EPİDERMAL DENEYSEL MODELLER; ALTERNATİF HAYVAN MODELLERİ Yrd. Doç. Dr. Sibel Berksoy Hayta Cumhuriyet Üniversitesi Tıp Fakültesi Dermatoloji Anabilim Dalı Sivas
İÇERİK DENEY HAYVANI KULLANIMI Kullansakta mı yayınlasak, kullanmasakta mı yayınlasak? ALTERNATİF MODELLER SOLUCAN: Caenorhabditis elegans SİNEK: Drosophila melanogaster BALIK: Danio rerio
DENEY HAYVANI KULLANIMI Medikal teknolojinin gelişimi ve araştırmalar Fare, rat, hamster, tavşan Balık, kuş, amfibi, pirimat türleri kedi, köpek, domuz 2001, Almanya 2.13 milyon 2009, Amerika 1.131 milyon 2011, İngiltere 3.71 milyon* Türkiye? *Saudi Pharmaceutical Journal 2015:23;223 9.
Deney hayvanı kullanımı Rölatif olarak uzun ömür Yüksek maliyet Genom haritalarının tam olarak bilinmemesi DEZAVANTAJLARI
Kullansakta mı yayınlasak, kullanmasakta mı yayınlasak? Canlı bir hayvanı incelemek üzere kesip ona zarar verdiğimde, içimde, kaba ve sarsak, elle anlatılamaz derecede, sanatsal bir mekanizmayı parçaladığımı söyleyen acı bir sitem duyarım. Ancak gerçek uğruna, insanlık yararına buna katlanırım. Ivan PAVLOV (Fizyolojinin Prensi)
ALTERNATİF MODELLER Etik problemler Hayvanların deneylerde kullanımını azaltmak için alternatif metodlar Alternatif organizmalar, hücre ve doku kültürleri, bilgisayar modelleri Avantajları: Verimli zaman kulanımı Daha az insan gücü kullanımı Az maliyet
Alternatif örnek organizmalar Prokaryotlar Escherichia coli Bacillus subtilis Caulobacter crescentus Tek hücreliler Dictyostelium discoideum Funguslar Neurospora crassa Saccharomyces cerevisiae Schizosaccharomyces pombe Aspergillus nidulans Vertebrasızlar Amphimedon queenslandica Aplysia sp./sea slug Caenorhabditis elegans * Drosophila melanogaster* Hydra/Cnidaria Vertebralılar Danio rerio/zebrafish* Moleküler ve genetik çalışmalar Hücresel farklılaşma çalışmaları Moleküler ve genetik çalışmalar Genetik çalışmalar, sirkardian ritim ve metabolik düzenleme çalışmaları Moleküler ve genetik çalışmalar Evrim, gelişimsel biyoloji ve karşılaştırmalı genomik çalışmalar Nörobiyoloji Genetik gelişim çalışmaları Genetik ve nöroloji araştırmaları Rejenerasyon ve morfogenez sürecinin anlaşılması
VERTEBRASIZLAR Caenorhabditis elegans Drosophila melanogaster Yara iyileşmesi Hücre yaşlanması Programlanmış hücre ölümü Toksikoloji Avantajları: Kısa yaşam süresi Küçük boyut, basit anatomi Çok sayıda oluşları Daha az etik problem Ucuz maliyet Dezavantajları: Gelişmemiş organ sistemleri Adaptif immün sistemlerinin olmaması
Caenorhabditis elegans Ilıman bölgelerde toprakta serbest olarak yaşayan Apatojen 1 mm, şeffaf Beslenme E.coli suşu OP50 Hermafrodit ve erkek iki cinsiyet Ökoryotik nematod Genom baz dizisi tanımlanan ilk çok hücreli 1965 yılında model organizma
Caenorhabditis elegans 6 kromozom, 20.000 gen Genlerin % 80'inin insanda homologları tanımlanmış Olgunlaşma süreci 2-3 gün Ortalama yaşam süresi 2-3 hafta
C. elegans yaşam döngüsü Genes Dev. 2008:22(16); 2149-65.
Caenorhabditis elegans Büyüme ve üreme için: Nemli bir çevre, oda sıcaklığı, atmosferik oksijen Rutin manipülasyonları için Petri kapları, 6X 50X büyütme sağlayan alttan ışıklandırmalı stereo mikroskop
Caenorhabditis elegans Epidermisin farklılaşması, embriyogenez döneminde Aktin mikrofilament, mikrotubulüs ve sitoplazmik ara filament Epidermisin bazal yüzeyinde bazal lamina Laminin, tip IV kolajen C. elegans melanin üretme kapasitesine sahip çok sayıda tironisinazları kodlar C. elegans kütikülunda melanin tespit edilmiş
Caenorhabditis elegans a) Yetişkin vücudunun kesiti (b) Bazal laminanin biyogenezi Wiley Interdiscip Rev Dev Biol 2012 ;1(6):879-902.
Caenorhabditis elegans Epidermal katmanının primer işlevi bariyer Doğal bağışıklık, patojenlere karşı aktif ve pasif savunma Endokrin-ekzokrin sekresyon Mekano duyarlılık Yara iyileşmesi İyonik hemostaz Metabolik depolanma Selüler debrisin fagositozu Sinir sisteminin gelişimi ve işlevi
Caenorhabditis elegans Sperm + yumurta= Embriyo yüksek doğurganlık (300-350 yavru) Hücre sayısının sabit olması Şeffaf, gelişimsel aşamalarının takip edilebilirliği Hücre farklılaşması ve hücre çoğalmasının varlığı Hayat döngüsü kısa, hızlı sonuç Genomu küçük ve biliniyor Ekonomik, kolay idame, uzun süreli stok Yumurtalar zor şartlara dayanıklı AVANTAJLARI Bir molekülün etkisini tüm organizma üzerinde gözleyip analiz etme avantajı
Caenorhabditis elegans İlaç toksikoloji, yaşlanma, yaşam süresi Berksoy Hayta ve ark. 2014 Tosun ve ark. 2015 Özpınar ve ark. 2014 Yara iyileşmesi Hengirmen ve ark. 2015 Oksidatif stres Üreme Nörolojik gelişim
Caenorhabditis elegans Fizyoloji /tıp alanında Nobel Ödülü; 2002, Brenner S, Horvitz HR ve Sulston J C. elegans ta organ gelişiminin genetiği ve apoptozisin keşfi 2006, Fire A ve Mello CC C. elegans ta RNA interferansının keşfi Kimya alanında Nobel Ödülü; 2008, Chalfie M C. elegans ta yeşil floresanslı protein uygulamaları
Bir yaşlanma modeli olarak C.elegans bireylerinde stronsiyum ile ortaya çıkan değişiklikler* Stronsiyuma maruz bırakılan C. elegans ların kontrol grubuna göre Yaşam sürelerinde doz artışına bağlı olarak bir artış olduğu Fiziksel gelişimin doza bağlı olarak azaldığı Dakikadaki farenks pompalma sayısının doza bağlı olarak azaldığı Stronsiyumun Ca2+ ile yarışmacı bir molekül olarak, Ca2+ nın yerine geçerek hücre içi Ca2+ artışını engelleyerek ve metabolizmayı yavaşlatarak hücre yaşam süresini arttırabileceği düşünülebilir Stronsiyum insanlarda yaşlanma üzerine pozitif etki yapabilir *Berksoy Hayta ve ark. 2014
Bir yaşlanma modeli olarak C.elegans bireylerinde kalsinörin inhibisyonu ile ortaya çıkan değişiklikler* Kalsiyum kanallarının deri yaşlanması üzerindeki rolüne dair bilgiler Kalsinörin inhibisyonunun C. elegans bireylerinde yaşam süresini uzattığı bilinmekte Siklosporine maruz bırakılan C. elegans ların kontrol grubuna göre Yaşam sürelerinde doz artışına bağlı anlamlı bir artış Fiziksel gelişimde doz artışına bağlı anlamlı derecede azalma Kalsinörin inhibisyonu, C. elegans ların gelişimsel sürecini yavaşlatır ve yaşam süresini uzatır Kalsinörin inhibitörleri, insanlarda yaşlanma üzerine olumlu etki yapabilir *Tosun ve ark. 2015
Bir yara iyileşme modeli olarak C.elegans bireylerinde stronsiyum ile ortaya çıkan değişiklikler* Stronsiyum içerikli cam biyomateryallerin antioksidan etki yoluyla yara iyileşmesine olumlu katkıda bulunabileceği bilinmekte Mikro enjektör ile C. elegans ların anüs altı kuyruk bölgesinde yara Travmaya uğramış nematodların yaşam sürelerinin doğal olarak azalır Stronsiyum uygulanan deney gruplarında yaşam süresi açısından kontrol grubuna göre olumsuz bir değişim gözlenmemiştir Stronsiyumun yara iyileşmesi üzerinde pozitif veya negatif bir etkisi olmamıştır *Hengirmen ve ark. 2015
Drosophila melanogaster (Meyve sineği) 4 kromozom, 14.000 gen İnsan hastalıklarına sebep olan genlerin %75 i sinek ile fonksiyonel olarak uyumlu Protein dizisinin % 50 si memeli ile homolog Uzaya giden ilk hayvan türü Olgunlaşama süreci 9 gün Ortalama yaşam süresi 2 ay
Drosophila melanogaster yaşam döngüsü
Drosophila melanogaster Nörodejeneratif hastalıklar, yaşlanma ve oksidatif stres, diyabet, kanser, ilaç bağımlılığı Yara iyileşmesi Carvalho et al. 2014, Burra et al. 2013 UVC nin etkileri Baden et al. 1996 Bazal membran yapısının incelenmesi Mayer et al. 1998 Isı şok proteinleri Holland et al.1993 Sjogren ve SLE otoantikorları Fattal et al. 2015, McCauliffe et al. 1990 Apokrin sekresyon Farkas et al. 2014
Drosophila melanogaster Yara iyileşmesinde; Lezyon üzerinde içeri mikroorganizma girişini engellemek veya kan kaybını engellemek için tıkaç oluşumu Tıkaç kan hücrelerinden oluşan melaninden zengin bir yapı olarak olgunlaşır Hasar bölgesinde 6 saat içinde tıkaç oluşumu ve 48. saat sonunda skar gelişimi ile birlikte komplet reepitelizasyonun gelişimi gösterlimiş* *Curr Biol 2013:18;2224-32.
VERTEBRALILAR Danio rerio (Zebrafish)
Danio rerio Sazangiller (Cyprinidae) familyasında, Asya 2-4 cm, popüler bir akvaryum balığı Klonlanmış ilk vertabralı Olgunlaşma 3 ay, ortalama yaşam 2-3 yıl 25 kromozom ve gen yapısı bir kısmı tanımlanmış İnsan genlerinin %70 i zebrafish genleri ile benzer Beyin, sindirim sistemi, kas, damar ve doğal bağışıklık sistemi insan ile yüksek düzeyde fizyolojik homoloji
Danio rerio Nöral krest orjinli melanositleride içeren pigment hücre sistemine sahip Pigmente hastalıkların patoloji ve biyolojisinin anlaşılması için potansiyel hedef Embriyo fertilizasyon sonrası 7. gün şeffaf Melanin sentez inhibitörleri ile 9-14. gün
Danio rerio yaşam döngüsü
Danio rerio Post fertilizasyon (pf) 1. gün dermis ve epidermis Pf 32.saat bazal membran Pf 48. saat lamina lucida ve lamina densa Epidermal alanda hücreler arası spikül benzeri mikro köprüler Dermal alanda fibroblastik hücreler içeren kollejenöz stroma Pf 6.gün iyi sınırlanmış epidermis ve dermis yapısı, BMZ varlığı ve hemidesmozamal yapılar ile adult* *J Invest Dermatol. 2011;131(3):565-71
Gen yapıları memeli gen yapısına ile benzer Yüksek doğurganlık (50-100 yavru) Embriyolarının transparan görünümü Hızlı gelişim süreci Kolay beslenme Kısa yaşam süresi Küçük boyut Danio rerio AVANTAJLARI Gen ekspresyonlarına kolay manipülasyon olanağı
Biyoloji Onkoloji Toksikoloji Reprodüktif çalışmalar Teratoloji Genetik nörobiyoloji Kök hücre çalışmaları Evrim teorisi Çevre bilimleri çalışmaları Davranışsal hastalıklar Danio rerio
Danio rerio Yara iyileşmesi, reepitelizasyon (Richardson et al. 2013) Epidermal frajilite (Postel et al. 2013) Epidermal adezyon mekanizmaları (Has et al. 2011) Melanoma (Lister et al. 2013) Vitiligo (Shin et al. 2013) Pigmentasyon hastalıkları (Kım et al. 2012) Skuamöz hücreli karsinom (Ochoa-Alvarez et al. 2015) İhtiyozis (Frank et al. 2010) Epidermolizis bülloza (Kım et al. 2010)
SONUÇ ÇALIŞMA SİZİN
TEŞEKKÜR EDERİM drberksoy@gmail.com sberksoy@cumhuriyet.edu.tr