Radyasyon Güvenliği Mevzuatı, Salih Gürdallı Ph.D 1.RADYOTERAPİ TEKNİKERLERİ DERNEĞİ KONGRESİ 10-12 MAYIS 2013 Dream Hill Hotel-İSTANBUL
GİRİŞ Kanun,Tüzük ve Yönetmelik İlişkisi Yürürlükte Olan Kanun,Tüzük ve Yönetmelikler Sağlık Hizmetlerinde İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynakalrı İle Çalışan Personelin Radyasyon Doz Limitleri Ve Çalışma Esasları Hakkında Yönetmelik Çalışma Alanlarının Tarifi Radyasyon Güvenliği Komiteleri Doz Sınırları,vs
Kanun veya Yasa Kanun veya Yasa: Bir anayasal hukuk sisteminde, yetkili organlarca meydana getirilen hukuk kurallarıdır.
Tüzük -Yönetmelik Tüzük : Kanun veya Yasaların uygulanmasını göstermek ya da yasanın emrettiği işleri belirtmek üzere Danıştay'ın incelemesinden geçirilerek Bakanlar Kurulu'nca çıkarılan hukuk kurallarıdır. Yönetmelik : Bakanlıkların ve kamu tüzel kişilerinin, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve tüzüklerin uygulanmasını sağlamak üzere çıkardıkları hukuk kurallarıdır.
Mevzuat Kanunlar, tüzükler, yönetmelikler birer hukuk kuralıdır. Yürürlükte olan hukuk kurallarının tümüne MEVZUAT denir
Yürürlükte Olan Kanun 3153 sayılı Radiyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Diğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakkında Kanun R. Gazete : Tarih : 28/4/1937 Sayı : 3591 Radyoloji, Radyum ve Elektirikle Tedavi Müesseleri Hakkında Nizamname Resmi Gazete,Tarih: 6.5.1939; Tarih: 4201
Radyoloji, Radyum ve Elektirikle Tedavi Müesseleri Hakkında Nizamname Madde 24 - Bu gibi müesseselerde, her röntgen mütahassısının veya röntgen ve radyom ile iştigal eden kimsenin senede dört hafta muntazaman devamlı tatil yapması mecburidir.
İlgili Tüzük ve Yönetmelikler RADYASYON GÜVENLİĞİ TÜZÜĞÜ Resmi Gazete Tarih/ Sayı: 07.09.1985/ 18861 RADYASYON GÜVENLİĞİ YÖNETMELİĞİ Resmi Gazete Tarih/ Sayı: 24.03.2000/ 23999 RADYASYON GÜVENLİĞİ YÖNETMELİĞİNDE DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR YÖNETMELİK Resmi Gazete Tarih/ Sayı: 03.06.2010/ 27600
İlgili Tüzük ve Yönetmelikler ÜNİVERSİTE VE SAĞLIK PERSONELİNİN TAM GÜN ÇALIŞMASINA VE BAZI KANUNLARDA DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR KANUN Resmi Gazete Tarihi/Sayı: 30/01/2010-27478
SB Yönetmeliği -2012
Amaç MADDE 1 (1) Bu Yönetmeliğin amacı, sağlık kurum ve kuruluşlarında radyasyon kaynağı ile teşhis, tedavi veya araştırmanın yapıldığı alanlarda çalışan tüm personelin radyasyondan kaynaklanabilecek risklere karşı radyasyon dozu limitlerini ve doz limitlerinin aşılmaması için alınması gereken tedbirler ile aşılması durumunda alınacak tedbirler ve radyasyon kaynakları ile ilgili çalışma esaslarını belirleyerek ilgili personelin korunmasını sağlamaktır.
SB Yönetmeliği -2012 Kapsam MADDE 2 (1) Bu Yönetmelik, radyasyon kaynağı ile teşhis, tedavi veya araştırmanın yapıldığı kamu ve özel tüm sağlık kurum ve kuruluşları ile radyasyon kaynaklarıyla çalışan personeli kapsar. Dayanak MADDE 3 (1) Bu Yönetmelik, 19/4/1937 tarihli ve 3153 sayılı Radyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Diğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakkında Kanunun Ek 1 inci maddesi ile 11/10/2011 tarihli ve 663 sayılı Sağlık Bakanlığı ve Bağlı Kuruluşlarının Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin 40 ıncı maddesine dayanılarak hazırlanmıştır.
Denetimli alanlar: Radyasyon görevlilerinin giriş ve çıkışlarının özel denetime, çalışmalarının radyasyondan korunma bakımından özel kurallara bağlı olduğu ve görevi gereği radyasyon ile çalışan kişilerin ardışık beş yılın ortalama yıllık doz sınırlarını 3/10 undan fazla radyasyon dozuna maruz kalabilecekleri alanları, Eşdeğer doz: Birimi Sievert (Sv) olup, radyasyonun türüne ve enerjisine bağlı olarak doku veya organda soğurulmuş dozun, radyasyon ağırlık faktörü ile çarpılmış halini, Etkin doz: Birimi Sievert (Sv) olup, insan vücudunda ışınlanan bütün doku ve organlar için hesaplanmış eşdeğer dozun, her doku ve organın doku ağırlık faktörleri ile çarpılması sonucunda elde edilen dozların toplamını,
Radyasyon Güvenliği Komiteleri Usul ve Esasları (TAEK)
Radyasyon Güvenliği Komiteleri Radyasyon Güvenliği Komitesi: Sağlık kurum ve kuruluşlarında nükleer tıp, radyasyon onkolojisi, radyoterapi ve radyoloji birimlerinin her birinden en az bir radyasyon görevlisi ile, idare tarafından uygun görülen diğer personelin katılımıyla oluşan ve radyasyon güvenliğinin sağlanmasına yönelik çalışmaları yürüten birimi MADDE 6 (1) Nükleer tıp, radyasyon onkolojisi ve radyoloji uygulamalarının en az ikisinin yürütüldüğü bölümleri içeren sağlık kurum ve kuruluşları bünyesinde Radyasyon Güvenliği Komitesi kurulur. Bu şartın sağlanamadığı illerde bu komite il sağlık müdürlüğü bünyesinde oluşturulur. Radyasyon Güvenliği Komitesi, TAEK tarafından belirlenen çalışma usul ve esaslarına göre; idari açıdan sağlık kurum ve kuruluşlarında baştabibe, il sağlık müdürlüklerinde müdüre bağlı olarak çalışır.
Kişisel Dozimetri Kullanımı MADDE 7 (1) Bu Yönetmeliğe uygun olarak radyasyon alanlarında yapılan çevresel radyasyon izlemesinin yanı sıra Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği gereğince kişisel dozimetre kullanması zorunlu olan personel kişisel cep dozimetresi; Bu personelden radyofarmasötik işaretlemede ve tedavi amaçlı radyonüklid uygulamalarında, radyoterapide manuel iridyum 192 uygulamalarında görevli olanlar ile girişimsel floroskopik uygulamalarda çalışanlar kişisel cep dozimetresine ek olarak el bileği veya yüzük dozimetresi taşır.
DOZİMETRE KULLANILMASINDA DİKKAT EDİLECEK HUSUSULAR Radyasyon kaynakları ile çalışan kişilerin maruz kaldığı radyasyon dozu miktarının belirlenmesi için kullanılan kişisel izleme cihazlarına dozimetre denir. 24.03.2000 tarih ve 23999 sayılı Resmi Gazete de yayımlanan TAEK Radyasyon Güvenliği Yönetmeliğinin 21. Maddesi gereğince, yıllık dozun, izin verilen düzeyin 3/10 unu aşma olasılığı bulunan çalışma koşulu A durumunda görev yapan kişilerin, kişisel dozimetre kullanması zorunludur Dozimetre kullanmayan, bulundurmayan kuruluşlara karşı TAEK in yaptırımları olup Lisansının iptali bile sözkonusu olmaktadır. Ayrıca kuruluşunuzda çalışan radyasyon çalışanlarının sağlığını ve çalışma ortamının güvenliğini kontrol altına alabilmek için dozimetre kullanım zorunluluğu bulunmaktadır. Bu yüzden elinizdeki Dozimetreyi kullanırken aşağıdaki yönergelere uyulması önemle rica olunur. YAPILMASI GEREKENLER Dozimetrenizi radyasyon alanı içerisinde kullanın Dozimetrenizi düzgün ve doğru bir şeklide takın Dozimetrenin size ait olup olmadığını ve kullanım periyodunu kontrol edin Hiçbir şekilde dozimetreyi açmaya çalışmayın Dozimetrenizi kaybettiğiniz zaman, derhal kuruluşunuzun Radyasyon Sağlığı Güv. Uzmanına yada bir üst amirinize haber verin. Eğer kaybetmiş olduğunuz dozimetreyi tekrar bulsanız dahi haber vermeyi unutmayın Dozimetrenizi etkileyecek, zarar verebilecek hertürlü şeylerden ve kimyasallardan uzak tutun Çalışmanız bittikten sonra Dozimetrenizi, radyasyondan uzak, güvenli bir alanda saklayın Dozimetrelerinizi, yeni periyot dozimetreler elinize ulaşıncaya kadar kullanın. Kullandığınız eski dozimetrelerinizi Radyasyon Sağ. Güv. Uzm. Yada bir üst amirinize zamanında teslim edin YAPILMAMASI GEREKENLER Dozimetreye hasar vermeyin, açmaya çalışmayın Dozimetreyi evinize yada başka bir yere götürmeyin Dozimetreyi kullandığınız esnada önüne metal cisimler koymayın (örnek anahtar) Radyasyon alanı içerisinde dozimetreyi unutmayın
(Radyasyon görevlisi olmamakla birlikte radyasyon kaynağı ile yürütülen faaliyetlerden dolayı yıllık 1 msv etkin doz değerinden fazla doza maruz kalma ihtimali Radyasyon Güvenliği Komitesince belirlenen personele tedbir olarak kişisel dozimetre kullandırılır.
Doz LİMİTLERİ Radyasyon kaynağı ile çalışan personelin maruz kalacağı etkin doz, göz merceği ve tüm vücut için ardışık beş yıl toplamında 100 msv i, herhangi bir tek yılda 50 msv i geçemez. Bu kurala aykırı olmayacak şekilde ayrıca; a) Etkin dozun ayda 2 msv i, b) El ve ayaklar için eş değer dozun aylık 50 msv i, c) En yoğun radyasyona maruz kalan 1 cm 2 lik alan referans olmak üzere cilt için eş değer dozun aylık 50 msv i, geçemmeli
Doz LİMİTLERİ 18 yaşını doldurmamış olanlar radyasyon kaynağı ile çalışılan işlerde görev alamazlar. Eğitim amaçlı olmak kaydıyla, eğitimleri radyasyon kaynaklarının kullanılmasını gerektiren 16-18 yaş arası stajyer ve öğrenciler bu eğitimlerini sadece gözetimli alanlarda alabilir. Mesleki eğitimleri gereği radyasyon kaynağı ile çalışması zorunlu 16-18 yaş arası stajyer ve öğrenciler için etkin doz, göz merceği ve tüm vücut için yılda 6 msv i geçemez. Ayrıca bu kurala aykırı olmayacak şekilde; a) Etkin dozun aylık 0.6 msv i, b) Göz merceği için eş değer dozun aylık 0.6 msv i, c) El, ayak veya deri için eşdeğer dozun aylık 15 msv i, geçmesi halinde bu seviyeler, inceleme düzeyi doz seviyeleri olarak değerlendirilir.
SAĞLIK HİZMETLERİNDE İYONLAŞTIRICI RADYASYON KAYNAKLARI İLE ÇALIŞAN PERSONELİN RADYASYON DOZ LİMİTLERİ VE ÇALIŞMA ESASLARI HAKKINDA YÖNETMELİĞE GÖRE GÖREVİ GEREĞİ RADYASYONLA ÇALIŞANLAR İÇİN Bütün vücut (ardışık beş yıl ortalaması) Bütün vücut (tek bir yıl) msv/ yıl 20 50 HALK İÇİN Bütün vücut (ardışık beş yıl ortalaması) Bütün vücut (tek bir yıl) msv/yıl 1 5 Göz 150 Göz 15 El-ayak,cilt 500 El-ayak,cilt 50
Hamilelik Durumu Hamilelik durumu ortaya çıkan personel, bu durumunu ilgili birim amirine derhal yazılı olarak bildirir. Hamile personelin yıllık doz limitleri, Radyasyon Güvenliği Yönetmeliğinde belirlenmiş toplum için doz limitlerini aşamaz. Çalışma şartları bilfiil denetimli alanları kapsamayacak şekilde düzenlenir. Emzirme dönemindeki personel, radyoiyodun solunması veya sindirim yoluyla alınması riski taşıyan nükleer tıp alanında ve benzeri bulaşma riski taşıyan işlerde çalıştırılamaz.
Kişisel dozimetre ölçümlerinde yıllık doz limitlerinin aşıldığı durumlarda Radyasyon Güvenliği Komitesi, sorunun kaynağını inceleyip değerlendirir, varsa eksiklik ve aksaklıkların düzeltilmesi için ilgili idare ile birlikte gerekli tedbirleri alır. Eksiklik ve aksaklıklar giderilinceye kadar doz limitini aşan personel ilgili işte çalıştırılmaz, hatalı radyasyon kaynağı kullanılmaz. Bu personel yıllık sağlık izni kullanmamış ise öncelikle bu izin kullandırılır. Ayrıca sağlık yönünden olumsuz bir durum ortaya çıkması halinde, Radyasyon Güvenlik Komitesince onbeş günden az olmamak kaydıyla sağlık sorunu giderilene kadar verilecek izin süresi belirlenerek bu izin idarece kullandırılır.
Kişisel dozimetre ölçümlerinde doz limitlerinin aşılması veya yüksek dozda radyasyona maruziyet şüphesi taşıyan radyasyon kazası durumunda sağlık personeli, Ek-1 deki form doğrultusunda değerlendirilir ve gerekli görülürse bu konuda ileri tetkik ve tedavinin yapılabileceği sağlık kurumuna sevk edilerek durumu idarece yakın takip edilir. Radyasyon kaynağı ile çalışan personelin, beş yıllık etkin dozu toplamda 100 msv i aşması durumunda, bu personel radyasyon görevlisi olarak çalıştırılamaz.
Yıllık Tıbbi Kontroller Radyasyon kaynağı ile çalıştırılacak personelin, işe başlatılmadan önceki tıbbi muayeneleri ile işe başlatıldıktan sonraki yıllık sağlık kontrolleri Ek-1 deki form doğrultusunda ilgili idare tarafından yaptırılır.
Yürürlükten Kalkan Yönetmelik MADDE 9 (1) 6/10/2007 tarihli ve 26665 sayılı Resmî Gazete de yayımlanan Kamu Sağlık Hizmetlerinde İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynakları ile Çalışan Personelin Radyasyon Doz Limitleri Hakkında Yönetmelik yürürlükten kaldırılmıştır MADDE 11 (1) Bu Yönetmelik hükümlerini Sağlık Bakanı yürütür.
Peki ya Çalışma Saatleri?
ÜNİVERSİTE VE SAĞLIK PERSONELİNİN TAM GÜN ÇALIŞMASINA VE BAZI KANUNLARDA DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR KANUN Kanun No. 5947 Kabul Tarihi: 21/1/2010 MADDE 9-19/4/1937 tarihli ve 3153 sayılı Radyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Diğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakkında Kanuna aşağıdaki ek madde eklenmiştir. "EK MADDE 1- İyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırmanın yapıldığı yerler ile bu iş veya işlemlerde çalışan personelin haftalık çalışma süresi 35 saattir. Bu süre içerisinde, Sağlık Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikte belirtilen radyasyon dozu limitleri de ayrıca dikkate alınır. Doz limitlerinin aşılmaması için alınması gereken tedbirler ile aşıldığı takdirde izinle geçirilecek süreler ve alınacak diğer tedbirler Sağlık Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir. "
Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği 3.11.1. Personele İlişkin Kayıtlar Verilen lisans belgelerinin tarih, sayı ve içeriği ile lisans belgesi üzerinde ismi belirtilen kişiler, Radyasyon görevlilerinin isimleri ile işe giriş ve işten ayrılış tarihleri, Radyasyon görevlilerinin kişisel dozimetri raporları, Radyasyon görevlilerinin ilk defa işe başlamadan önce bu Yönetmeliğin 23üncü maddesine göre yapılan tüm tıbbi muayene sonuçları, Radyasyon görevlilerinin bu Yönetmeliğin 23üncü maddesine göre yaptırılan periyodik tıbbi muayeneleri ile Kurum tarafından gerekli görülen durumlarda yaptırılan tıbbi muayenelerin sonuçları ve varsa diğer tıbbi ışınlanma sonuçlar
Radyasyon Güvenliği Yönetmeliği 3.11.4. Kazaya İlişkin Kayıtlar Kazanın yeri ve tarihi, Kazanın oluş şekli, Kazaya neden olan radyasyon kaynağının cinsi ve radyoaktivitesi, Vücuda alınan radyoaktif maddeler ve alınış nedenleri, Maruz kalınan süre ve radyasyon dozları, Kazaya maruz kalan kişilerin tıbbi muayene sonuçları ve yapılan tıbbi uygulamalar, Kazaya ilişkin rapor.
Olası Kaza Tipleri Tedavi odasında çalışan veya hasta yakını varken ışınlama yapılması: Yapmamız gerekenler: Işınlamanın durmamalıdır Işınlama fark edildiği an acil tuşlarına basılmalıdır Durum derhal Medikal Fizikçi ye (Sağlık Fizikçisi,Tıbbi Radyasyon Fizikçisi) iletilmelidir Maruz kalınan doz miktarı tayin edilmelidir Kazayı anlatan tutanak yazılmalıdır
Zırhlama Sorunları
Radyasyon Maruziyeti Azaltma Yöntemi CT de doğru hasta pozisyonlaması ve buna bağlı ek çekimleri azaltma Işınlama esnasında (kapı üstü ışıklar kırmızı iken) kapıyı açmama Işınlama esnasında kapının önünde beklememek İçeride personelin olmadığını monitörlerden takip etmek
Radyasyon Çalışanı Olarak Üzerimize Düşenler Dikkat etmemiz gereken hususlar Radyasyon Güvenliği Komitesi Radyasyon Güvenliği Elkitabı Radyasyon Güvenliği Eğitimileri Her yıl düzenli olarak yapılıyormu Radyasyon ve Radyasyon Güvenlği ile ilgili ne biliyoruz Kişisel dozimetri ve kşisel dozimetri kullanum standartları
SONUÇ Bazı noktaları eleştirsek te Ülkemizdeki RADYASYON GÜVENLİĞİ MEVZUATI fena değil. Yeter ki UYGYLAYALIM Sağlık Bakanlığı EROTOM 97/43 a uyum yasa ve yönetmelik çalışmalarında devam ediyor. Radyasyon Güvenliği Komitelerinin varlığı ve çalışmaları çok önemli EĞİTİM ŞART
TEŞEKKÜRLER