TIPTA RADYASYONDAN KORUNMA

Transkript

1 TIPTA RADYASYONDAN KORUNMA 1. Ulusal Radyasyondan Korunma Kongresi İş Sağlığı ve Güvenliğinde Temel Radyasyondan Korunma Kursu Prof. Dr. Doğan BOR Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Fizik Mühendisliği Bölümü Ankara Kasım 2015

2 RADYASYONUN ŞİDDETİ VE ENERJİSİ Güneş: Yüksek şiddet ve düşük enerjide gama radyasyonu Nükleer Patlama: Yüksek şiddet ve Farklı enerjilerde farklı radyasyonlar

3 İYONLAŞTIRICI RADYASYON NEDİR? Çekirdeğin kararlı durumdan karasız duruma geçerken enerjisini ışınım salarak vermesidir Beta Salınımı - Yüklü Alfa Salınımı + yüklü X-Işınları Yüksüz Gama salınımı Yüksüz Şiddet, enerji, tür

4 İYONİZASYON Dış Işınlamalar α β γ,x

5 İYONİZASYON İç Işınlamalar Radyoaktif kaynağın deriye bulaşması (kontaminasyon), vücuda girmesi β α γ Beta Radyasyonu Alfa Radyasyonu Gama Radyasyonu

6 RADYASYONUN ETKİLERİ Deterministik Etkileri: Stokastik Etkileri : Lens ve Deri Hasarları, kısırlık vs. Kanser Genetik Etkiler Etki EKSTRAPOLASYON Deterministik Etkiler Stokastik Etkiler Radyasyon Dozu

7 RADYASYONUN DETERMİNİSTİK ETKİLERİ Gözde opasite kaybı ve katarak Geçici ya da kalıcı kısırlık Deride yaralanmalar Kan tablosunda değişim Saç dökülmesi Merkezi sinir sisteminin çökmesi Ölüm Etkinin Şiddeti Eşik Doz

8 DÜŞÜK SEVİYEDE RADYASYONUN ETKİLERİ STOKASTİK ETKİLER Kanser oluşumu olasılıkla ifade edilir (%5 / Sv) Kulucka devri (2-10 yıl) Kanserin gözlenme ihtimali dozla doğrusal orantılı olarak artar, eşik değer yok Olasılık topluluk için tanımlanır, kişisel ışınlamalar için kullanılmaz Hücre ile etkileşen tek bir elektron bile kanseri başlatabilir

9 KANSER RİSKLERİ Hayat sürecinde radyasyon dışındaki nedenlerle kanser teşhisi konulma riski: % 40 Hayat sürecinde radyasyon dışındaki nedenlerle ölümle sonuçlanan kanser riski: % Hayat sürecinde radyasyona bağlı ölümcül kanser riski: % 1-2 % / 1Sv Lösemi : % / 1 Sv

10 RADYASYONDAN KORUNMANIN AMAÇLARI Deterministik etkilerin önlenmesi Organ dozlarının ölçümleri Stokastik etki olasılığının azaltılması Kanser riski için etkin dozun saptanması

11 RADYASYONDAN KORUNMANIN TEMEL FELSEFESİ Uygulamaların haklılığı (Justification) Tıbbi gerekliliği olmayan hiçbir ışınlama yapılmaması Alternatif teknikler kullanılması Uygulamaların optimizasyonu (ALARA) Klinik görüntülerin minimum radyasyon dozunda ancak asgari görüntü kalitesinde elde edilmesi Radyasyon dozunda rehber seviyelerin kullanılması Tanısal radyoloji ve nükleer tıp ışınlamalarında her inceleme için rehber seviyelerin saptanması

12 DOZİMETRİK NİCELİKLER Ölçülen nicelikler Işınlama (Hava Kerma): Şiddet ölçümü Soğurulan Doz (Gray): Eşdeğer Doz (Sievert): Birim kütlede soğurulan enerji Organda soğurulan enerji miktarı Hesaplanan nicelik E = T w T.H T Etkin Doz (Sievert): Doku ve organların aldığı dozun tüm vücuda verdiği risk

13 DOZ LİMİTLERİ Radyasyon Çalışanları İçin Etkin doz : 20 msv/yıl (5yılın ortalaması), 50 msv/yıl (tek yıl için ) Eşdeğer Doz (göz için) : 20 msv/yıl (5 yılın ortalaması) Eşdeğer Doz (Ekstremiteler ve cilt için) : 500 msv/yıl Halk İçin İSAG UZMANLARI Etkin doz : 1mSv/yıl (5yılın ortalaması) 5 msv/yıl (tek yıl için ) Eşdeğer Doz : 15 msv/yıl (göz için) Eşdeğer Doz : 50 msv/yıl

14 TIPTA İYONLAŞTIRICI RADYASYON KULLANIMI Nükleer Tıp Tanısal Radyoloji Girişimsel Uygulamalar Radyoterapi Radyoloji Kardiyoloji Ortopedi Gastroentoloji Üroloji..

15 ISAG UZMANLARININ İYONLAŞTIRICI RADYASYONA KARŞI KORUNMALARI ISAG UZMANLARININ RADYASYON BİRİMLERİ İLE ETKİLEŞİMİ Radyasyondan Korunma uzmanları Medikal Fizikçiler Sorumlu Hekim Lisans Sahibi

16 RADYASYONLA ÇALIŞANLARDA DOZ ÖLÇÜMLERİ Lens dozu, Ekstremite Ölçümleri Etkin doz saptanması için noktasal ölçümler Tiroid zırhı Etkin Doz Hesaplanması 1) Tiroid koruma ile E. D = 0.02 (H os H u ) + H u Kurşun önlük altı E. D = 0.03 H os 2) Tiroid koruma olmadan E. D = 0.06 (H os H u ) + H u E. D = 0.03 H os H os = Yüzey dozu

17 RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL PRATİK UYGULAMALAR 1- Radyasyon kaynağından mümkün olduğu kadar uzakta durunuz Mesafenin 2 kat artması durumunda ışınlama şiddeti 4 kat azalacaktır

18 RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL PRATİK UYGULAMALAR 2- Radyasyondan ışınlanma süresini minimum yapınız 1 Dakika Dakika Dakika 2500

19 RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL PRATİK UYGULAMALAR 3- Koruyucu zırhlama kullanınız Kurşun ya da beton paravan kullanınız Koruyucu donanımları kullanınız

20 RADYASYON KORUNMASINDA TEMEL PRATİK UYGULAMALAR 3- Koruyucu zırhlama kullanınız Radyasyon demetinin boyutlarını ışınlama alanına uygun olarak ayarlayınız

21 TANISAL RADYOLOJİ UYGULAMALARI Radyografi ve Mamografi Floroskopi ve Anjiyografi Bilgisayarlı Tomografi

22 Radyolojide Radyasyon X-IŞINLARININ ENERJİSİ kvp Filtre X-IŞINLARININ ŞİDDETİ kvp mas Mesafe Filtre

23 İSAG UZMANLARI RADYOLOJİ BÖLÜMLERİNDE TAEK lisansı Radyasyon ikaz işaretleri Radyografi ve Mamografi odalarında ÖNLEMLER Işınlama anında odaya girilmemelidir (oda kapısındaki ışıklı uyarılara dikkat edilmelidir)

24 İSAG UZMANLARI RADYOLOJİ BÖLÜMLERİNDE Floroskopi ve anjiyografi odalarında Işınlamalar süreklidir Saçılan ışınlar tüm odayı etkiler Hasta ve çalışanlar yüksek radyasyon dozuna maruz kalabilirler

25 İSAG UZMANLARI RADYOLOJİ BÖLÜMLERİNDE Floroskopi ve anjiyografi odalarında ÖNLEMLER Normal şartlarda kesinlikle ışınlamaların sona ermesi beklenmelidir Kazayla ya da bilinçsizce yapılabilecek ışınlamalara karşı görevli uzmanın eşlik etmesi istenmelidir. Işınlamalar ayrı bir kontrol odasından da yapılabildiğinden çalışma anında hasta bulunmamalıdır Işınlama olasılığının mevcut olması durumunda ; Radyasyondan korunma ile ilgili genel kurallara uyulması Sorumlu uzmandan dozimetre istenmesi Koruyucu kurşun önlük giyilmesi

26 İSAG UZMANLARI RADYOLOJİ BÖLÜMLERİNDE Bilgisayarlı tomografi odalarında çalışma Saçılan ışınlar tüm odayı etkiler Hastalar yüksek radyasyon dozuna maruz kalabilirler 0

27 İSAG UZMANLARI RADYOLOJİ BÖLÜMLERİNDE Bilgisayarlı tomografi odalarında ÖNLEMLER Normal şartlarda kesinlikle ışınlamaların sona ermesi beklenmelidir Kazayla ya da bilinçsizce yapılabilecek ışınlamalara karşı görevli uzmanın eşlik etmesi istenmelidir. Işınlamalar ayrı bir kontrol odasından da yapılabildiğinden çalışma anında hasta bulunmamalıdır Işınlama olasılığının mevcut olması durumunda ; Radyasyondan korunma ile ilgili genel kurallara uyulması Sorumlu uzmandan dozimetre istenmesi Koruyucu kurşun önlük giyilmesi

28 Nükleer Tıpta Radyasyon Radyoaktif kaynak Radyasyonun şiddeti (kaynak aktivitesi) Salınan radyasyon ve enerjisi Fiziksel ve biyolojik yarı ömür alfa-beta parçacığı Gama radyasyonu

29 Nükleer Tıpta Işınlamalar Vücut içi ışınlamalar Gama ve beta radyasyonu, içsel dönüşüm elektronları Pozitron va anhilasyon radyasyonu Vücut dışından gelen ışınlamalar Gama beta radyasyonu g, b γ β

30 NÜKLEER TIP GÖRÜNTÜLEME ORGANLARLA İLGİLİ FONKSİYONEL BİLGİ Bilgisayarlı Tek Foton Tomografisi (SPECT) Pozitron Emisyon Tomografisi (PET)

31 NÜKLEER TIPTA RADYASYON KAYNAKLARI Radyoaktif madde verilmiş hastalar (gezici kaynaklar!) Radyofarmasötik hazırlama odasında ki radyoizotop jeneratörleri diğer radyoaktif kaynaklar Şırıngalar, ilaç şişeleri, kullanılmış pamuklar Çöp kutuları, hasta tuvaletleri Radyoaktif maddelerin ve atıkların bulundukları depolar

32 NÜKLEER TIP BÖLÜMLERİ Açık radyasyon sahası! Radyofarmasötiklerin hazırlanması Radyofarmasötiklerin hastalara verilmesi Hastaların bölüm içerisindeki hareketleri

33 NÜKLEER TIP BÖLÜMLERİ Açık radyasyon sahası! Görüntüleme işlemi Kalite kontrol çalışmaları

34 NÜKLEER TIPTA TEDAVİ UYGULAMALARI Radyoaktif maddelerin hastalara verilmesi Hasta yakınları????

35 NÜKLEER TIPTA TEDAVİ UYGULAMALARI Hasta atıkları Hastanın izolasyonu

36 NÜKLEER TIP BÖLÜMLERİ Açık radyasyon sahası! Radyoaktif maddelerin depolanması, taşınması Radyoaktif atıklar

37 İSAG UZMANLARI NÜKLEER TIP BÖLÜMLERİNDE Denetimli sahalara ancak sorumlu uzmanın refakati ile girilmelidir. İSAG uzmanları denetimli sahalardaki faaliyetleri esnasında ortaya çıkabilecek muhtemel radyasyon ışınlamaları hakkında bilgilendirilmeli ve kendilerine gerekli talimatlar sorumlu uzmanlar tarafından verilmelidir. Bölüm içerisinde yemek, içmek, sigara kullanmak ve makyaj gibi faaliyetlerden kaçınılmalıdır Gerekli durumlarda kendilerine verilecek kişisel dozimetreleri ve korunma aparatlarını talimatlara uygun kullanmalıdırlar Hamile ve emziren İSAG uzmanları denetimli sahalara girmemelidir. Aksini gerektiren özel durumlarda bölüm sorumlusunun talimatlarına uyulmalıdır İSAG uzmanları hasta varken tedavi odalarına girmemelidir. Çok özel durumlar için Bölüm sorumlusunun talimatlarına uyulmalıdır

38 İSAG UZMANLARI NÜKLEER TIP BÖLÜMLERİNDE Açık radyoaktif kaynak ve kontaminasyon durumu ile karşılaşılması durumunda; Bu kaynakları solumayınız Vücudunuza ve yiyecek ve içeceklerinize bulaştırmayınız Radyoaktif maddelerin vücuda ta da giysilere bulaşması durumunda Bölümün sorumlu uzmanının talimatlarına göre hareket ediniz Diğer korunma kurallarına uyunuz

39 İSAG UZMANLARI NÜKLEER TIP BÖLÜMLERİNDE Karşılaşılabilecek bazı sorunlar Yangın (İstanbul Esenboğa) Deprem, sel gibi tabi afetler Radyoaktif madde taşıyan araçların kaza yapması Radyoaktif kaynakların çalınması, kaybolması Radyoaktif kaynak taşıyıcılarının, paketlerinin zarar görmesi Yüksek dozda kontaminasyon Çalışanların yüksek dozda radyasyona maruz kalması Çalışanların radyasyon ışınlaması dışında iş kazasına uğraması

40 RADYASYON NEDİR? Halkımız için Bilgilendirme Kılavuzu Prof. Dr. Doğan BOR

41 Teşekkür ederim..