = cekimdegeri Text148.Text = Round(toplamuzunluk, 2) Text46.Text = Round(gecisuzunlugununsantukuzunlugunaorani, 3) Text44.Text = Round(gecisuzunluguorani, 3) Text43.Text = Round(santukuzunluguorani, 1) Text42.Text = Round(ortalamaipliknumarasi, 1) Text96.Text = Round(uretimhizi, 1) Text45.Text = Round(bukumdegeri, 1) Text41.Text = Round(toplamcekimorani, 2) Text57.Text = Round(temeliplikno, 1) Text147.Text = Round(elastanoran, 3) End Sub Private Sub desengetir() If kayit![tasarimkodu] <> "" Then 231

247 sql = "Select * from desentasarimrastgelecizelge where desentasarimkodu=" & CInt(kayit![tasarimkodu]) & " order by adimnumarasi" Set baglanti = New ADODB.Connection baglanti.cursorlocation = aduseclient baglanti.provider = "Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;Persist Security Info=False;Data Source=" & GirisF.vt baglanti.open Set kayit2 = New ADODB.Recordset kayit2.open (sql), baglanti, adopenkeyset, adlockoptimistic For i = 0 To 3 DataGrid1.Columns.Item(i).Width = 1000 DataGrid1.Columns.Item(i).Alignment = dbgcenter Next i Set DataGrid1.DataSource = kayit2 kayit2.requery End If End Sub Private Sub kayitata() If kayit![uretimbilgilerikodu] <> "" Then Text1.Text = kayit![uretimbilgilerikodu] If kayit![uretimtipi] <> "" Then Combo5.Text = kayit![uretimtipi] Else Combo5.Text = "" End If If kayit![tasarimkodu] <> "" Then Text2.Text = kayit![tasarimkodu] If kayit![degerbelirleme] <> "" Then Label9.Caption = kayit![degerbelirleme] If kayit![musteribilgileri] <> "" Then Text10.Text = kayit![musteribilgileri] If kayit![tarih] <> "" Then Text11.Text = kayit![tarih] If kayit![kullanici] <> "" Then Text12.Text = kayit![kullanici] If kayit![hammaddebilgileri] <> "" Then Text15.Text = kayit![hammaddebilgileri] If kayit![kopcabilgileri] <> "" Then Text14.Text = kayit![kopcabilgileri] If kayit![cekimdissayi] <> "" Then Text16.Text = kayit![cekimdissayi] If kayit![dogrusalagirlik] <> "" Then Text3.Text = kayit![dogrusalagirlik] If kayit![fitildogrusalagirlik] <> "" Then Text18.Text = kayit![fitildogrusalagirlik] fitilnumarasi = Round(CDbl(kayit![fitildogrusalagirlik]), 2) If kayit![igdevri] <> "" Then Text19.Text = kayit![igdevri] If kayit![bukumkatsayisi] <> "" Then Text77.Text = kayit![bukumkatsayisi] If kayit![escekim] <> "" Then Text4.Text = kayit![escekim] 'If kayit![esiplik] <> "" Then Text6.Text = kayit![esiplik] If kayit![eslif] <> "" Then liff.text = kayit![eslif] If kayit![eshizgecissuresi] <> "" Then Text13.Text = kayit![eshizgecissuresi] desengetir listegetir hesapla End Sub Private Sub listegetir() sql = "Select * from uretim order by kayitno" 232

248 Set baglanti = New ADODB.Connection baglanti.cursorlocation = aduseclient baglanti.provider = "Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;Persist Security Info=False;Data Source=" & GirisF.vt baglanti.open Set kayit3 = New ADODB.Recordset kayit3.open (sql), baglanti, adopenkeyset, adlockoptimistic Set DataGrid3.DataSource = kayit3 kayit3.requery End Sub Private Sub Command10_Click() End Sub Private Sub Command2_Click() If Text2.Text <> "" Then desen = Text2.Text Load DsnGrsF DsnGrsF.Show End Sub Private Sub Command3_Click() kayit3.movefirst While Not kayit3.eof kayit3.delete If Not kayit3.eof Then kayit3.movenext Wend End Sub Private Sub Command4_Click() z5 = Val(Text7) z6 = Val(Text9) z7 = Val(Text6) z8 = Val(Text5) If Combo5.Text = "DUZ IPLIK" Then secilen = 1 If Combo5.Text = "ELASTANLI IPLIK" Then secilen = 2 If Combo5.Text = "SANTUKLU IPLIK" Then secilen = 3 d_131 = kayit2.recordcount End If If Combo5.Text = "ELASTANLI SANTUKLU IPLIK" Then secilen = 4 d_131 = kayit2.recordcount End If gonderimno = kayit![uretimbilgilerikodu] Load Comms 233

249 Comms.Show End Sub Private Sub DataGrid3_DblClick() kayit.close kayit.open aranacak = kayit3![uretimbilgilerikodu] arama = "uretimbilgilerikodu=" & CInt(aranacak) kayit.find arama If arama <> "" Then kayitata End If End Sub Private Sub Form_Load() sql = "Select * from uretim order by kayitno" Set baglanti = New ADODB.Connection baglanti.cursorlocation = aduseclient baglanti.provider = "Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;Persist Security Info=False;Data Source=" & GirisF.vt baglanti.open Set kayit = New ADODB.Recordset kayit.open (sql), baglanti, adopenkeyset, adlockoptimistic If kayit.recordcount > 0 Then kayit.movefirst kayitata End If End Sub Private Sub Label9_Click() End Sub Üretim bilgileri seçme tablosu If KGrsF.secilenyer = 1 Then KGrsF.kayita_git (kayitsecim![uretimbilgilerikodu]) If KGrsF.secilenyer = 2 Then KScmF.kayita_git (kayitsecim![uretimbilgilerikodu]) End Sub Private Sub Command2_Click() ulistf.hide End Sub Private Sub DataGrid3_Click() End Sub 234

250 Private Sub Form_Load() sql = "Select uretimbilgilerikodu,uretimtipi,tasarimkodu,degerbelirleme,tarih,musteribilgileri from uretim order by uretimbilgilerikodu" Set baglanti = New ADODB.Connection baglanti.cursorlocation = aduseclient baglanti.provider = "Microsoft.Jet.OLEDB.4.0;Persist Security Info=False;Data Source=" & GirisF.vt baglanti.open Set kayitsecim = New ADODB.Recordset kayitsecim.open (sql), baglanti, adopenkeyset, adlockoptimistic Set DataGrid3.DataSource = kayitsecim For i = 0 To DataGrid3.Columns.Count - 1 DataGrid3.Columns.Item(i).Width = 1000 DataGrid3.Columns.Item(i).Alignment = dbgcenter If i > 5 Then DataGrid3.Columns.Item(i).Visible = False Next i kayitsecim.requery End Sub Private Sub Text1_Change() If IsNumeric(Text1.Text) = False Then If Text1.Text <> "" Then kayitsecim.filter = "musteribilgileri like '%" + Text1.Text + "%' or uretimtipi like '%" + Text1.Text + "%' or degerbelirleme like '%" + Text1.Text + "%'" Else: kayitsecim.filter = "" End If End If If IsNumeric(Text1.Text) = True Then If Text1.Text <> "" Then kayitsecim.filter = "uretimbilgilerikodu=" & CInt(Text1.Text) & " or tasarimkodu=" & CInt(Text1.Text) Else: kayitsecim.filter = "" End If End If kayitsecim.requery End Sub 235