B A S I N Ç ve RÜZGARLAR

B A S I N Ç ve RÜZGARLAR

B A S I N Ç ve RÜZGARLAR Havadaki su buharı ve gazların, cisimler üzerine uyguladığı ağırlığa basınç denir. Basıncı ölçen alet barometredir. Normal hava basıncı 1013 milibardır. (1033gr. = 760 mm civa basıncı) 1013 mb dan daha yüksek değerler yüksek basınç (antisiklon), 1013 mb ın altındaki değerler alçak basınç (siklon)tır.

1) SICAKLIK BASINCIN DAĞILIŞINI ETKİLEYEN FAKTÖRLER Isınan hava genleşir ve yükselir. Sonuçta basınç azalır. Soğuyan hava ağırlaşır ve alçalır. Sonuçta basınç artar. Sıcaklığa bağlı olarak Ekvatorda sürekli Termik A.B.,Kutuplarda ise sürekli Termik Y.B. alanı oluşmuştur. Basınçlara etki eden faktörlerden sadece Sıcaklık etkisi olsaydı, 90 0 Tropopoz 0 0 Termik A.B. 90 0 Termik Y.B.

2) YÜKSELTİ Yükseklere çıkıldıkça atmosferin yoğunluğu azalır. Bunun sonucu basınç ta yükseldikçe azalır. Yükselti ile basınç ters orantılıdır. Ortalama her 10,5 metre yükseldikçe 1mm basınç azalır. 3) YOĞUNLUK Atmosferdeki su buharı ve gazların atmosferdeki oranıdır. Yoğunluk arttıkça basınç ta artar. 4) MEVSİMLER Bir yerde kışın havanın soğuması ile Y.B oluşurken, aynı yerde yazın A.B. oluşur. 5) YERÇEKİMİ Havanın ağırlığı yerçekiminin bir eseridir. Bu nedenle atmosferin alt kısmında ağır gazlar yer alır. Dünyanın şeklinden dolayı kutuplarda yer çekimi daha fazladır. 6) DİNAMİK ETKENLER Dünyanın günlük hareketinden dolayı 30 enlemlerinde sürekli Dinamik Y.B, 60 enlemlerinde ise Dinamik A.B alanları oluşmuştur.

ALÇAK BASINÇ ( Siklon ) Termik ve Dinamik A.B. Alanları, YÜKSEK BASINÇ ( Antisiklon ) Termik ve Dinamik Y.B. Alanları, GÜNEY YARIM KÜRE DE AB 1006 1010 1006 1010 YB KUZEY YARIM KÜRE DE AB 1006 1010 1006 1010 YB

ALÇAK BASINÇ ALANLARINDA; Yükselici hava hareketi vardır. Yükselen hava soğur ve yağış bırakır. Hava hareketi çevreden merkeze doğrudur. Hava genellikle kapalıdır. Bu sebeple yerin ısı kaybı azdır. Termik A.B alanı sıcak, Dinamik A.B alanı soğuktur. Alçalıcı hava hareketi Rüzgar Rüzgar YB Yükselen hava hareketi Rüzgar AB Rüzgar YÜKSEK BASINÇ ALANLARINDA; Alçalıcı hava hareketi vardır. Bu sebeple yağış oluşmaz. Rüzgar, merkezden çevreye doğrudur. Hava genellikle açıktır. Bu sebeple yerin ısı kaybı fazladır. Termik Y.B alanı soğuk, Dinamik Y.B alanı sıcaktır.

RÜZGARLAR Yüksek basınçtan alçak basınca doğru olan yatay hava hareketidir. Birbirine yakın iki merkezde basınç ( Termik/Dinamik )farkı oluşması durumunda görülecek ilk olay rüzgarın esmeye başlamasıdır. Hızı ve şiddeti Rüzgarın üç önemli özelliği Yönü Esiş sıklığı

Rüzgarın Hızında Etkili Olan Faktörler: 1) Basınç merkezleri arasındaki yatay uzaklık: İzobarların sık geçtiği yerde yatay uzaklık azdır. Bu sebeple sürtünme ile hız kaybı da azdır. Bundan dolayı; izobarların sık geçtiği yerde rüzgarın hızı fazla iken, izobarların seyrek geçtiği yerde hız azdır. Rüzgarın hızı m/sn veya km/saat olarak ifade edilir. YB I Rüzgarın hızı arttıkça şiddeti de artar, III II

1. Sürekli Rüzgarlar Bunlar, yeryüzünün sürekli basınç kuşakları arasında, yıl boyunca esen rüzgarlardır. Sürekli rüzgarlar, üç ayrı rüzgar kuşağı oluşturur. a. Alizeler 30 kuzey ve 30 güney paralelleri çevresindeki dinamik yüksek basınç kuşağından, ekvatora doğru yıl boyunca esen rüzgarlardır. Tam kuzey ve güneyden esmeleri gereken bu rüzgarlar, Yer'in dönmesi sonucu yön değiştirir. Kuzey Yarım Küre'de kuzeydoğudan, güneybatıya; Güney Yarım Küre'de güneydoğudan kuzeybatıya doğru eser. 0 0 30 0 30 0 90 0 90 0 Alizeler

Alizeler Alizeler, karaların doğu kıyılarında bol yağışlara neden olurken kara içlerinde ve karaların batı kıyılarında kuru rüzgarlar olarak eser. Denizlerin üzerinde karadakinden çok daha kuvvetli ve düzenli eserek gökyüzünün çoğu zaman açık olmasını sağlar. Bu nedenle alize rüzgarlarına açık olan adalar, en gözde turizm merkezleridir. Sürekli olmaları ve yönlerinin belirli olması nedeniyle alizeler, tarih boyunca yelkenli gemiler için elverişli bir ortam oluşturmuştur. Yelkenli gemiler devrinde, Amerika ile Avrupa arasındaki ticareti sağladığı için alizelere, ticaret rüzgarları denmiştir. Ekvator çevresinde yükselmiş olan hava da dengeyi sağlamak üzere üstten dönencelere doğru eserek üst alizeleri oluşturur.

b. Batı Rüzgarları 30 dinamik yüksek basınç kuşaklarından 60 dinamik alçak basınç kuşaklarına doğru esen rüzgarlardır. Yer'in dönüşünün etkisi ile sağa sapar ve batıdan doğuya eserler. Ilıman kuşağın bu rüzgarları, 60 önlemlerindeki hava cephelerim ve gezici alçak basınçları, gittikleri yerlere taşır. Karaların batı kıyılarına bol yağış getiren bu rüzgarlar, Türkiye'de de etkisini gösterir. 90 0 30 0 0 0 30 0 Batı Rüzgarları 90 0

c. Kutup Rüzgarları Kutuplardaki Termik Yüksek Basınç kuşağından 60 dinamik alçak basınç kuşaklarına doğru esen soğuk rüzgarlardır. Yer'in dönüşünün etkisi ile sola sapar ve doğudan batıya doğuya eserler. KutupRüzgarları 90 0 30 0 0 0 30 0 90 0

2. Devirli Rüzgarlar Komşu büyük kara parçaları ile okyanuslarda, yıl içerisindeki farklı ısınma ve soğumaya bağlı olarak değişik basınç alanları oluşur. Bu basınç alanları arasında, mevsimlere göre yön değiştiren devirli rüzgarlar oluşur. Mevsim rüzgarları olarak da bilinen bu hava hareketlerinin en tanınmış olanı muson rüzgarlarıdır. Muson rüzgarları, Asya'nın iç kesimleri ile Hint Okyanusu ve Büyük Okyanus'un yıl içerisinde farklı ısınıp soğumalarına bağlı olarak oluşur. Kış Musonları; Kış mevsiminde çabuk soğuyan Asya içlerinde, bölgesel bir yüksek basınç alanı oluşur. Güneyindeki Hint Okyanusu ile güneydoğusundaki Büyük Okyanus ise geç soğudukları için birer alçak basınç alanıdır. Bu basınç farklılığı, kış mevsiminde Asya içlerinden Hint ve Büyük okyanuslara doğru esen rüzgarların oluşmasına neden olur. Bunlara, kış musonları adı verilir. Kıç musonları, Asya içlerinden geldikleri İçin kuru ve soğuk rüzgarlardır. Yalnız okyanusları geçerken ısınıp nem aldıkları için Asya'nın güneydoğusundaki adalara yağış bırakırlar. Afrika Ekvator ASYA AB YB Büyük Okyanus

2. Devirli Rüzgarlar Yaz Musonları; Yaz mevsiminde durum tersine döner. Çabuk ısınan Asya içlerinde, alçak basınç alanı oluşur. Geç ısınan okyanuslar ise yüksek basınç alanı özelliğindedir. Bu nedenle yaz mevsiminde musonlar, denizden karaya doğru eser. ASYA Yaz musonları denizden eserken nemli hava kütleleri halinde olduklarından Hint ve Büyük okyanus kıyıları İle Güneydoğu Asya adalarına bol yağış bırakır. Afrika Ekvator AB YB Büyük Okyanus

3. Yerel Rüzgarlar Yerel ısınma ve soğumaya bağlı olarak oluşan, dar alanlı yerel basınçların neden olduğu rüzgarlardır. Genellikle esiş süreleri kısa ve etki alanları dardır. Kimisi sıcak, kimisi soğuk, kimisi de serin olarak eser. Bunlardan, Türkiye'de ve çevresinde esen başlıcaları şunlardır: Meltemler: Kıyılarda, dağlık alanlarda görülen, kısa süreli ve etki alanları dar rüzgarlardır. Birbirine yakın İki ayrı özellikteki alanın, gün içerisinde farklı ısınıp soğumasına bağlı olarak oluşur.

Deniz Meltemi : Güneş'in doğusuyla birlikte hızla ısınan kara, öğleye doğru alçak basınç alanı durumuna gelir. Oysa deniz, geç ısındığından burada basınç yüksektir. Bu nedenle denizden karaya doğru serin bir rüzgar eser. Deniz melteminin Ege kıyılarındaki adı imbattır. Öğleden sonra Deniz Kara

Kara Meltemi : Güneş'in batışı ile birlikte karalarda sıcaklık birden düşer ve basınç yükselir. Denizler ise karaya göre daha sıcaktır. Bu nedenle rüzgar, karadan denize doğru eser. Akşam Deniz Kara

Dağ ve vadi meltemleri; Birbirine yakın bir dağla vadinin ya da ova, plato gibi düzlüğün, gün içerisinde, farklı ısınıp soğumaları sonucunda oluşan meltemlerdir. Gündüz, dağların dorukları çabuk ısınarak alçak basınç alanı haline gelir. Daha geç ısınan vadi ya da düzlükler ise yüksek basınç alanı durumundadır. Bu basınç farklılığı nedeniyle öğle saatlerinde, vadi ya da düzlüklerden dağ yamaçlarına doğru rüzgarlar eser. Bunlara vadi meltemi adı verilir. Gece durum tersine döner. Çabuk soğuyan dağ dorukları, yüksek basınç alanı haline gelir. Daha geç soğuyan vadi ya da düzlükler ise alçak basınç alanı durumundadır. Bu nedenle gece de dağ yamaçlarından aşağılara doğru rüzgarlar eser. Bunlara da dağ meltemi adı verilir.

Fön Rüzgarları; En tipik biçimiyle İsviçre Alplerinin iç yamaçlarında esen kuru ve sıcak rüzgardır. Yaz mevsimi başlarında Akdeniz üzerinden gelen nemli hava kütlesi, Alplerin denize bakan yamaçları boyunca yükselmeye başlar. Yükseldikçe soğur ve içindeki nemi yağış olarak bırakır. Alplerin doruklarına kuru ve soğuk olarak ulaşan hava kütleleri, Avrupa içlerindeki alçak basınç atanma doğru hızla alçalırken ısınarak kuru ve sıcak bir rüzgar olarak eser. Fon rüzgarları estikleri yerlerdeki bitkileri kurutup ekinleri kavurur. Fon rüzgarları; Batı Torosların İç Anadolu'ya bakan yamaçlarında görülür. Bu rüzgar, estiği yıllarda meyve ve buğdayları kavurduğu için o yörelerde kıtlığa neden olur. 6 0 C 2400 m. 15 0 C 24 0 C 600 m.