TAŞKIN AFETİNDE AMATÖR TELSİZ HABERLEŞMESİ

İsmail ÇAKMAK,12, Aziz ŞASA 1,2 Prof.Dr., Kafkas Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Kimya Bölümü, Kars e-mail: ismailcakmak@gmail.com 2 Genel Başkan, Türkiye Radyo Amatörleri Cemiyeti, İstanbul e-mail: azizsasa66@gmail.com 1

Sel veya taşkın neticesinde meydana gelecek afet durumunda haberleşme çok önemli bir ihtiyaçtır. Afetin meydana gelmesinden itibaren ilk 72 saat içerinde alınacak önlemler zararı en az düzeye indirecektir. Acil durumun yaşandığı yerde telefon ve diğer haberleşme araçlarının hasar görme ihtimali çok yüksektir. Enerji kesintisi de dikkate alındığında bir afet durumunda halihazırda kullanılan haberleşme sistemlerinin yeterli olmayabileceği aşikardır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 2

Bu ve buna benzer afet hallerinde alternatif haberleşme şekli olarak amatör telsiz haberleşmesi kullanılabilir. Afetlerde görev alacak olan resmi kurumların kendi içinde kurmuş oldukları telsiz haberleşme sistemleri mevcuttur. Ancak bu sistemler her kurumun kendi haberleşmesi için tasarlanmıştır. Afetten etkilenen kesimlerin acil yardım ihtiyaçlarını iletmesi bu düzende bazen yeterli olmayabilir. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 3

Ayrıca verdiği hizmetin gereği de bazı kurumların haberleşmesi de erişilmez olabilmektedir. Bütün bu hususlar dikkate alındığında Türkiye genelinde 55 şubesi bulunan Türkiye Radyo Amatörleri Cemiyeti (TRAC) üyesi amatör telsizcilerin afet haberleşmesinde önemli katkılar sağlayabileceklerdir. TRAC Türkiye Afet Müdahale Planı(TAMP) içinde görevlendirilen bir uzman gönüllü kuruluş olup Türkiye geneline hizmet verebilecek geniş bir haberleşme alt yapısına sahiptir. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 4

Doğal afetler (sel, taşkın, deprem, tsunami, heyelan, kuraklık, çiğ, fırtına), insanların kontrolü dışında gerçekleşen, can ve mal kaybına neden olan büyük ölçekli olaylardır. Ülkemizde; Doğu Karadeniz Bölgesi, topografik ve meteorolojik özellikleri bakımından sel, taşkın felaketleri açısından, her zaman potansiyel bir konumdadır (Önsoy, 2002). İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 5

Taşkınlar sonucu ortaya çıkan acil durumlar insan hayatını olumsuz etkilemenin yanında Haberleşme Acil Durumu olarak adlandırılan bir soruna da neden olurlar (Çakmak, 2016). Bu da afetten etkilenen bölgedeki halkın ve işyerlerinin acilen ihtiyaç duyabilecekleri bazı yaşamsal hizmetleri sağlayacak birimlere erişememesi sonucunu doğuracaktır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 6

Taşkınlar sonucu ortaya çıkan acil durumlar insan hayatını olumsuz etkilemenin yanında Haberleşme Acil Durumu olarak adlandırılan bir soruna da neden olurlar (Çakmak, 2016). Bu da afetten etkilenen bölgedeki halkın ve işyerlerinin acilen ihtiyaç duyabilecekleri bazı yaşamsal hizmetleri sağlayacak birimlere erişememesi sonucunu doğuracaktır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 7

Ülkemizde afetlere müdahale edebilecek ve diğer konularda yardımcı olabilecek kamu kuruluşları yaptıkları görevin özelliği nedeniyle telefon dışında birbirleriyle sahada haberleşebilecek sistemleri mevcut değildir. Afet durumunda tek kullanılabilecek haberleşme aracı olan telsiz sistemi bütün kamu kurumları arasında haberleşebilecek düzeyde olmayıp her kurum kendi iç haberleşmesi için kullanmaktadır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 8

Afetlere hazırlık konusundaki ulusal düzenleme T.C. Başbakanlık Afet ve Acil Durum Yönetimi (AFAD) tarafından yayınlanan Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP) belgesi ve bu planın alt bileşeni olan Hizmet Grupları ön plana çıkmaktadır. TAMP belgesindeki öncelikli hizmet grubu Haberleşme Hizmet Grubu olup Türkiye Radyo Amatörleri Cemiyeti (TRAC) bu hizmet grubunda bulanan tek sivil toplum kuruluşudur. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 9

Haberleşme Hizmet Grubunda Destek Çözüm Ortağı sıfatıyla yer alan TRAC, afet haberleşmesi hizmetine katkı veren bir uzman gönüllü kuruluştur. Bunun yanında TRAC Radyo Amatörlüğü ekseninde haberleşme hizmet grubu birimleri arasındaki koordinasyon haberleşmesine destek vermeye, haberleşme acil durumu yaşandığında halk ile acil durum yardım birimleri arasındaki iletişimi ile ilgili çalışmalar yürütmektedir. Ayrıca TRAC'ın AFAD, itfaiyeler, Sağlık Bakanlığı, Kızılay ve Kandilli Rasathanesi ile yapmış olduğu işbirliği protokolleri afet durumunda koordinasyona yöneliktir. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 10

Tüm bu hizmetler Radyo Amatörlüğü (Amatör Telsizcilik) Servisi ortamında yapılmaktadır. Amatör Telsizcilik; 5809 Sayılı Elektronik ve Haberleşme Kanunu'nun 43 maddesi, 18.07.2009-27292 tarihsayılı Özel Telsiz Sistemleri Yönetmeliği ve 03.02.2010-27482 tarih-sayılı Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü Amatör Telsiz ve Belgelendirme Yönetmeliği esas alınarak yapılmaktadır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 11

AMATÖR TELSİZ Amatör Telsizcilik; hiçbir ticari yayın amacı olmaksızın sadece kişisel amaçla yapılan bir hobidir. Amatör Telsizci olabilmek için Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü (KEGM) tarafından her yıl iki kez düzenlenen sınavlardan birine katılmak ve başarılı olmak gerekir. Sınavlarda başarılı olanlar aldıkları puana göre A,B ve C sınıfı olmak üzere kendilerine on yıl süreli Amatör Telsizcilik Belgesi verilir. On yıldan sonra tekrar istenen belgeler ile başvuru yapılarak sınavsız olarak belge yenilenir. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 12

Amatör Telsiz Belgesine sahip olanlar; kendi ülkesi ve dünyadaki tüm amatör telsizciler ile farklı haberleşme şekillerini kullanarak kendilerine tahsis edilen frekanslarda haberleşme yaparlar. Amatör Telsizciler çalışmalarını; 10.11.2008 tarih ve 5809 sayılı Elektronik ve Haberleşme Kanununun 36, 37. maddeleri dayanak alınarak 18.07.2009 tarihinde 27292 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan Özel Telsiz Sistemleri Yönetmeliği nde belirtilen kurallara göre yapmaktadır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 13

Kendi ülkesinde ve yurt dışında bulunan radyo amatörleriyle haberleşme yapar. Bu haberleşmeyi ses, data şeklinde gerçekleştirir. Bunların dışında; -------Elektronik ve haberleşme tekniği alanında kendini yetiştirir. -------Haberleşme şekillerini inceleyerek olağanüstü durumlarda (tabii afetler, savaş) resmi makamlar ile işbirliği yaparak haberleşmeyi kolaylaştırır. -------Ülkesinin tanıtımına katkıda bulunur. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 14

1901 yılında Marconi' nin mors kodu ile S(...) harfini göndermesiyle başlamıştır. Şu anda dünyada 2.5 milyon civarında radyo amatörü bulunmaktadır. Yarısına yakını Amerika Birleşik Devletlerinde, Şu anda Dünya üzerinde yalnız Kuzey Kore'de serbest değil, ITU (Uluslararası Haberleşme Birliği) Radyo Amatörlüğünü 1927 yılında tanımış ve frekans bantları tahsis etmiştir. IARU (Uluslararası Radyo Amatörleri Birliği) isimli kuruluş ITU daimi üyesidir. Türkiye Radyo Amatörleri Cemiyeti(TRAC) IARU üyesidir. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 15

Yıl 1924. Halıcıoğlu Askeri Lisesi Rüştiye 3 öğrencisi Nijat ORKUŞ ilk telsizini yapar, 1936 yılında Genelkurmay Başkanlığı izni ile Türkiye den ilk Radyo Amatör telsiz istasyonu çalışmaya başlar.. (Hava Kurmay Albay olarak emekli olmuştur.) 1962 yılında eski adıyla Türkiye Radyo Amatörleri Cemiyeti (TRAC) kurulur. 3222 sayılı kanun sebebi ile 1983 yılına kadar yurtdışında ikamet eden ve yurtiçinde resmi kurumlarda çalışan TRAC üyelerinden başka Radyo Amatörlüğü yapan yoktur. 2813 sayılı kanun ile 1983 yılında Türkiyede Radyo Amatörlüğü serbest bırakılır. Her yıl iki defa Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü Radyo Amatörlüğü sınavları yapmaktadır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 16

Sadece Radyo Amatörleri için tahsis edilmiş, Kısa dalga, VHF ve UHF banlarında frekanslar mevcuttur ve radyo amatörleri bu frekansların dışında başka frekans kullanarak haberleşme yapamazlar. Ayrıca anlaşılmayacak şekilde kapalı(kriptolu) haberleşme yapamazlar. Ayrıca bilinen haberleşme teknikleri (SSB, MORS, SSTV, PSK, RTTY) gibi bilinen tekniklerin dışında başka haberleşme şekillerini kullanamazlar. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 17

İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 18

Radyo Amatörü yatığı haberleşmeyi işletme defteri adı verilen onaylı deftere kaydeder. Bu defterde tarih, saat, konuşulan istasyon çağrı işareti yazılır. Yapılan her görüşme için karşılıklı birer kart gönderilir. Bu kartlara QSL kartı denir ve haberleşme ile ilgili bilgileri ihtiva eder. Bu kartlar her ülkeye topluca gönderilmek suretiyle posta maliyeti düşürülür. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 21

Acil Durumların ve afetlerin üstesinden gelinmesinin güçlü ve iyi eğitilmiş bir insan kaynağının varlığına koşut olduğu gerçeğine binaen, gönüllülerin böyle durumlara hazırlık anlamında taşıdığı önem gözden kaçırılmamalı, insan kaynağının sadece kadrolu personelden oluşturulmasının yeterli olamayacağı unutulmamalıdır. Bu, özellikle haberleşme konusunda dikkate alınmalıdır, zira olağan dönemde yüksek teknoloji altyapısı sayesinde az sayıda personelle hizmeti sağlayan haberleşme altyapılarının afetler veya acil durumlar sonrasında kullanılmaz hale gelmesi durumunda hizmetlerin emek yoğun ve basit teknoloji ile manüel şekilde sağlanması zorunluluğu doğacaktır. Olası bir afet veya acil durumda sürdürülebilirliği ek insan kaynağına en fazla koşut olan hizmetlerin başında haberleşme gelmektedir. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 25

Acil Durum Haberleşmesi planlaması, genel risk analizi temelinde yapılan acil durum planlamasına uyumlu olarak kurgulanmalıdır. Bununla birlikte, haberleşme hizmetinin sürdürülebilirliği konusundaki riskler de göz önüne alınmalıdır. Risk Analizinin en kötü olasılık temelinde yapılması halinde hazırlık en yüksek düzeyde olacak ve iş/hizmet sürdürülebilirliği konusundaki olası sorunlar en asgari düzeye indirilmiş olacaktır. Dünyada ve Türkiye de telsiz frekans tahsisleri yapılırken her kuruma farklı frekans tahsis edilmektedir. Çünkü her kurumun yaptığı iş farklıdır. Bazı kurumların haberleşmelerinin halka açık olmayacağı hususu da dikkate alındığında telefon haberleşmesinin kesildiği acil durumlarda bu kurumların birlikte haberleşmeleri olanaksızdır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 26

Amatör Telsiz Servisi, evrensel düzenleyici kurum olan Uluslararası Telekomünikasyon Birliği nin (International Telecommuniacation Union) (ITU) düzenlemelerinin 1.56 numaralı bendinde belirtildiği üzere bireylerin kendilerini haberleşme ve haberleşme elektroniğinde yetiştirmelerine yönelik deneysel ve gayri ticari bir haberleşme etkinliği olarak tanımlanmıştır. ITU düzenlemelerinin RR25.3 ve RR 25.9A kısımların da bu servisin afet ve acil durumlarda görevlendirilmesi ulusal idarelere tavsiye eden hükümler mevcuttur. Olağanüstü durumlarda telefon gibi haberleşme sistemleri hizmet verememektedir. Ayrıca kamu kuruluşlarına tahsis edilen haberleşme frekansları da birbirinden farklıdır. Dolayısıyla kamu kuruluşlarının birbirleriyle haberleşemelerine imkan yoktur. Bu her ülke de aynı şekildedir. Her kuruluşa verdiği hizmetin özelliğine gore ayrı frekans tahsis edilir. Olağanüstü durumlarda kamu kurumları arasındaki iletişim koordinasyonu amatör telsizciler vasıtasıyla sağlanabilir. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 27

AFET YIL AFET YIL Van Depremi 2011 Elazığ Kovancılar Depremi 2008 Afyon-Çay Depremi 2000 Düzce Depremi 1999 Körfez (Marmara) Depremi 1999 Karadeniz Sel Felaketi 1998 Adana-Ceyhan Depremi 1998 Dinar Depremi 1995 Erzincan Depremi 1992 Gürcistan Depremi 1991 Körfez Savaşı 1991 Soma Maden Kazası 2014 İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 28

Soma maden kazasında haberleşme desteği veren TRAC Manisa şubesi üyesi Amatör Telsizciler https://www.izlesene.com/video/maden-faciasi-trac-manisa-sube-baskani-bahattin-ozer/7454241 İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 29

SONUÇ Acil afet durumunda haberleşme kaynakları kesintiye uğradığında kamu kurumları ve afete müdahale edecek diğer birimler arasında haberleşme sağlanamadığında alternatif olarak amatör telsiz haberleşmesinden yararlanılabilir. Bunun için Türkiye deki afet ile ilgili bir çok resmi kurum ile işbirliği protokolü bulunan ve TAMP planında resmi olarak görevlendirilen TRAC üyesi amatör telsizciler ve TRAC haberleşme alt yapısı değerlendirilebilir. Ülkemizde acil durum konusunda ve diğer konularda görev yapan resmi kurumlar veya STK lar görevlerini başarı ile yerine getirmektedirler. Çoğu zaman acil durum haberleşme ihtiyaçlarını da karşılayabilmektedir. Van depreminde GSM şebekesi hiç hasar görmediğinden büyük çaplı acil durum haberleşme ihtiyacı doğmamıştır. Bunun yanında Van depreminde alternatif haberleşme ihtiyacı için Amatör Telsizciler görev yapmışlardır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 32

Önceden kestirilemeyen acil durumlarda bazen ileri teknolojiye sahip ülkelerde bile acil durumlarda amatör telsiz haberleşmesine ihtiyaç duyulabilmektedir. Amerika daki ikiz kuleler saldırısı ve Japonya daki Tsunamı felaketinde acil durum haberleşmesi amatör Telsizciler tarafından sağlanmıştır. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 33

Bütün bunların yanında acil afet durumunda Amatör Telsizciler Resmi Kurumlar(AFAD vd) işbirliğine giderek ve buradan gelecek talimatlara göre afet haberleşmesine iştirak ederler. Amatör Telsizciler afet durumunda hiçbir zaman kendiliğinden hareket etmezler. Taşkın afetinde haberleşme sağlanamaması durunda alternatif olarak amatör telsiz haberleşmesi tercih edilebilir. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 34

Çakmak, İ. Şasa,A. Çakmak, E., (2016). İşyerinde acil-afet durumunda amatör telsiz haberleşmesinin kullanılması, 8. İş sağlığı ve Güvenliği Konferansı, İstanbul. Çakmak, İ. Şasa,A. Çakmak,E., (2016). Afet haberleşmede otomatik pozisyon belirleme sistemi, 8. İş sağlığı ve Güvenliği Konferansı, İstanbul Önsoy, H. (2002), Doğu Karadeniz'de kıyılara ve dere yataklarına mudahaleler ve beklenen taşkınlar, Türkiye Mühendislik Haberleri(TMH), 420-421-422 / /4-5-6, s.145. İsmail Çakmak, Aziz Şasa, Taşkın Afetinde Amatör Telsiz Haberleşmesinin Kullanılması, IV. Ulusal Taşkın Sempozyumu, Rize, 2016 35