AKARSULAR Dünya yüzeyinin şekillenmesi açısından en önemli pay hiç şüphesiz akarsulara aittir. Yüzeydeki sularının bir yatak içinde toplanıp akmasıyla oluşurlar. Akarsuyun doğduğu yere akarsu kaynağı, döküldüğü yere akarsu ağzı denir. Akarsular küçükten büyüğe doğru dere, çay, öz, ırmak ve nehir şeklinde sıralanırlar. Bir akarsu irili ufaklı birçok kola ayrılmıştır. Bunlar hep beraber bütün bir sistemi oluştururken, kollardan en bol su ile devam etmekte olan ana akarsudur.
AKARSU HAVZASI Akarsuyun tüm kollarıyla birlikte toplandığı bölgeye akarsu havzası denir. Bu havzanın genişliği ise, iklim koşullarına ve yüzey şekillerine bağlıdır. Akarsu havzaları iki bölümde incelenir; Açık Havza: Sularını denize ulaştırabilen havzalara açık havza denir.(yeşilırmak,kızılırmak, Sakarya,Gediz,Küçük Menderes,Büyük Menderes,Seyhan,Ceyhan, Fırat,Dicle) Kapalı Havza: Sularını denize ulaştıramayan havzalara kapalı havza denir. Kapalı havzaları oluşmasında yer şekilleri,sıcaklık ve nem etkilidir. (Van Gölü Kapalı Havzası,Tuz Gölü Kapalı Havzası, Konya Kapalı Havzası) AKARSU AKIŞ HIZI Akarsuyun akış hızı yatağın her iki kesitinde farklıdır. Suyun hızı yanlarda, dipte ve su yüzeyinde sürtünme nedeniyle azdır. Suyun en hızlı aktığı yer akarsuyun en derin yerinin üzerinde ve yüzeyin biraz altındadır. Akarsu yatağında suyun en hızlı aktığı noktaları birleştiren çizgiye hız çizgisi(talveg) denir.
AKARSU DEBİSİ Akarsuyun herhangi bir kesitinden birim zamanda geçen su miktarına denir. Akarsuyun debisi yılın çeşitli zamanlarında değişerek farklılık gösterir. Akarsuyun debisi yağış miktarı rejimi, yağış tipi, zeminin özelliği, kaynak suları, sıcaklık ve buharlaşma gibi etmenlere bağlı olarak değişir. Akarsu debisi bir başka ifadeyle; akarsu akımı olarak da bilinir. AKARSU REJİMİ Akarsu debisinin yıl içerisinde gösterdiği değişmelere rejim ya da akım düzeni denir. Akarsu rejimini belirleyen temel etken havzanın yağış miktarıdır. Yağışların az, sıcaklık ve buharlaşmanın fazla olduğu dönemlerde akarsu akımı düşer. Yağışların fazla olduğu ve kar erimelerinin görüldüğü dönemlerde akım yükselir.
Akarsu rejimleri dört tiptir: Düzenli Rejim: Akımı yıl içerisinde fazla değişmeyen akarsuların rejim tipidir. Düzensiz Rejim: Akımı yıl içerisinde büyük değişmeler gösteren akarsuların rejim tipidir. Karma Rejim: Farklı iklim bölgelerinden geçen akarsuların rejim tipidir. Örnek: Nil Nehri Sel Tipi Rejim: İlkbahar yağışları ve kar erimeleri ile bol su taşıyan, yaz aylarında ise suları yok denecek kadar azalan akarsuların rejim tipidir. Örneğin ülkemizdeki İç Anadolu Bölgesi akarsuları. BESLENME TÜRLERİNE GÖRE AKARSULAR Yağışla Beslenen; Akdeniz iklim bölgesi akarsularında yağışın arttığı kış döneminde akım artar. Kar-Buz Erimeleriyle Beslenen; İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Karadeniz deki akarsuların akımları kar erimelerinin olduğu ilkbaharda artar. Kaynak Sularıyla Beslenen; Akdeniz Bölgesinde Manavgat ve Köprü Çayı kaynak sularıyla dört mevsim beslendiği için düzenli rejimli akarsulardır. Göl Sularıyla Beslenen; Göller yöresinde,beyşehir Gölü nün beslediği Kovada Suyu örnek olarak verilebilir.
VADİLER Akarsuyun içinde aktığı, kaynaktan ağıza doğru sürekli inişi bulunan, uzun çukurluklardır. Akarsuların aşındırma gücüne, zeminin yapısına ve aşınım süresine bağlı olarak çeşitli vadiler oluşur. Vadiler tarım, bahçecilik, ulaşım ve yerleşme bakımından elverişli alanlardır. Vadi şekilleri dörde ayrılır: Kanyon Vadi Tabanlı Vadi Çentik(Kertik) Vadi Yarma Vadi (Boğaz) AKARSU BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ Akarsular aşındırdıkları maddeleri beraberinde taşır. Yatak eğimleri azaldığında akarsuların aşındırma ve taşıma gücü de azalır. Bu nedenle taşıma güçlerinin azaldığı yerde taşıdıkları maddeleri biriktirirler. Akarsuların yatak eğimi azaldığında hızları, aşındırma ve taşıma güçleri azalır. Biriktirmedeki, temel etken yatak eğimin azalmasıdır. Birikinti Konisi: Yamaçlardan inen akarsular, aşındırdıkları maddeleri eğimin azaldığı eteklerde biriktirir. Yarım koni şeklindeki bu birikimlere birikinti konisi adı verilir. Birikinti konileri zamanla gelişerek verimli tarım alanı durumuna gelebilir.
Dağ Eteği Ovası: Bir dağın yamaçlarından inen akarsular taşıdıkları maddeleri eğimin azaldığı yerde birikinti konileri şeklinde biriktirirler. Zamanla birikinti konilerinin birleşmesiyle oluşan hafif dalgalı düzlüklere dağ eteği ovası adı verilir. Dağ İçi Ovası: Dağlık alanların iç kısımlarında, çevreden gelen akarsuların taşıdıkları maddeleri eğimin azaldığı yerlerde biriktirmesi ile oluşan ovalardır. Türkiye gibi engebeli ülkelerde dağ içi ovaları çok görülür. Taban Seviyesi Ovası: Akarsuların taban seviyesine ulaştığı yerlerde, eğimin azalması nedeniyle taşıdığı maddeleri biriktirmesi ile oluşturduğu ovalardır. Seki(Taraça): Yatağına alüvyonlarını yaymış olan akarsuyun yeniden canlanarak yatağını kazması ve derinleştirmesi sonucunda oluşan basamaklardır. Taban seviyesinin alçalması nedeniyle, tabanlı bir vadide akan akarsuyun aşındırma gücü artar. Yatağını derine doğru kazan akarsu vadi tabanına gömülür. Eski vadi tabanlarının yüksekte kalması ile oluşan basamaklara seki ya da taraça denir. Taraça
Kum Adası(Irmak Adası): Akarsuların yatak eğimlerinin azaldığı geniş vadi tabanlarından taşıdıkları maddeleri biriktirmesi ile oluşan şekillerdir. Kum adaları akarsuyun taşıdığı su miktarı ve akış hızına bağlı olarak yer değiştirirler. Kum adaları üzerinde yoğun bir bitki örtüsünün bulunması kum adalarının yer değiştirmediğini gösterir. Delta: Akarsuların denize ulaştıkları yerlerde taşıdıkları maddeleri biriktirmesiyle oluşan üçgen biçimli alüvyal ovalardır. Deltalar, taban seviyesi ovalarının bir çeşididir. Onlardan ayrılan yönü biriktirmenin deniz içinde olmasıdır. Bu nedenle deltanın oluşabilmesi için; gel-git olayının belirgin olmaması, kıyının sığ olması, kıyıda güçlü bir akıntının bulunmaması ve akarsu ağzında eğimin azalması gerekir. TÜRKİYE AKARSULARININ GENEL ÖZELLİKLERİ 1. Yatak eğimleri fazladır. Bunun sonucunda; Akış hızları fazladır. Aşındırma güçleri fazladır. Enerji potansiyelleri yüksektir. 2. Rejimleri düzensizdir. 3. Ulaşıma elverişli değildir.
BAŞLICA AKARSULARIMIZ VE ÖZELLİKLERİ Karadeniz e Dökülen Akarsular: Çoruh: En hızlı akan akarsuyumuzdur. Gürcistan dan denize dökülür. Yeşilırmak: Büyük akarsularımızdandır. Üzerinde Hasan-Suat Uğurlu, Almus barajları vardır. Kızılırmak: Sınırlarımız içindeki en uzun akarsudur. Üzerinde, Altınkaya ve Derbent barajları bulunur. Bartın Çayı: Taşımacılık yapılan tek akarsuyumuzdur. Yenice: Batı Karadeniz de dökülür. Sakarya: Suları en kirli akarsuyumuzdur. Güçlü boğaz akıntıları nedeniyle delta ovası oluşturamamıştır Çoruh Ege Denizi ne Dökülen Akarsular: Meriç: Bulgaristan da doğar, Marmara dan geçer ve Saros Körfezi nden Ege Denizi ne dökülür. Bakırçay: Menderes çizerek akar. Gediz: Menderes çizerek akar. Üzerinde Demirköprü Barajı bulunur. Küçük Menderes: Menderes çizerek akar. Büyük Menderes: Üzerinde Adıgüzel ve Kemer barajları bulunur. Gediz Marmara Denizi ne Dökülen Akarsular: Susurluk: Boğaz akıntıları nedeniyle delta ovası oluşturamamıştır. Nilüfer, Karaçay ve Kemalpaşa çayları kollarını oluşturur. Enerji potansiyeli çok düşüktür. Susurluk
Akdeniz e Dökülen Akarsular: Köprü Çayı: Karstik kaynaklarla beslendiği için düzenli rejimlidir. Manavgat Çayı: Akış hızı fazladır. Karstik kaynaklarla beslendiği için düzenli rejimlidir. Üzerinde Oymapınar Barajı bulunmaktadır. Göksu: Üzerinde çok sayıda kanyon bulunur. Seyhan: Üzerinde Çatalan Barajı bulunur. Ceyhan: Üzerinde Aslantaş, Menzelet ve Kartalkaya barajları bulunur. Asi: Lübnan dan doğar Hatay dan Akdeniz e dökülür. Basra Körfezi ne Dökülen Akarsular: Fırat: Doğu Anadolu daki Karasu ve Murat akarsularının birleşmesiyle oluşur. En fazla enerji üretilen akarsudur. GAP ile tarımda sulamada önemi büyüktür. Üzerinde Atatürk Barajı, Keban, Karakaya ve Birecik barajları bulunur. Dicle: Kaynağını Zapsuyu, Batman ve Botan çaylarından alır. Kralkızı, Devegeçidi, Ilısu barajları bulunur.
KAYNAKÇA http://www.bilgiustam.com/akarsu-nedir-akarsular-hakkinda-hersey/ (07/12/2016) http://kadirhoca.com/kpss-2/konu-anlatimlari/turkiyedeki-akarsular-ozellikleri/ (07/12/2016) http://bilgiyelpazesi.com/egitim_ogretim/konu_anlatimli_dersler/cografya_ders i_ile_ilgili_konu_anlatimlar/akarsular_akarsularin_ozellikleri_rejimleri_rejim_tipl eri_ve_debilleri.asp (07/12/2016) https://tr.wikipedia.org/wiki/akarsu (07/12/2016) Genel Jeoloji - Temel Kavramlar Lutgens Tarbuck Tasa