9.Sınıf HALİL ÖZSU NİHAT BAŞTÜRK

9.Sınıf TARİH Her Ünitede 8 farklı ETKİNLİK Özgün Soru ve yanıtları, araştırma konuları ve bulmacalar Ünite konularına uygun kavramlar ve bilgi köşeleri Konular MEB müfredatına uygun hazırlanmıştır. HALİL ÖZSU NİHAT BAŞTÜRK M.E.B Talim ve Terbiye Kurulu'nun 30.6.2008 gün ve 144 sayılı kararı ile kabul edilen 9. Sınıf Tarih dersi öğretim programına uygun hazırlanmıştır. PALME YAYINCILIK Ankara, 2014 I

PALME YAYINLARI: 711 9. Sınıf Tarih / Halil Özsu, Nihat BAŞTÜRK Yayına Hazırlama : PALME Dizgi-Grafik Tasarım Birimi Yayın Editörü : Cemil AYAN Palme Yayıncılık 2014 Yayıncı Sertifika No : 14142 ISBN : 978-605-355-077-8 Baskı : Tuna Matbaacılık San. ve Tic. A. Ş. Basımevi Sertifika No : 16102 Bu kitap 5846 sayılı yasanın hükümlerine göre kısmen ya da tamamen basılamaz, dolaylı dahi olsa kullanılamaz, teksir, fotokopi ya da başka bir teknikle çoğaltılamaz. Her hakkı saklıdır, PALME YAYINCILIK a aittir. GENEL DAĞITIM YAZIT Yayın-Dağıtım Sağlık Sokak 17/30 Sıhhiye-ANKARA Tel 0312-433 63 85-433 56 65 Faks 0312-433 73 17 II

Mustafa Kemal Atat rk III

EDİTÖR DEN Son yıllarda ilk ve ortaöğretimde uygulanmaya başlanan öğretim programlarının ana felsefesi, yaşam temelli yaklaşımı esas almasıdır. Bu yaklaşımla, soyut gibi algılanan birçok kavram gerçek yaşamla ilişkilendirilmiş, somut hale getirilmiştir. Bu yaklaşım okullarımızdaki öğretim sürecine tam olarak yerleştirildiği ve uygulandığı zaman öğrencilerimizin derslere olan ilgi ve motivasyonları ciddi bir biçimde artacaktır. Tüm bu gelişmelerin sonucu olarak bilişim toplumunun gerektirdiği becerilere sahip, objektif ve analitik düşünebilen, yaratıcı bir kafa gücüne sahip kuşaklar yetişecektir. Böyle yetişen genç insanlar, ezberden uzak kalacak, sağlıklı iletişim kurabilme yetileri gelişecek; kendini iyi tanıyan, çevresiyle barışık bireyler olacaktır. Palme yayıncılığın hazırladığı bu kitap serisinin içeriği yukarıda belirtilen bakış açısı çerçevesinde oluşturulmuştur. Ayrıca bu kitaplar değişen yeni sınav sistemine (YGS LYS) uygun bir niteliğe sahiptir. Üniversite sınavlarında sorulacak soruların kapsamı ve ağırlık düzeyine uygun bir konu akışı sağlanmıştır. Bu kitapların hazırlanmasında büyük bir özveriyle bana destek veren Palme Yayıncılık'ın genel müdürü sayın İlhan Budak'a teşekkür ederim. Palme Yayıncılık'tan çıkan bu kitap serisinin tüm öğrencilere yararlı olması ve onların gelişimine bir katkı sağlaması dileğiyle... Cemil AYAN Ağustos 2012 Ankara IV

ÖN SÖZ Saygıdeğer Öğretmenlerimiz ve Sevgili Öğrenciler, Elinizdeki kitabı sizlere yararlı olması amacı ile titiz bir çalışma ile hazırladık. Öğrencilerimizin sıkıcı olarak nitelendirdikleri Tarih konularını sıkılmadan daha kolay anlaşılır ve daha kolay öğrenilebilir biçimde anlatmaya özen gösterdik. Konuları ne kadar öğrendiğinizi görebilmeniz için kitabınıza; a) Doğru mu? Yanlış mı? b) Boşluk doldurma, c) Klasik sorular, d) Kavram-Anlam eşleştirmesi, e) Yazılı sınavı örnek soruları, f) Bulmacalar, g) Araştırma soruları, h) Çoktan seçmeli ( Test ) soruları olmak üzere 8 farklı etkinlik içerisinde 720 soru, 48 araştırma konusu ve 6 bulmaca ile tüm etkinliklerin yanıtlarını hazırladık. Dizgi ve düzenlemeleri ile bu kitabın oluşumuna emek veren Uğurtan Dirik ve Murat Bilgiç e, ayrıca basım ve dağıtımında ciddiyeti ile büyük takdir toplayan Palme Yayıncılığa teşekkür ederiz. Yararlı olabileceği umudu ile hepinize sağlık ve tüm öğrenim yaşamınızda başarılar dileriz. Tarih Öğretmeni Halil ÖZSU Tarih Öğretmeni Nihat BAŞTÜRK V

İÇİNDEKİLER I. ÜNİTE : TARİH BİLİMİ 1. KONU : TARİH BİLİMİNE GİRİŞ 1. Tarih in Tanımı... 2 2. Yer ve Zaman... 2 3. Tarih Biliminin Yöntemi... 2 4. Tarihin Sınıflandırması (Tasnifi )... 3 5. Tarihin Diğer Bilimlerle İlişkisi... 5 6. Tarihte Takvim... 8 7. Türklerin Kullandığı Takvimler... 9 8. Tarih Öğrenmenin Önemi... 10 9. Atatürk ün Tarih Öğrenimine Verdiği Önem... 11 10.Tarihi Olayların Değerlendirilmesi... 11 11.Tarihi Bilgilerin Değişebilir Özelliği... 11 2. KONU. TARİH YAZICILIĞI 1. Yazılış Biçimlerine Göre Tarih Çeşitleri... 11 2. Türklerde Tarih Yazıcılığı... 12 ETKİNLİKLER... 14 TEST...24 II. ÜNİTE : UYGARLIĞIN DOĞUŞU ve İLK UYGARLIKLAR 1. KONU : TARİHİ ÇAĞLARA GİRİŞ 1. Tarih Öncesi Çağlar...30 2. Tarih Çağları...33 2. KONU : İLK ÇAĞ UYGARLIKLARI 1. Kültür ve Uygarlık...36 VI

2. Mezopotamya Uygarlığı...36 3. Orta Asya Uygarlığı...39 4. Mısır Uygarlığı...39 5. İran Uygarlığı... 41 6. Hint Uygarlığı... 41 7. Çin Uygarlığı... 41 8. Doğu Akdeniz Uygarlığı... 42 9. Anadolu Uygarlığı...44 10.Ege ve Yunan Uygarlığı... 47 11. Roma Uygarlığı... 51 ETKİNLİKLER...58 TESTLER...66 III. ÜNİTE. İLK TÜRK DEV LETLERİ 1. KONU : TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞI 1. Türklerin Anayurdu... 72 2. Türk Göçlerinin Neden ve Sonuçları.. 72 2.KONU : ORTA ASYA DA KURULAN İLK TÜRK DEVLETLERİ... 73 1. Asya ( Büyük ) Hun Devleti... 73 2. Kavimler Göçü, Feodalite... 74 3. Avrupa Hun Devleti... 76 4. I. ve II. Kök Türk Devletleri...77 5. Uygur Devleti... 78 3. KONU : DİĞER TÜRK DEVLETLERİ 1. Avarlar... 79 2. Bulgarlar...80 3. Hazarlar...80 VII

4. Macarlar...80 5. Başkırtlar (Başkurtlar)...80 6. Peçenekler... 81 7. Kıpçaklar ( Kumanlar )... 81 8. Oğuzlar... 81 9. Sabirler ( Sabarlar Sibirler )... 81 10.Türgeşler ( Türgişler )... 81 11. Kırgızlar...82 12. Karluklar...82 13. Kimekler...82 14. Türk Devletlerinde Kültür v e Uygarlık 82 15. Türklerin Çevre Devletlerle İlişkileri...85 a) Türk-Çin İlişkileri...86 b) Türk-Moğol İlişkileri...86 c) Türk-Arap İlişkileri...86 d) Türk-İran İlişkileri...86 ETKİNLİKLER...88 TESTLER...98 IV. ÜNİTE : İSLAM TARİHİ ve UYGARLIĞI 1. KONU : İSLAMİYETİN DOĞUŞU ve İLK İSLAM DEVLETLERİ 1. İslamiyet Öncesi Dünyanın Genel Durumu... 104 a) Avrupa... 104 b) Afrika... 104 c) Asya... 104 d) Arabistan... 104 2. İslamiyetin Doğuşu ve Yayılışı... 105 a) Hz. Muhammed Dönemi... 106 b) Dört Halife Dönemi... 109 c) Emeviler...112 d) Endülüs Emeviler...112 e) Abbasiler...113 VIII

2. KONU : İSLAM KÜLTÜR ve UYGARLIĞI 1. İslam Kültür ve Uygarlığı...114 ETKİNLİKLER... 118 TESTLER... 128 V. ÜNİTE: TÜRK İSLAM DEVLETLERİ TÜRK DÜNYASI I 1. KONU : TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ 1. Türkler ve İslamiyet... 134 2. Mısır da Kurulan Türk-İslam Devletleri... 135 a) Tolunoğulları... 135 b) Akşitler ( Ihşitler )... 135 2. KONU : İLK TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ 1. Karahanlılar... 136 2. Gazneliler... 138 3. Büyük Selçuklular... 139 4. Atabeylik... 142 5. Harzemşahlar... 142 6. Eyyubiler... 142 7. Memlüler ( Kölemenler )... 143 8. Türk-İslam Devletlerinde Kültür v e Uygarlık... 144 TÜRK DÜNYASI II 1. Moğol ( Cengiz ) İmparatorluğu... 148 a) Altın Orda Devleti... 148 b) İlhanlı Devleti... 149 c) Çağatay Devleti... 149 d) Kubilay Devleti... 149 2. Timur İmparatorluğu... 150 3. Karadeniz in Kuzeyindeki Siyasi Gelişmeler... 150 4. Türkistan, Hindistan ve İran daki Gelişmeler... 151 5. Kültür ve Uygarlık... 155 ETKİNLİKLER... 158 TESTLER... 166 IX

VI. ÜNİTE : TÜRKİYE TARİHİ I. KONU : İLK BÜYÜK TÜRK BEYLİKLERİ 1. Türklerden Önce Anadolu nun Durumu... 172 2. Anadolu ya Türk Akınları... 172 3. Türkiye Tarihi... 172 4. Anadolu da Kurulan İlk Büyük Türk Beylikleri... 173 a) Danişmentler Beyliği... 173 b) Saltuklular Beyliği... 174 c) Mengücekler Beyliği... 174 d) Artuklular Beyliği... 175 e) Çaka Beyliği... 176 2. KONU. TÜRKİYE ( ANADOLU ) SELÇUKLU DEVLETİ 1. Türkiye Selçukluları, Kuruluş Dönemi 177 2. Haçlı Seferleri, Neden ve Sonuçları... 179 3. Magna Carta... 181 4. Skolastik Düşünce... 182 5. Türkiye Selçukluları, Yükselme Devri. 182 6. Türkiye Selçukluları, Dağılma ve Yıkılış Devri... 184 7. Büyük Türk Beylikleri dönemi... 188 8. Türkiye de Kurulan Diğer Devletler... 188 a) Eretna Devleti... 188 b) Kadı Burhaneddin Devleti... 188 c) Dulkadiroğulları Beyliği... 188 d) Ramazanoğulları Beyliği... 189 e) Karakoyunlu Devleti... 189 f ) Akkoyunlu Devleti... 189 9. Kültür ve Uygarlık... 190 ETKİNLİKLER... 198 TESTLER...208 YANITLAR...213-284 X

Ünite 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Bilgi Köşesi KAVRAMLAR Abide : Bir olayı ügelecek kuşaklara anımsatmak için dikilen anıt, Anal: Hitit Krallarının olayları yazdırdıkları belgeler, yıllıklar. Arşiv: Yazılı tarih kaynaklarının bulunduğu ve korunduğu yerlere denir. Biyografi : Kişilerin kimliklerini, kişiliğini anlatan belgelere denir. Bürokrasi: Devlet işlerini yürüten kadro Evrensel: Uluslar arası Ferman: Hükümdarların emir ve buyruklarını içeren belgedir. Tarih Bilimine Giriş TARİH: TARİH BİLİMİNE GİRİŞ İnsan topluluklarının geçmişteki yaşayışlarını, kültür ve uygarlıklarını (Klandan, Cumhuriyete devlet şekilleri, yazı, dil, din, hukuk, ekonomi, sanat vb), savaş ve barışlarını, yer ve zaman göstererek, belgelere dayanarak, neden-sonuç ilişkisi içerisinde bilimsel metodlara göre inceleyen bilim dalıdır. UYARI Bir olayın, Tarihi bir olay niteliği kazanabilmesi için o olaya ait tüm belgeler (gizli belgeler de dahil) açıklandığında bundan hiçbir kimse veya hiçbir topluluk, ekonomik, sosyal ve siyasal yönden etkilenmiyorsa ancak o zaman olay tarih olmuştur diyebiliriz. Bu nedenle Tarih bilimi İnsan topluluklarının geçmiş dönemlerini (Tarihe mal olmuş dönemlerini) incelemektedir. Tarihin konusunun, insana özgü tüm toplumsal olaylar olduğunu... BİLİYOR MUYDUNUZ? Palme Yayıncılık UYARI "Tarihi olaylar, toplumları çok yönlü ve derinden etkilemelidir." Bir olayın nedeni, kendisinden önce meydana gelen bir olayın sonucu olduğu gibi bir olayın sonucu da kendisinden sonra meydana gelen bir olayın nedenidir. Bu yüzden olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurabilmek için olayların geçtiği zamanı bilmek gerekmektedir. Örneğin; Hun'ların siyasi birliklerini kaybedip batıya yönelmeleri "Kavimler Göçü'nün" nedeni olurken "Feodalite'nin" ortaya çıkışı da Kavimler Göçü'nün sonucudur. ò Olayların yer ve zamanını belirtmenin, neden sonuç ilişkisi içerisinde incelemenin Tarihe bilim olma özelliği kattıklarını... BİLİYOR MUYDUNUZ? ò Malazgirt Savaşı, Çanakkale Savaşı gibi kısa süreli yaşanan, yeri, başlangıcı ve bitişi belli olan toplumları etkileyen gelişmelere "OLAY" denildiğini... BİLİYOR MUYDUNUZ? Kaynak ( Belge ) : Geçmişte yaşanmış olayları bizlere en doğru bir şekilde ulaştıran her türlü malzemeye Kaynak veya Belge denildiği gibi, Vesika veya Doküman da denir. Kitabe : Dikili taşlar üzerine yazılmış tarihi olayları aydınlatan Yazıt da denilen belgelerdir. Kronoloji: Tarihi olayların zamanının belirlenmesi ve sıralanmasına, zaman bilimine "Kronoloji" denir. YER ZAMAN Uygarlıkların ve tarihi olayların aydınlatılmasında yaşanılan coğrafi konumun yönlendirici etkisi vardır. İlk uygarlıkların nehir, göl ve deniz kenarlarında ortaya çıkması bir raslantı değildir. Dağlık bir bölgede yaşayan insanlar nasıl ki hayvancılığa yöneliyor ise, deniz kenarında yaşayan toplumlarında balıkçılık ve denizciliğe yönelmesinde yaşadıkları coğrafi yerin etkili olduğu görülür. Bu durum toplumların yaşam biçimleri ve kültürlerinin gelişmesine yönlendirici etki yapmaktadır. Dağlık alanda yaşayan bir toplumun kültürün de denizin etkisi görülmez iken deniz kenarında yaşayan toplumların şarkısında, türküsünde, fıkrasında, folklorunda denizin etkisi açıkça görülür. ò Anadolu'nun Türkleşmesi, Cumhuriyet dönemi devrimleri gibi uzun bir süreci ifade eden aynı nitelikteki toplumsal olayların bütününe ise "OLGU" denildiğini... BİLİYOR MUYDUNUZ? ò Bir olayın veya olgunun, tarihin konusu olabilmesi için, etkilerinin değişik alanlarda ve uzun süre devam etmesi gerektiğini... Tarih Biliminin Yöntemi BİLİYOR MUYDUNUZ? Tarih bilimi, diğer bilim dalları gibi gerçeği arar, ancak yöntemi bakımından diğer bilim dallarından bazı farklılıklar göstermektedir. 2

Sözlü kaynaklar: Destanlar, hikayeler, şiirler, efsaneler vb. halk arasında ağızdan ağıza söylenmek suretiyle anlatılan tarihe ait bilgilerdir. Yazısız kaynaklar: İnsanların ilk dönemlerinden itibaren taş, toprak veya madenden yaptıkları üzerinde yazı olmayan her türlü araç ve gereçler ile heykeller, anıtlar, silahlar gibi eserlerdir. ò Tarih biliminin genel kanunu yoktur. Diğer bilim dalları gibi gerçeği arayan Tarih biliminin kendine özgü yöntemleri bulunmaktadır. Bilgi Köşesi Milat: Doğum demektir. Hz İsa'nın doğumu sıfır (0) kabul edilmiştir. Secere: Bunlar; Bir kişinin veya toplumun geçmişini açıklayan "Soy kütüğü" de denilen belgedir. 1. Tarama (Kaynak arama), Tablet: 2. Tasnif (Sınıflandırma), Anadolu ve Mezopotamya 'da üzerine yazı veya resim bulu- Eski Dönemlere ait silahlar nan topraktan yapılmış levha. 3. Tahlil (Çözümleme), Olay ò Yazısız eserlerin, insanlığın "Tarih öncesi" dönemlerini aydınlatan başlıca belgeler olduğunu... 4. Tenkit (Eleştiri), 5. Terkip (Sentez). 1. TARAMA (KAYNAK ARAMA): Geçmişte yaşanmış olayları bizlere en doğru bir şekilde ulaştıran her türlü bulguya, buluntuya "belge" veya "kaynak" denir. Tarama bu bulguların araştırılıp bulunması aşamasıdır. Palme Yayıncılık BİLİYOR MUYDUNUZ? Yazılı Kaynaklar: Yazının bulunuşundan itibaren, taş, tablet, kemik, papirus üzerine yazılmış yazılar, yıllıklar (anallar), kitabeler (yazıtlar), paralar, antlaşmalar, dergiler kitaplar gibi tarihi olayların aydınlatılmasında en güvenilir belgelerdir. Malazgirt Savaşı, Çanakkale Savaşı gibi kısa süreli yaşanan, yeri, başlangıcı ve bitişi belli olan toplumları etkileyen gelişmelere denir. Olgu Anadolu'nun Türkleşmesi, Cumhuriyet dönemi devrimleri gibi uzun bir süreci ifade eden aynı nitelikli toplumsal olayların bütününe denir. Papirüs Kaynaklar (Belgeler): Mısırlıların üzerine yazı yazmak amacı ile Papirüs bitkisinden yaptıkları kağıt.. a) Ana Kaynaklar (Birinci elden kaynaklar): Peleponnes : Tarihi olayın geçtiği döneme ait her türlü yazısız Mora Yarımada'sının diğer adı. veya yazılı bulgulardır. Birinci elden kaynak da denilen bu kaynaklar, tarihi olayı doğrudan yaşa- Eski yazılı metinler yanların eserleridir. Seyahatnameler (gezi notları), hatıralar (anılar), secereler (soy kütükleri), fermanlar (yazılı emirler), mahkeme tutanakları, pa- Monarşi : Bir kişinin veya bir ailenin egemenlik haklarına dayalı yönetim biçimidir. Veri: ralar, resmi yazışmalar gibi öncelikle başvurulacak kaynaklardır. İncelenen olayla ilgili elde edilen bütün bilgilere denir. b) İkinci elden kaynak: Olayın geçtiği döneme Yıllık: yakın ana kaynağa dayalı olarak yazılmış dergi- Yaşanan olayların günü günü- ler, kitaplar gibi belgelerdir. ne kaydedildiği belgelere "Yıllık" (Anal) denir.. Tetkik: Eski yazılı kitabeler Araştırma 3 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ ò Tarih bilimi geçmiş dönemleri incelediğinden fen bilimleri gibi "deney, gözlem ve tekrar" yöntemlerinden yararlanamaz, ÜNİTE 1 Bunlar; ò Diğer bilim dalları genellikle günümüzde var olan olaylar ile uğraşmalarına karşın tarih bilimi "geçmiş dönemleri" inceler,

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Bilgi Köşesi Tümülüs: Bir yerleşim yerinin zamanla toprak altında kalması. Tümülüslere Anadolu da Höyük Asya da Kurgan adı verilmiştir. Vaka : Olay. Vakanüvis: Olayı yazan kişi Osmanlılarda Tarihçi Vakayıname: Olayın yazılı olduğu belge. Tarih Bilimine Giriş Sesli ve görüntülü kaynaklar:haritalar, resimler, fotoğraflar, kaset, plak, CD-DVD gibi çizili, sesli ve görüntülü kaynaklardır. CD, DVD ve kasetde de montaj yapılabilmesi bu gibi kaynakların güvenilirliğini tartışmalı hale getirdiği için diğer kaynaklarla desteklenmelidir. 2. TASNİF (SINIFLANDIRMA) İncelenecek konu ile ilgili tüm kaynakların, ò Konularına, ò Mekana, ò Zamana; göre sınıflandırılması aşamasıdır. 3. TAHLİL ( ÇÖZÜMLEME ANALİZ) Eldeki belgelerin güvenillirliğinin diğer kaynaklar ile karşılaştırılarak desteklenmesi aşamasıdır. 4. TENKİT (ELEŞTİRİ) Kaynakların gerçek ve doğru olup olmadıklarının, güvenilir olup olmadıklarının, aynı olayı anlatan farklı yazarlara ait bilgilerle uyumlu olup olmadıklarının dikkatle incelenmesi aşamasıdır. Herhangi bir kaynak değerlendirilirken 2 açıdan ele alınmalıdır. a) Dış Tenkit (eleştiri): Kaynağın sahte olup olmadığı ile özgün mü? Taklit mi? Olduğu, ne zaman ve nerede yazıldığı? yazarının kim olduğu? b) İç Tenkit (eleştiri): Verilen bilgilerin diğer kaynaklarda ne şekilde yer aldığı, yazarın görüşlerinin etkin olup olmadığı titizlikle incelenmelidir. Bir tarihi olayın araştırılmasında tarihçinin "milliyetinin, inançlarının ve eğitim durumunun" etkin olabileceği göz önünde tutulmalıdır. Palme Yayıncılık 5. TERKİP (SENTEZ) Elde edilen tüm bulguların tasnifinin, çözümlenmesinin ve eleştirisinin yapılmasından sonra bir plan dahilinde birleştirilmesi ve yazılması aşamasıdır. UYARI Tarih yazısında gerçeği arama ilkesi tarihçiye büyük sorumluluklar yüklemektedir. Tarihin Sınıflandırılması (Tasnifi) Tarih bilimi çok uzun zamanı ve çok geniş konuları incelemektedir. Bu durum araştırmaları zorlaştırmaktadır. Araştırmaların daha sağlıklı yapılabilmesi, bir plan ve disiplin içinde yürütülebilmesi için Tarih, zamana, mekana (yer) ve konularına göre sınıflandırılmıştır. a) Zamana göre sınıflandırma: Tarih araştırmalarında kolaylık sağlamak amacı ile başvurulan ve en çok kullanılan yöntemlerdendir. İnsanlığın yaşadığı uzun dönem, yüzyıl, binyıl veya çağ gibi kavramlara ayrılarak sınıflandırılır. Bu sınıflama olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurabilmek amacı ile kronolojik sıralamaya göre düzenlenir. Tarih, öğrenimde kolaylık sağlamak amacı ile yazının bulunuşuna göre (MÖ 3200) bölümlere ayrılmıştır. Yazının bulunuşundan önceki dönemlere "Tarih Öncesi, yazı ile başlayan dönemlere ise Tarih Çağları" adı verilmiştir. Tarih Öncesi dönem, insanların araç ve gereçlerinde kullandıkları malzemenin cinsine göre Taş Devri ve Maden Devri olarak ayrılırken Tarih Çağları, Akdeniz Uygarlığı ve Avrupa Tarihi esas alınarak toplumları etkileyen büyük olaylara göre İlkçağ (Eskiçağ), Ortaçağ, Yeniçağ ve Yakınçağ olarak isimlendirilmiştir. Yazının bulunuşu, Fransız İhtilali gibi toplumları etkileyen büyük olayların yalnızca dönemlerine özgü olmadığı etkilerini günümüze kadar sürdürdükleri görülmektedir. Tarih Öncesi veya Tarih Çağları'nda meydana gelen olaylarında dünyanın her yerinde aynı zamanda yaşadıklarını düşünmekte doğru değildir. Dünyanın bir yöresinde Yontma Taş Devri yaşanırken bir başka bölgede Demir Devri uygarlığı- 4

nın yaşandığı görülebileceği gibi Dünyanın başka bir bölgesinde İlk Çağ Uygarlığı'na ait özellikler görülürken aynı zaman içinde dünyanın bir başka yöresinde Yeni veya Yakın Çağ'a özgü özelliklerin görüldüğü rahatlıkla söylenebilir. UYARI Tarihi yazan kişi objektif olmalı, ayrıca olayın geçtiği zamanın koşulları çerçevesinde değerlendirmesini yapmalıdır. b) Mekana göre sınıflandırma: Asya, Afrika, Avrupa Tarihi gibi kıtaların, Türkiye, İran, Fransa, Almanya Tarihi gibi ülkelerin, veya Ankara, Sivas ve Edirne gibi şehirlerin yani bir coğrafi bölgenin siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel yapısının incelenmesi yöntemidir. Bu yönteme başvurulurken de kronolojik sıralama mutlaka göz önünde tutulmalıdır. c) Konuya göre sınıflandırma: Hukuk Tarihi, Sanat Tarihi, Dinler Tarihi, Tıp Tarihi veya İktisat Tarihi gibi araştırılmak istenen konuların ayrı ayrı ve ayrıntılı bir şekilde incelenmesi amacı ile başvurulan yöntemlerdendir. Bu yöntem, araştırmaları kolaylaştırmakla birlikte tarihi olaylar arasında bütünlüğü sağlama konusunda yetersizdir. TARİHİN DİĞER BİLİMLERLE İLİŞKİSİ Palme Yayıncılık 2. Arkeoloji: Kazı bilimi de denilen Arkeoloji, toprak veya su altında kalmış buluntuları ortaya çıkaran ve yazısız belgeleri inceleyerek özellikle Tarih Öncesi dönemlerin aydınlatılmasında Tarih bilimine en fazla yardımcı olan bilim dalıdır. Eski yerleşim yerleri Bilgi Köşesi DEVLET YÖNETİM ŞEKİLLERİ Aristokrasi: Egemenlik haklarının soylulardan oluşan bir sınıf veya zümrenin elinde olmasıdır. Cumhuriyet: Egemenliğin kayıtsız şartsız halkın elinde olmasıdır. Demokrasi: Demos ( Halk ), Kratos (Yönetim) yani halkın kendi kendisini yönetmesidir. Doğrudan Demokrasi: En ideal halk yönetimidir. Halkın herhangi bir temsilci kullanmadan yönetimde etkin olmasıdır ( Atina tipi demokrasi de denir. Nüfusun çok olması nedeniyle uygulanması mümkün değildir.) Kısmi Demokrasi: Ortaçağ Avrupa sında görülen halkın bir bölümünün egemenlik haklarını kullandığı, bir kısım halkın bu haklardan yoksun olduğu yönetim biçimidir. ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Temsili Demokrasi : Tarih bilimi, insanların, toplu halde yaşamalarından günümüze kadar süren tüm toplumsal olaylarını incelemektedir. Bu durum çok uzun zamanı ve çok kapsamlı konuları araştırmak demektir. Bu da tek başına Tarih biliminin araştırmalarını zorlaştırmaktadır. Bu nedenle tarih bilimi, birçok farklı bilim dalının yardımına ihtiyaç duyar. Bunlar; 1. Coğrafya: Toplumların yaşadıkları coğrafi ortam (Dağlık, nehir, göl veya deniz kenarları vb.) ile iklim koşullarının onların yaşam biçimleri ve uygarlıkları üzerinde ne gibi etkileri olduğunu öğrenmemize ve topluluklar hakkında daha sağlıklı değerlendirmeler yapmamıza katkı sağlar. 3. Kronoloji: Takvim bilimi de denir. Olayların zaman sıralamasını yaparak olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurulmasını sağlar. UYARI Olayların gerçekleşme zamanı Tarih'e yardımcı bilimlerden kronolojinin ilgi alanına girer. Günümüzde en yaygın olan sistemdir. Halkın kendisini yönetecekleri ( Milletvekilleri ) belli süreler için seçmesi sistemidir. Egemenlik hakkı temsilcide değil halktadır. Temsilcileri seçme ve değiştirme yetkisi halka aittir. Despotluk : Tüm siyasi gücün baskıya dayalı olarak bir kişi tarafından kullanılmasıdır. ( Mısır Firavunları vb) 5

ÜNİTE 1 Tarih Bilimine Giriş Bilgi Köşesi Birden fazla devletin bir araya gelerek tek bir siyasi güç oluşturmalarıdır. Federasyonu oluşturan devletler anlaşma biçimleri çerçevesinde iç işlerinde serbesttir. Monarşi : ı girt Savaş 1071 Malaz ri Haçlı Seferle 1095-1270 ltanatın 1922 Sa ası kaldırılm tin İlanı mhuriye 1923 Cu Bir kişinin veya bir ailenin egemenlik haklarına dayalı yönetim biçimidir. 4. Antropoloji: Mutlak Monarşi : a) Fiziksel Antropoloji: İnsan ırklarını ve ırkların özelliklerini inceler (Kemik yapıları, Kafatası vb.) Egemenliğin kayıtsız şartsız bir kişi veya aile tarafından kullanılması biçimidir. Meşrutiyet ( Parlamenter Monarşi ): b) Kültürel Antropoloji: Toplumların sosyal ve kültürel yapılarını inceler. En eski insan topluluklarının yaşama ve yerleşme konusunda tarihe yardımcı olur. Anayasal, Parlamenter Krallık da denilen bu sistem Hükümdarın egemenlik haklarını anayasa ve meclis ile paylaşması sistemidir. ( İngiltere, Danimarka, Hollanda, İsveç ve Belçika vb) Oligarşi : Egemenliğin bir sınıf veya zümreye ait olan yönetim şeklidir. Otokrasi : Monarşinin bir çeşididir. Monarşiden farkı, yönetimin miras yolu ile geçmesi yerine kişinin yönetimi ele geçirmesi söz konusudur. 7. Paleografya: Eski yazı bilimidir. Çivi yazısından günümüze kadar yazının geçirdiği aşamaları inceler. Tarihi devirlerin aydınlatılmasında en önemli yardımcı bilim dalıdır. thi ul un Fe 1453 İstanb Eski yazılı metin Palme Yayıncılık TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Federasyon : 6. Filoloji: Dil bilimidir. Toplumların kültürel düzeylerini öğrenmemizin yanında yer değiştirmelerini (göçlerini) takip etmek açısından da tarihe yardımcı bir bilim dalıdır. 8. Epigrafya: Anıtlar, mezar taşları ve kitabeler (Yazıtlar) üzerindeki yazıları inceleyen bilim dalıdır. Kafatası ve kemik resimleri 5. Etnografya: Toplumların örf, adet, gelenek ve görenek gibi öz kültürlerini inceler. (Yemekten giysilerine, folklorlarına kadar yalnızca o topluma özgü özellikler) Orhun kitabeleri ve mezar taşları 9. Nümizmatik : Meskukat bilimi de denir. Paraları inceler. Böylece toplumların zenginliklerini ve ekonomik güçlerini öğrenmemize ve takip etmemize yardımcı olur. Teokrasi : Din kurallarına dayalı devlet biçimidir. Totalirizm : Küçük bir gurubun baskı yolu ile toplumu yönetmesidir. Kişilerin hak ve özgürlüklerinin devlet tarafından ortadan kaldırılması biçimidir. ( Mussolini nin Faşizmi ile Hitlerin, Nazizm i gibi ) Eski paralardan bazı örnekler Etnografya Müzesi 6

Bilgi Köşesi YAZININ GELİŞİMİ TARİH BİLİMİNE GİRİŞ 16. Sanat Tarihi : İnsanların ilk dönemlerinden itibaren yaptıkları sanatsal değere sahip her türlü mimari eserleri, heykelleri, resimleri inceler. Toplumların kültürel gelişmişlik düzeylerini, zenginliklerini, inançlarını ortaya koymasını sağlar. Eski bir antlaşma metni 11.Heraldik: Arma bilimidir. Palme Yayıncılık Osmanlı Arması Sultan Ahmet Camii San Pietro Kilisesi 17. Kimya: Karbon 14 Metodu ( Yöntemi) ile buluntuların madde yapısını inceleyerek hangi döneme ait olduğunu belirlemesi ile tarihe yardımcı olur. Fosillerin, iskeletlerin yaşlarını veya yıllarını belirleyerek özellikle Tarih Öncesi dönemi aydınlatması ile katkı sağlar. 18. İstatistik: Belirli bir amaç için toplanan veriler yer yer tarihi olayların aydınlatılmasına katkı sağlamaktadır. Yazının doğuşu Yazı, düşünce ve duyguların çeşitli işaret ve yollarla, taşa, toprağa, tahtaya, papirusa, kağıda aktarılmış halidir. Ses, nasıl ki konuşma dilinin aracı ise yazı da yazı dilinin 19. Sigilografi: Mühürleri inceler. aracıdır. Yazı düşünce ve duyguları ortaya koymada ve yaymada temel araçtır. Bu yüzden Tarih Çağları yazı ile başlatılmıştır. Bazı tarihçiler ise uygarlığın yazı ile başladığı görüşünü ileri sürmüşlerdir. Selçuklu Arması İnsanlar yazıyı kolay bulmadılar. Önce mağara duvarlarına 12.Sosyoloji: İnsan topluluklarının yaşayışlarını, kurumlarını ve kurumların toplum yaşamı üzerindeki etkilerini inceler. 13.Felsefe: Akıl ve mantık ilkelerine uygun düşünmeyi esas aldığından olayların doğru yorumlanmasına ve değerlendirilmesine katkı sağlar. 14.Hukuk : İnsanların birbirleri ve devletle olan ilişkilerini belirleyen hukuk kuralları toplumların gelişmişlik düzeylerini, siyasi yapılarını, kültürel düzeylerini ortaya koyması bakımından oldukça önemlidir. yaşadıklarını anlatan resimler yapmışlardır. Zamanla bu resimler bir yandan çeşitlenirken Değişik Mühür Resimleri (Mısırlılara ait 3 binden fazla işaret olduğu ileri sürülmüştür), diğer yandan daha sade bir şe- 20.Onomatoloji: Yer adlarını inceler. Yaşanılan bir bölgedeki nehir, göl, dağ ile şehir kasaba adlarının nereden ve ne anlama geldiğini, bunların zamanla değişip değişmediğini inceleyerek siyasal ve kültürel değişimlerini takip etmemize katkı sağlar. ÜNİTE 1 15.Edebiyat: Tarihi olayların büyük bölümü edebiyata konu olmuş ve edebiyat sayesinde günümüze kadar ulaşabilmiştir. 10.Diplomatik: Belgeler bilimidir. Fermanları, buyrukları, antlaşma metinlerini, devletlerarası yazışmaları inceleyen bilim dalıdır. kil almaya başlamıştır. Böylece binlerce yıl süren gelişmeler Hiyeroglif denilen resim yazısına dönüşmüştür. 7

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Bilgi Köşesi Çivi yazılı tablet Tarihte bilinen ilk yazı Sümerler tarafından bulunan ucu sivri aletlerle yumuşak kil tabletler üzerine yazılarak, güneşte veya kızgın ateşte kurutularak bozulması önlenen Çivi Yazısıdır. İnce uçlu aletlerle yazıldığından ve çiviye benzediğinden bu isim verilmiştir. Çivi yazısının önceleri Sümer rahipleri tarafından kullanıldığı belirtilmiştir. Ancak bu yazı bir harf yazısı değil bir şekil yazısıdır. Resim yazısının en tipik örneği Mısırlıların Hiyeroglif denilen yazısıdır. Taş ve tahtalar üzerine yazılan Hiyeroglif yazısı zamanla sadeleştirilerek Hiyeratik ve Demotik adı verilen yazılara dönüştürülmüş ve Fenikelilerin harf yazısına temel oluşturmuştur. Tarih Bilimine Giriş 21. Ekoloji : İnsan topluluklarının yaşadığı bölgelerde oluşan doğal denge bozulmalarının, o toplulukların yaşamı üzerindeki etkilerini inceleyerek tarih biliminin çalışmalarına yardımcı olur. TARİHTE TAKVİM İnsanlar ilk çağlardan itibaren zamanlarını belirleme ihtiyacı duymuşlardır. Bu ihtiyaç, yıl, ay, gün, hafta, saat, dakika ve saniye gibi kavramlarla ifade edilen takvimin bulunuşuna yol açmıştır. Tarihte bilinen ilk takvimi Sümerler bulmuşlardır. Bir yılı 360 gün olarak kabul eden "Ay yılı" esasına dayanan takvimdir. Bir yılı 365 gün sayan "Güneş yılı" esasına dayanan ilk takvimi ise Mısırlılar bulmuştur. Mısırlıların Güneş yılı esasına dayalı takvimleri önce Roma İmparatoru Julius Caesar ( Jul Sezar) tarafından " Julien Takvimine" daha sonra Papa XI- II. Gregorius tarafından "Gregoryan Takvimi'ne" dönüştürülmüştür. Değişik uygarlıkların katkıları ile gelişen Mısır Takvimi günümüzde yaygın olarak kullanılan "Miladi Takvime" temel olmuştur. Uygarlıklar takvimlerine başlangıç olarak değişik olay ve tarihleri kabul etmişlerdir. Örneğin; ò İbraniler, MÖ 3761 tarihini Yaradılış Yılı olarak kabul ederken, ò Yunanlılar ilk olimpiyat oyunlarının yapıldığı MÖ 776 tarihini, ò Romalılar, Roma şehrinin kurulduğu MÖ 753'ü ò Müslümanlar, uzun süre kullandıkları Hicri Takvime Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göçü (Hicret) olan 622 tarihini, ò Günümüzde yaygın olarak kullanılan Miladi Takvime ise Hz. İsa'nın doğum tarihi olarak benimsenen 0 (sıfır) tarihi başlangç olarak kabul edilmiştir. Ay yılı, Güneş yılından 11 gün eksik olduğundan dini bayramların her yıl 11 gün önceye geldiğini... BİLİYOR MUYDUNUZ? 8

TÜRKLERİN KULLANDIĞI TAKVİMLER ESAS ALDIĞI TAKVİMİN ADI SİSTEM ÖZELLİKLERİ Yıllar bir hayvan adı ile anılır. Sıcgan (Fare), Ud (Sığır), Tabşıgan (Tavşan), Lu (Ejder), Han (Yılan), Yund (At), Koy (Koyun), Biçin (Maymun), Taguk (Tavuk), İt (Köpek), Tonguz (Domuz) 12 HAYVANLI TAKVİM Güneş Yılı 1 Yıl 365 gün 5 saat sayılır. 21 Mart (ekinoks) tarihi bu takvimin yılbaşı kabul edilmiş Türkler ve kimi kavimler baharın başlangıcı (Nevruz) olarak kutlamışlardır. Aylar sayı ile belirtilmiştir. Çinliler ve Tibetlerde kullanmışlardır. Başlangıç olarak Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göçü olan (Hicret) 622 tarihi kabul edilmiştir. Bir yıl 354 gündür. HİCRİ TAKVİM Ay Yılı Hz. Ömer devrinde oluşturulmuştur. Günümüzde yalnızca dini günlerin belirlenmesinde kullanılır. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde, Ömer Hayyam'ın yer aldığı bir kurul tarafından yapılmıştır. Bilgi Köşesi Fenike Alfabesi Tarihte bilinen ilk harf yazısı (alfabe) Fenikelilere aittir. Fenike Alfabesi 26 harften oluşmaktadır. Fenikeliler kolonici bir kavim olduklarından alfabelerini kısa sürede ülkeleri dışına yaymışlardır. Anadolu uygarlıklarından Frigyalılar, Lidyalılar ve İyonyalılar, Fenike Alfabesini kullanmışlardır. Yunanlılardan sonra Fenike Alfabesini kullanan Romalılar bu alfabeyi geliştirerek günümüzde yaygın olarak kullanılan Latin Alfabesi'ne dönüştürmüşlerdir. ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ CELALİ TAKVİMİ Bir yıl 365 gün 6 saat kabul edilmiştir. (TAKVİM-İ MELİKŞAHİ) Güneş Yılı Yılbaşı 21 Mart'tır. Melikşah adına düzenlenen takvim Onun ölümü üzerine terk edilmiştir. Babürler tarafından da kullanılmıştır. Osmanlıların mali işlerde 1677 de kullanmaya başladıkları takvimdir. RUMİ TAKVİM Güneş Yılı Başlangıç olarak Hicret yani 622 tarihi alınmış, Güneş yılına göre düzenlenmiştir. 1839 dan itibaren tüm resmi işlemlerde kullanılmıştır. Günümüzde genellikle yaşlıların doğum tarihlerini söylerken kullandıkla- Latin Alfabesi: ABCDEFGHI 1234578 XYZW rı takvimdir. Arap Alfabesi: Başlangıç olarak Hz. İsa'nın doğumu (Milat) kabul edilen 0 (sıfır) olmuştur. Bir yıl 365 gün 6 saattir. Temeli Mısır takvimine dayanan, Julien ve Gregoryen Takvimlerinin geliş- MİLADİ TAKVİM Güneş Yılı tirilmesi ile ortaya çıkmıştır. 1 Ocak 1926 dan itibaren ülkemizde günlük ve resmi işlerde kullanılmaktadır. Arap Alfabesinin temelinin ise Nebatlıların yazısına dayandığı ileri sürülmüştür. Türklerin Müslümanlığı kabul etmelerinden sonra yaygın olarak kullandıkları alfabedir. 28 harften oluşmaktadır ve sağdan sola doğru yazılmaktadır. Latin Alfabesinden sonra dünyada en yaygın olarak kullanılan alfabedir. 9

ÜNİTE 1 TARİH BİLGİNE GİRİŞ Bilgi Köşesi Türkiye Cumhuriyeti 1 Kasım 1928 de Arap Alfabesin'den Latin Alfabesi'ne geçişi kabul etmiştir. Grek Alfabesi; Yunan Alfabesi 24 harften oluşmaktadır. ΑΒΓΔΕΖΗΘΙΚΛΜΝΞΟΠΡΣΤΥΦΧ ΨΩαβγδεζηθικλμνξοπρσςτυφχψω Kiril Alfabesi; Tarih Bilimine Giriş TAKVİM ÇEVİRMELERİ Süreç içerisinde Hicri Takvim ile Rumi Takvimi birlikte kullandığımız gibi Miladı Takvimin kabulüne kadar Rumi Takvimi kullanmamız, ayrıca Miladı Takvim ile birlikte dini günlerin belirlenmesinde halen Hicri Takvimi kullanmamız bunların birbirlerine çevrilmesi ihtiyacını doğurmuştur. ÖRNEK 2012 Miladi yılı kaç Hicri yıla karşılık gelir? İki takvim arasındaki farklar, a) Miladi Takvim 0 ile başladığı halde Hicri Takvimin başlangıcı 622 kabul edilmiştir. b) Miladi Takvim bir yılı 365 gün 6 saat sayarken (hesaplamalarda 6 saat dikkate alınmaz) Hicri Takvime göre bir yıl 354 gündür. Yani Hicri Takvim her yıl 11 gün eksiktir. Bu da Hicri Takvim'in Miladi Takvim'e göre Not : Osmanlı Devleti Rumi Takvimi hicri 1255 yılından başlatmıştır. Miladi Takvim 1839 iken Hicri Takvim 1255 olarak kabul edilmişti. Buna göre; 1839 1255 = 584 yıllık fark ortaya çıkmaktadır. ÖRNEK : 2012 Miladı yılı Rumi kaç yılıdır? Miladi Takvim ile Rumi Takvim arasında değişmeyen 584 yıl fark olduğuna göre; 2012 584 = 1428 Rumi yıldır. ÖRNEK 31 Mart 1325 Rumi yılı Miladi kaç yılıdır? Rusya, Ukrayna, Bulgaristan, Sırbistan ile günümüzde Kazakistan ve Kırgızistan da Kiril alfabesi kullanılmaktadır. 33 Harften oluşmaktadır. 365 : 11 = 33 yılda bir yıl ileri gitmesine yol açmaktadır. Bu farklardan yola çıkarak; 2012 622 = 1390 başlangıç farkı, Palme Yayıncılık 1325 + 584 = 1909 Miladi yılıdır Mali yıl başlangıcı olarak Rumi Takvim ile Miladi Takvim arasında 13 günlük fark vardır. O halde 31 Mart diye tarihimize geçen olay 13 Nisan 1909 Miladi yıla karşılık gelir. ÖRNEK : 1390 : 33 = 42 veya 43 yıl ileri gitmiştir. Bir kişi 1340 doğumlu olduğunu söylerse; Çin Alfabesi 1390 + 42 = 1432 veya 1433 Hicri yıldır. 1340 + 584 = 1924 veya tersinden gidersek; Miladi yılda doğmuş demektir. 2012-1924 = 88 yaşındadır. Hicri 1433 yılı Miladi kaç yıldır? 1433 + 622 = 2055 başlangıç farkı 1433 : 33 = 43 veya 44 yıl ileri gitmiştir. TARİH ÖĞRENMENİN ÖNEMİ Çinliler günümüzde de hiyeroglif yazısına benzer yazı kullanmaktadırlar. (Hicri yıl her yıl Miladi yıla göre 11 gün eksik olduğundan 33 yılda 1 yıl ileri gittiği için 2055-43 = 2012 Miladi yıldır. ò Tarih bilimi, insanlığın, hangi ekonomik, sosyal veya siyasal ortamlardan geçerek bugünkü duruma ulaşıldığını öğrenmemizi sağlar. ò Uygarlıkların bugünkü durumuna gelmesinde tüm toplumların katkı sağladığını öğrenerek, ırk, dil, din farkı gözetmeksizin barış içinde bir arada yaşama bilinci oluşturur. 10

ò Ulusun bireyleri, sahip olduğu değerleri kendilerine kazandıran, miras bırakan Atalarına minnet ve saygı duymayı öğrenir, vatandaşlık ve sorumluluk duygusu gelişir. ò Toplumlar geçmişten ders alarak, geleceğe daha güvenle bakmasını öğrenirler. ò İnsanların, olaylar arasında ilişki kurma yetenekleri gelişir, olaylara daha geniş açıdan bakmalarını sağlayan bir düşünce ortaya çıkar. ATATÜRK'ün TARİH ÖĞRENİMİNE VERDİĞİ ÖNEM meyen hakikat (gerçeklik) insanlığı şaşırtacak bir mahiyet (nitelik) alır" sözleri ile tarihçilerin olayları tarafsız ve objektif bir biçimde değerlendirmeleri gerektiğini vurgulamıştır. Böylece tarihçilerin milliyet, inanç gibi duygusal yaklaşımlarla olayları değerlendirmelerinin doğru olmayacağını açıkca ortaya koymuştur. UYARI Tarihi olayların kahramanları iki şekilde tarih sahnesine çıkar: ya kahraman olayları kurgulayıp doğru zamanda doğru girişimde bulunur, ya da olay kahramanını yaratır. Bilgi Köşesi TÜRKLERİN KULLANDIĞI TAKVİMLER 12 HAYVANLI TAKVİM ÜNİTE 1 TARİH BİLGİNE GİRİŞ ò Atatürk'ün " Eğer bir Millet büyükse kendini tanımakla daha büyük olur" veciz sözü Tarihe verdiği önemin en açık göstergesidir. ò Yine Atatürk, "Türk çocuğu ecdadını (Atalarını) tanıdıkça büyük işler yapmak için kendinde kuvvet bulacaktır." sözleri tarihimizi öğrenmemiz konusuna verdiği önemi açıkca işaret etmiştir. ò Cumhuriyet'in ilanından kısa bir süre sonra 1931'de Türk Tarih Kurumu'nu kurdurması çalışmalarına bizzat katılması ve mirasının bir bölümünü bu kuruma bırakması Tarih öğrenimine verdiği önemi daha da perçinlemektedir. TARİHİ BİLGİLERİN DEĞİŞEBİLİR ÖZELLİĞİ Tarihe ait bilgilerimiz var olan belgeler ışığında yazılan eserlerden edindiklerimizdir. Yeni belgelerin ortaya çıkması var olan bilgilerimizde değişikliklere yol açabilir. Örneğin, Uzun süre Osmanlılara ait ilk paranın Orhan Bey dönemine ait olduğu hakkındaki bilgimiz son yapılan araştırmalar sonucu değişmiş, yeni bulunan belgelerle Osmanlılara ait ilk paranın Osman Bey dönemine ait olduğu kabul edilmiştir. TARİH YAZICILIĞI Türklerin İslamiyet'i kabullerinden önce kullandıkları takvimdir. Güneş yılı esasına göre düzenlenmiştir. Bir yıl 365 gün 5 saattir. Her yıl bir hayvan adı ile anılmıştır. Aylar ise günümüzdeki gibi Ocak, Şubat gibi isimlendirilmemiş 4. Ay, 8. Ay gibi rakamlarla söylenmiştir. Yıllar : Sıcgan ( Fare ): Yazın yağmur, kışın salgın hastalıkların ve sıçanların çok olduğu yıldır. TARİHİ OLAYLARIN DEĞERLENDİRİLMESİ Her tarihi olay, meydana geldiği dönemin sosyal, siyasal ve ekonomik ortamına bağlıdır. Bu nedenle tarihi olayları değerlendirirken, olayın meydana geldiği dönemin koşulları mutlaka göz önünde tutulmalıdır. Örneğin : Tüm varlığımızı ortaya koyarak yaptığımız "Kurtuluş Savaşımızı" doğru olarak değerlendirebilmemiz için o dönemde ülkemizin içinde bulunduğu ekonomik, sosyal ve siyasal ortamı öncelikle dikkate almak zorundayız. - Atatürk'ün "Tarih yazmak, tarih yapmak kadar önemlidir. Yazan, yapana sadık kalmazsa değiş- Hitit Kralları öldükten sonra Tanrılarına hesap vereceklerine inanırlardı. Bu yüzden dönemlerine ait olayları, başarı ve başarısızlıklarını doğru bir şekilde Anallara (Yıllıklar) yazdırmışlardı. Böylece tarihte bilinen ilk "Tarih Yazıcılığı" kavramı ortaya çıkmıştır. Uygarlıklar edindikleri deneyimlerini değişik yollarla gelecek nesillere (kuşaklara) aktarmışlardır. Göktürkler, Orhun Kitabeleri, Ruslar, Kronikler ve Osmanlılar Vakayınameler yolu ile tarih yazıcılığı kavramına yönelmişlerdir. YAZILIŞ BİÇİMLERİNE GÖRE TARİH ÇEŞİTLERİ a) Rivayetçi (Hikayeci) Tarih: Olayların nedenlerini sonuçlarını araştırmadan yalnızca hikaye biçiminde anlatan tarihtir. Heredot Tarih vb. Ud ( Sığır ): Bu yıl kışın uzun ve çok karlı, tipili olduğu, buğday ve her çeşit meyvenin bol olduğu ileri sürülmüştür. Bars ( Pars ): Bu yılda halk ve hükümdarlar arasında anlaşmazlıkların yoğun olduğu belirtilmiş, depremlerin ve huzursuzlukların yoğun olduğu ileri sürülmüştür. Tabışgan ( Tavşan ): Yaz ve kışların sakin geçtiği bolluğun olduğu yıldır. 11

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Bilgi Köşesi Lu ( Ejder ): Havaların Ud (sığır ) yılı gibi yağmur ve karın yoğun yağdığı yıldır. Ilan ( Yılan ): Yazın yağmurun, kışın karın az yağdığı kurak yıldır. Açlık ve kıtlık yılı olarak gösterilmiştir. Yund ( At ): Yazın yağmurun çok, kışın karın az yağdığı, buğday ve her türlü meyvenin bol olduğu yıldır. Tarih Bilimine Giriş UYARI Rivayetçi tarihin önde gelen kişisi Heredot'tur. Heredot'un yaptığı Historis" adlı yapıt bunun en çarpıcı örneğidir. b) Öğretici Tarih: İnsanlara belli konuları öğretmek, toplumun ahlaki ve milli değerlerini geliştirmek, onların ders almalarını sağlamak amacı için yazılan eserlerdir. Peleponnes Savaşları'nı anlatan Tukidides bu alanın ilk temsilcisidir. UYARI UYARI Tarihe bilim olma özelliği kazandıran Tarih yazım türü neden - nasılcı araştırmacı tarihtir. TÜRKLERDE TARİH YAZICILIĞI 1. Osmanlılar Döneminde Tarih Yazıcılığı ò Osmanlılarda tarih yazıcılığı devlet politikası doğrultusunda başlamıştır. * Koy ( Koyun ): Yazın sıcak, kışın uzun ve soğuk olduğu, huzur ve barışın egemen olduğu yıldır. Biçin ( Maymun ) Yazın yağmur, kışın karın çok olduğu, insan ve hayvan hastalıklarının yoğun olduğu yıldır. Taguk ( Tavuk ): Buğday ve meyvenin bol olduğu, yazların sıcak ve yağmurlu geçtiği yıldır. Pragmatik (Öğretici - Faydacı) Tarihin ilk temsilcisi Tukudidestir. UYARI Pozitivist (olgucu) Tarih, Auguste Comte'nin öncülüğünde gelişmiştir. Ona göre olayları doğada var olan somut olgularla açıklamak gerekir. UYARI Palme Yayıncılık ò Temel amaç, devletin başarılarını gelecek nesillere aktarmaktır. ò Osmanlılarda XVIII. yüzyıla kadar olayları devlet tarafından görevlendirilen "Şehnameci" denilen görevliler yazardı. ò XVIII. yüzyıldan itibaren Osmanlı tarih yazcılığının en önemli unsuru olan Vakanüvislik ortaya çıkmıştır. Devlet görevlisi olan Vakanüvisler, bir yandan kendilerinden önce yazılanları, toplamışlar diğer yandan da kendi dönemlerine ait olayları kaydetmişlerdir. İt ( Köpek ) : Yazın yağmurun az kışın ılıman geçtiği, halk arasında ölümlerin çok olduğu yıl olarak gösterilmiştir. Tonguz ( Domuz ): Bu yıl, yazın yağmurlu, kışın uzun ve soğuk olduğu, huzursuzluk ve anlaşmazlıkların yoğun olduğu ileri sürülmüştür. Uygarlıkların tarih sahnesine çıkış ve ayrılışlarını genel yasalara bağlı olarak açıklamaya çalışan ise Tarih Felsefesi'dir. c) Bilimsel Tarih: Olayların nedenleri, sonuçları başka olaylar ile ilgisi araştırılarak bilimsel yöntemler kullanılarak ve objektif kaynaklara dayandırılarak yazılan tarih çeşididir. UYARI ò Osmanlılar İslamiyet öncesi Türk Tarihi'ni büyük ölçüde ihmal etmiş İslam merkezli bir tarih anlayışını egemen kılmışlardır. ò Osmanlılardan ilk vakanüvis Naima Efendidir. "Naima Tarihi" adı ile anılan eseri oldukça önemlidr. Naima Efendi yalnızca gördüklerini kaydetmekle kalmamış, sosyolojik yorumlara da yer vermiştir. Naima Efendi'den başka Hoca Saadettin Efendi, Peçevi Selaniki ve Ahmet Cevdet Paşa da ünlü tarihçilerdir. Tarihi olaylar, arasında benzerlik olsa da "Tarih tekerrürden ibarettir" anlayışı bilimsel dayanaktan yoksundur. 12

2. CUMHURİYET DÖNEMİNDE TARİH YAZICILIĞI Cumhuriyetimizin ilk yıllarından itibaren Atatürk' ün öncülüğünde "yeni tarih anlayışı" ortaya çıkmıştır. Türklerin İslamiyeti kabullerinden önce de zengin bir kültere, parlak bir uygarlığa sahip olduklarını, dünya uygarlığına ve siyasetine önemli katkı sağladıkları görüşünü savunan Atatürk, Türklerin tarihini araştırmaya büyük önem vermiş bu amaçla 1931 yılında Türk Tarih Kurumu'nu (Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti) kurdurmuş, çalışmalarına bizzat katılmış, dünyada örneği görülmeyen bir davranışla mirasının bir bölümünü bu çalışmaların sürdürülmesi, amacı ile Türk Tarih Kurumu'na bırakmıştır. Atatürk hem Anadolu ve hem de Türklerin Tarihleri ile ilgili gerçeklerin ortaya çıkarılmasına önem vermiştir. Tarihçilerin çalışmaları ile Osmanlıların İslam merkezli tarih anlayışı yerine, Türklerin dünya uygarlıklarının gelişmesine sağladıkları katkıları kanıtlamayı amaçlayan "Türk Tarih Tezi" ortaya çıkmıştır. Palme Yayıncılık NOTLARIM Bilgi Köşesi HİCRİ TAKVİM Hz. Ömer döneminde düzenlenen Hicri Takvim, Türkler'in İslamiyet'i benimsedikten sonra kullandıkları takvimdir. Halen günümüzde dini günlerin belirlenmesinde kullanılmaktadır. a) Hicri Şemsi Takvim: Osmanlılar bu takvime Rumi takvim adını vermişlerdir. Dünyanın güneş etrafındaki dolaşımını esas alan takvimdir. Miladi takvim ile aralarındaki fark başlangıçlarının farklı olması gösterilmiştir. Miladi Takvim ile aralarında değişmeyen 584 yıllık fark vardır. b) Hicri Kameri Takvim: Ayın, dünyanın etrafındaki dolanımını esas alan takvimdir. Ay yılını esas alan takvimdir. Ay yılı esas alındığından (354), güneş yılından (365 gün) 11 gün eksiktir. Muharrem ayı başlangıç kabul edilmşitir. ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ AYLAR 1. Ay Muharrem 2. Ay Safer 3. Ay Rebi ülevvel 4. Ay Rebi ülahir 5. Ay Cemaziyelevvel 6. Ay Cemaziyelahir 7. Ay Recep 8. Ay Şa ban 9. Ay Ramazan 10. Ay Şevval 11. Ay Zilkade 12. Ay Zilhicce 13

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Tarih Bilimine Giriş ETKİNLİK 1 DOĞRU MU? YANLIŞ MI? Aşağıda verilen cümlelerin karşısına doğru ise (D) yanlış ise (Y) harflerini yazınız. 1. Temeli, Mısırlıların Güneş yılı esasına dayalı olan takvim Yunanlılar tarafından geliştirilerek günümüzde yaygın olarak kullanılan "Miladi Takvime" dönüştürülmüştür. 2. Etnografya; Fermanları, devletlerarası resmi yazışmaları, antlaşmaları inceleyerek tarihe yardımcı olan bilim dalıdır. 3. Türklerin günümüze kadar kullandıkları Takvimlerden yalnızca Hicri Takvim Ay Yılı esasına dayanır. 4. Tarih çağları, Hz. İsa nın doğumu kabul edilen 0 (sıfır) ile başlar. 5. Epigrafya bilimi, kitabeleri inceleyerek olayların aydınlatılmasında Tarih bilimine yardımcı olur. 6. Türklere ait olduğu bilinen Oğuz Kağan Destanı bir tarihçinin yararlanabileceği birinci elden kaynak özelliği gösterir. 7. Tarih öncesi dönemi araştıran bir tarihçi paleografya, epigrafya, nümizmatik ve diplomatik bilimlerinin yardımına ihtiyaç duymaz. 8. Orhun Kitabeleri, Göktürklerin yazılı tarihini aydınlatan birinci elden kaynaktır. 9. Bir tarihçi, araştırmalarında elde ettiği bulguların kaynak açısından yeterli olup olmadığını tahlil (çözümleme) ederek kullanır hale getirir. 10. Araştırıcı, bilimsel tarih yazıcılığı Heredot ile başlamıştır. 11. Heraldik bilimi paraları inceleyerek tarihi olayların aydınlatılmasında tarih bilimine yardımcı olur. 12. Osmanlı tarihçiliği İslami merkezli tarih anlayışına dayalıdır. 13. Miladi Takvim yazının bulunuşu ile başlar. 14. Sümerlerin Ay Takvimi ile Mısırlıların Güneş Takvimini bulmaları Arkeoloji bilimine önem verdiklerinin göstergesidir. 15. Orhun Kitabeleri, Türk Tarihi açısından ana kaynaklar arasında yer alır. 16. Tarihi olaylar, tarihe yardımcı bilimlerden daha iyi yararlanmak amacı ile zamana, mekâna ve konularına göre sınıflandırılır. 17. Osmanlıların Yükselme Dönemi zamana göre sınıflandırılmadır. 18. Osmanlılar, Avrupa devletleri ile siyasi ve ticari ilişkilerini daha sağlıklı yürütmek amacı ile 19. yüzyılda Miladi Takvimi kullanmaya başlamışlardır. 19. Türkler İslâmiyet in kabulünden önce Celâli Takvimini kullanmışlardır. 20. Tarih yazının bulunuşuna göre Tarih Öncesi ve Tarihi Çağları diye ikiye ayrılmıştır. 14

Tarih Bilimine Giriş ETKİNLİK 2 BOŞLUK DOLDURMA Aşağıdaki cümlede boş bırakılan yerleri uygun ifadelerle doldurunuz. 1. Bir tarihçi çalışmalarında (...), (...) ve (...) yöntemlerinden yararlanamaz. 2. Tarih öncesi dönemi inceleyen bir tarihçi en çok (...) biliminin yardımına ihtiyaç duyar. 3. Bir tarihi olayın doğru olarak değerlendirilebilmesi için (...) mutlaka göz önünde tutulmalıdır. 4. Sümerlerin Ay, Mısırlıların Güneş yılı esasına dayalı takvimi bulmaları (...) bilimi ile uğraştıklarını gösterir. ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ 5. Günümüzde yaygın olarak kullanılan Miladi Takvimin temeli (...) takvimine dayanır. 6. Tarihi olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurabilmek için olayların (...) bilinmesine ihtiyaç vardır. 7. Tarih çağları (...) ile başlar. 8. Tarih (...) amacı ile yazının bulunuşuna göre devirlere ayrılmıştır. 9 Bir olayla ilgili var olan bilgi ve yargıların değişmesinde (...) ortaya çıkması etken olabilir. 10. Asya Tarihi, Türkiye Tarihi, Ankara Tarihi (...) göre sıralanarak yazılmıştır. 11. İki tarihçinin aynı olayı farklı yorumlamalarında (...) ve (...) etken olabilir. 12. Tarih yazıcılığı kavramı (...) uygarlığında Anal adı verilen yıllıklar ile başlar. 13. Osmanlı tarih yazıcılığı, devlet tarafından görevlendirilen önce (...) 18. yüzyıldan itibaren ise (...) tarafından yapılmıştır.. 14. Bir olayın tarihi bir olay kapsamı içinde değerlendirilebilmesi için olayın geçtiği (...) ve (...) bilinmelidir. 15. Cumhuriyet döneminde ortaya çıkan Yeni Tarih anlayışı, Osmanlıların (...) merkezli tarih anlayışının yetersizliği üzerine ortaya çıkmıştır. 16. Tarihte bilinen ilk yazılı antlaşma Hititler ile Mısırlılar arasında imzalanan Kadeş Antlaşmasıdır. Bu antlaşmanın incelenebilmesi için (...) bilim dalının yardımına ihtiyaç vardır. 17. Efsaneler, destanlar, şiirler (...) kaynaklardır. 18. Tarih araştırmalarında sırası ile 1. (...) (...) 2. (...) 3. (...) 4. (...) 5. (...) yöntemleri kullanılır. 19. Nümizmatik (...) bilimi (...) inceleyerek tarih bilimine yardımcı olur. 20. Osmanlı tarihçilerine XVIII yüzyıldan itibaren (...) denir. 15

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Tarih Bilimine Giriş ETKİNLİK 3 KLASİK SORULAR 1. Olay ile Olgu arasındaki farkları yazınız. 2. Bir olayın tarihi bir nitelik kazanması için niçin geçmişte kalması gerektiğini yazınız. 3. Tarihi olayların aydınlatılmasında; zamana, mekâna ve konulara göre tasnif (sınıflandırma) yapılmasına niçin ihtiyaç duyulmuştur? 4. Tarihi olayların incelenmesinde; takvim bilgisine niçin ihtiyaç duyulmuştur? 5. Türklerin tarih boyunca kullandıkları takvimleri sırasıyla yazınız. 1...2...3... 4...5... 6. Ülkemizde ulusal bayramlar aynı tarihlerde dini bayramların ise her yıl 11 gün önce kutlanmasının gerekçesini yazınız. 7. Tarih Öncesi dönemin araştırılmasında Paleografya, Epigrafya, Diplomatik ve Nümizmatik bilim dallarından niçin yararlanılamaz? açıklayınız. 8. Cumhuriyet Döneminde Rumi Takvim'den, Miladi Takvim'e geçilmesinin gerekçesi nedir? açıklayınız. 9. Tarihte Kaynak nedir? Kaç guruba ayrılır ve adları nelerdir? 16

10. Tarihi olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurabilmek için neye ihtiyaç vardır? 11. Tarihi olaylar arasında neden-sonuç ilişkisinin kurulması, tarihi olayların hangi özelliğinden kaynaklandığı ileri sürülebilir? 12. Tarihin babası sayılan Heredot tarih yazıcılığı kavramlarından hangisinin öncüsü olarak gösterilir? ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ 13. Orhun Kitabeleri'nin okunarak Türk Ulusunun hizmetine sunulması hangi bilim dallarının çalışmalarının ürünüdür? 14. Rumi tarihe göre 1360 doğumlu olduğunu söyleyen bir kişi miladi kaç yılında doğmuştur? 15. Ülkemizde dini gün ve bayramların her yıl 11 gün önceye gelmesinin nedenini açıklayınız. 16.Hangi olay Miladi Takvimin başlangıcı olarak kabul edilmiştir? 17. Sümerlerin Çivi yazısı hangi bilim dalının yardımı sayesinde okunabilmiştir? 18.Toprak altında uzun süre kalmış kitabelerin, insanlığın hizmetine sunulmasında hangi bilim dallarının katkısı vardır? Açıklayınız. 19. Türklerin kullandığı takvimlerden hangileri Güneş Yılı esasına göre düzenlenmiştir? 20. Bir tarihçi, çalışmalarında hangi yöntemleri kullanamaz? Açıklayınız. 17

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Tarih Bilimine Giriş ETKİNLİK 4 KAVRAM - AÇIKLAMA EŞLEŞTİRMESİ 1. Arkeoloji A) Kaynak 2. Vakanüvis B) Sentez 3. Olgu C) Kazı bilimi 4. Nümizmatik D) Konuya göre sınıflandırma 5. Tarama E) Zamanı ölçen düzenek 6. Türkiye Tarihi 7. Miladi Takvim 8. Olay 9. Takvim 10. Kronoloji 11. Tasnif 12. Sokullu Dönemi 13. Türk Tarih Kurumu 14. Tahlil 15. Uygarlık Tarihi 16. Terkip 17. Hicri Takvim 18. Antropoloji 19. Tenkit 20. Öğretici Tarih F) Hz. Muhammed'in göçünü ölçü alır G) Zaman bilim H) 1931 yılında Atatürk'ün emri ile kurulmuştur I) Osmanlı Devleti'nde tarih yazıcısı K) Sınıflandırma L) Hz İsa'nın doğumunu ölçü alır. M) Eleştiri N) Irkları inceleyen bilim O) Çözümleme P) Tekrarı olanaksız? R) Para bilimi S) Zamana göre sınıflandırma T) Toplumsal olayların bütününe, sürece denir. U) Pragmatık Tarih anlayışı V) Mekana göre sınıflandırma 18

Tarih Bilimine Giriş ETKİNLİK 5 YAZILI - SINAV - ÖRNEK SORULAR 1. Bir olay veya olgunun tarihin konusu olabilmesi için hangi nitelikleri taşıması gerekir? yazınız. 2. Tarih araştırmalarında kaynakların tasnif (sınıflandırılması) edilmesinin amacı nedir? Tasnif çeşitlerinin adlarını yazınız. ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ 3. Aşağıda adları yazılı tarihe yardımcı bilim dallarının hangi konuları incelediklerini yazınız. A) Nümizmatik: B) Epigrafya: C) Heraladik: D) Kronoloji: E) Paleografya: 4. Rumi 1342 yılında doğduğunu söyleyen bir kişi şimdi kaç yaşındadır? 5. Aşağıda verilen bilgilerin doğru olanın başına ( D) yanlış olana (Y) harfi koyunuz. Günümüzde dini günlerin belirlenmesinde Rumi Takvim kullanılmaktadır. Tarih yazıcılığı kavramı Hititlerin Analları (yıllıkları) ile başlamıştır. Tarihte meydana gelen bir olayın nedeni, kendisinden önce meydana gelen bir olayın sonucudur. Destanlar, hikayeler ve efsaneler birinci elden kaynak özelliği gösterirler. Tarih öncesi dönem, insanların bıraktıkları, araç ve gerekçelerdeki malzemenin cinsine göre bölümlere yarılarak incelenir. 6. Bir tarihi olayla ilgili aynı belgelere sahip iki ayrı tarihçi yorumlarının farklı olmasındaki etkenler nelerdir? Yazınız. A)... B)... C)... 19

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ 7. Tarihi bilimin, diğer Pozitif bilimlerle ortak özellikleri olduğu kadar farklı özellikleri de vardır. Buna göre, farklı özellikleri için; I. Neden - sonuç prensibine bağlı kalması II. Deney ve gözlem yönteminin kullanılmaması III. Olayların yer ve zamanının doğru belirlenmesi durumlarından hangileri gösterebilir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III 8. Aşağıda adları yazılı tarihlerin neye göre sınıflandırıldıklarını karşılarına yazınız. A) Ankara Tarihi :... B) Tıp Tarihi :... C) Ortaçağ Tarih :... D) Osmanlı Duraklama Dönemi Tarihi :... E) Avrupa Tarihi :... 9. Tarih biliminin, diğer bilim dallarının yardımlarına niçin ihtiyaç duyduğunu açıklayınız? 10. Tarihe alt bazı bilgilerimizin hangi nedenlerle zaman içinde değişebileceğini açıklayınız. 20

Tarih Bilimine Giriş 2 1 3 4 5 7 6 8 BULMACA ETKİNLİK 6 3. Tarihte meydana gelen bir olayın nedeninin kendisinden önce meydana gelen bir olayın sonucu olduğunu gösterir. 4. Dil bilimi. 5. Uzun bir süreci ifade eden aynı nitelikteki toplumsal olayların bütününe denir. ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ 9 10 11 6. Toprak ya da su altında kalmış buluntuları ortaya çıkaran ve yazısız belgeleri inceleyerek tarihe yardımcı olan bilim dalı. 7. Göçebelerin geçici konak yeri 8. Geçmişte yaşanmış olayları bizlere en doğru bir şekilde ulaştıran her türlü bulguya belge denir. 1. Elde edilen tüm bulguların tasnifinin, çözümlemesinin ve eleştirisinin yapılmasından sonra bir plan dahilinde birleştirilmesi ve yazılması aşamasıdır. 9. Kaynakların doğru olup olmadığının yoklanmasına yönelik Tarih yöntemi. 2. İncelenecek konu ile ilgili tüm kaynakların * Konularına * Mekana * Zamana göre tasniflendirilmesi aşamasıdır. 10. Tarihe yardımcı bilim dallarından biri olup insanların fiziksel ve kültürel yapısını inceler. 11. Günümüzde genellikle yaşlıların doğum tarihlerini söylerken kullandıkları takvimdir. 21

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Tarih Bilimine Giriş SORU 1 : Tarih, yüzyılların birikmiş görgüsüdür. "Sözünü araştırarak açıklayınız. SORU 2 : ARAŞTIRMA ETKİNLİK 7 Bazı bilim adamlarının, tarihi bir bilim dalı değil, bir bilgi kaynağı olarak nitelendirmelerinin gerekçelerini araştırarak yazınız. SORU 3 : Bilim dalları gerçeklere ulaşmak için çeşşitli, yöntemlere başvururlar. Tarih bilimi, niçin pozitif bilim dallarının yararlandığı yöntemlerden yararlanamaz? Tarih araştırmalarında hangi yöntemlerden yararlanılır? Araştırınız. SORU 4 : Bir yerin coğrafi özelliklerininin insanlaların yaşamları üzerinde ne gibi etkileri olabileceğini araştırarak yazınız. 22

SORU 5 : Atatürk'ün Tarih çalışmalarına verdiği önemi, bu doğrultudaki girişimlerini, sözlerini araştırarak yazınız. ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ SORU 6 : Osmanlılar dönemindeki tarih anlayışı ile Cumhuriyet dönemi tarih anlayışını karşılaştırarak farklarını yazınız. SORU 7 : Atatürk'ün "Tarih yazmak, tarih yapmak kadar önemlidir. Yazan, yapana sadık kalmazsa değişmeyen hakikat insanlığı şaşırtacak bir mahiyet alır" sözleri ile tarihçilerin çalışmalarında nasıl bir davranış içinde olmaları gerektiğini vurgulamıştır? Açıklayınız. SORU 8 : Devlet biçimleri, Klandan Cumhuriyet'e kadar hangi aşamalardan geçmiştir? İsimlerini araştırarak yazınız. 23

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Tarih Bilimine Giriş 1. Tarih biliminin yöntemi, belgelerin değerlendirilmesidir. Bu değerlendirme, kaynakların aranıp bulunmasına, bulguların sınıflandırılmasına, eleştirilmesine, çözümlenmesine bağlıdır. Buna göre; tarihin yöntemi ile aşağıdakilerden hangisine değinilmemiştir? A) Tarama B) Terkip C) Tasnif D) Tahlil E) Tenkit 2. Aşağıdakilerden hangisi birinci elden kaynak içinde sayılmaz? A) Antlaşmalar B) Fermanlar C) Paralar D) Mahkeme tutanakları E) Efsaneler Palme Yayıncılık 5. Tarih biliminin; * Sosyoloji * Arkeoloji * Coğrafya * Kronoloji ETKİNLİK 8 gibi bilim dallarından yararlanması özelliğinden kaynaklanmaz? A) Zamana önem vermesinden B) Sosyal olayları incelemesinden C) Yer olgusunu önemsemesinden Test 1 D) Buluntulara dayalı araştırma yapmasından onun hangi E) Yalnızca yazılı kaynaklardan yararlanmasından 6. Bir olayın tarihi açıdan değerli sayılabilmesi için onun belirli bir yer ve zamanda oluşması ve belgelerle kanıtlanması gerekmektedir. Buna göre; aşağıdakilerden hangisi, tarihi olayların incelenmesinde doğrudan başvurulan kaynaklardan biri olamaz? 3. Tarih insanın belleği (hafızası) gibidir. Aynı yanlışın ikinci kez yinelenmesini (tekrarını) önlemeye çalışır. Ancak bunu başaramaz. Diyen bir tarihçi için hangi tür tarih anlayışını ortaya çıkarttığı söylenebilir? A) Tarih tekerrürden ibarettir. B) Bilimsel Tarih C) Olgucu Tarih D) Hikâyeci Tarih E) Tarih öğrenilmese de olur. 4. Benzer sonuçları olan tarihsel olayları aşağıdakilerden hangisi birbirinden ayırt etmeye yarar? A) Tanım B) Değerlendirme C) Yer ve zaman D) Örneklendirme E) Deney ve gözlem A) Diplomatik B) Arkeoloji C) Kronoloji D) Mitoloji E) Coğrafya 7. Tarih; insanların geçmişteki yaşayışlarını, birbirleriyle olan ilişkilerini, yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içerisinde inceleyen sosyal bir bilimdir. Bu tanımda geçen yer ve zaman kavramları aşağıdaki tarihe yardımcı bilimlerden hangisini doğrular? A) Sosyoloji ve Nümizmatik B) Coğrafya ve Kronoloji C) Sanat Tarihi ve Paleografya D) Etnografya ve Kronoloji E) Arkeoloji ve Antropoloji 24

8. Miladi takvime göre, M.Ö. tarihleri de M.S. tarihleri de takvimin başlangıcına milada yani (0) a doğru gittikçe sayısal değer olarak azalır. Bu saptamaya dayanarak, aşağıdakilerden hangisinin yanlış olduğu söylenebilir? A) M.Ö. iki tarihten sayısal değeri büyük olan milada daha uzaktır. B) M.Ö. iki tarihten sayısal değeri küçük olan günümüze daha yakındır. (x) C) M.Ö. bir olayın yaşandığı tarihin sayısal değeri arttıkça günümüze olan uzaklığı da artar. D) M.S. iki tarihten sayısal değeri büyük olan günümüze daha uzaktır. E) M. S. iki tarih arasındaki zaman farkını bulmak için sayısal değeri büyük olandan küçük olan çıkarılır. 9. Tarih bilimi, araştırma ve öğretimi kolaylaştırmak adına tarihi sınıflandırmış bir başka değişle tasnifini yapmıştır. Buna göre; 11. Tarihçi, tarihi olayları incelemek için kaynaklara başvurur. Tarihi olayın geçtiği döneme ilişkin her türlü yazılı, yazısız bulgulara kaynak (belge) denir. Buna göre; aşağıdakilerden hangisi tarihi bir kaynak olarak gösterilemez? A) Kil tabletler B) Seramikten yapılmış kupalar C) Dağlar D) Tunçtan yapılmış heykeller E) Şehirleri çevreleyen yıkık surlar 12. Tarihe tanıklık eden bir belgenin güvenilirliği; I. I. diğer kaynaklarla karşılaştırılarak sınanması II. II. nesnelliğinden şüphe duyulmaması III. III. araştırma sırasında bulunması durumlarından hangilerine dayanarak kanıtlanabilir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ I. Zaman II. Mekân III. Konu Üçlemesinden hangilerine göre sınıflandırma yapıldığı söylenebilinir? A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 10. Sosyal bilimlerden her biri insan ile ilgili bir konuyu inceler; insanın etkinliklerini bu etkinlikler sonucunda ortaya çıkan değerlerini anlamaya ve onlara açıklamalar getirmeye çabalar. Nümizmatik, Arkeoloji, Filoloji gibi tarihe yardımcı bilim dallarından yararlanmaya çalışan tarihçi kimi zaman sınırı aşarak bizzat uygulamak zorunda kalabilir. Bu bilgilere dayanarak, Tarihçi için; I. aynı konunun değişik yönlerini araştırırken faklı tarihe yardımcı bilim dallarından yararlanabilir Palme Yayıncılık 13. Verilen bilgilerin diğer kaynaklarda ne şekilde yer aldığı yazarın görüşlerinin etkin olup olmadığı titizlikle incelenmelidir. Tanımlaması Tarih Biliminin aşağıdaki kendine özğü yöntemlerinden hangisinin kapsamı içine girer? A) Tarama (Kaynak arama) B) Tasnif (Sınıflandırma) C) Tahlil (Çözümleme-Analiz) D) Tenkit (Eleştiri) E) Terkip (Sentez) 14. Aşağıdakilerden hangisinin oluş zamanı diğerlerine göre daha belirgindir? A) Reform hareketleri XVI. Yüzyılda başlamıştır. B) Yugoslavya I. Dünya Savaşı ndan sonra kurulmuştur. C) Halifelik 1924 te kaldırılmıştır. D) Saltanat 1 Kasımda kaldırılmıştır. E) II. Kosova Savaşı XV. Yüzyılın ilk yarısında gerçekleşmiştir. II. kimi zaman meskûkâtçı, Arkeolog, ya da Filolog gibi çalışabilir. III. deney, gözlem ve tekrar yöntemlerini sıklıkla kullanabilir. yargılarından hangilerine ulaşılabilinir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 15. Eldeki belgelerin güvenilirliğinin diğer kaynaklarla karşılaştırılarak desteklenmesi aşamasıdır. Tanımlaması aşağıdakilerden hangisi içinde değerlendirilmesidir? A) Kaynak arama B) Sentez C) Çözümleme-Analiz D) Eleştiri E) Sınıflandırma 25

ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Tarih Bilimine Giriş 1. Yazısız kaynaklar; insanların ilk dönemlerinden itibaren taş, toprak veya madenden yaptıkları üzerinde yazı olmayan her türlü araç, gereç ve yapıtlardır. Aşağıdakilerden hangisi yazısız kaynaklar içerisinde sayılmaz? A) Taştan yapılmış balta B) Topraktan yapılmış çanak C) Bakırdan yapılmış kap D) Tunçtan yapılmış heykel E) Kil tablet üzerindeki metinler ETKİNLİK 8 5. Mohaç Meydan Savaşı gibi kısa süreli yaşanan yeri, başlangıcı ve bitişi belli olan toplumları etkileyen gelişmelere olay denildiğine göre; Aşağıdakilerden hangisi olay olarak değerlendirilemez? A) Katvan Savaşı B) Miryakefalon Savaşı C) Kösedağ Savaşı D) Anadolu nun Türkleşmesi E) Dandanakan Savaşı Test 2 2. Aşağıdakilerden hangisi tarihi mekâna yani coğrafi yere göre sınıflandırılmasına uygun bir çalışma değildir? A) Ankara Tarihi B) İlk Çağ Tarihi C) Türkiye Tarihi D) Orta Doğu Tarihi E) Latin Amerika Tarihi 3. Aşağıdakilerden hangisi tarihi konusuna göre sınıflandırma çalışmalarının dışında kalır? A) Sanat Tarihi B) Uygarlık Tarihi C) Dinler Tarihi D) İktisat Tarihi E) Orta Çağ Tarihi 4. Aşağıdakilerden hangisi, kültür ve uygarlık tarihi araştırma ve incelemelerinde öncelikli olarak ele aldığı konular içerisinde sayılmaz? A) Devlet örgütlenme biçimleri B) Mimari üslup ve biçimleri C) Antlaşma metinleri, notlar D) Hukuk sistemleri ve çeşitleri E) Bilimsel etkinlikler Palme Yayıncılık 6. Uzun bir süreci ifade eden aynı nitelikteki toplumsal olayların bütününe olgu denir. Buna göre; I. Türkler in İslâmlaşması II. Anadolu nun Türkleşmesi III. Cumhuriyet Dönemi devrimlerinin hayata geçmesi Durumlarından hangileri olgu olarak değerlendirilebilinir? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II, ve III 7. Aşağıdakilerden hangisi tarih araştırmalarında kullanılan yazılı kaynaklar içinde değerlendirilemez? A) Kitabeler B) Yıllıklar (Anallar) C) Mühürler D) Destanlar E) Paralar 8. Bir olayın tarihi olay olabilmesi için aşağıdakilerden hangisi zorunlu değildir? A) Yerinin belli olması B) Zamanının belli olması C) Geçmişte yaşanması D) Üzerinden belirli bir sürenin geçmesi E) Tüm insan topluluklarını aynı ölçüde etkilemesi 26

9. Tarihte en fazla kullanılan yöntemlerden biri zamana göre sınıflandırma, olaylar kronolojik dilimlere bölünmüştür. Buna göre aşağıdakilerden hangisi zamana göre sınıflandırmaya örnek olarak gösterilemez? A) Osmanlı Kuruluş Dönemi B) Yakın Çağ Tarihi Dönemi C) İstanbul Tarihi Dönemi D) Sokollu Dönemi E) II. Mahmut Dönemi 10. I. Arkeoloji II. Antropoloji III. Etnografya 13. Devletlerin kuruluşlarını, gelişim evrelerini; devlet egemenliğindeki toplumsal sınıfların birbiriyle olan ilişki ve çelişkilerini çatışmalarını ve dünya tarihi içindeki yerini inceleyen tarih çeşidi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? A) Kültür Tarihi B) Uygarlık Tarihi C) Siyasi Tarihi D) Sanat Tarihi E) Bilim Tarihi ÜNİTE 1 TARİH BİLİMİNE GİRİŞ Yukarıda verilen tarihe yardımcı bilimlerden hangileri tarih öncesi dönemlerin aydınlatılmasında kullanıldığı söylenebilir? A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III 11. Tarihe yardımcı bilimlerden biri olan diplomatik bilminin, tarihteki ilk belgesi için aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir? A) Kadeş Antlaşması B) Urgakina Yasaları C) İvriz Kabartmaları D) Orhun Kitabeleri E) Pankuş Meclisi kararları Palme Yayıncılık 14. Tarih bilminin kendine özgü yöntemi vardır. Tarihi kalıntı bulgu belge ve yapıtların titizlikle değerlendirilmesi gerekmektedir. Aşağıdakilerden hangisi bu değerlendirme sürecinde uygulanan yöntemle ilgili evrelerden biri değildir? A) Tarama B) Tasnif C) Tahlil D) Terkip E) Tenkitde öznellik 12. Tarih bilmine yardımcı olan bilim dallarından birisi de Nümizmatik (Meskukat) yani eski paralar bilmidir. Buna göre Nümizmatik bilminin başlangıcı için: I. Lidya kralı Gies'in ilk parayı bastırması II. Asurluların, Kültepe'de ticaret kolonisi kurması III. Fenikelilerin ilk deniz ticaret kolonisini kurması gelişmelerinden hangileri gösterilebilir A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III 15. Bir tarihçinin uyguladığı aşağıdaki yöntemlerin hangisinde amaç, geçmişin incelenmesini kolaylaştırmak değildir? A) Zamana göre bölümlere ayırmak B) Coğrafi konuma göre bölümlere ayırmak C) Konuya göre bölümlere ayırmak D) Tarihi çağlara göre bölümlere ayırmak E) Belgeleri ciddi bir eleştiri süzgecinden geçirmek 27

NOTLARIM