TARĠH ORTA ASYA TÜRK TARĠHĠ

TARĠH ORTA ASYA TÜRK TARĠHĠ

ORTA ASYA TÜRK TARİHİ BOZKIR-KARASAL İKLİM Atlı göçebe kültür Çadır kültürü Coğrafya ve iklim koşulları, milletlerin kaderini tayin eder. Sanat hayvancılık Edebiyat Konar göçer hayat Yaşam şekli Neden sonuç Siyasi Soru: a)yerleşik hayat geçilmesi Ekonomik b)tarımın gelişmesi Kültürel c)mimarinin gelişmesi Askeri yapı d)savaşçı özelliğin kaybedilmesi Kültür e)mani dinine girilmesi

Orta Asya Türk Devletlerine ait Destanlar Ġskitler (Sakalar) Alper Tunga ve Şu Destanları Hunlar Oğuz Kağan Destanı Göktürkler Ergenekon ve Bozkurt Destanı Uygurlar Türeyiş ve Göç Destanı Kırgızlar Manas Destanı Oğuzlar Dede Korkut Hikayeleri Türk İslam Destanları Karahanlılar Saltuk Buğra HanDestanı Anadolu Selçuklu Devleti Battal Gazi Destanı DaniĢmentliler Danişment Gazi Destanı ĠGOR, RAMAYANA, NUBELUNGEN, ġehname, GILGAMIġ, YARATILIġ, TUFAN, KALAVELA Sözlü Edebiyat Ürünleri Destan: Milli kahramanlık hikayesi Sav: Atasözü Sagu: Ağıt KoĢuk: Saz (kopuz) ile söylenen coģkulu Ģiir Ir: ġarkı, Türkü

İslam öncesi Türk destanları İskitler: Türeyiş ve göç Hunlar: Oğuz kağan destanı Göktürkler: Ergenekon bozkurt Uygurlar: Türeyiş ve göç Kırgızlar: Manas Oğuzlar: dede korkut hikayeleri Türk islam dönemi destanları Karahanlılar: Satuk Buğrahan Anadolu selçuklu: Battal Gazi Danişmentliler: Danişment Gazi DESTAN: Milli kahramanlık hikayesi SAV: Atasözü SAGU: Ağıt KOŞUK: Şiir IR: Türkü Sözlü edebiyat ürünleridir. Nubelungen: Alman Ramayana: Hint Kalavela: Fin İgor: Rus Şehname: İran Gılgamış, Yaradılış, Tufan: Sümer ŞEHNAME FİRDEVS GAZNELİ MAHMUT I. Sözlü edebiyat II.Yazılı edebiyat III.Yazılı hukuk I.Hukuk II.Edebiyat III.Sanat

KİTABELER GÖKTÜRKLER: Orhun kitabeleri 8.yy, II.Göktürk Türklerden kalan en eski Türkçe yazılı belgedir. Tarihte Türk adı ilk kez geçer. Bilge Kağan Kültigin Tonyukuk adına dikilmiştir. Yazan Yoluğ Tigin Çözen Wilhem Thomsan Karabalasagun ve sine uşi: Uygurlar Manas: Kırgızlar Ben Türk Bilge Kağan Tengri irade ettiği için tahta çıktım. I.Hükümdar hükmetme yetkisini tanrıdan alır. II.Egemenliğin kaynağı ilahi tanrısal dir. III.Teokratik devlet özelliği görülür. Teokrasi a)gazi b)sultan c)halife d)padişah e)bey

Yazıtlar (Kitabeler) Orhon Kitabeleri Göktürkler Yenisey Yazıtları Kırgızlar Karabalasagun ve Sine Uşi Yazıtları Uygurlar Kitabeler yazılı, Destanlar ise sözlü edebiyat eserleridir. Türklerin Kullandığı Alfabeler Orhun Göktürk Alfabesi (38 harf) Uygurlar Uygur Alfabesi (14 harf) Soğd Alfabesi Arap Alfabesi Kiril Alfabesi Latin Alfabesi Türklerin Kullandığı Takvimler 12 Hayvanlı Türk Takvimi Milli Takvim (Güneş Yılı) Orta Asya Türk Devletleri Hicri Takvim (Ay Yılı) İslamiyet le birlikte Türk-İslam devletlerince kullanıldı Celali Takvim (Takvim-i Meliki) Büyük Selçuklu Devleti nde mali işleri yoluna koymak için Melikşah tarafından ünlü Matematikçi, Astronom Ömer Hayyam başkanlığında bir bilim kuruluna Güneş Yılı esas alınarak hazırlatılmıştır. Rumi Takvim Osmanlı Devleti nde mali İşleri yoluna koymak için Güneş Yılı esas alınarak düzenlenmiştir. Miladi Takvim Türkiye Cumhuriyeti nde 1 Ocak 1926 dan itibaren kullanılmaya başlandı. (Güneş Yılı)

ALFABELER Orhun Alfabesi: 38 harf. İlk milli alfabe Uygur Alfabesi: 14 18 harf. Milli Soğd Alfabesi Arap alf Kiril alf Latin alf a)orhun b)soğd c)kiril d)arap e)sanskrit I.Göktürkler II.Uygurlar III.Karahanlılar I.Orhun kitabeleri II.Kutadgu Bilig III.Divan-ı Lugat-ıt Türk

TAKVİMLER On iki Hayvanlı Türk Takvimi Hicri Takvim: A.Y 354 gün B.Selçuklu: Melikşah dönemi Ömer Hayyam Celali Takvim (Takvim-i Meliki) Mali amaçlı Osmanlı Devleti Rumi Mali amaçlı 1 Ocak 1926 Türkiye Cumhuriyeti Miladi Takvim I.Rumi II.Hicri III.Celali

atlı göçebe kültürü, bozkır veya çadır kültürü Ġpek ve Kürk Yolu üzerinde farklı milletlerle ticaret yapan Türk toplulukları, İklimin müsaade ettiği yerlerde az da olsa tarımla uğraşmışlardır. Konar-Göçer Hayatın Sonuçları Temel geçim kaynağının hayvancılık olması, Toplumsal yapıda aristokrat ve soylu bir sınıf ortaya çıkmamıştır. kölecilik görülmez. Sanat eserlerinin genelde taģınabilir

Çadır sanatı ve dokumacılığın gelişmesi, Uygurlara kadar, Mimari ve Ģehirciliğin geliģmemesi, Hapis cezalarının en fazla on gün olması YerleĢik hayata geç geçilmesi, Merkeziyetçi Devlet yapısının güçlenememesi, Askeri yapı ve ordu millet anlayıģının geliģmesi, Toplumsal dayanıģma ve aile bağlarının güçlü olması. Savaşçı ve dayanıklı bir karaktere sahip olunması, Yazının geç kullanılması,

Konar göçer hayat savaşçı olmayı zorunlu hale getirmiştir Türkler bağımsızlıklarına düşkündür. Esir yaşamaktansa o toprakları terk etmeyi tercih ederler. Orta Asya Türk topluluklarının savaģçı ve dayanıklı bir yapıya sahip olmasında, Konar göçer hayat tarzını benimsemeleri, Bulundukları coğrafyanın sert iklim koşulları, Güçlü komşulara sahip olmaları, Yaşadıkları yerlerin etrafının surlarla çevrili olmaması,

Bağımsızlıklarına düşkün olmaları, Fetihçi politika. (Türk cihanhakimiyeti mefkuresi inancı) Türk Hakanları Gök tanrı nın kendilerini dünyayı fethetmek için tahta çıkardığına inanırlardı. Boylar arası siyasi mücadeleler etkili olmuģtur. Türklerin savaşçı olmaları, onlara gittikleri coğrafyalardaki halklara karşı kolaylıkla üstünlük kurmalarına ve birçok devlet kurmalarına neden olmuştur Atı evcilleģtiren Türklerdir. At Türklerin hızlı hareket etmelerine, hareket kabiliyeti yüksek ordulara sahip olmalarına ve bu sayede düşmanlarına karşı üstünlük kurmalarına neden olmuştur

ORTA ASYA TÜRK GÖÇLERĠNĠN NEDENLERĠ Orta Asya'da iklimin değişmesi, Türklerin Cihan hakimiyeti düşüncesi (Güneşin doğduğu yerden, battığı yere kadar, dünyayı fethetme arzusu) Bağımsızlıklarına düşkün olmaları. Siyasi nedenler Çin,Moğol,Tunguz Baskısı ve Türk boyları arasındaki siyasi hakimiyet mücadelesi. İklime bağlı nedenler (Ekonomik) Kıtlık Kuraklık Hayvan hastalıkları Otlak daralması Sosyal nedenler: Nüfus artışı Ġç ÇastıĢmalar DıĢ Baskılar

Türklerin YerleĢtikleri Bölgeler Kuzeye Gidenler; Sibirya'ya Doğuya Gidenler; Çin ve Uzakdoğu ülkelerine, Güneye Gidenler; Hindistan, Afganistan ve Çin'e, Batıya Gidenler; İki yol izlemişlerdir. Bir kısmı Hazar Denizinin kuzeyinden Karadeniz'in kuzeyine ve Avrupa'ya; Diğer kısmı ise Hazar Denizinin güneyinden İran, Irak, Suriye, Mısır ve Anadolu'ya göç etmişlerdir. GÖÇLERĠN SONUÇLARI Orta Asya kültür ve Medeniyeti dünyanın değişik bölgelerine taşınmıştır. Göç eden Türk boyları gittikleri yerlerde yeni Türk Devletleri kurarlarken, bu yerlerdeki bazı devletleri de yıktılar. Türk kültürünü dünyanın farklı coğrafyalarında tanıttılar. Başta madenlerin işlenmesi olmak üzere, askerlik, devlet teşkilatı gibi konularda hakim oldukları yerlerdeki ulusları etkilemişlerdir.

Atı farklı toplumlara tanıttılar, Ordu teşkilatlanmasında dünyayı etkilediler. (OnlukSistem). Farklı kültürlerle karşılaştılar. Bu kültürleri etkilediler ve etkilendiler. Farklı coğrafyalara gidenler farklı dinlere inandılar. Türk tarihinin bir bütün olarak incelenmesi zorlaştı Ancak diğer taraftan Türklerle ilgili farklı milletlerin, (Çin, Hint, Bizans, İran) kaynaklarında, Türklere ait bilgilere bolca rastlanmasına da neden olmuştur. Orta Asya Türk Kültür Merkezleri Anav Afanesyova, Andronova, Karasuk, Tagar.

Orta Asya Türk Toplumlarında, Ahiret Ġnancının Varlığına Kesin Kanıt olarak, Kurganlara (mezar) ölülerin kişisel eşyaları ile birlikte gömülmesi. (at, kılıç, kalkan, yay, mücevher, çanak-çömlek v.s) Kurganların başına Balbal denen mezar taşları (heykel) dikilmesi. Ölülerin Oda şeklinde mezarlara veya Piramit şeklinde mezarlara gömülmesi. Atalar Kültü: Türkler ölen atalarının ruhlarının kendilerini koruduğuna inanırdı. DĠKKAT: Ölülerin ardından yas tutulması, Yuğ (cenaze) törenleri düzenlenmesi, tek başına Kurgan (mezar) kavramı ahiret inancına kanıt olmaz. Kurgandan mutlaka eşya çıkması gerekir. Ölülerin Mumyalanması. Uçmağ: Cennet Tamu: Cehennem

Orta Asya Türk toplumlarında, yerleģik hayatın varlığına kesin kanıt olarak, Tarım faaliyetlerinin yapılması yerleşik hayata kanıttır. O zaman tarımın yapıldığına kanıt olarak gösterilen buluntular, yerleşik hayata kanıttır. ġehir, Tapınak, Baraj v.b. mimari kalıntılar, Sulama Kanalları, Orak, Saban v.b ekip biçme aletleri, Kanalizasyon ve Ģehir altyapılarına ait kalıntılar. Fresko (fresk): Duvar Resmi, gösterilebilir.

TÜRK adının anlamı ve kökeni Töre kelimesinden gelir. Tarihte Türk adı: "Töreli, Nizamlı, Geleneklerine bağlı, Doğan, Türeyen, Çoğalan, Güçlü-kuvvetli, olgunluk çağı, miğfer,terkedilmiş, Erdemli anlamlarında kullanılmıştır. Genel olarak Türk, Güçlü, Kuvvetli manasında kabul edilir. Tarihte Türk adına ilk kez II.Göktürk Devleti nden kalan, VIII. yüzyıla ait Orhun Kitabeleri nde rastlanır. Türk adını siyasi alanda devlet ismi olarak kullanan ilk Türk devleti I. Göktürkler dir. Türk kelimesi bir coğrafya ismi olarak ilk kez XII. yüzyılda Anadolu için kullanılmıştır. 1176 Miryakefelon Savaşı ndan sonra Bizans kaynaklarında Anadolu için Türkiye denilmiştir

SORU AĢağıdakilerden hangisi Türk adının anlamlarından biri değildir? A) Güçlü kuvvetlı B) Olgunluk çağı C) Miğfer D) Türeyen çoğalan E) Göç eden F) Nızam sahıbı törelı

ĠSKĠTLER (SAKALAR) MÖ. VII. yüzyılda batıya doğru göç ederek Karadeniz'in kuzeyinden Tuna nehrine kadar uzanan topraklara yerleştiler. Batı kaynakları bu topluluğa Ġskitler, İranlılar ise Sakalar adını vermişlerdir. Anadolu, Suriye ve Mısır'a kadar akınlarda bulunmuşlardır. Tarihte bilinen ilk Türk Boyudur. Atı evcilleştiren ilk Türk boyu olarak kabul edilir. TOMRĠS Alper Tunga ve ġu destanları İskit-Saka Türklerine aittir. Balbal ın (mezar taģı) ilk örneklerine İskitlerde rastlanır. Göktanrı inancına sahiptirler Kurganlara ölülerini ilkel bir mumyalama tekniği ile ve eşyaları ile gömmüşlerdir. Atalar kültünün ilk izleri görülür. Atalar kültü: Doğalar kültü Sanatta hayvan üslubunu kullanmışlardır

ASYA HUN DEVLETĠ M.Ö 209 MS 220 Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir. Devletin kurucusu ve Bilinen ilk hükümdarı Tuman (Teoman)dır. Hem Asya hem Avrupa da devlet kurmuģlardır. Merkez Ötügen olmak üzere Orhun ve Selenga nehirleri çevresinde kuruldu. Teoman, Mete, K i-ok, Çiçi kardeşi Hohanyeh Orta Asya da Türkleri tek çatı altında toplayan ilk Türk devletidir. Daha Teoman döneminden itibaren Türkler ile Çinliler arsındaki siyasi mücadelenin temel nedeni ipek yoluna hakim olmaktır. (sebep ekonomi) Teoman'dan sonra yerine oğlu Mete Han geçmiştir. Metehan ın babası Teoman a karģı verdiği iktidar mücadelesi Türk tarihinde bilinen ilk taht kavgasıdır.

Mete döneminde, Asya Hun Devleti en parlak devrini yaşadı. Mete Han döneminde; diğer Türk devletlerine ve tüm dünyaya da örnek olacak "onluk sistem"e dayalı ilk düzenli ve sürekli Türk ordusu kuruldu. Mete Han onlu sisteme göre kurduğu son derece disiplinli ve kuvvetli ordu ile Orta Asya'daki bütün Türk boylarını ilk kez bir bayrak altında toplamıģtır. Bu dönemde Çin Seddi aģılmıģ, Pekin alınmıģtır Hunlar Çin'i vergiye bağlamış, İpek Yolu'na hakim olmuştur. Ancak Türk boylarının Pekin e yerleşmesine engel olunmuştur. Amaç kalabalık Çin nüfusu içinde Türklerin asimile olmasına (milli benliklerini kaybetmelerine) engel olmaktır.

Mete Han'ın ölümünden sonra oğulları ülkeyi iyi yönetemediler. İpek Yolu'nun Çin kontrolüne geçmesi nedeniyle Hun ekonomisi bozuldu. Çin entrikaları ve bu devletle yapılan savaşlar ülkeyi zayıflattı. Çinlilerin "böl parçala ve yönet" politikası sonucunda devlet, M.S. 48 de önce Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye ayrıldı. Daha sonra taht kavgaları, dış baskılar ve saldırılar sonucunda Önce Kuzey Hun Devleti, sonra da Güney Hun Devleti, Çinliler Tarafından yıkıldı Oğuz Kağan Destanı, Pazırık Halısı, Altın Elbiseli Adam Zırhı Hunlara aittir. Orta Asya da Kurulan belli baģlı devletler Asya Hun, Avarlar, I.Göktürk, II.Göktürk, Uygur Devletleri dir. Bu kronolojik sıranın akılda tutulması önemlidir.

Kavimler Göçü ve Sonuçları Hunların bir kısmı yurtlarını terk ederek Uldız ve Balamir komutasında batıya doğru göç ettiler. MS. 375 te Batı'ya (Avrupa'ya) doğru ilerlemeye başlayan Türkler karşısında tutunamayan; bir çok kavim yerlerini terk ederek daha batıya göç ettiler. Böylece Türkler tarihin en büyük göç dalgasına neden oldular. Bu olaya tarihte Kavimler Göçü denmiştir. (MS.375) "Kavimler Göçü Evrensel bir olaydır. Bu olay sonucunda; Ġlk çağ kapandı, Ortaçağ baģladı. Avrupa'nın Etnik yapısı değişti. (Germen kavimlerinin Avrupa'daki yerli kavimlerle karışması sonucu yeni milletler ortaya çıktı.) Bugünkü Avrupa milletlerinin temeli atıldı. Roma İmparatorluğu zayıfladı. Önce doğu-batı olarak ikiye ayrıldı (395). Ardından Batı Roma yıkıldı (476).

396 da Hıristiyan alemi, Katolik ve Ortodoks olarak ikiye ayrıldı. Avrupa nın siyasi yapısı değiģti. Avrupa'da Feodalite-Derebeylik Avrupa da Türk kültürü yayıldı. Birçok Türk devleti kuruldu (Batı Hun, Macar, Avar, Bulgar) Skolastik düşünce sistemi ortaya çıktı. Kilisenin güç ve otoritesi arttı. 375'te Avrupa'ya giren Hunlar orta Avrupa da, Avrupa Hun Ġmparatorluğu nu kurdular. AVRUPA (Batı) HUN DEVLETĠ Ġlk hükümdarları ve kurucuları Balamir, en önemli hükümdarları Atilla'dır. Avrupa hun hakanları: Balamir, uldız (Yıldız), Karaton, Muncuk, Rua, Muncuk oğlu Atilla ve Bleda Attila nın oğulları: Ġlek,Dengizek ve Ġrnek

Atilla zamanında, Bizans'ı baskı altına almak üzere Balkan seferleri düzenlemiştir. Bizans Margus ve Anatolyus antlaşmalarıyla vergiye bağlanmıştır. Atilla daha sonra Batı Roma üzerine yöneldi. Galya Seferi 451 Ġtalya Seferi 452 Atilla nın ikinci seferinde Roma ordusu Atilla'nın karşısına çıkmadı. Romalılar Papa I.LEO yu Atilla'ya elçi olarak gönderdiler. Papayla görüşen Atilla, Roma'ya girmekten vazgeçerek geri döndü. Atilla zamanında en parlak dönemini yaşayan Avrupa Hun Devleti Atilla'nın ölümünden sonra eski gücünü koruyamadı Zaten nüfus olarak azınlıkta kalan Hunlar, Taht kavgalarıyla zayıflamış ve bağlı ulusların isyan etmesiyle dağılmıştır. (469)

Avrupa ya Göç eden Diğer Türk Boyları Avrupa Hunları, Bulgar, Avar, Macar, Peçenek, Uz ve Kumanlar Türklerinin Avrupa'ya yaptığı göçler olumlu sonuçlar getirmedi. Bu Türkler Avrupa'daki diğer halklar arasında silinip gittiler. Bunda: Hıristiyanlık dinine girmeleri, Orta Asya dan yeni göçlerle beslenememeleri etkili oldu. Bu yüzden kalabalık Slav toplulukları içinde milli benliklerini kaybederek asimile oldular. Hunlar, Avarlar, Bulgarlar hem Avrupa, hem Asya da devlet kurdular. Avrupa da, Hunlar, Avarlar, Bulgarlar, Macarlar devlet kurarak Avrupa nın siyasi ve sosyal yapısında etkili oldular. İstanbul u ilk kuşatan Avarlar dır. İstanbul daha sonra Bulgarlar tarafından da kuşatılmıştır.

Avrupa da devlet kuramayanlar Uzlar ve Peçenekler, Uzlar ve Peçenekler Bizans ordusunda paralı askerlik yaptılar. 1071 Malazgirt Savaşında Selçuklu tarafına geçtiler. Tarihte devlet kuramayan Türk boyu Peçeneklerdir. Türk Devletleri, Avrupa'nın siyasi ve etnik yapısını büyük ölçüde etkilemişlerdir.

I. GÖKTÜRK DEVLETĠ Asya Hun Devleti nden sonra Orta Asya ya bir süre hakim olan Avar Hakanlığı na son verilerek, Bumin Kağan tarafından 552 de kuruldu. BaĢkenti: Ötügen Tarihte Türk adını, siyasi anlamda devlet ismi olarak kullanan ilk Türk devletidir. Bumin Kağan Doğuda, Kardeşi Ġstemi Yabgu Batıda olmak üzere Devleti ikili teģkilata göre yönettiler. İstemi Yabgu İpek Yolunu kontrol etmek amacıyla Akhunlara karşı İran'daki Sasani devletiyle işbirliği yaptı. Bu işbirliği sonucu Akhun Devletinin toprakları Sasaniler ve Göktürkler tarafından paylaşıldı. Ġstemi Yabgu; bu defa Sasanilere karşı Bizans ile işbirliği yaparak, Sasani devletinin zayıflamasını sağladı.

Bumin Kağan'ın yerine geçen Mukan Kağan zamanında devlet en parlak dönemini yaşadı. Çin'in kışkırtması ve taht kavgaları ile I.Göktürk Devleti, Doğu ve Batı Göktürk Devleti olarak ikiye ayrıldı. Her iki devlete de daha sonra Çinliler son verdi. İlk Türk-Bizans ittifakı Sasaniler'e karşı bu dönemde olmuştur (571). Hedef doğu-batı ticaretini ele geçirmektir. Göktürk Hakanları I. Göktürk: Bumin Kağan Kurucu Bumin in KardeĢi Ġstemi Yabgu Bu dönemde İpek Yolu, Göktürk, Sasani ve Bizans Devletleri'ni karşı karşıya getirmiştir.

II.GÖKTÜRK (KUTLUK) DEVLETĠ (682-744) Kurucu: Kutluk Kağan, (ĠlteriĢ) BaĢkent: Ötügen, En önemli hükümdarları Bilge Kağan ve(doğu), Kültigin dir.(batı) I.Göktürk devletinin parçalanıp yıkılmasıyla, Çinin egemenliğinde yaşayan Türkler, 50 yıl süren bir esaret dönemi yaşadılar. Bu süre içinde defalarca Çine karşı ayaklandılar. Ancak başarılı olamadılar. Doğu Göktürk Devleti nin Çin egemenliği altında bulunduğu dönemde, Çin e karşı Türklerin bağımsızlığını amaçlayan hareketlerden biride Kürşat ayaklanması dır. KürĢat ihtilali Türklerin Çin e karģı ilk milliyetçi isyanıdır. 682 Yılında Kutluk Kağan'ın başlattığı ayaklanma başarılı oldu. Türkler yeniden bağımsızlıklarına kavuştular.(682)

II.Göktürk Devleti en parlak devrini Bilge Kağan zamanında yaşamıştır. Bilge Kağan ülkeyi kardeşi Kültigin ile yönetmiştir. Göktürkler, Asya HunDevleti'nden sonra Türkleri ikincikez tek bayrak altında toplamayı başarmıştır. Ġlk Türk alfabesi, Orhun (Göktürk) Alfabesini kullandılar, Ġlk Madeni Türk parasını bastıran Göktürklerdir. Türk tarihinin ve Türk edebiyatının ilk Türkçe yazılı kaynağı olarak kabul edilen Orhun yazıtları bu dönemde yazılmıştır. Bu yazıtlarda Göktürk Tarihi ve Türk Uygarlığı hakkında önemli bilgiler verilmektedir. Orhun kitabeleri, (Göktürk Yazıtları) Türklerden kalan ilk Türkçe yazılı belgedir. Türk adından ilk kez bu belgede bahsedilmiştir.

Orhun kitabeleri, Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına dikilmiģtir. Göktürk alfabesiyle yazılmıģtır. Yazan, Yoluğ Tigin dir. Yuluğ Tigin, ilk Türk tarih ve edebiyatçısıdır. Göktürk devlet yapısı hakkında bilgi verir. Devlet adamlarına nasihat verir. Bu yönüyle siyasetname özelliği taşır. Ergenekon ve Bozkurt destanları II.Göktürk lere aittir. Bilge Kağandan sonra devlet zayıfladı. 744'te Basmil, Karluk ve Uygur Türkleri birleşerek Göktürk devletine son verdiler. Göktürkler sulama amaçlı olarak, Orta Asya da Fergana Vadisi nde Tötö Kanalı nı inşa etmiştir. Bu durum Göktürklerin tarımsal faaliyetlerde bulunduklarına kanıttır.

UYGURLAR (745-840) Karluk ve Basmiller'le birleşerek, II.Göktürk Devleti ni yıkan Uygurlar, Orhun bölgesinde Uygur Devleti'ni kurdular.(745) Kurucu: Kutluk Bilge Kül Han, BaĢkent:Ordubalık (Karabalsagun) Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Uygurlar Maniheizm ve Budizm dinlerini benimsemişlerdir. Mani Dini avlanmayı, et yemeyi ve savaşmayı yasaklayan bir dindir. Bu durum yerleşik hayata geçmelerine ve savaşçı özelliklerini kaybetmelerine neden olmuştur. Bu dinler et yemeyi yasakladığından Uygurlar hayvancılığı bırakıp tarım ve ticaretle uğraşmaya başladılar.

Temel geçim kaynağı tarım, ticaret. Yerleşik hayata geçmeleriyle Uygurlar ticaret, bilim sanat, mimari ve edebiyat gibi bir çok alanda geliştiler. Uygurlar zamanında yerleşik yaşama geçilmesiyle saraylar, Tapınaklar, kervansaraylar ve evler inģa edilmiģtir. Tapınak ve kervansaray mimarisi bu dönemde gelişmiştir. Çin'den matbaayı alarak geliģtirdiler. Tahtadan yapılmıģ harfleri kullanarak Matbaada hareketli harf sistemini icat ettiler. Kağıdı Çin dıģında ilk üreten Uygurlardır. (756 Semerkant) Matbaa da,türkçe kitap bastılar. Mani Dinine ait terimlerin Türkçe karģılığını kullandılar. Uygur Alfabesi ni kullandılar. (14-18 harf)

Hukuk kuralları Ġlk kez yazılı hale geldi. Ticari antlaģma, sözleģme (çek,senet). TüreyiĢ ve Göç Destanları, Karabalasagun ve Sine UĢi Yazıtları Uygurlara aittir. Orta Oyunu nun ilk örnekleri bu dönemde görülür. Minyatür ün ilk örneklerine Uygurlarda rastlanır. Minyatür, döneminin sosyal, siyasi, toplumsal yapısı hakkında bilgiverir. Devlet 840'ta Kırgızların saldırıları sonucu yıkıldı Uygurlar günümüzde Doğu Türkistan diye anılan bu bölgede Çin'e bağlı özerk bir devlet olarak yaşamaktadır. Uygurlar Savaşçı özelliklerini kaybetmeleri Milli benliklerini kaybettikleri anlamına gelmez. Uygurların kendilerine ait alfabe kullanmaları, Türkçe kitap basmaları, Mani Dinine ait terimlerin Türkçe karģılığını kullanmaları, Milli benliklerini koruduklarına kanıttır.

Ayrıca Uygurlar Moğol hakimiyetine girdiler ve Moğolları TürkleĢtirdiler. Uygurların Moğolların Türk Kültürünü benimsemesinde etkili olmaları, Uygur Türk Kültürünün güçlü ve baskın bir kültür olduğuna, Uygurların Milli benliklerini kaybetmediğine kanıt olarak gösterilebilir. Moğollar, Türklerden, Devlet teşkilatında, (kurultay, kut, veraset sistemleri v.b), Askeri teşkilatlanmada (onluk sistem v.b), dil ve alfabede (Uygurca ve Uygur Alfabesini kullandılar.), Türk Töresi ve geleneklerinden Göktanrı dininden etkilendiler

AVARLAR Hem Asya hem Avrupa da devlet kurdular. 552 yılında Göktürklerin, Orta Asya'daki Avar İmparatorluğuna son vermesi sonucu, batıya doğru ilerleyerek Romanya'ya giren Avarlar Macaristan merkezli devletlerini kurdular. En ünlü hükümdarları Bayan Kağan döneminde 619 yılında tek başına, 629 yılında da Sasaniler le birleşerek İstanbul'u kuşattılar. Ġstanbul u kuģatan Ġlk Türk devleti Avarlardır. Balkanlar da Slav ırklarının kaynaģmasında etkili oldular. Hıristiyanlığı kabul eden Türk topluluklarındandır.

HAZARLAR Hazarlar, Museviliği kabul eden Türk boyudur. Hazar Türkleri tarafından Karadeniz'in kuzeyi ile Kafkasya arasında kuruldu. Hazar ülkesinde farklı dinler bir arada barış içinde yaşamıştır. Dini hoģgörü vardır. Museviliği daha çok yöneticiler kabul etmiştir. Halk arasında Hıristiyanlık Müslüman ve Göktanrı dinleri görülür. Hz. Osman zamanında Ġslam orduları ile mücadele ettiler. Ġpek Yolu Ticaretiyle uğraģtılar.

BULGARLAR Hem Asya hem Avrupa da devlet kurdular. Bulgar Türklerinin bir kısmı Volga Nehri çevresine gelerek Ġtil (Volga) Bulgar Devleti'ni kurdular. Bir kısım Bulgar Türkleri de Tuna Bulgar Devleti'ni kurdular IX.yy Hıristiyanlığı kabul ederek zamanla milli benliklerini kaybettiler. Tuna Bulgarları zamanla Slavlaştı Avarlar dan sonra Ġstanbul u kuģatan ikinci Türk devletidir. MACARLAR 896 yılında kendi adlarını verdikleri Macaristan'a gelerek devletlerini kurdular. Almanların (Germenlerin) Balkanlara yayılmasını engelleyerek, Balkan topluluklarının (Slavların) Germenleşmesini önlediler. Macarlar, Hıristiyanlığın Katolik mezhebini benimsemiştir. Dinlerindeki değişim devlet yapılarına yansımış, boylar birliğine dayalı siyasi yapıdan, krallık sistemine dayalı bir yapıya geçmişlerdir.

KIPÇAKLAR (KUMANLAR) Rusların İgor Destanına konu olan Türk boyudur. Ruslarla büyük mücadeleler sonucunda Rusların Karadeniz'e inmelerini engellediler. Bu mücadeleler Rusların İgor Destanına konu olmuştur. Macaristan'a giden Kıpçaklar Romen devletinin kurulmasındaetkili olmuşlardır. Kıpçakların Seyhun Irmağı boylarında Oğuzlarla yaptıkları savaşlar, Dede Korkut Hikayeleri ne konu olmuştur.

OĞUZLAR (UZLAR) Türklerin en kalabalık ve tarihin akışında, en etkin rol oynayan Boyudur. 24 Oğuz Boyu vardır. Dede Korkut Hikayeleri Oğuzlara aittir. Oğuzlara, Araplar Guz, Bizanslılar Uz, Ruslar Tork, demiģlerdir. Oğuzların İslamiyet i kabul edenlerine "Türkmen", Anadolu ya gelerek burada Konar-Göçer hayatı devam ettirenlerine, bugünde olduğu gibi Yörük denilmiştir. Uygurların yıkılmasından sonra kendi devletlerini kurdular. Oğuzların bir kısmı Kavimler Göçü ile Avrupa ya göç ettiler. Uzların bir kısmı burada Hıristiyanlığı kabul ettiler ve zamanla milli benliklerini kaybettiler. Bizans ordusunda paralı askerlik yapan, Uzlar, Malazgirt Savaşı sırasında, Selçuklu safına geçtiler. Kafkasya'nın güneyine, İran Suriye Irak ve Anadolu ya gelen kolu ise İslamiyet i kabul etmiştir. Oğuzlar baģta Selçuklu ve Osmanlı olmak üzere bir çok Türk devletinin kurucularıdır. Göktürk Devleti yıkıldıktan sonra Uygurların hakimiyeti altına girdiler.

AKHUNLAR (EFTALĠTLER) Hun soyundan gelmektedirler. I.Göktürk Devleti İpek Yolu na egemen olmak için, Sasaniler le birlikte hareket ederek Akhun Devleti nin yıkılmasını sağladı. Akhun Devleti'nin toprakları Sasaniler ve Göktürk devletleri arasında paylaşıldı. BAġKIRTLAR (BAġKURTLAR) X. yüzyılda İtil (Volga) nehri civarında oturmakta idiler. Moğol istilası sırasında Moğol egemenliğine girdiler. SĠBĠRLER (SABĠRLER) Sibirya bölgesine adını veren Türk Boyudur. Bizans ve Sasani Devleti ile mücadele ettiler.

TÜRGĠġLER (TÜRGEġLER) Yerleşik yaşamı benimsediler. Uygurlardan sonra Orta Asya da Ģehircilik ve mimari TürğiĢler döneminde gelişme göstermiştir. Sulu Han önderliğinde Emeviler le uzun yıllar mücadele ettiler. İslamiyet'in Orta Asya'da yayılmasını bir süre engellemişlerdir.

KIRGIZLAR 840 Yılında Ötügen'i alarak Uygur Devletine son verdiler. Kırgızlar, Cengiz Han'a bağlanan ilk Türk Kavmidir. Yenisey Yazıtları ve Manas Destanı Kırgızlara aittir.

PEÇENEKLER Avrupa ya göç ederekhıristiyanlığı kabul eden Türk boylarındandır. Tarihte devlet kuramayan Türk Boy udur. Kiev Prensliğini yenerek, Rusların Karadeniz'e inmelerini engellediler. Peçenekler, Bizans ordusunda ücretli asker olarak görev almıştır. 1071 Malazgirt Savaşına Bizans ordusu içinde ücretli asker olarak katıldılar.selçuklu saflarına geçtiler. KARLUKLAR Ġslamiyet i kabul eden ilk Türk boyudur. Basmil ve Uygurlarla birleşerek II.Göktürk Devletinin yıkılmasında, rol aldılar. Talas savaşında Çin'e karşı Arapları destekleyerek OrtaAsya nın Çinlileşmesine engel oldular. Orta Asya da İslamiyet in yayılmasını katkı sağladılar. Karluk+Yağma+Çiğil Türkleriyle birleşerek İlk Müslüman Türk Devleti olan Karahanlıları kurdular.

ĠLK TÜRK DEVLETLERĠNDE KÜLTÜR VE MEDENĠYET Tarihsel Süreçte Türk Devletleri nde Egemenlik AnlayıĢı ve Geleneksel Türk Veraset Sistemi Orta Asya Türk Devletleri nde, Hükümdarların hükmetme yetkisini Tanrıdan aldığına inanılırdı. Buna Kut inancı denir. Kut kelime anlamı olarak Uğur demektir. Hakan ilahi bir soydan gelmekte ve kanı kutsal kabul edilmektedir. Türklerde Soy babadan oğula geçer yani ataerkil bir toplum yapısı vardır. Kut inancından dolayı hanedanın erkek üyelerinin kanları kutsal sayılmış, ülke Hanedan üyelerinin ortak malı kabul edilmiştir. Buna da Veraset sistemi denir. Ülkeyi yönetme, (egemenlik) tahta çıkma hakkı sadece hanedanın erkek üyelerine verilmiģtir. Kadınların egemenlik hakkı yoktur.

Hükümdarlık genelde babadan-oğula geçerdi. Abiden, kardeşe, amcadan, yeğene geçtiği de görülürdü. Yani Türk Devletlerinde düzenli bir hanedan geleneği vardı. Buna da Saltanat geleneği denir. Saltanat: ülkeyi belli bir soydan gelen kişilerin yönetmesidir. Hükümdarlığın babadan oğula geçmesi olarak da algılanabilir. Orta Asya Türk devletlerinin kısa sürede yıkılmalarında en büyük etken: Ülkenin hanedan üyelerinin ortak malı kabul edilmesidir. Bu durum hanedan üyeleri arasında taht kavgalarına neden olmaktadır. Sorularda (Geleneksel Türk Veraset sistemi, ülkenin kardeģler arasında paylaģılması, Doğu-Batı geleneği, ikili teģkilat,) cümleleri şeklinde de karşılaşılabilir. Saltanat geleneği ve Veraset sistemi kaynağını kut inancından alır.

Türk devletlerinin kısa sürede yıkılmasında, boylar federasyonu şeklinde örgütlenme, ikili teşkilat (doğu-batı), Çin entrikaları, boylar arası siyasi hakimiyet mücadeleleri ve dış baskılarda etkili olmuģtur. Orta Asya Türk devletlerinde görülen Kut, Veraset ve Saltanat geleneği İslamiyet in kabulünden sonra da Türk-İslam Devletleri ve Osmanlı Devleti nde de devam ettirilmiştir. Bu durum Türk Kültürünün devamlılığını gösterir. Ayrıca Türk devletlerinin siyasi teşkilatlanma olarak birbirlerini örnek aldıklarına da kanıttır.osmanlı Devletine kadar Türk devlet yönetme geleneğinde fazla bir değişiklik yaşanmamıştır. Osmanlı Devleti nde Sultan Birinci Murat tan itibaren, veraset sisteminde bazı değişiklikler yaşanmaya başlanmıştır. I.MURAT KARDEġ KATLĠ FATĠH YASAL BĠRĠNCĠ AHMET EKBER-Ġ ERġET

Türk Devletleri nde ġehzade (ġad-melik) Eğitimi Orta Asya Türk Devletlerinde Hakan çocukları, Tiginler ve hanedan üyesi olan Şad lar devlet yönetiminde tecrübe kazanması amacıyla yönetim birimlerinde görevlendirilmiştir. ĠNAL Bu gelenek Büyük Selçuklu ve diğer Türk-Ġslam devletlerinde de devam ettirilmiģ ve Melikler daha küçük yaģtan itibaren, devlet yönetiminde tecrübe kazanabilmesi,liderlik yeteneklerinin gelişebilmesi amacıyla yanlarında Atabey denen hocalarıyla birlikte eyaletlerde görevlendirilmişlerdir. Osmanlı Devleti nde hanedanın erkek üyelerine Şehzade unvanı verilmiş, hocalarına da Lala denmiştir. Osmanlı Devleti nde şehzadeler daha küçük bir yönetim birimi olan Sancaklara gönderilmiştir. ORTA ASYA SELÇUKLU OSMANLI EYALET EYALET SANCAK ŞAD MELİK ŞEHZADE ĠNAL ATABEY LALA Neden: egemenlık anlayışından dolayı Amaç: yönetim tecrübesı kazanması Sonuç taht kavgaları ve devlet kısa ömurlu

DEVLET YÖNETĠMĠ Türk toplumu; OguĢ: Aile Urug: Soy=Aileler birliği Bod: Boy (Kabile, Aşiret) Budun: Millet denilen birimlerden oluşuyordu. Orta Asya Türklerinde devlete ĠL yada EL denirdi. Ülke, Hanedan ailesi tarafından yönetilirdi. Hanedan ailesinden olan bütün erkeklerin Hakan olma hakkı bulunurdu. Bu durum Taht kavgalarının yaşanmasına ve devletin kısa sürede yıkılmasına neden olmuştur. Hakanlar ülkeyi Töre denilen sözlü hukuk kurallarına göre yönetirdi. Töre herkesin üzerinde olup genel geçer kurallardı. Töre Türk gelenek görenekleriyle hükümdarın koyduğu kanunlar ve kurultayda alınan kararlardan oluşurdu. İlk Türk devletlerinin başında Tanrı tarafından görevlendirildiğine inanılan, geniş yetkilere sahip bir hükümdar bulunurdu. Türk hükümdarları: Han, Hakan, Kağan, ġanyu, Tanhu, Ġlteber, Ġdikut, Ġlig, Yabgu, gibi unvanlar kullanan,

Hükümdarlık alametleri Otağ: Hükümdar çadırı, Örgin: Taht, Sancak: Askeri bayrak, Çetr: Saltanat şemsiyesi, Yay, Tuğ, Sorguç=Kotuz, ve Para kılıç nevbet OK hakimiyet alameti olarak kabul edilmemektedir. YAY hakimiyeti OK tabi olmayı temsil etmektedir. Dolayısıyla YAY hakimiyet alameti olarak kabul edilirken, OK hakimiyet alameti olarak kabul Edilmemektedir. SORU Orta Asya da kurulan Türk devletlerinin hükümdarları; I- Han II- Hakan III- Şanyü IV- Kağan V- idikut unvanlarından hangilerini kullanmıģlardır? Hükümdar olabilme kriterleri Haneden üyesi (Kanında Kut olmak) ve erkek olmak, Töreyi iyi bilmek, uymak ve uygulamak, cesur-savaşçı olmak, adil ve bilge olmak

Hükümdarın görevleri Devleti yönetmek, adaleti sağlamak, açı doyurmak, çıplağı giydirmek, toy (Ģölen) düzenlemek, orduya komuta etmek, Kurultaya baģkanlık etmek, siyasi davalara bakmak, Töre kurallarını değiģtirmek ve yeni kanun koymak. Ġki türlü Toy vardır. Kurultay olan Toy ve Hükümdarın belli zamanlarda halk için verdiği ziyafet olan Toy. Devlet işlerinde, Hükümdarlara, Kurultay adı verilen bir meclis ve Ayuki denen bir hükümet yardımcı olurdu. Hükümdarın yanındaki, Meclise TOY, KURULTAY veya KENGEġ denilirdi. Kurultay'da devletin ve toplumun bütün meseleleri görüşülür, alınan kararlar hükümdar tarafından onaylanırsa yürürlüğe girerdi. Ancak Hakan ın verdiği karar Töre ye uygun olmak zorundaydı. Yani Orta Asya Türk Devletlerinde Hakanlar sınırsız yetkilere sahip değildi. Kurultaya katılma hakkı olanlara Toygun denir. Kurultay a: Hakan, Hatun(Katun), Hükümet ve Hanedan üyeleri, Boy beyleri, Tarkanlar katılırdı. Kurultaya herkes katılamaz ancak toplumun bütün kesimleri Kurultayda temsil edilirdi.

Kurultayın görevleri: Hakan a ülke yönetiminde danışmanlık yapmak, SavaĢa ve barıģa karar vermek, insan ve hayvan sayımı yapmak, geçmiģ yılın muhasebesini, gelecek yılın planını yapmak, siyasi suçlarda yargılama yapmak, Töre kurallarını değiģtirmek, yeni kural koymak Şartlar oluştuğunda Hakan ı seçmek, Şartlar oluştuğunda yani Hakan Kut a layık değilse ve Töre ye aykırı hareket ederse Hakan ı tahttan indirmek. Bu işlem yine Töreye uygun şekilde yapılır. Töre Kuralları Anayasadır. Bugünkü Anayasalardan farkı, sözlü olmasıdır. Günümüzdeki anayasaların değiştirilebilen ve değiştirilemeyen maddeleri olduğu gibi Töre nin de değiştirilemez kuralları vardır. Bunlar: Adalet, Ġyilik (Könilik), EĢitlik (Tüzlük), Faydalılık (Uzluk), Ġnsaniliktir. (KiĢilik) Töre kurallarını Hakan başkanlığında toplanan Kurultay, koyar yada değiştirir.

Kurultay genelde yılda iki kez, Hakan ın başkanlığında toplanır. (İlkbahar ve Sonbahar yani sefer zamanı ve sefer dönüşü) Olağanüstü durumlarda da toplanabilir. Toplanma yeri ve zamanı bellidir. Başkentte toplanır. Üyeleri: Ayguci: Vezir, Başbakan Buyruk: Bakan, Ağılığ: Hazine görevlisi Tamgacı-Bitikçi: Yazı işlerine bakan kişidir. Hakanın ve devletin yazışmalarına bakar. Kurultay ın dışında Devlet işlerinde hakan a yardımcı olmak amacıyla birde AYUKĠ denen Hükümet vardır. Diğer Devlet Görevlileri Apa: Sivil yönetici, Tudun: Vali, Vergilerin toplanmasından da sorumlu-dur. SubaĢı: Komutan, Ulak: Haberci Yarguci: Yargıç=Hakim Tarkan: Ordu Komutanı

SORU Ġslamiyet öncesi Türk devlet ve topluluklarında bağımsızlık alameti olan ve bayrak yerine de kullanılan sembol, aģağıdakilerden hangisidir? SORU Ġlk Türklerin dinî anlayıģları için aģağıdakilerden hangileri söylenebilir? I- Güçlü bir ahiret inancının bulunduğu II- Gök Tanrı dininin yaygın olduğu III- Başka dinlere karşı hoşgörülüolunduğu IV- Ölen kişinin mezarına hayatta iken öldürdüğü düşman sayısı kadar balbal denilen taş heykellerin dikildiği

SORU AĢağıdakilerden hangisi ilk Türk devletlerinde, devlet iģlerinin görüģülüp karara bağlandığı büyük meclis için kullanılan isimlerdendir? I-Toy II- Kengeş III- Kurultay SORU I- Eli silah tutan her Türk ün asker sayılması II- Boy teşkilatının, ordu teşkilatına yansıması III- Ordunun temelinin süvarilere dayanması hangileri ilk Türk devletleri döneminde ordunun özellikleri arasında yer alır?

ORDU İlk düzenli Türk ordusu Asya Hun İmparatoru Mete Han tarafından kuruldu. Mete Han tarafından kurulan ordu, Türk Kara Kuvvetleri'nin temeli olarak kabul edilmiģtir.(m.ö.209) Askerlik ayrı bir meslek kolu olmayıp, Türk ordusu ücretli değildi. İlk Türk devletlerinde kadın-erkek eli silah tutan her Türk asker sayılırdı. Ordu Millet anlayıģı hakimdi. Türk Ordusunun tamamına yakını ATLI askerlerden meydana geliyordu. Bu nedenle seferde ve savaşta çok hızlı hareket ederlerdi. Hakanlar ordunun başında BaĢbuğ unvanı ve başkomutan sıfatıyla sefere çıkardı. Türkler savaşlarda en çok; sahte ricat denilen geri çekilme taktiğini Hilal (Turan) taktiği ile birlikte, uygulayarak başarılı oldular. Kurt Kapanı taktiği de kullanılmıştır. Türk Ordusunu Silahları: Ok, yay, kılıç, kargı, süngü, kalkan vb...

HUKUK Türklerde yazılı olmamakla beraber, geliģmiģ bir hukuk anlayıģı vardı. Bu hukuk kurallarına TÖRE denilirdi. Töre herkesi bağlayan genel geçer sözlü hukuk kurallarıdır. Hükümdar halkı ve devleti Töreye göre yönetirdi. Töre Türk gelenek görenekleriyle hükümdarın koyduğu kanunlar ve kurultayda alınan kararlardan oluşurdu. Yargan: Mahkeme Yarguci: Yargıç (Hakim) DĠN VE ĠNANIġ Tanrı tek ve soyuttur. Gök tanrı. Tek bir Tanrının evreni yarattığına ve gökte oturduğuna inanıyorlardı. Din adamlarına, Kam, ġaman, Baksı unvanları verilirdi. Öldükten sonra yaşamın devam ettiğine inanılırdı. Bu nedenle ölüler bazı özel eşyalarıyla birlikte gömülürdü. Ölüler için Yuğ denilen cenaze törenleri düzenlerler ve ölülerin ardından yas tutarlardı.

Türkler ölülerini KURGAN denen mezarlara eşyaları ile birlikte gömerlerdi Mezarların başına ölünün, sağlığında öldürdüğü düşman sayısı kadar BALBAL adı verilen küçük heykeller dikerlerdi. İnanışa göre, yeniden dirilecek kişi atıyla cennete gidecek, ve öldürdüğü düşmanlar, ölümden sonraki yaşamında ona hizmet edeceklerdir. Cennet'e UÇMAĞ, cehenneme ise TAMU diyorlardı. Bunun dışında Türkler, Maniheizm, Budizm, Musevilik, Hıristiyanlık ve İslam dinlerine de inanmışlardır. Doğa da bir takım gizli güçlere inanılırdı. TOTEMİZM UMAY koruyucu melek Tabiat Kuvvetlerine Ġnanma Doğalar Kültü: Güneş, Ay, Yıldız, Dağlar, Akarsular, göller, gibi varlıkların gizil güçlere sahip olduklarına inanırlardı. Atalar Kültü: Ölmüş atalara ait hatıralar kutsal sayılır ve saygı gösterilirdi. Türkler, ölen atalarının Ruhlarının kendilerini koruduğuna inanırlardı. İslamiyet öncesi Türklerde görülen tek Tanrı ve ahiret inancı, İslamiyet'in kabul edilmesinde etkili olmuştur. Balbal, Tamu, Uçmağ, Atalar Kültü mezardan eģya çıkması ahiret inancına kanıttır.

YAZI, DĠL VE EDEBĠYAT Türkler başlangıçta konar-göçer bir yaşam sürdüklerinden sanat eserlerini genelde taşınabilir malzemelerden yapıyorlardı. Kemerler, silahlar, at koşum takımları, kılıçlar, halı ve kilim dokumaları bunların başlıcalarıydı. Sözlü Edebiyat Ürünleri Destan: Milli kahramanlık hikayesi Sav: Atasözü Sagu: Ağıt KoĢuk: Saz (kopuz) ile söylenen coşkulu Şiir Ir: Şarkı, Türkü Dokumacılık, demircilik ve halıcılık Türklerin geliştirdikleri el sanatlarıdır. Türklerde sözlü edebiyat da çok gelişmişti. Özellikle destanlar önemli bir yer tutardı.

Türkler tarih boyunca, Göktürk, Uygur, Soğd, Arap, Kiril ve Latin alfabelerini kullandılar Göktürkler ilk Türk alfabesini kullanmıģlardır. En önemli eserleri Türk tarih ve edebiyatının ilk yazılı örnekleri olan Orhun Kitabeleri dir. Göktürk (Orhun) Alfabesi: Ġlk Milli Alfabe. 38 harften meydana gelir. Göktürk yazısına ilk defa Orhun Nehri kıyısındaki kitabelerde rastlandığı için Orhun Alfabesi de denir. Uygur Alfabesi 18 harften meydana gelir. Uygurlar bu alfabeyi Soğd alfabesinden yararlanarak hazırlamışlardır. Orhun Yazıtları (Göktürk Kitabeleri) Türklerin en eski kitabeleri; VI. yüzyıla ait Yenisey kitabeleri ile, VIII. yüzyıla ait Orhun Kitabeleri'dir. Yenisey kitabeleri Kırgızların mezar taşlarına yazdıkları yazılardı. Çince idi

Orhun Kitabeleri II. Göktürk Devleti zamanında Bilge Kağan, Kültigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilmiģtir. YOLLUĞ TĠGĠN isimli bir Türk prensi tarafından yazılmışlardır. Ayrıca kitabeler gelecekteki Türk Komutan ve Boy Beyleri içinde öğütler vermektedir. Orhun Kitabeleri bu yönüyle bir Siyasetnamedir. Altın Elbiseli Adam Zırhı ve Pazırık Halısı, Hunlar a aittir. Bu yazılar 1893 yılında Danimarkalı dil bilimci, THOMSEN tarafından okunmuştur. Bu kitabeler Türklerin o günkü yaşayışları, inançları, devlet teşkilatları, Hakan ve halkın karşılıklı görev ve sorumlulukları hakkında bilgi vermektedir.

SOSYAL VE EKONOMĠKHAYAT Türkler Orta Asya da konar-göçer bir yaģam sürüyorlar, hayvancılıkla geçiniyorlardı. Uygurlar zamanında halkın önemli bir kısmı yerleşik yaşama geçti.konar-göçer bir hayat yaşayan Türkler belirli iki merkez arasında (yaylak-kıģlak) hayatlarını sürdürürlerdi. Hayvancılık temel geçim kaynağıydı. Koyun, keçi, at en çok beslenen hayvanlardı. Bunun dışında sığır, katır ve deve de yetiştirilirdi. Beslenme ve giyimde hayvan ürünlerinden yararlanır ve bunları satarak geçimlerini sağlarlardı. Bunun yanında İklim koşullarının müsaade ettiği göl ve ırmak kenarlarında tarım da yapılır, Yonca, buğday, arpa, mısır gibi tarım ürünleri yetiştirilirdi. Türkler ticarete de önemvermişlerdi. Ticaret önemli bir gelir kaynağıydı. ĠpekYolu'na hakim olmak için sık sık Çinlilerle savaştılar. Hazar ve Bulgar ülkelerinden başlayıp, Ural, Sibir-ya ve Altaylar üzerinden Çin'e giden yola Kürk Yolu deniliyordu. Türkler bu yol üzerinde sansar, samur, kunduz gibi av hayvanlarının kürklerinin ticaretini yapıyorlardı.

Kamdu: Asya Hunları nda, Üzerinde hükümdarların mührü olan ve ticari değişim aracı olarak (Para) kullanılan İpek bez parçaları. Savaşlarda elde edilen ganimetler ve devletlerden alınan vergiler gelir kaynaklarıydı. Türklerde tek eşle evlilik esastı. Devlet yönetiminde olduğu gibi sosyal yaşamda da Türk töresi geçerliydi. Türklerde sınıf ayrımı ve kölecilik yoktu.

BĠLĠM VE SANAT 12 hayvanlı Türk Takvimini kullandılar. Uygurlar Çin den Matbaayı alarak geliştirdiler tahtadan yapılmış harflerle hareketli harf sistemini kullanarak matbaada kitap bastılar. Türkler, Madencilikte, özellikle de demircilikte ileri gitmişlerdir. (Kazakistan'ın başkenti Alma Ata yakınlarında bir kurgandan çıkarılan "altın elbiseli adam zırhı" Türk maden sanatının ne kadar geliştiğinin göstergesidir.) Sanat eserlerinde hayvan figürlerini kullanmışlardır. (hayvan üslubu) Uygurlar döneminde Maniheist mabetler yapılmış, mezar anıtları ve saray yapılarına da rastlanmıştır.

SORU Türk devletlerinde görülen ikili yönetim teģkilatı, aģağıdaki devletlerden hangisiyle uygulanmaya baģlanmıģtır? A) Göktürk B) Uygur C) Hun D) Avrupa hun E)Türgiş SORU İslamiyet ten önce Türklerde devlet başkanlarııın taşıdığı unvanlardan biridir? A) Şad B) Kağan C) Tigin D) Tudun E) Subaşı SORU Orta Asya da kurulan Türk devletlerinde, I. Kağan II. Tudun III. Han IV. Hakan unvanlarından hangileri hükümdarlar için kullanılmamıģtır?

SORU Altaylarda Pazırık kurganlarında bulunan halı Kazakistan da Alma Ata şehri yakınlarındaki Esik kurganındaki altın elbiseli adam zırhı AĢağıdakilerden hangisine aittir? A) Peçenekler B) Göktürkler C) Uygurlar D) Hunlar E) Kırgızlar SORU KürĢad isyanı ile ilgili olarak, I. Türklerin, bağımsızlığı amaçlayan hareketlerinden biridir. II. Doğu Göktürk Devleti nin Çin egemenliği altında bulunduğu dönemde gerçekleşmiştir. III. Türklerin, İslamiyet i kabul etmelerinde etkili olmuştur. hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III SORU Göktürkler, I. Çin, II. Bizans, III. Abbasi IV. Sasani devletlerinden hangileriyle ticari iliģkilerde bulunmuģlardır? SORU Türk tarihinde, I. düzenli ordunun kurulması, II. devlet teşkilatının kurulması, III. İlk alfabenin kullanılması geliģmelerinden hangileri Hunlar dönemine aittir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III

SORU I- Orhun Yazıtları II- Karabalasagun Yazıtları III- Oğuz Kağan Destanı IV- Şehname V- Manas Destanı SORU Orhun Yazıtları nın özelliklerinden biri değildir? A) Türk adının geçmesi ve Türkçe yazılmış olması B) Hun tarihi ile ilgili ayrıntılı bilgi vermesi C) Türk yazısının en eski alfabesi ile yazılmış olma-sı D) Siyasi bir beyanname şeklinde olması E) VIII. yüzyılda yazılmış olması SORU AĢağıdakilerden hangisi Uygurlar ve Göktürklerin ortak özelliklerindendir? I- Kendilerine özgü alfabelerinin olması II- Kağıt üretmeleri III- geleneksel türk veraset sistemını uygulamaları

SORU AĢağıdakilerden hangisi, Göktürklerle Selçukluların ortak özelliklerinden biridir? A) Aynı yüzyıllarda siyasi varlık göstermeleri B) Ülkenin, hükümdar ailesinin ortak malı olması C) Hükümdarlarının sultan unvanı taşıması D) İslam dinini kabul etmeleri E) Alfabe birliğinin olması SORU AĢağıdakilerden hangisi Avarların tarihteki etkilerinden biridir? A) Dede Korkut Hikâyeleri nin ortaya çıkması B) Anadolu nun kapılarının Türklere açılması C) Slav topluluklarının birbirleriyle kaynaşıp bütünleşmesi D) Türkler arasında İslamiyet in yayılmaya başlaması E) Kuruldukları bölgenin adının, onların adıyla günümüze kadar gelmesi SORU I. Kiril II. Uygur III. Orhun Yukarıdaki alfabelerden hangileri Türklere özgüdür? SORU I. Hicri II. Celali III. Rumi Yukarıdaki takvimlerden hangileri Türkler tara-fından kullanılmıģtır? SORU Uygurların yerleģik hayata geçmeleriyle aģağıdakilerden hangisi uğraģları arasına girmiģtir? A) Heykel B) Mimarlık C) Müzik D) Ticaret E) Resim

SORU Uygurlar Orta Asya daki diğer Türk Devletlerine göre, I. Halıcılık II. Demircilik III. Tarım IV. Resim ve Heykel hangilerinde daha baģarılı olmuģlardır? SORU Uygurların Maniheizm dinini benimsemelerinin ve yerleģik hayata geçmeleri, I. askerlik, II. ekonomi, III. mimarlık hangilerinde değiģikliğe neden olmuģtur? SORU AĢağıdaki Türk topluluklarından hangisi devlet kuramamıģtır? A) Peçenekler B) Türgişler C) Karluklar D) Hazarlar E) Avarlar SORU I. Karluklar II. Hazarlar III. Avarlar IV. Hunlar Yukarıdaki Türk topluluklarından hangileri Orta Avrupa da teģkilatlı bir devlet kurmuģlardır? SORU Asya ve Avrupa nın siyasi ve kültürel yapısında I.Türgiş, II. Avar, III. Hun hangileri etkili olmuģtur?

SORU I. Avrupa da devlet kurmuşlardır. II. Maniheizm i kabul etmişlerdir. III. Alfabelerinde 14-18 harf kullanmışlardır. IV. Orduyu onluk sisteme göre ilk kez düzenle-mişlerdir. V. Moğollar döneminde kültürel etkinlikleri olmuştur VI. Siyasi varlıklarına Göktürkler son vermiştir. hangileri Uygurlara iliģkindir? SORU AĢağıdaki bilgilerden hangisi Uygurlara ait değildir? A) Dönemlerinde Çin Seddi nin yapılması B) Tapınak yapımına önem verilmesi C) Karabalgasun yazıtlarının dikilmesi D) Maniheizm dininin kabul edilmesi E) Yerleşik hayata geçilmesi SORU Ġslamiyet ten önce Türklerde, I. ölen kişi için yas tutulması, II. ölen kişinin atıyla gömülmesi, III. ölen kişi için merasim yapılması hangileri ahiret inancına kesın kanıttır SORU Ġlk Türk devletlerinde, I. şölen düzenlenmesi, II. ceset mumyalanması, III. kurganlara çanak çömlek konulması Hangileri ahırete inanıldığına kanıttır

SORU I. Bulgarlar II. Macarlar III. Göktürkler hangileri Hristiyanlığı kabul etmiģtir? SORU I. Anadolu Selçuklu II. Harzemşahlar III. Tolunoğulları hangileri kurucularının adını almıģtır? SORU I. Alp-Er Tunga Destanı II. Göç Destanı III. Manas Destanı hangileri Kırgızlara aittir?