Prof. Dr. Ekrem Pakdemirli www.ekrempakdemirli.com 21.05.2014
1923 sonlarında Cumhuriyet Kurulduğunda Savaşlardan yorgun Eğitim-öğrenim seviyesi oldukça düşük bir toplum Savaşlar sonrası ülke harap ve bitap düşmüştü Osmanlı da liberal ekonomik politika güdülüyordu
İzmir Birinci İktisat Kongresi Ana mesaj: Serbest Piyasa Ekonomisi 1923-1932 Liberal ekonomi uygulandı Ticaret gelişiyor,sanayi gelişemiyor 1932 de Sabit fiyatlarla sektör büyümeleri tarım sektörü % 62,6 sanayi sektörü% 126,2 Ticaret/hizmetler sektörü de %80,4 olmuştu 1929 yılında ABD ekonomisinin büyük çöküşü sonrası Artık sanayileşmenin gerekliliği düşünüldü Birinci sanayi planı Devlet eliyle iktisadi kuruluşları hayata geçirilmesine karar verildi Tablo(1) 1923-1932 makro-ekonomik büyüklükler
Devlet Sınai yatırımlar yapacak, Kar ettiğinde halka satacaktı. Demir/Çelik, Tekstil, Çimento, Şeker Fabrikaları kuruldu.thy, Etibank, Sümerbank hizmete girdi. 1932-1950 Devlet sanayi ve hizmetler sektörüne yatırım yapmayı hızlandırdı. 1950 seçimleri Demokrat Parti iktidarı İktisadi devlet teşekkülleri elden çıkarmadı, aksine büyüttü. Siyaseten yatırımların yeri ve tutarı tartışmalar yarattı. Uşak Şeker Fabrikası Sümerbank Merinos Fabrikası
1960 ihtilali İktidar cezalandırılmış Muhalefet görüşleri doğrultusunda planlı dönem geçişi 1959 da Prof. Tinbergen e planlama raporu hazırlatıldı 1961 de Devlet Planlama Teşkilatı kuruldu 1962 de 1 yıllık geçiş planından sonra 5 yıllık kalkınma planları yapıldı Prof. Jen Tinbergen 1969 Nobel Ekonomi Ödülü
1923-1962 yılları arasında geçen 39 yıl içinde plansız bir dönem yaşandı. *1923-1962 yıllarında plansız bir dönem Tablo(2) Plansız dönemin makro-ekonomik büyüklükleri Sanayi sektörü GSMH içindeki payı %22,6ya yükselirken, tarım sektör payı %34,6ya geriledi. Ortalama büyüme %5, 2. Dünya savaşı olumsuzlukarı haricinde ort. büyüme %5,8
1967 de ikinci 5 yıllık plan Kanun gücünde yürürlüğe girdi Strateji: Karma ekonomi idi. Özel sektöre yol gösterici, kamuya emredici Nasıl bir karma yapılacaktı Bazı Hükümetler: Özel sektörün dişli üretimine dahi izin vermedi İktisadi devlet kuruluşlarına yatırım yapmadı
1972 den sonra Güçsüz koalisyon hükümetleri Siyasi istikrar yoksunluğu Artan petrol fiyatları cari açık büyüyor Devlet kontrolündeki malların fiyatları enflasyon ile erimesi 80 lerin başında gübre, paketleme maliyetine satılıyordu İthal mallar, hatta yerli mallar karaborsaya düşmüştü. Çay, tuz ihtiyaç fazlası üretilmesine rağmen, marketler önünde kuyruklar oluşuyordu
1979 sonu Azınlık hükümeti serbest piyasa ekonomisi 24 ocak kararları Reel faiz, devletin iktisadi kuruluşlarının elden elden çıkarılasıya kadar gerçek fiyatlarla satılması İthalatın liberalleşmesi Dövizin artık kazananın tasarrufunda olması, İhracatın özendirilmeye devam edilmesi Kısacası; İhracata dayalı bir büyüme stratejisi
1979 sonu Azınlık hükümeti serbest piyasa ekonomisi 24 ocak kararları Turizme ağırlık verilmesi Yabancı sigara-içkinin Tekel vasıtasıyla ithal edilmesi karaborsanın önlenmesi Toplu konuta fon, ithalattan pay ayrılması Köyden-şehre göçün sonucu çarpık yapılanmanın önlenmesi Özelleştirme idaresi kurularak KİT lerin elden çıkarılarak devlet kontrolündeki fiyatların müdahalenin azaltılması
1980 Malların %65 inin fiyatı devlet tarafından tespit ediliyor. 24 Ocak 1980 Kararları 3 ay içinde çifte fiyatlar ortadan kalkmış İnsanlar yurtdışına her gün çıkabilir serbestisi gelmiş İthal mal üzerindeki yasaklar kalkmış Döviz kazananın, yabancı para ile mevduat yapabilmesi getirilmiş Döviz fiyatlarının enflasyon ile paralel olması sağlanmış İMF ile stand-by anlaşması yapılmış Dış ticaret açığı-cari açık yönetilebilinir hale geldi. 12 Eylül 1980 Askeri Darbe Sokak anarşisi durmuş, vergi kanunları güncellenmiş Yeni bir anayasa
Kasım 1983 seçimleri Turgut Özal ANAVATAN iktidarı Serbest piyasa geçişi hızlandırılmış Devletin fiyatlar üstündeki kontrolü %50 lere geriletilmiş DPT nin iktisadi ve sosyal alan müşavirliği zayıflatılmış Teşvik ve Uygulama Başkanlığı ön plana çıkartılmış
Son 10 yıl Bugün itibariyle 34 yıl geçmiş olmasına rağmen serbest piyasa ekonomisine geçiş tam anlamıyla yapılamamıştır. Yeni teknoloji gelişindeki engeller kalktı Bazı sektörlerde kendimize özgün teknoloji gelişmesi sağlandı. Cari açık önemli boyutlara ulaştı, yüksek faiz uygulaması ile yönetilebilinir hale geldi
Son 10 yıl Cari açık önemli boyutlara ulaştı, yüksek faiz uygulaması ile yönetilebilinir hale geldi YILLAR NÜFUS 1000 kişi Yıl. Ort. TL/$ Yıl Ort. TEFE ENDEKS Yıl Ort. DEFLATOR ENDEKS İHRACAT MİL. $ İTHALAT Milyon$ GSMH CARİ Üretici Fiy. ile Milyar TL. EKONOMİ K BÜY. SABİT FİYAT % EKONOMİK BÜY. SABİT FİY. ENDEKSİ GSMH CARİ Milyon$ GSMH / KİŞİ CARİ DEĞERİ İLE CARİ İŞLEM AÇIĞI Milyon$ DIŞ BORÇ Milyon$ Yıl Sonu İÇ BORÇ Milyon $ Yıl sonu BÜTÇE GELİRİ Milyar TL BÜTÇE AÇIĞI Milyar TL. BÜTÇE AÇIĞI/ GSMH % 2003 66.876 1.489.833 45.833.074 55.439.298 47.253,00 69.340,00 454.781.000 5,3 4.302,71 304.901 4.565 8.036 144.260 130.475 101.250.000,00 40.204.000,00 8,8 2004 67.786 *1.421.083 *50916397 *60706032 *63167 *97540 *5590000 *9,4 4.707,20 *393387 *5803 *15604 *160789 *157966 *122,919 29173* *5,2 2005 68.708 1,3441 55.109.012 63.923.451 73.476,00 116.774,00 6489000 8,4 5.102,56 482.897 7.026 22.824 168.803 182.116 152,78 6.902,00 1,1 2006 69.643 1,4282 60.492.624 71.402.495 85.535,00 139.576,00 7584000 6,9 5.454,64 531.000 7.625 31.316 206.471 176.075 173,48 4.642,00 0,6 2007 70.586 1,3274 64.308.766 76.400.670 107.272,00 170.063,00 8536000 4,7 5.700,10 656.800 9.110 37.996 247.200 192.330 189,62 13.883,00 1,6 2008 71.517 1,2808 72.546.719 85.568.750 132.003,00 201.823,00 9501000 1,9 5.814,10 749.927 10.436 41.416 247.100 212.632 208,8 18.562,00 1,8 2009 72.561 1,51 79.003.377 92.243.113 101.629,00 140.775,00 9531000-4,7 5.540,80 614.400 8.467 16.290 268.764 214.318 215.100.000,00 52.200,00 5,6 2010 73.723 1,54 82.874.542 96.855.268 113.930,00 183.493,00 1.109.000 8,9 6.034,00 729.000 10.207 49.928 290.350 251.800 254.028.000,00 39.600,00 4,7 2007 70.586 1,3274 64.308.766 76.400.670 107.272,00 170.063,00 8536000 4,7 5.700,10 656.800 9.110 37.996 247.200 192.330 189,62 13.883,00 1,6 2008 71.517 1,2808 72.546.719 85.568.750 132.003,00 201.823,00 9501000 1,9 5.814,10 749.927 10.436 41.416 247.100 212.632 208,8 18.562,00 1,8 2009 72.561 1,51 79.003.377 92.243.113 101.629,00 140.775,00 9531000-4,7 5.540,80 614.400 8.467 16.290 268.764 214.318 215.100.000,00 52.200,00 5,6 2010 73.723 1,54 82.874.542 96.855.268 113.930,00 183.493,00 1.109.000 8,9 6.034,00 729.000 10.207 49.928 290.350 251.800 254.028.000,00 39.600,00 4,7 2011 74.223 1,75 91.493.494 106.540.794 134,600,00 240.800,00 1.294.000 8,5 6.463,00 772.298 10.466 77.089 300.000 234.000 295.862.000,00 17.878,00 1,4 2012 74.855 1,87 97.129.493 113.103.707 152.561,00 236.537,00 1.415.786 2,2 6.606,00 786.277 10.504 28.300 326.000 212.192 321.700,00 28.800,00 2 2013 76.147 1,9 104.317.075 121.472.622 151.707.00 251,650,560 1.561.510 4 6870,00 821016 10.782 65.400 372.000 218.000 371.000,00 18.400,00 1,1 Tablo(3) 2003-2013 yılları makro-ekonomik büyüklükler
Nüfus (milyon) Enflasyon (yıllık ort. Dönemler itibariyle) Büyüme (dönem ort.) GSMH mil $ İthalat mil $ İhracat mil $ Cari Açık mil $ (dönem top.) 1923 12.5 1-561 97 51 - - 1932 15 0.67 6.7 558 41 48 3 8.3 1950 20.8 9.3 3.6 3462 286 263 50 26.5 1961 27.5 19.5 5.9 8019 507 347 170 20 1980 44.4 19.2 5.1 69700 7909 2910 3408 36.2 Toplam Borç/GSM H 2002 65.9 56.2 4.2 232794 51554 36059 1540 98.4 2013 76 10 4.8 821016 251650 151707 65400 71.9 Plansız Dönem Planlı Dönem - 6 5,2 - - - - - - 31.4 4.7 - - - - - Tablo(4) Ekonomik tercih uygulamaları sonucu makro-ekonomik büyüklükler Tablodan görüldüğü gibi planlı dönemde büyüme yıllık ortalama %4,7 iken, plansız dönemde %5,2 olduğu Görülmektedir.