KIRGIZ MİLLETİNE AİT <KIRKKIZ> EFSANESİ



Benzer belgeler
-Anadolu Türkleri arasında efsane; menkabe, esatir ve mitoloji terimleri yaygınlık kazanmıştır.

TÜRK EDEBİYATININ DÖNEMLERİ

İSLAM UYGARLIĞI ÇEVRESINDE GELIŞEN TÜRK EDEBIYATI. XIII - XIV yy. Olay Çevresinde Gelişen Metinler

ORTA DOĞU VE KAFKASYA UYGULAMA VE ARAŞTIRMA MERKEZİ

FOLKLOR (ÖRNEK: 2000: 15)

İsim İsim İsimlerin Tamamlanmış Hali

Lisans Türk Dili ve Edebiyatı Ege Üniversitesi 06/2006. Doktora Türk Halk Bilimi Ege Üniversitesi 12/2012

PROF. DR. ABDULLAH UÇMAN

TÜRK MİTOLOJİSİ DR.SÜHEYLA SARITAŞ 1

Türklerin Anayurdu ve Göçler Video Ders Anlatımı

EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 10.SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ

İÇİNDEKİLER BÖLÜM 1 BÖLÜM 2

ÖZGEÇMİŞ VE ESERLER LİSTESİ

DENİZ YILDIZLARI ANAOKULU. NİSAN AYI 1. ve 2. HAFTASINDA NELER YAPTIK?

Başbakan Yıldırım, Seyranbağları Huzurevi Yaşlı Bakım ve Rehabilitasyon Merkezini ziyaret etti

İÇİNDEKİLER GİRİŞ BİRİNCİ KİTAP

Parlar saçların güneşin rengini bana taşıyarak diye yazıvermişim birden.

Dünyayı Değiştiren İnsanlar

Devleti yönetme hakkı Tanrı(gök tanrı) tarafından kağana verildiğine inanılırdı. Bu hak, kan yolu ile hükümdarların erkek çocuklarına geçerdi.

Doğum Yeri 2,2 4,4 2,2 4,4 4,4 2,2 2,2 2,2 28,8 2,2 6,6 17,7 4,4 4,4 2,2

IX. HAFTA HİN 412 KLASİK SANSKRİT EDEBİYATINDAN SEÇMELER

TEK TEK TEKERLEME. Havada bulut Sen bunu unut

OKULUMUZDA DEĞERLER EĞİTİMİ ÇALIŞMALARI. Sevgi Etkinlikleri Sunum Planı

Nükhet YILMAZ HAYAT BİLGİSİ Tutum, Yatırım ve Türk Malları Haftası nı kutladık. Halk ekmek fabrikası gezisine katıldık. TÜRKÇE * Dilbilgisi:

ÖZGEÇMİŞ. Ekim Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl Lisans Türk Dili ve Edebiyatı Mimar Sinan Üniversitesi 1991 Marmara Üniversitesi 1994

İSLÂMİYET ETKİSİNDE GELİŞEN TÜRK EDEBİYATI İSLÂMİ İLK ESERLER SORU PROĞRAMI AHMET ARSLAN

Hırkatepe Köyü-Beypazarı (30 Kasım 2008) Yazan ve fotoğraflayan: Hüseyin Sarı

Hilton Garden Inn Istanbul Golden Horn

ÖZGEÇMİŞ. : :gungorelda@hotmail.com

Benimle Evlenir misin?

GAZETECİ YAZAR BÜLENT AKKURT BODRUM DA DEFNEDİLDİ

Türkçe. Cümlede Anlam Cümlenin Yorumu. Metinde Kazandıkları Anlamlara Göre Cümleler

Nükhet YILMAZ HAYAT BİLGİSİ Evimiz Yuvamızdır Tutum, Yatırım ve Türk Malları haftası TÜRKÇE Tutum, Yatırım ve Türk Malları haftası 5N 1K KÜTÜPHANE

ÖZGEÇMİŞ. Yüksek Lisans Tezi: Çin in Ming Döneminde Yapılmış olan Türkçe-Uygurca Sözlük: Ġdikut Mahkemesi Sözlüğü (1997 Ankara)

BİZDEN NE KADAR MEMNUNSUNUZ?




Değerli Velilerimiz, İlkokul Eğitim Koordinatörü

DEĞERLER EĞİTİMİ SINIF İÇİ ETKİNLİK PLANI MAYIS-HAZİRAN AYI İŞLENEN DEĞER: AİLEMİZİ ARKADAŞLARIMIZI VE HAYVANLARI SEVMEK ARKADAŞ SEVGİSİ DOSTLUK

151 NOLU SÖZLEŞME KAMU HİZMETİNDE ÖRGÜTLENME HAKKININ KORUNMASI VE İSTİHDAM KOŞULLARININ BELİRLENMESİ YÖNTEMLERİNE İLİŞKİN SÖZLEŞME

En Çok Hangi Özel Ders İsteniyor?

EĞİTİM - ÖĞRETİM YILI... ANADOLU LİSESİ 12. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ DESTEKLEME VE YETİŞTİRME KURSU KAZANIMLARI VE TESTLERİ

Ilgaz (14 Şubat 2010) Yazı ve fotoğraflar: Hüseyin Sarı (huseyinsari.net.tr)

AYA THEKLA YERALTI KİLİSESİ

ÖZGEÇMİŞ. Lisans: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü ( )

YARATILIŞ MİTLERİ DR. SÜHEYLA SARITAŞ 1

İÇİNDEKİLER. Sorular... 9 Ödev... 10

DDD. m . HiKAYE. KiTAPLAR! . CİN. ALİ'NİN. SERiSiNDEN BAZILARI. Öğ. Rasim KAYGUSUZ

Gürkan Genç, 1979 yılının Ocak ayında dünyaya geldi. Hemen hemen her çocuk gibi en büyük tutkusu bisikletiydi. Radyo-Televizyon-Sinema bölümünden

Türkiye Bilimler Akademisi

BIP116-H14-1 BTP104-H014-1

İÇİNDEKİLER BÖLÜM I BÖLÜM II. vii GİRİŞ / 1 ÇOCUK VE KİTAPLARI / 17

Takvim-i Vekayi Gazetesi (1831)

TARSUS DA BİR GÜN...BELKİ DE İKİ... Adanalılar...Mersinliler...Gaziantep, Hatay ve Osmaniyeliler...Türkiye nin gezmeyi sever insanları...

(Resmî Gazete ile yayımı: Sayı : Mükerrer)

YAHYA KEMAL BEYATLI ( )

PROF. DR. AHMET BURAN IN TÜRKLÜK BİLİMİ TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ ADLI ESERİ ÜZERİNE

Mitosta, arkaik anaerkil yapı Ay tanrıçalığı ile Selene figürüyle sürerken, söylencenin logosu bunun tersini savunur. Yunan monarşi-oligarşi ve tiran

Cennet, Tanrı nın Harika Evi

YIL DEDE'NİN DÖRT KIZI

Sorguların Çalışması. Kurallar. ?-anne(ayse,ahmet). ?-anne(ayse,ahmet). Geriye Doğru İz Sürme

T.C. İZMİR KATİP ÇELEBİ ÜNİVERSİTESİ 2015 YILI İDARİ PERSONEL MEMNUNİYET ANKETİ SONUÇ RAPORU

Göller Bölgesi Aylık Hakemli Ekonomi ve Kültür Dergisi Ayrıntı/ 60

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ...7 KISALTMALAR GİRİŞ İran ve Türk Edebiyatlarında Husrev ü Şirin Hikâyesi BİRİNCİ BÖLÜM Âzerî nin Biyografisi...

II) Hikâye Dışı düzlemi

İBRAHİM ŞİNASİ

UYGUR TÜREYİŞ EFSANESİ NDEN HAREKETLE KIZ KUMU EFSANESİNDE MİT-RİTÜEL İLİŞKİSİ *

Türk Eğitim Tarihi. 2. Türklerin İslam Öncesi Eğitimlerinin Temel Özellikleri. Dr.

Kazak Hanlığı nın kuruluşunun 550. yılı dolayısıyla Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümümüzce düzenlenen Kazak

UYGUR TÜRKLERİNİN DÜNYACA MEŞHUR 12 MAKAMININ YARATICISI AMANNISAHAN

ÖZGEÇMİŞ VE ESERLER LİSTESİ. Derece Bölüm/Program Üniversite Yıl Lisans Türk Dili ve Edebiyatı Afyonkarahisar Kocatepe

CUMHURIYET DÖNEMINDE COŞKU VE HEYECANI DILE GETIREN METINLER (ŞIIR) Cumhuriyet Edebiyatında Şiir ve Soru Çözümü

EDEBİYATIN İZİ 86. İZMİR ENTERNESYONAL FUARI NA DÜŞTÜ

3 YAŞ AYIN TEMASI. Cinsiyetim, adım, özelliklerim, görünümümdeki değişiklikler nelerdir?

EKİM ÜNİTE II ÖĞRETİCİ METİNLER

(22 Aralık 2012, Cumartesi) GRUP A Türkçe Ortak Sınavı Lise Hazırlık Sınıfı

olduğunu fark etti. Takdir ettiği öğretmenleri gibi hatta onlardan bile iyi bir öğretmen olacaktı.

İletişim Yayınları SERTİFİKA NO Κρατύλος

Doç. Dr. AHMET GÜNGÖR

lkokul Eğitim Koordinatörü

Kahramanmaraş Uluslararası Tekstil Makineleri Fuarı Açıldı

Özel Gebze Eğitim Kurumları Öz-Ge Gündüz Bakımevi YILDIZLAR GRUBU ARALIK

* Cümle içinde, tırnak içinde verilen cümleler büyük harfle başlar. Tolstoy, Amaç olmayınca hayatın da bitmesi gerekir. demiştir.

11.SINIF TÜRK EDEBİYATI DERSİ KURS KAZANIMLARI VE TESTLERİ

Mehmet Ali Aktar. - şiirler - Yayın Tarihi: Yayınlayan: Antoloji.Com Kültür ve Sanat


Aynı kökün "kesmek", "kısaltmak" anlamı da vardır.

Samed Behrengi. Sevgi Masalı. Çeviren: Songül Bakar

1. DÜNYADAKİ BAŞLICA DİL AİLELERİ

Nüfusu. Tarım ve Hayvancılık Sanayi. Coğrafi Konumu. Turizm Ulaşım. Yer Şekilleri. İklimi

Abdrasul İSAKOV. Tarih Kritik - Sayı 2, Ocak Dr.,

İÇİNDEKİLER GİRİŞ...III

Giriş. Ad öbekleri nasıl yorumlanır?

EĞİTİM ÖĞRETİM YILI

16 KASIM Ekim 2018

Hatıraların Masumiyeti Hatıraların Masumiyeti Hatıraların Masumiyeti

Çocuk Kitapları. Sığırcık Hopti. Kiraz Ağacı ve Serçe

ÖĞRENCİ DEĞİŞİMİ KONTENJANLARI

Transkript:

1905 KIRGIZ MİLLETİNE AİT <KIRKKIZ> EFSANESİ ZHENHUA, HU ÇİN/CHINA/КИТАЙ Giriş Çin de Kırgız milletinin ortaya çıkışı ve Kırgız adının kaynağı hakkında birçok efsane bulunmaktadır. <Kırk Kız> efsaneside bunlardan biridir. Çin de yazılan <Yuan Şı> (Yuan Dönemi Tarihi nde) da yer alan, <Xibei dilizhi> (Güzey Batı Bölgeleri Hakkında Bilgiler) adlı bölümünde de konuyla ilgili bilgiler bulunmaktadır. 1954 yılının Mayıs ayında Sincang (Xinjiang) Tekes ilçesi Kök -Terek bölgesinde araştırma ve incelemelerde bulunduğumuz sırada ilk kez Kırgızların kırk kız dan geldiklerini anlatan efsaneyi duydum. 1961 yılının11. ayında Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi<Manas> çalışanları grubu adına 1-bölümden oluşan Manas ın bir bölümü Çince ye tercüme edildi. 40 kız da bunlar arasındadır. 1953 yılının kış başında Xinjiang Kırgız Bölgesine gittiğimde öğrendiğim atasözü de dağ ve su ile ilgiliydi: Too kırgızdın atasy, Suu kırgızdın enesi. Dağ Kırgızların babası, su kırgızların anasıdır. Bu atasözünden de kolaylıkla anlıyoruz ki insanlar eski dönemde sosyal hayatta dağ ve suya tapmaktaydılar. Altay Dillerini konuşan milliyetler arasında, milliyetlerin adının kökenini anlatan efsaneler çok sayıdadır.dağ ve suyla ilgili efsanelerde çok fazladır. Herkes karşılaştırıp, araştırabilir. Ayrıca, Kırgız adının nereden geldiğini anlatan efsane ile Dağdan gelen Oguz., Otlakta Göçebelik yaparak gelen Kırk kızları anlatan birçok söylenti vardır. Tüm bu söylenceler hakkında derin araştırmalar yapmamız gereklidir Çin de Kırgız milletinin ortaya çıkışı ve Kırgız adının kaynağı hakkında birçok efsane bulunmaktadır. <Kırk Kız> efsaneside bunlardan biridir. Çin de yazılan <Yuan Şı> (Yuan Dönemi Tarihinde) da yer alan, <Xibei dilizhi> (Güzey Batı Bölgeleri Hakkında Bilgiler) adlı bölümünde de konuyla ilgili bilgiler bulunmaktadır.

1906 I.<Kırk Kız> Efsanesi Derlemesinin Zamanı ve Basımı 1954 yılının Mayıs ayında Sincang (Xinjiang) Tekes ilçesi Kök- Terek bölgesinde araştırma ve incelemelerde bulunduğumuz sırada ilk kez Kırgızların Kırk Kız dan geldiklerini anlatan efsaneyi duydum. Kaydettik. Çinceye tercüme ettikten sonra 1955 yılında Çin Halk Cumhuriyeti Merkezi milletler Üniversitesinde yayımlanan <Xuexi yuandi>(e Okuma bahçesi E) adlı dergide yayımladım. Bu Çince gazetede ilk kez Çince olarak yayımlanan <Kırk Kızı> tanıtan makaleydi. 1956-1958 yıllarında Çin de azınlık milletlerinin sosyal hayatları, tarihleri hakkında büyük çaplı incelemelere başlandı.araştırma gurubundan Kırgız milletine mensup arkadaşımız Aniwar ın kayıt ve tercüme ettiği kırgızların ortaya çıkışıyla ilgili bir kaç efsanenin içerisinde <Kırk Kız> efsaneside bulunmaktaydı. Sonra 1987 yılında Xinjiang Halkın Basımevi tarafından basılan <Kırgızların Sosyal Hayatı ve Tarihi Araştırmaları> konulu kitap içerisinde yayımlandı. ( kitabın 7. sayfasına bakınız). 1961 yılında Çin Halk Cumhuriyeti Merkezi Milliyetler Üniversitesi, Diller ve Edebiyatlar Bölümü, Kırgız Dili Anabilim Dalının öğrencileri ile Xinjiang, Kızılsuu Kırgız Özerk Vilayeti ile Xinjiang Uygur Özerk Bölgesindeki arkadaşları ile birlikte Çin in Manas söyleme ustası Cusupu Mamayi nin söylediği Manas Destanı kaydedilip, tercüme edildi. 1961 yılının 11. ayında Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi <Manas> çalışanları gurubu adına 1- bölümden oluşan Manas ın bir bölümü Çinceye tercüme edildi. 40 Kız da bunlar arasındadır. 1978 yılının aralık ayı başlarında Manas üzerinde eklemeler yaptık. Bu kez Cusupu Mamayi adlı yaşlı kişinin anlattıklarına dayanarak üç farklı efsanevi hikâye kaydedildi. Üçüncüsü 40 kız dır. Toplam 228 satırdan oluşmaktadır. (Bakınız: Çin Halk Cumhuriyeti Merkezi Milliyetler Üniversitesi tarafıdan basılan <Manas> Kırgızların Edebiyat Kitabı 1. bölüm 1. kitap ın 6-11. sayfalarına bakınız) Mao Xing in yazdığı 1983 yılının Temmuz ayında Hunan Halk Basımevi tarafından basılan <Çin Azınlık Milletleri Edebiyatları> konulu kitabın birinci bölümünde Kırgız edebiyatı tanıtılmakta, fakat burada basit bir şekilde şu cümle ortaya atılmaktadır: Kara han topraklarında 40 kız ile Oguz erkeklerinin evlenmelerinden bir milletin ortaya çıktığı söylentisi

1907 dolaşmaktadır. (Bakınız aynı kitabın 319. sayfası) 1956 yılında Rusya Bilimler Akademisi tarafından yayımlanan <Kırgız Eski Milletler Arkeolojik Araştırmaları Kataloğu> (Trudy Kirgizskoj Arxeologo-Etnograficheskoj Ekspeditsii, Rusça) Bir inci kitabında Ya. R.Vinnikov tarafından yazılan <Kırgızistan ın güney bölgesi, Kırgızların boylarının oluşumu ve Ayrımı> konulu araştırma raporu yayımlanmıştır. Yazar bu araştırma raporunda Kırk Kız ı anlatmıştır. (kitabın 140. sayfasına bakınız). 1981 yılında, Milletler Basımevi tarafından basılan Du Rongkun ve Aniwar tarafından yazılan <Kırgız Milleti> adlı kitapta, Kırk Kız hakkında açıklamalar bulunmaktadır. (Bakınız: Kitabın 2. 3. sayfalarına). II. Kırk Kız ın Yazım Biçimi Kırk Kız düz yazı ve şiir biçiminde yazılmıştır. İster düz yazı, isterse şiir şeklindeki Kırk Kız olsun, insanlar dinlediklerinde, insanı etkileyen efsanevi bir hikâyedir. Bilim adamları dinlediklerinde de çok büyük bilimsel değeri olduğu kanatine varmışlardır. III. Kırk Kız Efsanesi Uzun süredir söylene gelen efsaneye göre, Puşewir adında bir yerde Jusup Mamayi nin söylediği destan içerisinde Keshmir de (keshanmier) olarak geçmektedir.) Abi-kız kardeş olan iki kişi yaşamaktadır. Abinin adı Şa Mansur, kız kardeşin adı Anal idi. Abi-kız kardeş karşılıklı birbirlerini korumaktaydılar. Bir gün akşam Şa Mansur, kardeşinin temizlik için her gün hava karardıktan sonra evden ayrılarak gittiği yere kız kardeşinin arkasından gizli gizli takip ederek gider. Şa Mansur farkederki,kız kardeşi Puşewir dan uzak olmayan bir mağarada çok genç erkekle oyun oynadığını görür. Abi de onlarla birlikte gece boyunca oynar. Bu olay Pushewir ın yöneticileri tarafından hükümdara iletilir. Hükümdar diniy kuralları çiğnedikleri için bu iki kardeşin yakalanıp huzuruna getirilmesi için bir kişiyi görevlendirir. Hükümdar önce abi Şa Mansur ı bağlayıp etrafına odunlar koyar ve ağaçları ateşler. Şa Masur ı yakarak öldürmek istediğini söyler. Alevler büyüdüğünde Şa Mansur alevlerin arasından haykırır: Anal Hak! (Farsça: Bembeyaz, masum) Manamu (Farsça: Ben) Hak! (bembeyaz). Bu sırada kız kardeş Anal da yüksek sesle haykırır: Biz masumuz. Biz ateşe atıldık.! Onlar iki kardeş yanarak öldüler. Kardeşlerin külleri bir nehirle birlikte

1908 hükümdar sarayının yakınına gelir. İki kardeşin külleri nehir içerisinde su kabarcıklarına dönüşür. Durmadan kabarmakta ve Anal hak!, mannaimu hak! sesleriyle kabarcıklar devamlı olarak çıkmaktadır. Hükümdarın kızı (bazı söylentiye göre prenses ve 40 cariye) bu sesi duyarlar. Çok ilgilerini çeker. Su kenarına giderler hepsi birer birer elleriyle sudan içerler. Çok geçmeden prenses olmak üzere hepsi hamile kalırlar. Hükümdar durumdan haberdar olunca çok kızar. Fakat kendi kızlarını öldüremez veya yakamaz. Onların hepsini uzaklara kovar. Aralarından 30 kız sağdan yürüyerek dağın derinliklerine girerler. On kız soldan yürüyerek köye yakın bölgeye yerleşirler. Sonra, 40 kız hepsi çocuk dünyaya getirir. 30 kızın torunları Otuz oğul (30) veya Sırtılık (dışardakiler), 30 boydur, 10 kızın torunları da On oğul veya İçikilik (içtekiler) olarak adlandırılırlar. On boyu oluştururlar. Bundan sonraki Kırgız (Kırk Kız) milleti nin 40 boyu olduğu söylenir. IV. Kırk Kız ın Araştırma Değeri Öncelikle Millet Kökeni ve Millet Adı arasındaki ayırımı iyi yapmak lazım.milletin kökeni derken, bir milliyetin kökeni anlatılır. Bir milliyetin şekillenişi anlatılır. Milletin adı ise, bir milliyetin adlandırılışını ifade eder. Kendileri, başkaları ve basit adlandırılışları gibi. Benim kanımca Kırgız milliyetinin 40 Kız Efsanesi Kırgızların millî adlarının nereden geldiğini anlatan efsanevi hikâyeleridir. Aynı zamanda Kırgızların kökenini anlatan bir efsane değildir. Millet adı olan Kırgız (QYRGHYZ) Kırgız dilinde çok muteberdir. Ve Kırk Kız ın telaffuzunada çok yakındır.lütfen bakınız: QYRQ (Kırk), QYZ (Kız), hızlı okunduğunda gerçekten QYRGHYZ şeklini almaktadır. Efsane tarih değildir! Efsaneler ikiye ayrılır: Savaş efsaneleri ve anlayış belirten efsaneler. Kırk Kız anlayış belirten efsanelerdendir. Hangi efsane olursa olsun, eğer efsaneyse efsanenin ortaya çıktığı yerin olması lazım yoksa efsane olmaz. İkinci olarak Kırk Kız bize Kırgız milletinin tarihi çok eskilere dayanan bir milliyet olduğunu göstermektedir.insanın sosyal tarihinden bahsederken eskiden Anaerkil sosyal düzeninin yaşandığını biliyoruz.bu efsanedeki 40 kız gerçekten Anaerkil toplumdaki yönetici değil mi? Diğer taraftan bakacak olursak kırgız milletinin Kırk Kız efsanesi gerçekten

1909 çok eski. Gerçekten de bilimsel değeri olan millet arasında söylene gelen bir edebiyat eseri. Bu eserin edebî açıdan bilimsel değeri yanında tarih bilimi ve millet bilimleri açısından da büyük değeri bulunmaktadır. Üçüncü olarak, Kırk Kız içerisinde anlatılan su ve dağ. Kızların içtiği küçük dereden hamile kaldıkları, hamile kaldıktan sonra ülkenin hükümdarı tarafından uzak dağlara kovuldukları anlatılır. Bu da Kırgız Milletinin dağ ve sudan ayrılmadığını gösterir.kırgız milletinin tarihinde de Kırgızlar uzun süre yüksek dağlar, otlaklarda oturmuşlar, su ve otlakların olduğu yerlerde avcılık ve hayvancılık yaparak hayatlarını sürdürmüşlerdir. Dağ ve suya karşı derin duygular beslerler. 1953 yılının kış başında Xinjiang Kırgız Bölgesine gittiğimde öğrendiğim atasözü de dağ ve su ile ilgiliydi: Too kırgızdın atasy, Suu kırgızdın enesi. Dağ Kırgızların babası, su kırgızların anasıdır. Bu atasözünden de kolaylıkla anlıyoruz ki insanlar eski dönemde sosyal hayatta dağ ve suya tapmaktaydılar. Altay Dillerini konuşan milliyetler arasında, milliyetlerin adının kökenini anlatan efsaneler çok sayıdadır. Dağ ve suyla ilgili efsanelerde çok fazladır.herkes karşılaştırıp,araştırabilir.ayrıca, Kırgız adının nereden geldiğini efsane ile Dağdan gelen Oguz, Otlakta Göçebelik yaparak gelen Kırk kızların geldiğini anlatan bir çok söylenti vardır.tüm bu söylenceler hakkında derin araştırmalar yapmamız gereklidir.