-Türkiye ve Avrupa Sosyal Şartı- Onaylama Türkiye, Yenilenmiş Avrupa Sosyal Şartını 27/06/2007 tarihinde onaylamış ve yenilenmiş Şart ta yer alan 98 paragraftan 91 ini kabul etmiştir (Türkiye daha önce 1961 tarihli Şartı 24/11/1989 tarihinde onaylamıştır). Türkiye, Toplu Şikayet Sistemi Getiren Ek Protokolü imzalamamıştır. Kabul edilen hükümler tablosu 1.1 1.2 1.3 1.4 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 3.1 3.2 3.3 3.4 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 5 6.1 6.2 6.3 6.4 7.1 7.2 7.3 7.4 7.5 7.6 7.7 7.8 7.9 7.10 8.1 8.2 8.3 8.4 8.5 9 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 11.1 11.2 11.3 12.1 12.2 12.3 12.4 13.1 13.2 13.3 13.4 14.1 14.2 15.1 15.2 15.3 16 17.1 17.2 18.1 18.2 18.3 18.4 19.1 19.2 19.3 19.4 19.5 19.6 19.7 19.8 19.9 19.10 19.11 19.12 20 21 22 23 24 25 26.1 26.2 27.1 27.2 27.3 28 29 30 31.1 31.2 31.3 Gri = Kabul edilen hükümler Đç hukukta Şart Kendiliğinden iç hukukun bir parçası haline gelme ve temel hak ve özgürlükler alanındaki uluslararası anlaşmaların kanunlara kıyasla üstünlüğü (Anayasa Md. 90/5). Raporlar * Türkiye, 1989 ile 2009 yılları arasında Şartın ve Yenilenmiş Şartın uygulamasına ilişkin 15 rapor sunmuştur. Sağlık, sosyal güvenlik ve sosyal korunma alanındaki 2 numaralı Tematik Grubun (Md. 3, 11, 12, 13, 14, 23 ve 30) kabul edilen maddelerini konu alan, Şarta ilişkin 15. ve Yenilenmiş Şarta ilişkin 1. Rapor 25/3/2009 tarihinde sunulmuştur. Bu konudaki Sonuçlar 2010 yılı Ocak ayında yayınlanmıştır. Sonraki rapor Çalışma Hakları na ilişkin 3 numaralı Tematik Grubun kabul edilen maddelerine ait olacak ve şu konuları ele alacaktır - Adil çalışma koşulları hakkı (Md. 2) - Adil ücret hakkı (Md. 4) - Bilgilendirilme ve danışılma hakkı (Md. 21) - Çalışma şartlarının ve çalışma ortamının düzenlenmesine ve iyileştirilmesine katılma hakkı (Md. 22) - Onurlu çalışma hakkı (Md. 26) - Çalışan temsilcilerinin görevlerini yerine getirirken korunma ve kolaylıklardan yararlanma hakkı (Md. 28) - Toplu işten çıkarmaya ilişkin bilgilendirilme ve danışılma hakkı (Md. 29) Bu raporun sunulması için son tarih 31/10/2009 dur. * Bakanlar Komitesi nin 2006 yılında almış olduğu karar uyarınca, hem 1961 tarihli Şartın hem de Yenilenmiş Şartın hükümleri dört tematik gruba ayrılmıştır. Her yıl Devletler bu dört gruptan birinde yer alan hükümlere ilişkin bir rapor sunmakta, böylelikle her dört yılda bir Şartın tüm hükümleri rapor edilmiş olmaktadır.
Şartın uygulaması bakımından Türkiye nin durumu Avrupa Sosyal Haklar Komitesinin Sonuçları ve Kararların katkı sağladığı ilerlemelere örnekler 1 Çocuklar Çocuklar için bakım imkanlarını genişletmeyi hedefleyen mevzuat (5395 sayılı Kanun). Aile içi şiddete karşı mevzuat (1998 tarihli 4320 sayılı Kanun). 31 Temmuz 2002 Tarihli Gemi Adamları Yönetmeliği nin 62. Maddesi uyarınca, artık 18 yaşından küçük gemiadamları her yıl periyodik sağlık yoklaması yaptırmak zorundadır. 1997 yılında, zorunlu eğitim sekiz yıla çıkarılmıştır. 2003 yılında yürürlüğe giren yeni Đş Kanunu, 14 yaşından büyük çocukların zorunlu eğitimlerini tamamlamış olmak şartıyla hafif işlerde çalıştırılabileceklerini ifade etmektedir. Đstihdam 6 Eylül 2003 tarihinde yürürlüğe giren Yabancıların Çalışma Đzinleri Hakkında Kanun uyarınca, çalışma izni olan bir yabancı, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının onayı ile iş yerini ve mesleki faaliyetini değiştirebilir. Sosyal Sigortalar hakkındaki 506 sayılı Kanunun 3. Maddesinin 2. Fıkrasının (a) bendinin yürürlükten kaldırılmasının ardından, Türkiye de çalışma izni olan yabancılar, işsizlik dahil olmak üzere uzun süreli tehlikelere karşı kendiliğinden sigortalanmaktadır. Đki veya çok taraflı andlaşmaların varlığı bu uygulama için bir şart olmaktan çıkmıştır. 3 Ocak 2005 tarihinde, iş verenlerin iş ilanı için Đş Kurumuna ödedikleri harçlar kaldırılmıştır. Sosyal korunma Đşsizlik sigortası sisteminin uygulamaya konulması (8 Eylül 1999 tarihinde yürürlüğe giren sosyal güvenlik sisteminin bazı yönlerini değiştiren mevzuat). Ayrımcılık yasağı Çalışırken ayrımcılığı yasaklayan genel kanun (4857 Sayılı Đş Kanunu) (kavramın içeriğinin genişletirlmesi, işe iade ve uğranan zararların tazmini imkanı, vb.). Ayrımcılık yasağı (vatandaşlık) Muhtaçlık aylığından, 17 Ocak 1997 tarihinden beri herkes tabiyetine bakılmaksızın yararlanabilmektedir. 1964 tarih ve 506 sayılı Sosyal Güvenlik Kanunun, yabancıları uzun süreli tehlikelere karşı güvencenin kapsamının dışında bırakan 3. Maddesinin 2. Fıkrasının (a) bendi yürürlükten kaldırılmıştır. Ayrımcılık yasağı (cinsiyet) Eşler ve ebeveynler arasında eşitliği sağlayan, yeni medeni kanun 1 Ocak 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Ayrımcılık yasağı (Engellilik) 1997 tarih ve 573 sayılı Kanun Hükmünde Kararname uyarınca, engelli kişiler özel ve yüksek eğitim kurumlarına devam edebilirler.
3 Aykırılık teşkil eden hususlar Tematik Grup 1 Đstihdam, eğitim ve fırsat eşitliği Md. 1/2 Çalışma hakkı serbestçe seçilen iş (ayrımcılık yasağı, zorla çalıştırma yasağı, diğer konular) 1.Bazı çalışma alanları yalnızca Türk vatandaşlarına açıktır. 2.Đstihdama ilişkin ayrımcılık tazminatı dört aylık ücret ile sınırlıdır. 3.Ticaret Kanununun 1467. maddesi, gemi kaptanlarına disiplini sürdürmek ve geminin iyi işleyişini sağlamak için zor kullanma imkanı tanımaktadır. 4.1994 tarih ve 4045 sayılı ve 1983 tarih ve 2935 sayılı Kanunlarla değiştirilen 1971 tarih ve 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanununun bazı hükümleri, Şartın 31. maddesinde izin verilenin ötesinde istihdam kısıtlamalarına imkan vermektedir. Md. 1/4 ve 9 Çalışma hakkı Meslekî yönlendirme, eğitim ve rehabilitasyon hakkı Eğitim sistemi kapsamında, meslekî eğitim hakkı teminat altına alınmamıştır. Md.18/2 Diğer Âkit Tarafların ülkelerinde kazanç getiren bir uğraşı sürdürme hakkı formaliteleri basitleştirmek ve harçlar ile resimleri azaltmak Çalışma ve ikamet izinleri için ikili bir başvuru sistemi vardır. Md. 18/3 Diğer Âkit Tarafların ülkelerinde kazanç getiren bir uğraşı sürdürme hakkı düzenlemeleri serbestleştirme Ulusal istihdam pazarına erişim ile istihdam hakkını düzenleyen mevzuat çok kısıtlayıcıdır. Tematik Grup 2 Sağlık, sosyal güvenlik ve sosyal korunma Md. 11/1 Sağlığın korunması hakkı hastalık sebeplerinin ortadan kaldırılması Çocuk ölümü oranları açıkça çok yüksektir; sağlık harcamaları için ayrılan bütçenin açıkça yetersiz olması ile sağlık tesislerinin ve personelinin yetersizliği, halkın sağlık imkanlarından yararlanmasının ülke çapında teminat altında olmadığının bir göstergesidir. 2 Md. 11/2 Sağlığın korunması hakkı Danışma ve eğitim birimleri Sağlık konularında kamuoyunun bilgilendirilmesi ve bilinçlerinin yükseltilmesi ile okullarda sağlık eğitimi çalışmaları yetersizdir. Gerek genel olarak nüfusun gerekse çocukların ve ergenlerin, okullarda gerçekleştirilen sağlık taramaları aracılığı ile yeterince bilgilendirildikleri ve muayene edildikleri tespit edilememiştir. Md. 13/1 Sosyal ve tıbbi yardım hakkı ihtiyaç duyulan herkese yeterli yardım Kişilerin kanunla tanınan bir sosyal ve tıbbi yardım alma hakkı bulunmamaktadır. Md.14 1 Sosyal refah hizmetlerinden yararlanma hakkı sosyal refah hizmetlerinin güçlendirilmesi veya kurulması Genel bir sosyal hizmetler sistemi bulunmamaktadır. (Sonuçlar 2009)
4 Tematik Grup 3 Çalışma Hakları Md. 4/3 Adil bir ücret hakkı ücret bakımından kadınlar ile erkekler arasında ayrım yapılmaması 1. Bazı iş kollarında, eşit ücret ilkesi uygulanmamaktadır; 2. Her iki eşin de devlet memuru olması halinde, aile ve çocuk yardımları, ilgili eşin cinsiyeti dışında herhangi bir kıstasa bakılmaksızın ya doğrudan kocaya ya da kocanın muvafakatı ile diğer eşe ödenmektedir. (Sonuçlar XVIII-2) Md. 4/5 Adil bir ücret hakkı ücret kesintisinin sınırları Asgari yaşama şartlarından kendilerini mahrum edecek derecede ücret kesintilerine karşı öngörülen koruma tedbirlerinden çalışanların tamamı yararlanmamaktadır. (Sonuçlar XVIII-2) Tematik Grup 4 Çocuklar, aileler, göçmenler Md. 7/3 Çocukların ve gençlerin korunma hakkı zorunlu eğitim çağında olan gençlerin çalıştırılması yasağı Zorunlu eğitimlerine devam eden çocuklar, yalnızca belirli iş kollarında çalıştırılabilirler. 3 Md. 7/4 Çocukların ve gençlerin korunma hakkı 16 yaşından küçüklerin çalışma süreleri Đş Kanununun 61. Maddesi, 16 yaşından küçükler için haftalık 45 saat gibi haddinden fazla uzunlukta bir çalıştırma süresi sınırı getirmektedir. Md. 7/5 Çocukların ve gençlerin korunma hakkı adil ücret Çırakların, çıraklıkları süresince adil bir ücret aldıkları tespit edilememiştir. Md. 7/6 Çocukların ve gençlerin korunma hakkı mesleki eğitimde geçirilen sürenin çalışma süresinden sayılması Genç çalışanların mesleki eğitimde geçirdikleri sürelerin çalışma sürelerinden sayıldığı tespit edilememiştir. Md. 7/8 Çocukların ve gençlerin korunma hakkı gece çalışma yasağı 18 yaşından küçük çalışanların gece çalıştırılması yalnızca sanayii işlerinde yasaktır. Md. 7/9 Çocukların ve gençlerin korunma hakkı düzenli sağlık yoklaması Đş Kanunun, genç işçilerin düzenli sağlık yoklamasından geçirilmesini mecbur kılan hükümleri tüm iş kollarını kapsamamaktadır (özellikle tarım sektörü hariç tutulmuştur). Md. 16 Ailenin sosyal, hukuki ve ekonomik korunma hakkı Genel bir aile yardımı sistemi bulunmamaktadır.
5 Md. 17 Çocukların sosyal ve ekonomik korunma hakkı 1.Evde bedensel cezalar (dayak) yasaklanmış değildir; 2.Ceza sorumluluğu yaşı açıkça çok düşüktür; 3.Küçükler ve gençler için bazı hapis cezalarının alt sınırları haddinden fazladır. Md. 19/4 ve 10 Göçmen çalışanların ve ailelerinin korunma ve yardım hakkı istihdamda eşitlik, örgütlenme ve barınma hakkı; bağımsız çalışan göçmenlere de eşit muamele Yabancılar, Âkit Devletlerin vatandaşları da dahil olmak üzere, bir sendikanın kurucu üyesi olamazlar. Mevzuat, göçmen çalışanları eşit muamele ve istihdam konularında yeterince korumamaktadır. Bu, bağımsız çalışanlar için de geçerlidir.. Md. 19/6 Göçmen çalışanların ve ailelerinin korunma ve yardım hakkı ailelerin yeniden birleşmesi Göçmen çalışanların 18 ile 21 yaşları arasındaki çocukları ailelerin yeniden birleşmesi hakkından yararlanamamaktadır. Avrupa Sosyal Haklar Komitesi, aşağıdaki hükümlere uygunluğu ölçme imkanı bulamamış olup, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetini sonraki raporda daha geniş bilgi sunmaya davet etmiştir: Tematik Grup 1 Đstihdam, eğitim ve fırsat eşitliği (Raporun 31 Ekim 2011 den önce sunulması gerekmektedir) Article 1 1 Conclusions XIX-1 Tematik Grup 2 Sağlık, sosyal güvenlik ve sosyal korunma (Raporun 31 Ekim 2012 den önce sunulması gerekmektedir) Md. 3/ 1, 2, 3 & 4 Sonuçlar 2009 Md. 12/1 Sonuçlar 2009 Md. 13/3 & 4 Sonuçlar 2009 Md. 14/2 Sonuçlar 2009 Md. 23 Sonuçlar 2009 Md. 30 Sonuçlar 2009 Tematik Grup 4 Çocuklar, aileler, göçmenler (Raporun 31 Ekim 2010 dan önce sunulması gerekmektedir) Md. 19/1 Sonuçlar XVIII-1 Md. 19/8 Sonuçlar XVIII-1 1 1. Komite, Devletlerdeki durumun Avrupa Sosyal Şartı, 1998 tarihli Ek Protokol ve Yenilenmiş Avrupa Sosyal Şartına uygunluğu konusunda karar vermektedir. 2. Komite, raporlama süreci kapsamında Sonuçlar kabul etmekte ve toplu şikayet süreci bakımından da Kararlar almaktadır. (Komite Kuralları, Md. 2). Not 2 Bakanlar Komitesi tarafından 4 Şubat 1998 tarihinde kabul edilen RecChS(98)4. Not 3 Bakanlar Komitesi tarafından 15 Ocak 1997 tarihinde kabul edilen RecChS(97)2.