İZMİR TİCARET ODASI BARSELONA SÜRECİ & AKDENİZ İÇİN BİRLİK NARİN GÜLER DIŞ EKONOMİK İLİŞKİLER MÜDÜRLÜĞÜ STAJYERİ EYLÜL 2010 1
BARSELONA SÜRECİ & AKDENİZ İÇİN BİRLİK PROJESİ Akdeniz in yüzyıllardan beri, değişik kültürlerden, dinlerden, dillerden, siyasî düşüncelerden oluşmuş bir mozaik görüntüsü sergilediğini söylemek yanlış olmayacaktır. Akdeniz Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrıldığında; Kuzey, Avrupa Birliği nin Akdeniz e kıyısı olan, halihazırdaki üyeleri ile aday ülkelerine gönderme yaparken; Güney, doğuda Fas tan batıda Suriye ye kadar olan coğrafi bölgeyi kapsamaktadır. 1 Avrupa ülkeleri ile Akdeniz arasındaki ilişkinin temeli tarihsel bağlara dayanmaktadır. Bunu daha anlaşılır kılmak için Avrupa nın sömürgecilik geçmişine değinmek gerekmektedir. Buna rağmen, Doğu Akdeniz-Kuzey Afrika ülkeleri ve Avrupa ülkeleri arasındaki koloniciliğe dayanan ilişki 1960 lardan sonra yerini yapıcı dialoglara bırakmıştır. Bölge içinde artan dengesizlikler sonucu geliştirilen strateji üzerine, Akdeniz de ekonomik, siyasi, sosyal alanlarda yeniden yapılanma amaçlanmıştır. Akdeniz de planlanan yeni oluşum incelendiğinde Avrupa Topluluğu nun yeni bir büyüme dalgasına girmiş olmasının tetikleyici unsurları görülmektedir. İngiltere, İrlanda ve Danimarka'nın Topluluğa katılmış olması bu süreci hızlandırmıştır. Bu üç ülkenin katılımı hem Topluluğun tarımsal ve ticaret çerçevesinde hem de AT-Akdeniz ülkeleri arasındaki ticari ilişkilerin çeşitli yönlerinde değişiklik yapılmasını gerektirmiştir. 2 Akdeniz ülkeleri açısından bakıldığında ise, ülkelerin bölgede dengeleyici unsur haline gelmesi, aynı zamanda AT nin de bölgeye denge getirmesi planlanmıştır. Bilindiği üzere petrol Batı ülkeleri için büyük önem taşımaktadır. Petrol ambargosunun yarattığı enerji krizi nedeniyle, yaşanan endişeden ötürü AT Akdenizli Arap ülkeleriyle ilişkilerini iyileştimeye karar vermiştir. AT nin genişleme politikası esas alındığında, Akdeniz bölgesindeki ülkelerin yanı sıra birçok 3.Dünya ülkeleriyle de ticari ilişkiler içine girmiştir. Ticari ilişkilerde bölgesel anlaşmalar yerine ikili anlaşmaların kullanılmasının nedeni güçlü bir Arap dünyası ile karşı karşıya kalınmak istenmemesidir. Buna rağmen ikili ilişkilerde yaşanan çıkar çatışması yeni bir yol izlenmesi gerektiğini ortaya koymuştur. Bundan yola çıkarak 1960 ve 1970 yılları arasında Global Akdeniz Politikası (GAP) benimsenmeye başlanmıştır. Sırasıyla Paris ve Kopenhag zirvelerinde GAP ın uygulanabilmesi için karşılıklı müzakerelere başlanması kararlaştırılmıştır. Global Akdeniz Politikası nın sanayi mallarının serbest ticareti, bazı tarım ürünlerinde gümrük tarifelerinin indirilmesi ile teknik ve sanayi alanlarında işbirliğinin sağlanması olmak üzere üç temel yönü 1 Erturul Uzun, Avrupa Birliğinin Akdeniz Politikası ve Barselona Süreci, 2003-2004 s:3 2 Ömer Kurtbağ, Avrupa-Akdeniz Ortaklığı: Barselona Süreci, 2003 s:76 2
vardır. 3 Antlaşmalar ikili olarak düzenlenmiş olup Akdeniz ülkelerine ticari kolaylık ve ayrıcalıklar sağlanmıştır. Avrupa Topluluğunun kendi üye ülkelerini korumak amaçlı uyguladığı Ortak Tarım Politikası ve Genel Tarifeler ve Ticaret Anlaşması nedeniyle sağlanan ticari kolaylıklar hedefine ulaşamamıştır. GAP projesinin hedefine ulaşamamasının en büyük nedenlerinden biri de Arap-İsrail savaşı ve sonrasında yaşanan petrol ambargosudur. Akdeniz deki Arap ülkeleriyle gerginleşen ilişkilerden dolayı GAP ı geliştirmek adına adım atılmamış ve hatta belirlenen ikili müzakerelerde gerçekleşmemiştir. Sonuç olarak, ironik olarak daha kapsamlı bir politika geliştirme anlayışıyla yola çıkılan GAP' ın, en önemli niteliğinden taviz verilmiştir. 4 Avrupa-Akdeniz Ortaklığına Giden Süreç Filistin sorunu ve Arap-İsrail gerginliği, 1973 petrol krizi ve yarattığı bir dizi ekonomik bunalım ve 1980'lerin hemen başında dünya genelinde yaşanan ekonomik bunalım, Topluluk ülkelerinin en çok çekindiği işsiz işçi akımı ve göçden kaynaklanan problemler Akdeniz Havzası nda her geçen gün artmaktadır. Bu durum kaçınılmaz olarak Avrupa Topluluk unu etkilemektedir. Yaşanan bu sorunlara yardım edilmesi durumunda Topluluk Serbest Ticaretin yaratacağı fırsatlardan da faydalanırken, Akdeniz havzası da ekonomik, siyasi alanda büyük ölçüde iyileşme göstermesi amaçlanmıştır. Bu süreç Avrupa-Akdeniz Ortaklığı nın başlangıcı olarak anılmaktadır. Avrupa Topluluk unun 2. ve 3. dalga genişlemesi doğrultusunda 1981 de Yunanistan, 1986 da Portekiz ve İspanya nın Topluluğa katılması, yeni üye olan Akdenizli ülkeler ilişkilerin gelişmesine katkı sağlamıştır. Bu 3 ülkenin yanı sıra Malta, Kıbrıs ve Türkiye nin Topluluğa tam üyelik başvurusu yapması Fransa nın Topluluk içinde kendisine müttefik bulması anlamına gelmektedir. 5 Görüldüğü üzere 1990 a gelindiğinde, tarihsel olarak var olan ilişkiler yerini yapıcı ve sistematik bir sürece bırakmıştır. 1989 yılında Berlin duvarının yıkılmasına neden olan politik değişimler ve sonrasında Soğuk Savaşın bitmesiyle birlikte Doğu Bloku ülkeleri üyelik taleplerini Avrupa Birliği ne bildirmişlerdir; bunun üzerine AB stratejik ve jeopolitik önceliklerini yeniden gözden geçirerek dengeyi bozmamak adına Akdeniz ülkelerine yönelik yardım programlarına başlamıştır. 6 3 Serpil Kahraman, AB-Akdeniz Bölgesel Politikaları ve Türkiye nin Uyumu, 2008 s:1733 4 Ömer Kurtbağ, Avrupa-Akdeniz Ortaklığı: Barselona Süreci, 2003 s:77 5 Erdem Denk, Avrupa-Akdeniz Ortaklığı: Artan Refah ve Kurumsallaşan Bağımlılık, Mülkiye-Cilt 23-Sayı 219 s:200 6 Serpil Kahraman, AB-Akdeniz Bölgesel Politikaları ve Türkiye nin Uyumu, 2008 s:1733 3
Bu dönemde, daha geniş çerçeveli bir Akdeniz politikası oluşturma çabaları Avrupa- Akdeniz Ortaklığı'nın asıl hedefi olan Magrep ülkeleri üzerinde yoğunlaşmaktadır. 7 Fas, Tunus, İsrail ile görüşmelerin başlamasıyla birlikte, Haziran 1990 da Komisyon tarafından sunulan bildiri yeni bir Akdeniz politikasını hedef almaktadır. Bu program Yenilenmiş Akdeniz Politikası (YAP) olarak adlandırılmıştır. Yeni politika, bölgesel işbirliğine odaklanılması, mali protokollerin ötesinde kalkınma projelerinin desteklenmesi ve Akdeniz ülkelerinin IMF'nin empoze ettiği yapısal reformların olumsuz etkilerinden dolayı uğradıkları kayıpların telafi edilmesini öngörmektedir. 1992-1996 yılları arasında yoğun olarak devam edilen program çerçevesinde, Akdeniz ve Orta Doğu ülkelerine mali yardım yapılmıştır. YAP nın önemli bir kısmını oluşturan Med Programları büyük ölçüde gerçekleştirilmiştir. Med Programları kapsamında, sivil toplum kuruluşlarına, üniversitelere, belediye ve yerel yönetim çalışmalarına, KOBİ teşviklerine önem verilmiştir. Buna rağmen, YAP da GAP gibi mali yardım paketlerinin ötesine geçememiş ve AB nin öncelikli hedefi olan Tek Pazar uygulmasından zarar görme olasılığı belirmiştir. AB ile Ortadoğu ülkeleri arasındaki ikili anlaşmaların yanı sıra, AB serbest ticaret bölgesi kurulmasını önermiştir; ancak ikili anlaşmalar ve Euro-Mashreq Serbest Ticaret Bölgesi fikri arasında yaşanan fikir ayrılığı üzerine AB Avrupa-Akdeniz Ortaklığı na karar vermiştir. 8 Barselona Bildirgesi: Hazırlanma Süreci Barselona Bildirgesi nin hazırlanma sürecinde yaşanan olumsuz olaylar Bildirge nin yayınlanmasını hızlandırmıştır. Diğer projelerin olumsuz sonuçlanması yapıcı bir rol oynamıştır. 1992 de Lizbon da Avrupa Zirvesi, Bildirge nin ilk işaretlerini vermiştir. Lizbon da Magrep ülkelerinden oluşan serbest ticaret bölgesi kurulması kararlaştırılmasına rağmen; Avrupa-Magrep İşbirliği düşüncesi, Cezayir de ortaya çıkan iç savaş ve Libya ya uygulanan uluslararası yaptırımlar nedeniyle hayata geçirilememiştir. 9 Avrupa Zirvesi Haziran 1994 te Korfu da toplandığında; Komisyon dan, Essen de görüşülecek olan AB nin Akdeniz politikası ile ilgili genel değerlendirme yapılması istenmiştir. Komisyon tarafından hazırlanan raporda yeni Akdeniz politikası sayesinde, Orta ve Doğu Avrupa ile Akdeniz arasında dengenin sağlanması gerektiği görüşüne varılmıştır; bundan yola çıkarak uzun vadeli bir strateji geliştirilmesi kararlaştırılmıştır. 7 Erdem Denk, Avrupa-Akdeniz Ortaklığı: Artan Refah ve Kurumsallaşan Bağımlılık, Mülkiye-Cilt 23-Sayı 219 s:201 8 Ömer Kurtbağ, Avrupa-Akdeniz Ortaklığı: Barselona Süreci, 2003 s:79-81 9 Erturul Uzun, Avrupa Birliğinin Akdeniz Politikası ve Barselona Süreci, 2003-2004 s:11 4
Barselona Deklarasyonu: Barselona Süreci Avrupa Birliği nin kendi üyesi olmayan Akdeniz ülkeleri ile ilişkileri daha çok işbirliği anlaşmaları ile yoğunlaşmaktadır. 10 Avrupa Birliği'ne üye 15 devlet ve Akdeniz Ortakları arasındaki 20 yıllık yoğun bir karşılıklı ticaret ve işbirliğinden sonra, 27-28 Kasım 1995 tarihinde Barselona'da gerçekleştirilen AB ve Akdeniz Ülkeleri Dışişleri Bakanları Konferansı'nda Barselona Süreci ya da genelde Avrupa-Akdeniz Ortaklığı olarak adlandırılan iki taraflı ve çok taraflı veya bölgesel işbirliğini kapsayan yeni bir "ortaklık" süreci başlatılmıştır. 11 AB ve Akdeniz ülkeleri kapsamında bulunan Akdeniz Ortağı 12 ülkenin dışişleri bakanlarının bir araya gelmesiyle bölgenin iktisadi mali işbirliği, refah, barış ve güvenliğine yönelik hususları içeren Barselona Bildirgesi ni kabul edilmiştir. 12 Barselona sürecinde yer alan Güney ve Doğu Akdeniz'de bulunan 12 Akdeniz Ortağı; Fas, Cezayir, Tunus (Magrep); Mısır, İsrail, Ürdün, Filistin, Lübnan, Suriye (Maşrek); Türkiye, Güney Kıbrıs, Malta olmak üzere 3 gruba ayrılmış olup, 3 temel amaç 13 üzerinde odaklanılmıştır. 14 Birinci Bölüm siyasal ortaklık ve güvenlik konularında ortaklık konusuna değinmektedir. İnsan Hakları ve demokrasiye dayalı temel ilkeler çerçevesinde ortak bir Avrupa - Akdeniz barış ve istikrar alanının oluşturulması ile amaçlanan "Avrupa-Akdeniz Paktı " kurulması için çalışmaların başlatılmasını öngörmektedir. Barselona Bildirgesi ni imzalayan 27 katılımcı insan hakları, demokrasi, devletlerin meşruiyeti, self-determination ve silahsızlanma gibi bir çok ilkeye bağlılıklarını ilan etmişlerdir. Bunun yanı sıra, istenmeyen muhaliflere karşı mevcut rejimleri destekleme anlamına gelen ilkelere de yer vermektedir. İkinci bölüm de AB ve Akdenizli ortaklar arasında ve ortakların kendi aralarındaki serbest ticaretin kademeli olarak sağlanmasıyla paylaşılan bir refah alanı yaratılması; ortakların ekonomik değişimlerinin sağlanması ve bu değişim sonucunda karşılaşabilecekleri toplumsal ve ekonomik sorunların çözülmesi için AB tarafından mali destek sağlanması ve yoksulluğun azaltılması amaçlanmaktadır. Dengeli sosyo-ekonomik gelişme ve sürdürülebilir ekonomik gelişmenin hızlandırılması, yaşam standardının artırılarak Kuzey-Güney uçurumunun 10 Serpil Kahraman, AB-Akdeniz Bölgesel Politikaları ve Türkiye nin Uyumu, 2008 s:1734 11 http://www.tuik.gov.tr/arastirmaveprojeler/uluslararasi/pg/med_tarih.html (Ağustos 2010) 12 Serpil Kahraman, AB-Akdeniz Bölgesel Politikaları ve Türkiye nin Uyumu, 2008 s:1734 13 Erturul Uzun, Avrupa Birliğinin Akdeniz Politikası ve Barselona Süreci, 2003-2004 s:13-18 14 http://www.tuik.gov.tr/arastirmaveprojeler/uluslararasi/pg/med_tarih.html (Ağustos 2010) 5
azaltılması, pazar ekonomisi sisteminin yerleştirilmesi, ticaret koşullarının iyileştirilerek rekabet gücünün artırılması ve enerji sektöründe işbirliği, yabancı yatırım ve mali yardımların artırılması, ekonomik ve mali ortaklık adı altında 2010 yılına kadar bir serbest ticaret bölgesi oluşturulması hedeflenmiş olup, bu doğrultuda sınai ürünlerde tüm tarifelerin ve tarife dışı engellerin adım adım kaldırılması, tarımsal ürün ve hizmet ticaretinde de liberalizasyonun gerçekleştirilmesi planlanmıştır. 15 Barselona Süreci nde yer alan ülkeler serbest ticaret alanının kurulmasını kolaylaştırmak için: 16 -Fikri ve sınai mülkiyet haklarının korunması için uygulamaları kabul etmektedirler, -Pazar ekonomisi ilkelerini uygulamaktadırlar, -Ekonomik ve sosyal yapının gelişen teknoloji doğrultusunda modernleşmesi için gereke uyum çalışmalarını yürütmektedirler. Üçüncü bölüm toplumsal, kültürel ve beşeri konularda ortaklığı içermektedir. Avrupa- Akdeniz bölgesinde sosyal, kültürel ve insani boyutlarda işbirliğinin sağlanmasıyla birlikte; eğitim, sosyal kalkınma, göç, terörizm, uyuşturucu kaçakçılığı, ırkçılık ve yabancı düşmanlığı, yolsuzlukla mücadele gibi alanlarda işbirliği ve özellikle sivil toplumun sürece dahil edilmesi amaçlanmıştır. Sivil topluluklar arasında gerçekleştirilecek olan işbirliği Bildirgenin sürdürülebilmesi için oldukça önem taşımaktadır. Bu alandaki işbirliğinin farklı kapsamdaki konularda yapılması amaçlanmaktadır. Bölgesel düzeyde yürütülmekte olan üç program vardır. 17 -Avrupa-Akdeniz Kültürel Mirası Koruma (Euromed Heritage) -Avrupa-Akdeniz Görsel-İşitsel Programı (Euromed Audiovisual) -Gençlerin değişimi alanında Avrupa-Akdeniz Gençlik Eylem Programı (Euromed Youth) Bu işbirliği çerçevesinde uygulanmakta olan 3 programın esas amacı kültürel etkileşimdir. Bilindiği üzere Akdeniz-Arap kültürü Avrupalılarca öteki olarak algılanmaktadır. Bu programlar sayesinde gençlerden başlanarak önyargılar yıkılacak ve kültürlerin birbirlerini tanıması, anlaması sağlanacaktır. Valensiya Semineri: MEDSTAT Programı'nın Başlatılması: Avrupa-Akdeniz Ortaklığı konulu 27-28 Kasım 1995 tarihli Barselona Konferansı'nı takiben, 11-13 Aralık 1995 tarihleri arasında Valensiya'da özellikle istatistik işbirliği ile ilgili bir seminer düzenlenmiştir. Bu seminer, Avrupa Birliği ve 15 Muharrem Ekşi, AB nin Akdeniz Güvenlik Stratejisi: Avrupa-Akdeniz Ortaklığı s:5 16 Barselona Declaration, EUROPA, 1995 s:5 17 Erturul Uzun, Avrupa Birliğinin Akdeniz Politikası ve Barselona Süreci, 2003-2004 s:19 6
Akdeniz ortaklarının ulusal istatistik sistemlerinin liderlerini bir araya getirmiştir. Avrupa- Akdeniz İstatistik İşbirliğinin temel amacı, Barselona Deklarasyonu'nda belirtilen istatistiksel bilgi ihtiyaçlarına yanıt vermektir. 18 Napoli Semineri: Valensiya Semineri kararlarını takiben, bazı istatistik alanlarında, özellikle turizm ve çevre konularında, çeşitli faaliyetler belirlenmiş ve bunların fizibiliteleri, 18-20 Haziran tarihleri arasında düzenlenen 2. Avrupa-Akdeniz Semineri'nde öncelikli müdahale alanlarında (dış ticaret, göç, ulaştırma, eğitim, bilgi sistemleri) Görev Güçleri'nin oluşturulmasına karar verilmiş, gelecek 4 yıl (1996-2000) içindeki faaliyetler planlanmış ve projenin kontrol yöntemleri kararlaştırılmıştır. 19 BARSELONA SÜRECİNİN YAPISI VE İŞLEYİŞİ İKİ TARAFLI DÜZEY ORTAKLIK ANLAŞMALARI İSRAİL ÜRDÜN FAS TUNUS FİLİSTİN YÖNETİMİ MÜZAKERE AŞAMASINDA ya da YÜRÜRLÜĞE GİRMEMİŞ SURİYE MISIR CEZAYİR LÜBNAN ÖN ORTAKLIK MALTA KIBRIS TÜRKİYE Şekil: Avrupa-Akdeniz Ortaklığının Yapısı 20 İKİ TARAFLI DÜZEY AVRUPA-AKDENİZ DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI KONFERANSI SEKTÖREL BAKANLIK TOPLANTILARI DİĞER AVRUPA-AKDENİZ TOPLANTILARI Konferans katılımcıları Barselona Bildirgesinin uygulanmasını takip etmek ve gerçekleştirilecek eylemleri belirlemek amacıyla bakanlar düzeyinde periyodik olarak toplanılması şeklinde karar alınmıştır. 18 http://www.tuik.gov.tr/arastirmaveprojeler/uluslararasi/pg/med_tarih.html (Ağustos 2010) 19 http://www.tuik.gov.tr/arastirmaveprojeler/uluslararasi/pg/med_tarih.html (Ağustos 2010) 20 Erturul Uzun, Avrupa Birliğinin Akdeniz Politikası ve Barselona Süreci, 2003-2004 s:20 7
Barselona Konferansı'nda ele alınılan kapsamlı konuların izlenmesi önemlidir. İşte bu bağlamda, Barselona'da geliştirilen amaçlarla ve Barselona'da ilk kez dile getirilen hedefler ve düzenlemelerin sağlıklı bir şekilde izlenmesi için her üç ayda bir toplanacak ve Barselona sürecini izleyerek Eylem Planı'nı güncelleştirecek Barselona Süreci İçin Avrupa-Akdeniz Komitesi kurulmuştur. Düzenli olarak toplanması öngörülen bu Komite, Avrupa Birliği troykası ve her Akdeniz ülkesinden bir temsilciden oluşmaktadır. 21 Akdeniz Bölgelerine Mali Destek Avrupa Birliği-Akdeniz ilişkilerinin en önemli enstrümanlarından biri mali yardımlardır. MEDA Programı ile birlikte Ortaklığın kuruluş amaçlarının kolaylaştırılması, yani 2010 itibariyle Akdenizli ortaklar ve Avrupa Birliği arasında bir serbest ticaret bölgesinin kademeli olarak kurulması amaçlanmıştır. 22 Yapılan yardımlar gelişmişlik düzeyine göre belirlenmektedir. Mali yardımlar kapsamında İsrail en az payı alırken, Tunus diğer ülkelere oranla üç kat fazla yardım almıştır. Avrupa-Akdeniz İşbirliği uygulamasının temel mali yardım mekanizması MEDA Programıdır (Akdeniz Ekonomik Kalkınma Alanı). Ekonomik geçiş süreci, ekonomik ve sosyal kalkınma, bölgesel ve sınır işbirliği olmak üzere üç alanda; ulusal ve bölgesel düzeyde faaliyetlerini sürdürmektedir. MEDA I Programı: 1995-1999 yılları arasında uygulanmış olan bu program için 5.35 milyar Euro kaynak ayrılmıştır ve % 85 i ilk program kapsamında kullanılmıştır. MEDA kapsamında ekonomik reform ve yapısal uyumu gerçekleştirmek üzere 55 proje için 376 milyon Euro hibe olarak ayrılmıştır. Birinci grup projelerle 2010 yılına kadar Avrupa Akdeniz bölgesinde kurulması planlanan serbest ticaret bölgesi hedefine uygun makro ekonomik politikaların belirlenmesi ve özel sektörün desteklenerek başta Kobiler olmak üzere firmalara mali ve teknik yardımda bulunularak rekabetin gelişimine katkıda bulunulması hedeflenmektedir. Ayrıca Türkiye de mesleki eğitime destek olarak da 51 milyon Euro ayrılmıştır. 23 Meda II Programı: 2000-2006 dönemi için kalan %15 lik kaynağın kullanılması planlanmıştır. MEDA I de Akdeniz bölgesi kapsamında yer alan ülkelerin birbirinden bağımsız projelerine katkı 21 Erdem Denk, Avrupa-Akdeniz Ortaklığı: Artan Refah ve Kurumsallaşan Bağımlılık, Mülkiye-Cilt 23-Sayı 219 s:205 22 Erturul Uzun, Avrupa Birliğinin Akdeniz Politikası ve Barselona Süreci, 2003-2004 s:21 23 Serpil Kahraman, AB-Akdeniz Bölgesel Politikaları ve Türkiye nin Uyumu, 2008 s:1736 8
sağlanırken, MEDA II de ise daha çok bölgesel ilişkilerin geliştirilmesi doğrultusunda kaynak tahsisi esas alınmıştır. 24 Türkiye Avrupa Birliği adaylık süreci içinde yer aldığı için MEDA programının mali kaynaklarından yararlanamamaktadır, ancak daha önce aldığı yardımlar karşılığı söz verilen projelerin tamamlanmasına devam edilmektedir. Avrupa Yatırım Bankası Kredileri Alt yapı projelerinde kullandırılan kredilere ortak finansman ve düşük faizli kredi uygulanması gibi faaliyetlerde bulunarak, bölgesel gelişmede önemli rol oynayan kurumlardan biridir. Akdeniz bölgesi kapsamında yer alan ülkelerde çeşitli alanlarda uygulanan projelere verdiği uzun vadeli kredilerle desteklemektedir 25. BARSELONA SÜRECİNİN OLUMSUZ SONUÇLANMASI Barselona Süreci nin bir Avrupa inisiyatifi olduğunu ve Avrupa nın Akdeniz politikalarının gelişimi içerisinde olgunlaştığı gerçeği göz ardı edilmemelidir. 26 Küreselleşen dünya ekonomisi içinde bölgeselleşmenin önemini ortaya koyan Barselona Bildirgei ile birlikte, Akdeniz Havzasında barış, istikrar ve refah bölgesine dönüştürmeyi amaçlayan Barselona Süreci beklendiği ölçüde başarı sağlayamamıştır. Ekonomik işbirliği amaçlı bir başlangıç planlanmış olmasına rağmen petrol ve enerji konusunda ekonomik çıkarlar ön plana çıkmıştır; yine ekonomik istikrar sağlama yönündeki hedefin arkasında Akdenizli Devletlerden ve Kuzey Afrika dan Avrupa ya olan göçü engelleme yer almaktadır. 2010 yılı itibariyle kurulması beklenen Serbest Ticaret Alanı için gerekli Ortaklık Anlaşmalarının imzalanması gecikmiştir. Buna ek olarak, Avrupa Birliğinde vaat edilen yardımların çok küçük bir kısmı gerçekleşmiştir. Avrupa-Akdeniz Barış ve İstikrar Paktı, Akdenizli katılımcıların isteğiyle Şart a dönüştürülmüş, ancak o da ilan edilememiştir. Cezayir, Filistin deki yerel ve bölgesel kargaşalar; önlenemeyen uyuşturucu ve göç trafiği; Ortadoğu da büyük artış gösteren kimyasal, biyolojik, nükleer silahlar Avrupa kamuoyunda endişe yaratmış ve bu sürecin olumsuz sonuçlanmasına neden olmuştur. Görüldüğü üzere sadece ekonomik değil güvenlik sorunları da süreçte büyük rol oynamıştır. Barselona Süreci nin olumsuz sonuçlanmasının ardından diğer bir Avrupa insiyatifi olan Akdeniz için Birlik projesi hayata geçirilmeye başlanacaktır. 24 Serpil Kahraman, AB-Akdeniz Bölgesel Politikaları ve Türkiye nin Uyumu, 2008 s:1737 25 Serpil Kahraman, AB-Akdeniz Bölgesel Politikaları ve Türkiye nin Uyumu, 2008 s:1737 26 Erturul Uzun, Avrupa Birliğinin Akdeniz Politikası ve Barselona Süreci, 2003-2004 s:8 9
Avrupa-Akdeniz Parlamenter Asamblesi (AAPA): Avrupa Parlamentosunun girişimiyle EURO-MED den ayrı bir oluşum olarak 27-28 Ekim 1998 tarihlerinde Parlamenter Forum teşkil edilmiştir. Parlamenter Forum un doğrudan sürecin bir parçası haline gelerek Parlamenter Asambleye dönüştürülmesi süreci 2-3 Aralık 2003 tarihlerinde Napoli de yapılan Avrupa-Akdeniz Süreci Altıncı Dışişleri Bakanları Toplantısıyla sonuçlandırılmıştır. 27 Avrupa-Akdeniz ortaklığı çerçevesinde kaydedilen ilerlemelerin yetersiz olduğu değerlendirmesinde bulunulmuştur ve Barselona Süreci ne dahil olan tüm ülke hükümetlerinden ve ilgili kurumlardan bu alanda daha fazla malî ve teknik destek vermelerini, siyasî işbirliğini geliştirilmesini planlanmıştır. 28 AKDENİZ İÇİN BİRLİK PROJESİ Akdeniz İçin Birlik, AB ve Akdeniz e komşu ülkeleri bir çatı altında toplamayı amaçlayan bir platform olup 14 Temmuz 2008 de Fransa da yapılan bir zirve toplantısı ile kurulmuştur. 29 Avrupa-Akdeniz Devlet Başkanları 13 Temmuz 2008 de Akdeniz i barış, demokrasi, refah, işbirliği odaklı dönüştürmek için ortak siyasi iradeden esinlenerek ortak bir bildiriyi kabul etmiştir. Akdeniz Birliği, bütün AB üyesi ülkeler ve Barselona sürecinde yer alan bütün Akdeniz ülkelerini kapsamaktadır. Amaç Avrupa, Afrika ve Ortadoğu arasında bir köprü kurmaktır 30. Cezayir, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Kıbrıs, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Mısır, Estonya, Finlandiya, Fransa, Almanya, Yunanistan, Macaristan, İrlanda, İsrail, İtalya, Ürdün, Latviya, Lübnan, Libya, Litvanya, Lüksemburg, Malta, Fas, Hollanda, Filistin, Polonya, Portekiz, Romanya, Slovakya, Slovenya, İspanya, İsveç, Suriye, Türkiye ve İngiltere hedeflenen ülkeler arasındadır. Arnavutluk, Bosna-Hersek, Hırvatistan, Fas ve Karadağ nın da Birlik de yer almasıyla yaklaşık olarak 830 milyon nüfuslu büyük bir ticari potensiyel ortaya çıkmaktadır. Arap Birliği de Barselona Sürecine katılım uyarınca Akdeniz için Birlik toplantılarına davet edilmiştirler. 27 http://www.tbmm.gov.tr (Ağustos 2010) 28 Avrupa-Akdeniz Parlamenterler Forumu İkinci Dönem Toplantıları Final Deklarasyonu, 2008 29 http://www.tbmm.gov.tr (Ağustos 2010) 30 http://www.tbmm.gov.tr (Ağustos 2010) 10
Akdeniz için stratejik bir dönüşüm olan Barselona Süreci: Akdeniz için Birlik 31 -Akdeniz deki tarih, coğrafya, kültür bağlarının ötesindeki hedef barış, demokrasi, refah, insanisosyal-kültürel temelli bir gelecek oluşturmakdır. -Devlet ve Hükümet Başkanları 1995 den itibaren Avrupa-Akdeniz ilişkilerinin en önemli aracı olan Barselona Süreci nin önemine değinmektedirler. -Barselona Süreci: Akdeniz için Birlik in uygulanması ve işleyişi kapsamında sivil toplum, yerel ve bölgesel otoriteler, özel sektörin de yer alması gerektiğinin altı çizilmektedir. -Bu insiyatif bölgesel güvenlik doğrultusunda hareket ederek nükleer, kimyasal ve biyolojik silahların yayılmasını önleme lehinde hareket etmektedirler. -Bu kararlılık doğrultusunda Milenyum Kalkınma Hedefleri ile bağlantılı olan insan kaynaklarının geliştirilmesi, istihdam ve yoksulluğun azaltılması öncelikli hedeflerdendir. -Devlet ve Hükümet Başkanlarının Lizbon Euromed Bakanlar Toplantısı (Kasım 2007) ve Annapolis sürecinde olduğu gibi, İsrail-Filistin Barış Sürecine verdikleri desteği yinelemektedirler. -Terörün ne şekilde olduğu önemsenmeksizin, teröre destek verenlerle mücadele edileceği ve Teröre Karşı Davranış Kuralları Yasası nın uygulanacağı bildirilmektedir. BARSELONA SÜRECİ VE AKDENİZ İÇİN BİRLİK PROJESİ NİN DEĞERLENDİRİLMESİ Barselona Süreci ve Akdeniz için Birlik Projesi için Akdeniz deki tarih, coğrafya, kültür bağlarınından yola çıkan Avrupa Birliği; ekonomik, siyasi, sosyal alanlarda bir dönüşüm amaçlamaktadır. Barselona Bildirisine giden süreçte Avrupa Birliği nin Akdenizli üye ülkeleri büyük rol oynarken, Akdeniz için Birlik Projesi Fransa Başkanı N. Sarkozy nin başkanlık kampanyası olarak algılanmaktadır. Avrupa nın geleceği Güney dedir diyen Sarkozy, Avrupa Birliği modelinde Akdeniz Birliği ni önermektedir. 32 Barselona Süreci ve Akdeniz Birliğinin en benzer yanı, temel hedefi tanımlama şeklidir. Mali işbirliği, refah, barış ve güvenlik kavramları ortak hedef kabul edilmiş olup, bunlar doğrultusunda yan hedefler belirlenmiştir. 31 Akdeniz için Paris Zirvesi nin Ortak Bildirisi (Paris, 13 Temmuz 2008) 32 Maria Gianniou, Sarkozy s Proposal for a Mediterranean Union s:1 11
Barselona Bildirisi nde siyasal ortaklık ve güvenlik; kademeli Serbest Ticaret Alanının oluşumu; insani ve kültürel konularda ortaklık olmak üzere 3 alan yer almaktadır. Buradan da anlaşılacağı üzere hedeflenen oluşumum güçlü bir altyapısı vardır; ama Akdeniz Birliğinde ortak bir göç politikası, ekolojik strateji, su kaynakları konusunda birlikte gelişim için ortak bir politika, terörizm ve suç kapsamında birlikte hareket etme şeklinde bir yapılanma içine girilmiştir. 33 Barselona Süreci ne üye ülke sayısı anlamında bakıldığında, Akdeniz Birliği daha fazla üye barındırdığı gözlenmektedir. Her ikisi için de büyük bir ticari potansiyel geçerli olmasına rağmen, güvenlik ilk planda yer almaktadır; yani Birliklerin planlanma aşamalarında altında yatan gerçek neden güvenlik tehditidir. Akdeniz Birliği silah yarışı nedeniyle ortak güvenlik hedefli barışı garanti ederken, Barselona Bildirisi nde ülkeler silahsızlanmaya olan bağlılıklarını bildirmişlerdir ve insan haklarına verilen önemin altı çizilmiştir. Her iki oluşumun da ekonomik altyapısı incelendiğinde, Barselona Sürecinde Serbest Ticaret Alanı nın oluşturulması ilk üç amaç içinde yer almaktadır. Barselona Süreci Avrupa Yatırım Bankasından ve MEDA programlarından mali yardım almaktadır. Buna rağmen, Akdeniz için Birlik Projesi çerçevesinde ekonomik bir altyapı yoktur. AYB şeklinde bir Akdeniz Yatırım Bankası tasarlanmış olup hayata geçirilememiştir; bununla beraber ülkeler de ulusal bütçelerinden kaynak aktarmak istememektedirler. Sonuç olarak, Akdeniz Birliği projesinin ekonomik yapısı belirsiz kalmaktadır. Her ne kadar güvenlik nedeni ile birlikte hareket edilsede Birlikler içindeki ticari boyut göz ardı edilmemektedir. Avrupa Birliği nin uyguladığı Ortak Tarım Politikası ve Akdenizli ülkelere uygulanan tarif ve kotalar nedeniyle ticaret, Barselona Süreci nde istenildiği ölçüde artırılamamıştır. Akdeniz Birliği nde de ticaret hacmi artırılmaya çalışılırken, Akdenizli ülkeler aynı konuda mağdur olmuşlardır. Ekonomik, siyasi, sosyal altyapılı olan projeler, Avrupa Birliği nin kurumsal yapısı ile karşılaştırıldığında daha gevşek kalmaktadır. Barselona Sürecinde planlanmayan Akdeniz Yatırım Bankası; Akdeniz için Birlik de yer almasına rağmen sonradan vazgeçilmiştir. 33 Maria Gianniou, Sarkozy s Proposal for a Mediterranean Union s:2 12
REFERANSLAR: Sosyal Bilimler Dergisi (2003-2004) Erturul Uzun, Avrupa Birliğinin Akdeniz Politikası ve Barselona Süreci Ankara Avrupa Çal ışmaları Dergisi: Cilt:3, No:1 (Güz: 2003), s. 73-92 Ömer Kurtbağ, Avrupa-Akdeniz Ortaklığı: Barselona Süreci Journal of Yaşar University (2008): Serpil Kahraman, AB-Akdeniz Bölgesel Politikaları ve Türkiye nin Uyumu MÜLKİYE CİLT: XXIII SAYI: 219: Erdem Denk, Avrupa-Akdeniz Ortaklığı: Artan Refah ve Kurumsallaşan Bağımlılık Küresel ve Bölgesel Çalışmalar, Siyasal Bilgiler Fakültesi, Ankara Üniversitesi Muharrem Ekşi, AB nin Akdeniz Güvenlik Stratejisi: Avrupa-Akdeniz Ortaklığı Maria Gianniou, Sarkozy s Proposal for a Mediterranean Union http://www.idis.gr/gr/ereuna/policy_papers/mediterranean.pdf Akdeniz için Paris Zirvesi nin Ortak Bildirisi (Paris, 13 Temmuz 2008) Final Statement, Marseille, 3-4 November 2008 Brüksel, 8-9 Şubat 2001: Avrupa-Akdeniz Parlamenterler Forumu İkinci Dönem Toplantıları Final Deklarasyonu Barselona Declaration: Barcelona declaration adopted at the Euro-Mediterranean Conference - 27-28/11/95 http://www.tuik.gov.tr/arastirmaveprojeler/uluslararasi/pg/med_tarih.html Türkiye İstatistik Kurumu http://www.tbmm.gov.tr/ul_kom/aapa/docs/akdenizicin_tarihi_ve_kapsami.pdf http://www.eeas.europa.eu/euromed/index_en.htm 13
. 14