İÇİNDEKİLER Bölüm 1: ÖRGÜTLERDE PERFORMANS DEĞERLEMESİ... 2 1.1. Performans Değerleme ve İlişkili Kavramlar... 2 1.1.1. Performans... 3 1.1.2. Etkinlik... 3 1.1.3. Verimlilik... 4 1.1.4. Bireysel Performans... 4 1.2. Performans Yönetim Sistemi... 4 1.3. Performans Yönetiminin Performans Değerlemeden Farkı... 5 Bölüm 2: PERFORMANS DEĞERLEME VE PERFORMANSA DAYALI ÖDÜLLENDİRMENİN KURAMSAL DAYANAKLARI... 8 2.1. Performansın Arttırılmasında Bireyin İş Davranışları Algı ve Beklentisinin Rolü... 8 2.1.1. Beklenti Kuramı... 8 2.1.2. Eşitlik Teorisi... 15 2.1.2.1.Eşitlik Teorisinin Bileşenleri... 16 2.1.3. Amaç Belirleme Teorisi... 18 2.1.4. Pekiştirme Kuramı... 21 2.2. Performansın Arttırılmasında Örgüt ve İş Kapsamının Rolü... 23 2.2.1. İş Karakteristikleri Teorisi... 23 2.2.1.2.Temel İş Karakteristikleri... 24 2.2.1.3.Kritik Psikolojik Durumlar... 25 2.3. Performansın Arttırılmasında Bireysel İhtiyaçların Rolü... 25 2.3.1. Maslow un İhtiyaçlar Teorisi... 26 2.3.2. Herzberg in Çift Faktör Teorisi... 27 2.3.3. Alderfer in ERG Teorisi... 28 2.3.4. Mc Clelland ın İhtiyaçlar Teorisi... 28 Bölüm 3: PERFORMANS DEĞERLEME SİSTEMİ... 32 3.1. Performans Değerlemesinin Tarihi Gelişimi... 33 3.1.1.Ülkemizde Performans Değerlemenin Gelişimi... 34 3.2. Performans Değerlemesinin Önemi... 34 3.2.1. İşgören Açısından Önemi... 35 3.2.2. Örgüt Açısından Önemi... 35 3.2.3. Stratejik Yönetim Açısından Önemi... 36 3.3. Performans Değerleme Sisteminin Amaçları... 36 3.3.1. Yönetsel Amaçlar... 37 xi
3.3.2. Örgütsel ve Bireysel Gelişmeye Yönelik Amaçlar... 37 3.3.3. Stratejik Kararları Destekleyici Amaçlar... 37 3.4. Performans Değerlemenin Yararları... 38 3.4.1. Yöneticiler İçin Yararları... 38 3.4.2. Çalışanlar İçin Yararları... 39 3.4.3. Örgüt İçin Yararları... 39 3.5. Performans Değerlemenin Muhtemel Sakıncaları... 39 Bölüm 4: PERFORMANS DEĞERLEME SÜRECİ... 42 4.1. Performans Değerleme Sürecinin Aşamaları... 42 4.1.1. Performans Kriterlerinin Oluşturulması... 42 4.1.2. Performans Standartlarının Belirlenmesi... 43 4.1.3. Performans Kriterleri ile Performans Standartları Özellikleri ve Farklılıkları... 44 4.1.3.1. Geçerlilik... 44 4.1.3.2. Güvenilirlik... 44 4.1.3.3. Ölçülebilirlik... 45 4.1.3.4. Çok Boyutluluk... 45 4.1.3.5. Kullanışlılık... 45 4.2. Performans Değerleme Dönemlerinin Belirlenmesi... 45 4.3. Performans Değerleyicilerin Belirlenmesi... 46 4.3.1 Yöneticilerce Değerleme... 46 4.3.2. Astlarca Değerleme... 46 4.3.3. Özdeğerleme... 47 4.3.4. Birim/Takım Arkadaşlarınca Değerleme... 47 4.3.5. Müşterilerce Değerleme... 47 4.4. Değerlemecilerin Eğitimi ve Örgütün Bilgilendirilmesi... 48 3.4.1. Performans Değerleme Görüşmesi... 49 4.5. Performans Değerleme Yöntemleri... 49 4.5.1. Bireysel Performansa Dayalı Yöntemler... 49 4.5.1.1. Doğrudan İndeks Yöntemi... 49 4.5.1.2. Çalışma Standartları Yöntemi... 50 4.5.1.3. Metin Değerlemesi Yöntemi... 50 4.5.1.4. Amaçlara Göre Performans Değerleme Yöntemi... 51 4.5.2. Kişilerarası Karşılaştırmaya Dayalı Yaklaşımlar... 52 4.5.2.1. Sıralama Yöntemi... 52 4.5.2.1.1. Basit Sıralama Yöntemi... 53 4.5.2.1.2. İkili Karşılaştırma Yöntemi....54 4.5.2.2. Zorunlu Dağılım Yöntemi... 54 4.5.3. Ortak Kriterlere ve Standartlara Dayalı Yöntemler... 56 4.5.3.1 Geleneksel Değerleme Skalaları Yöntemi... 56 4.5.3.2. Kritik Olay Yöntemi... 57 4.5.3.3. Kontrol Listesi Yöntemi... 59 4.5.3.4. Davranışsal Değerleme Ölçekleri... 60 xii
Bölüm 5: PERFORMANS DEĞERLEMEDE GELİŞEN YAKLAŞIMLAR... 64 5.1. E-Performans Değerleme... 64 5.1.1. E-Performans Tanımı ve İşletmeler İçin Önemi... 64 5.1.2. E-Performansın Kullanılma Nedenleri... 65 5.1.3. E-Performansın Sağladığı Avantajlar... 66 5.2. Özel Rehberlik Yaklaşımıyla Performans Değerleme (Coaching)... 66 5.3. 360 Derece Performans Değerleme Yöntemi... 67 5.4. Takım Bazlı Performans Değerleme... 69 5.5. Engelli Çalışanların Performans Değerlemesi... 70 5.5.1. Engelliler İle İlgili Temel Kavramlar... 71 5.5.2. Engellilerin Çalışma Yaşamına Katılma Gereği... 71 5.5.3. Engellilerin İstihdam Yöntemleri... 72 5.5.4. Engelliler İçin İş Yeri Tasarımı... 72 5.5.4.1. Ergonomi... 73 5.5.5. Çalışma Ortamı Tasarımı... 73 5.5.5.1. Hizmet Üretilen Ortamların Tasarımı... 73 5.5.5.2. Ürün Üretilen Ortamların Tasarımı... 73 5.5.6. Engelli İşgörenlerin Performans Değerlemesinde Karşılaşılan Sorunlar... 74 5.5.6.1. Engelli Çalışana Olumlu Bakış Açısı... 74 5.5.6.2. Engelli Çalışana Olumsuz Bakış Açısı... 74 5.5.6.3. Engelli Çalışanların Performans Kriter ve Standartları... 75 Bölüm 6: PERFORMANSIN ÖDÜLLENDİRİLMESİ... 78 6.1. Doğrudan Verilen Ücretler... 79 6.1.1. Temel Ücret... 79 6.1.2. Performansa Göre Değişen Ücret... 80 6.1.2.1. Özendiriciler... 80 6.1.2.1.1. Bireysel Performansa Dayanan Özendiriciler... 82 6.1.2.1.2. Grup Performansa Dayanan Özendiriciler... 89 6.1.2.1.3. Örgütsel Performansa Dayanan Özendiriciler.89 6.2. Dolaylı Verilen Ücretler... 92 6.2.1. Verilen Sosyal Hak ve Hizmetler ve Yan Ödemeler... 92 6.2.1.1. İşgörene Çalışmadan Yapılan Ödemeler... 93 6.2.1.2. Sigorta Kapsamı... 93 6.2.1.3. Emeklilik Planları... 93 6.2.1.4. Sosyal Hizmetler... 93 6.2.2. Yasalarla Zorunlu Kılınan Hizmetler... 94 Bölüm 7: PERFORMANS DEĞERLEME SÜRECİNDEKİ OLASI HATALAR VE SORUNLAR... 96 7.1. Aşırı Olumluluk-Olumsuzluk (Aşırı Hoşgörü ve Katılık)... 97 7.2. Ortalama Puan Verme Eğilimi (Merkezi Eğilim Hatası)... 97 7.3. Hâle Etkisi... 98 xiii
7.4. Yakın Geçmişteki Olaylardan Etkilenme... 98 7.5. Pozisyondan Etkilenme... 98 7.6. Benzeşim Beklentisi... 98 7.7. Tarafsız Olamama... 99 7.8. Kontrast Hataları... 99 7.9. Tek Ölçüt Hatası... 99 7.10. Farklı Kültürler... 99 7.11. Atıf Hataları... 100 Bölüm 8: PERFORMANS DEĞERLEME SONUÇLARINDAN YARARLANILAN ALANLAR VE PERFORMANS DEĞERLEME SİSTEMİNE ETKİ EDEN UNSURLAR... 102 8.1. Performas Değerleme Sonuçlarından Yararlanılan Alanlar... 102 8.1.1. İnsan Kaynakları Planlaması... 102 8.1.2. İşgören Tedarik ve Seçimi... 102 8.1.3. Kariyer Planlaması ve Geliştirme... 102 8.1.4. Terfi ve Nakiller ve İşten Ayırma... 103 8.1.5. Eğitim İhtiyacının Belirlenmesi... 103 8.1.6. Ücretleme... 103 8.1.7. Örgüt-İçi İş Gören İlişkileri... 103 8.1.8. İş Gören Potansiyeli Değerlemesi... 104 8.2. Performans Değerleme Sistemine Etki Eden Unsurlar... 104 8.2.1. İç Faktörler... 104 8.2.1.1. İş Türü ve Özelliği... 104 8.2.1.2. Yönetsel Faktörler... 104 8.2.1.3. Bireysel faktörler... 105 8.2.1.4. Örgüt Birey İlişkisinin Niteliği... 105 8.2.2. Dış Faktörler... 105 Bölüm 9: PERFORMANS DEĞERLEME SİSTEMİ TASARIMI VE UYGULAMA ARAÇLARI GELİŞTİRİLMESİ ÖRNEĞİ... 108 9.1. Uygulama Alanı ve Performas Değerleme Süreci Tasarımı... 108 9.1.1. Performans Değerleme Sisteminde Kullanılan Yöntemler... 109 9.1.2. Performans Değerleme Sisteminde Kullanılan Yöntemlerden Beklenen Faydalar... 109 9.1.2.1. Personelin Performans Değerleme Sistemine Aktif Katılımının Sağlanması... 109 9.1.2.2. Hassas Ölçüm... 110 9.1.2.3. Personelin Geliştirilmesi... 111 9.1.2.4. Performans Değerleme Sisteminin Geliştirilebilmesi... 111 9.1.3. Performans Değerleme Sisteminde Dikkat Edilmesi Gereken Konular... 111 9.1.3.1. Hedef ve Görevlerin Belirlenmesi... 111 9.1.3.2. Puanlama... 112 9.1.3.3. Görüş Bildirme... 112 xiv
9.2. Performans Kriterlerinin Oluşturulması... 112 9.2.1. Hedef/Görev Başarımı... 112 9.2.2. Yönetsel Etkinlik Ölçütleri... 117 9.2.3. Kişisel Etkinlik Ölçütleri... 124 9.2.4. İş Başarım Ölçütleri... 131 9.2.5. Kişisel Disiplin Ölçütleri... 135 9.2.6. Birim Çalışanlarının Performans Değerleme Ortalamalarının Etkisi... 136 9.2.7. Amir Performans Değerleme Ortalamalarının Etkisi... 136 9.3. Değerleme Dönemlerinin Belirlenmesi... 136 9.4. Performans Değerlemecilerin Belirlenmesi... 136 9.5. Performans Değerleme Sürecinin Uygulanması ve İşleyişi... 137 9.5.1. Performans Toplam Puanının Hesaplanması... 137 9.5.1.1. Hedef/Görev Puanı... 137 9.5.1.2. Yönetsel Etkinlik Puanı... 138 9.5.1.3. Kişisel Etkinlik Ölçütleri Puanı... 138 9.5.1.4. İş Başarım Ölçütleri Puanı... 138 9.5.1.5. Kişisel Disiplin Ölçütleri Puanı... 138 9.5.1.6. Performans Değerleme Puanlarının Hesaplanması... 139 9.5.2. Performans Değerlemesi Sonuçlarının Belirlenmesi... 146 9.5.3. Ödüllendirme... 148 9.5.4. Performans Değerleme Sisteminin Geliştirmesi... 150 SONUÇ... 151 KAYNAKÇA... 155 DİZİN... 161 xv